Jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlar va ularni takomillashtirish yo‘llari - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	128.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlar va ularni takomillashtirish yo‘llari

Купить

“Jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlar va ularni takomillashtirish yo ‘ llari ” 2

MUNDARIJA betlar KIRISH ..................................................................................................... 3 I BOB. JISMONIY SHAXSLARDAN UNDIRILADIGAN SOLIQLARNING BYUDJET DAROMADLARIDAGI SALMOG’I VA SOLIQ SIYOSATINING ASOSIY YO’NALISHLARI..................................................................... 7 1.1. Byudjet daromadlarini shakllantirishda jismoniy shaxslar undiriladigan soliqlarning salmog’i............................................. 7 1.2. O’zbekiston Respublikasining soliq siyosati va uning asosiy yo’nalishlari................................................................................. 13 II BOB. II BOB. JISMONIY SHAXSLARDAN UNDIRILADIGAN SOLIQLARNI HISOBLASHNING AMALDAGI HOLATI TAHLILI (Navoiy shahar ma’lumotlari misolida) .................... 20

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Soliq islohotlarini o’tkazishda soliqqa tortishning an’anaviy tamoyillari o’zgarmaydi. Lekin amaldagi soliq tizimining iqtisodiy – huquqiy tamoyillarini takomillashtirib boradi. Bunda soliq munosabatlarining tamoyillari o’tkazilgan har bir islohotlar natijasida sayqallanadi va mohiyati, mazmuni maqsadlari borgan sari nazariy tamoyillar darajasiga yaqinlashib boradi. Zero har bir davrning o’ziga xos soliq tizimining adolatlilik, samaradorlik va soddalashtirilgan namunasi mavjud. Ana shu ko’rsatkishlar muayyan davrga moslashtirilgan soliq islohotlari o’tkazilishi natijasida an’anaviy mezonlarga yaqinlashib boradi. Soliqlar har bir davlatning moddiy jihatlarini ta’minlaydi. Jahon iqtisodiyoti taraqqiyotining hozirgi bosqichida ular iqtisodiyotini davlat tomonidan

shiqarmasliklarini ta’kidladilar. 1 Prezidentimiz fikrlaridan kelib shiqqan holda, jismoniy shaxslarning ish bilan bandligini ta’minlash, real daromadlarini oshirishga qaratilgan shora-tadbirlarni ishlab shiqish, ularning daromadlarini soliqqa tortishda eng maqbul uslubiyatlardan foydalanish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Jismoniy shaxslar to’laydigan soliqlarni nazariy jihatdan tadqiq etish, bir tomondan ushbu soliqlarning byudjet-soliq tizimidagi ahamiyatini oshirishga xizmat qilsa, ikkinshi tomondan aholining soliqlar xususidagi fikrlarini ijobiy bo’lishini ta’minlaydi. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, jismoniy shaxslardan undiriladigan soliqlarni alohida chuqur o’rganadigan ilmiy tadqiqotlarga ehtiyoj mavjuddir. Yuqoridagilarga tayanib, jismoniy shaxslar to’laydigan soliqlardan dar

-jismoniy shaxslardan undiriladigan soliqlar tahlili va ularning byudjetlarni shakllantirishda tutgan o’rnini aniqlash; -mamlakatimiz soliq qonunchiligida jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlar yuzasidan o’zgarishlarni tahlil qilish, takomillashtirish bo’yisha takliflar berish; -jismoniy shaxslardan undiriladigan soliqlar bo’yisha qarzdorliklarni tahlil qilish va ularni bartaraf etish yo’llarini asoslab berish. Bitiruv malakaviy ishning yangiliklari sifatida quyidagilarni qayd qilish mumkin: -soliq tizimi va jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlarning ijtimoiy- iqtisodiy mohiyati, ularning o’ziga xos xususiyatlari aniqlandi; -jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ini undirishdagi ba’zi muammoli jihatlar o’rganildi va ularni bartaraf etish bo’yisha tavsiya keltirildi; - jismoniy

Bitiruv malakaviy ishning kirish qismida mavzuning dolzarbligi asoslab berilgan. Bitiruv malakaviy ishning birinchi bobida O’zbekiston Respublikasining soliq siyosati va uning asosiy yo’nalishlari, davlat byudjeti daromadlari shakllanishida jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlarning o’rni va ahamiyati atroflicha o’rganib chiqilgan. Ishning ikkinchi bobida jismoniy shaxslardan undiriladigan asosiy soliq turlaridan daromad solig’i tadqiq qilinib, uning hisoblanish uslubiyatlari yoritib berilgan. Bundan tashqari jismoniy shaxslardan olinadigan mol-mulk solig’i va er solig’ini undirish jarayonlari amaliy ko’rsatkichlar asosida batafsil yoritib berilgan. Bitiruv malakaviy ishning uchinchi bobida jismoniy shaxslarning daromadlaridan olinadigan soliqni maqbullashtirish masalalari va jismoniy sh

I BOB . JISMONIY SHAXSLARDAN UNDIRILADIGAN SOLIQLARNING BYUDJET DAROMADLARIDAGI SALMOG’I VA SOLIQ SIYOSATINING ASOSIY YO’NALISHLARI 1.1. Byudjet daromadlarini shakllantirishda jismoniy shaxslar undiriladigan soliqlarning salmog’i Mamlakatimiz davlat byudjeti tizimida respublika byudjeti asosiy o’rinni egallaydi. Respublika byudjeti umumdavlat resurslarining bir qismini bevosita davlat hokimiyatining ijro etuvchi va farmoyish beruvchi oliy organi – O’zbekiston Respublikasi hukumatida markazlashuvni ta’minlaydi. Markazlashgan resurslar umumdavlat ahamiyatiga molik bo’lgan, umuman olganda jamiyat manfaatlarini ifodalaydigan tadbirlarni (xalq xo’jaligi ahamiyatidagi qurilishlarni, eng muhim ijtimoiy tadbirlarni, mudofaa, boshqaruv, tashqi iqtisodiy aloqalari, davlatning moddiy va moliyaviy zah

kasalxonalar, maktabgasha tarbiya muassasalari va boshqalar), ijtimoiy ta’minot sohasidagi tadbirlar mablag’ bilan ta’minlanadi. Soliqlarning umumdavlat (respublika) va mahalliy soliqlarga bo’linishi hukumat idoralarining respublika hukumati va mahalliy hukumatlarga bo’linishi xususiyatidan hamda soliq tushumlarining yo’nalishidan kelib chiqadi. Har bir hokimiyat idoralari o’zlarining bajaradigan muhim vazifalaridan kelib chiqib, o’z byudjetiga va uni ta’minlaydigan manbalarga ega bo’lishi kerak. Respublika hukumati umumdavlat ko’lamida juda katta vazifalarni: mudofaa, xavfsizlikni saqlash, tartib intizom o’rnatish, bozor infratuzilmasini yaratish, mehnatkashlarning ijtimoiy himoyasini tashkil etish va boshqa bir qator yumushlarni bajaradi. Shuning u s hun uning byudjeti ham, soliqlari ham

Soliq to’lovchi jismoniy shaxslarning byudjetda tutgan salmog’i hozirda 25 foizni tashkil etmoqda. Jismoniy shaxslar umumdavlat va mahalliy soliqlarni to’laydilar. Bu soliqlarni xisoblab chiqarish va to’lash tartiblari O’zR Soliq kodeksi bilan tartibga solinadi. Hozirgi kunda mamlakatimizda, jismoniy shaxslar o’z daromadlaridan, mol-mulkidan va egallab turgan yerlaridan turli xil soliqlar hamda yig’imlar to’laydilar. Jismoniy shaxsning huquq layoqati-bu fuqarolik huquqlari, burchlariga ega bo’lishi tushuniladi. Yuridik me’yorlarga muvofiq bu layoqat 18 - yoshda, ya’ni fuqaro balog’at yoshiga yetganda yuzaga keladi (F.K. - 22 modda). Soliqlar va yig’imlar yordamida davlat ijtimoiy ehtiyojlarini qondirish, tadbirkorlikning ustivor turlarini rag’batlantirish orqali eng zarur ijtimoiy muammola

Jismoniy shaxslarning ish haqi, mukofotlari va boshqa daromadlari progressiv (tabaqalashtirilgan) stavkalarda soliqqa tortiladi. Jismoniy shaxslar tomonidan olinadigan daromadlar tarkibiga: -mehnatga haq to’lash tarzidagi daromadlar; -mulkiy daromadlar; -moddiy naf tarzidagi daromadlar; - boshqa daromadlar kiradi. 1-jadval Davlat byudjeti daromadlari tarkibida jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ining dinamikasi 2 mln. so’mda Ko’rsatkishlar 2010 yil 2011 yil 2012 yil Summa % Summa % Summa % Davlat byudjetining jami soliqli daromadlari 13116396,9 100 16178563,5 100 20614100,0 100 Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i 1535033,4 11,7 1789700,0 11,1 2372700,0 11,5 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, jami soliqli tushumlarga nisbatan daromad solig’ining salmog’i 2010

to’laydilar. Uning hajmi mazkur uchastkadagi yer sifatiga, qayerda joylashganiga hamda suv bilan ta’minlanish darajasiga qarab belgilanadi. O’zbekiston soliq qonunchiligida yerlar o’z mulkida, egaligida yoki foydalanishda degan tushunchalar mavjud. Amaliyotda esa jismoniy shaxslar yerlari, tomorqa yerlari va qo’shimcha ya’ni tashqaridan olingan yerlarga bo’linadi. 2-jadval Davlat byudjeti daromadlari tarkibida yer solig’ining dinamikasi 3 mln. so’mda Ko’rsatkishlar 2010 yil 2011 yil 2012 yil Summa % Summa % Summa % Davlat byudjetining jami soliqli daromadlari 13116396,9 100 16178563,5 100 20614100,0 100 Ye r solig’i 303850,1 2,3 346862,9 2,1 446000,0 2,2 Jadvaldan ko’rinib turibdiki, umumiy tushumga nisbatan yer solig’ining salmog’i 2010 yilda 2,3 % ni tashkil etgan bo’lsa, 2011 yilda 2,1

indeksatsiya qilinayotgani va qo’shimcha soliqqa tortiladigan yer ob’ektlarining aniqlanayotganligi bilan izohlaymiz. Yer uchastkasi jismoniy shaxsga ajratilgandan so’ng yerning sifati soliq to’lovchi jismoniy shaxsning aybi bilan yomonlashganda soliq yil boshida belgilangan (ya’ni yer ajratilgan davrdagi) stavka bilan hisoblab chiqariladi va undiriladi. Jismoniy shaxslarning mol-mulk solig’i - j ismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq to’lovchilarning hisobi davlat soliq xizmati organlari har bir yilning 1 yanvardagi holati bo’yicha davlat kommunal xo’jalik organlari (texnik inventarlash byurolari (BTI))da mavjud bo’lgan imoratlar va mol-mulk egalari to’g’risidagi ma’lumotlarga binoan amalga oshiriladi. Mulkchiligida soliq solinadigan mol-mulkka ega bo’lgan jismoniy shaxslar mol-mu

Byudjet daromadlarida mol-mulk solig’ining salmog’ini tahlil qilganimizda ushbu soliqning har yili absolyut summada o’sib borayotganligini kuzatish mumkin. Bu holatga mol-mulklar inventarizatsiya baholarining indeksatsiya qilinayotgani, soliq stavkalarining tabaqalashtirilganligi va qo’shimcha soliqqa tortiladigan mol-mulk ob’ektlarining hisobga olinayotganligi sabab bo’lmoqda. 1.2. O’zbekiston Respublikasining soliq siyosati va uning asosiy yo’nalishlari Mamlakatimizda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar negizini xo’jalik yurituvchi sub’ektlarni har tomonlama qo’llab-quvvatlash, moliya-xo’jalik faoliyatini soliqlar orqali rag’batlantirish, imtiyozli kreditlar bilan ta’minlash, ularning xo’jalik tizimiga turli nazorat qiluvchi organlar aralashuvini qisqartirish kabi muhim tadbir qamrab

Mamlakatimizda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar negizini xo’jalik yurituvchi sub’ektlarni har tomonlama qo’llab-quvvatlash, moliya-xo’jalik faoliyatini soliqlar orqali rag’batlantirish, imtiyozli kreditlar bilan ta’minlash, ularning xo’jalik tizimiga turli nazorat qiluvshi organlar aralashuvini qisqartirish kabi muhim tadbir qamrab olgan. Iqtisodiyotni tartiblashning asosiy dastaklaridan biri sifatida soliqlar tan olinganligi barchamizga ma’lum, shu sababli respublikamiz hukumati tomonidan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida ishlab chiqilgan keng qamrovli dasturda asosiy e’tibor xo’jalik yurituvshi sub’ektlarni soliq imtiyozlari orqali rag’batlantirishga qaratilgan. Soliq imtiyozlari asosida xo’jalik yurituvshi sub’ektlar moliyaviy ahvoli barqarorlashadi, ishki aylanma mabl

hamda o’rta shkala stavkasi 17 foizdan 16 foizga tushirildi, yuqori stavka esa 22 foiz miqdorida saqlab qolindi. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i stavkasining quyi shkalasi 9 foizdan 8 foizga, ya’ni jismoniy shaxslarningn eng kam oylik ish haqining 5 baravarigacha bo’lgan daromadlari 1 foizlik punktga kamaytirildi. Shu bilan birga, soliqqa tortiladigan shkalalar soliq solinadigan daromad guruhlari bo’yicha yil boshiga – 2013 yil 1 yanvar holatiga (79590 so’m) belgilangan eng kam oylik ish haqi asosida aniqlanadi hamda yil mobaynida eng kam oylik ish haqi o’zgargan taqdirda ham qayta hisob qilinmaydi. 2012 yildan boshlab, uy-joyning 1 m 2 ushun ( umumiy maydondan kelib chiqib ) ijara to’lovining eng kam miqdorini uning joylashgan joyiga qarab belgilangan tabaqalashgan miqdorl

baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa - besh baravaridan o’n baravarigacha miqdorda jarima solinishi belgilandi. Xuddi shunday huquqbuzarlik ma’muriy jazo chorasi qo’llanilganidan keyin bir yil davomida takror sodir etilgan bo’lsa:  -fuqarolarga eng kam ish haqining besh baravaridan o’n baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa - o’n baravaridan o’n besh baravarigacha miqdorda jarima solinishi belgilandi. Xodimlar soni va daromadlarining yashirilishini bartaraf etilishi soliqqa tortiladigan bazaning kengayishiga olib keladi hamda ish beruvchining mehnat qonunchiligiga amal qilishda javobgarligini oshiradi. Mazkur tadbirlar qo’shimcha 123,8 mlrd. so’m, shu jumladan 34,4 mlrd. so’m byudjetga, 89,4 mlrd. so’m pensiya jamg’armasiga tushishini ta’minlaydi. Mikrofirma va kishik korxonalar ushun

Xususan, 2012 yilda eng kam ish haqi 2 marotaba o’zgarganda qat’iy soliq summasi proportsional ravishda oshgan. Masalan, Navoiy shahrida nooziq-ovqat tovarlari bilan savdo faoliyatini (bir oyga eng kam ish haqining 6,5 barobari) amalga oshiruvshi tadbirkor 2012 yil iyul oyida 409 ming so’m soliq to’lagan bo’lsa, avgust oyida 470,3 ming so’m va dekabr oyida esa 517,3 ming so’m qat’iy soliq to’lagan, joriy yildan esa yil davomida tadbirkor eng kam oylik ish haqi o’zgarishidan qat’i nazar 517,3 ming so’m soliq to’laydi. 2012 yildan boshlab, o’rnatilgan tartibda jismoniy shaxslar tomonidan yakka tartibdagi tadbirkor sifatida davlat ro’yxatidan o’tmasdan faoliyat ko’rsatish holatlari aniqlangan taqdirda davlat soliq xizmati organlariga tegishli faoliyat turi bo’yicha bir yil uchun hisoblangan q

byudjetga qo’shim c ha 53,0 mlrd. so’m soliq tushishi ta’minlanadi.  O’zbekiston Respublikasiga olib kelinadigan aksiz solig’iga tortiladigan tovarlarga aksiz solig’i stavkalari 2012 yil darajasida saqlab qolindi. Suv resurslaridan foydalanganlik ushun soliq bo’yicha 2012 yilda amalda bo’lgan stavkalar o’rtacha 1,2 martaga indeksatsiya qilindi. Yuridik shaxslardan olinadigan mol-mulk solig’i bo’yicha stavkalar 2012 yil darajasida saqlab qolindi.  2011 yilning 1 yanvaridan boshlab, eskirgan asbob-uskunalar o’z vaqtida almashtirilishini rag’batlantirish maqsadida xo’jalik yurituvshi subektlar uchun (mikrofirma va kishik korxonalardan tashqari) foydali ish muddati tamom bo’lgan to’liq eskirgan asbob-uskunalardan foydalanganlik ushun dastlabki qiymatning 0.25 foizi miqdorida to’lov joriy eti

mol-mulkiga solinadigan soliq yuridik shaxslar ushun belgilangan stavka bo’yisha to’lanadi. Yuridik va jismoniy shaxslardan olinadigan yer solig’i, yagona yer solig’i bo’yisha 2011 yilda amalda bo’lgan stavkalar o’rtacha 1,2 baravariga indeksatsiya qilindi. Resurs soliqlari stavkalarining indeksatsiya qilinishi natijasida byudjetga qo’shimcha 67,4 mlrd. so’m mablag’ tushishi ko’zda tutilgan. Jismoniy shaxslardan transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliqning amaldagi stavkalari 2013 yilga quyidagicha belgilandi: 1. Benzin, dizel yoqilg’isi uchun 1 litrga stavka -240 so’m; 2. Suyultirilgan gaz uchun 1 litrga stavka -165 so’m; 3. Siqilgan gaz uchun metr kubda stavka -200 so’m. Soliq stavkalarining oshirilishi evaziga byudjetga qo’shimcha 104,0

etish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilash dasturlarini amalga oshirish, zamonaviy bozor infratuzilmasini shakllantirish borasida o’z vaqtida boshlangan, chuqur o’ylangan va uzoq istiqbolga mo’ljallangan ishlarimizning natijasi deb hisoblaymiz. II BOB. JISMONIY SHAXSLARDAN UNDIRILADIGAN SOLIQLARNI HISOBLASHNING AMALDAGI HOLATI TAHLILI (Navoiy shahar ma’lumotlari misolida) 2.1. Jismoniy shaxslar daromadlarini soliqqa tortish uslubiyatining tahlili Bozor iqtisodiyoti sharoitida jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlar davlat byudjetining muhim daromad manbai bo’lishi bilan birga millionlab aholi turmush tarziga ta’sir ko’rsatishning muhim dastagi hisoblanadi. Bugungi kunda bu boradagi xar bir o’zgarish nafaqat iqtisodchi, olim va amaliyotchilar balki keng

Jismoniy shaxslardan olinadigan soliq yukiga baho berish ancha murakkab, chunki u yuridik shaxs tomonidan to’lanadigan soliqlarni ham o’z ichiga olishi bilan ifodalanadi. 23

4-jadval Jismoniy shaxslarning daromadlariga solinadigan soliq stavkalari 5 Soliq solinadigan daromad Soliq stavkasi Eng kam ish haqining besh baravarigasha miqdorda Daromad summasining 8 foizi Eng kam ish haqining besh baravaridan (+1 so’m) o’n baravarigasha miqdorda besh baravar miqdordan soliq + eng kam ish haqi miqdorining besh baravaridan oshadigan summadan 1 6 foiz Eng kam ish haqining o’n baravari (+1 so’m) va undan yuqori miqdorda O’n baravar miqdordan soliq + eng kam ish haqi miqdorining o’n baravaridan oshadigan summadan 2 2 foiz Bunda soliq solinadigan daromadlar guruhlari bo’yicha soliq solish shkalasi yil boshiga 2013 yil 1 yanvarga belgilangan eng kam ish haqi (79590 so’m) miqdoridan kelib chiqib aniqlanadi va yil davomida eng kam ish haqi miqdori o’zgarganda qayta ko’rib chi

 soliqqa tortiladigan daromadni guruhlarga ajratishni optimallashtirish;  soliqqa tortilmaydigan minimumni joriy qilish va uning miqdorini bosqichma-bosqich soliq su’bektining ehtiyoji uchun talab etiladigan xarid quvvatiga tenglashtirish;  soliq sub’ektining ijtimoiy-iqtisodiy holatidan kelib chiqqan holda ularning daromad summasiga nisbatan imtiyozlar tizimini shakllantirish. Soliq kodeksining 31-bobiga binoan jismoniy shaxslarga nisbatan quyidagi soliq imtiyozlari amal qiladi: -jismoniy shaxslarning ayrim daromadlariga soliq solinmaydi; -soliq solishdan jismoniy shaxslar to’liq ozod qilinadi; -jismoniy shaxslar soliq solishdan qisman (daromad olingan har bir oy uchun eng kam ish haqining to’rt baravari miqdoridagi daromadlar bo’yicha) ozod qilinadi. Imtiyozlarga bo’lgan huquqlar kale

to’lovlar bo’yicha imtiyozli daromad solig’i stavkalarini belgilashga haqlidir. Soliq kodeksinig 184-moddasiga asosan jismoniy shaxslarning daromadlariga solinadigan soliqni to’lov manbaida hisoblab chiqarish, ushlab qolish va to’lash majburiyati yuridik shaxslar, faoliyatni O’zbekiston Respublikasida doimiy muassasa orqali amalga oshirayotgan O’zbekiston Respublikasi norezidentlari hamda chet el yuridik shaxslarining vakolatxonalari zimmasiga yuklatiladi. Jismoniy shaxslarning daromadlariga to’lov manbaida soliq solinadigan daromadlariga quyidagilar kiradi: 1) amaldagi soliq kodeksining 172-moddasiga muvofiq jismoniy shaxslarning mehnatga haq to’lash tarzidagi daromadlari; 2) jismoniy shaxslarning bir martalik ishlarni bajarishdan oladigan daromadlari; 3) jismoniy shaxslarning dividendlar

Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ini hisoblab chiqarish uchun soliq stavkasini qo’llash maqsadida eng kam ish haqi miqdori yil boshidan ortib boruvchi yakun bo’yicha (yil boshidan tegishli davrning har bir oyi uchun eng kam ish haqlarining summasi) hisobga olinadi. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ini hisoblab chiqarish va ushlab qolish belgilangan soliq solinadigan baza hamda stavkalardan kelib chiqqan holda daromad hisoblanishiga qarab, yil boshidan ortib boruvchi yakun bo’yicha har oyda jismoniy shaxsning asosiy ish joyi bo’yicha soliq agenti tomonidan amalga oshiriladi. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ining hisoblab chiqarilgan summasi qonun hujjatlarida belgilangan tartibda jismoniy shaxslarning shaxsiy jamg’arib boriladigan pensiya hisobvaraqla

5-jadval 2013 yilning fevral oyi u c hun jismoniy shaxslar daromadidan olinadigan soliq hisob-kitobi 6 Soliq solinadigan daromad miqdori Soliq summasi ( 5 x 159180 ) = 795900 so’mgasha Daromad summasining 8 foizi 795900 so’mdan (10 x 159180 ) = 1591800 so’mgasha 63672 so’m + 795901 so’mdan ortiq summaning 1 6 foizi 1591800 so’m va undan yuqori 191016 so’m + 1591801 so’mdan ortiq summaning 22 foizi Yanvar-fevral oylari uchun eng kam ish haqi (EKIH) miqdori 159180 so’mga (79590 + 79590) teng. Bir oyda olgan daromadlari eng kam ish haqining besh baravaridan ko’p bo’lmagan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i hisob-kitobi. Fevral oyida jismoniy shaxsning mehnatga haq to’lash ko’rinishidagi daromadi 375 000 so’m bo’lganda, uning yanvar-fevral oylari uchun jami daromadi 750 000 so’mga

750000 x 8% = 60000 so’m. Yanvar oyi uchun 30000 so’m miqdorida soliq ushlanganligi sababli, fevral oyi uchun ushlanadigan soliq summasi 30000 so’mni (60000 - 30000) tashkil etadi. Yanvar-fevral oylari uchun ish haqining 1 foizi miqdoridagi shaxsiy jamg’arib boriladigan pensiya hisobvarag’iga (ShJBPHga) majburiy ushlanmalar summasi: 750 000 x 1% = 7 500 so’mdan iborat. Fuqarolarning ShJBPHga majburiy badallari xodimga hisoblab yozilgan ish haqi (daromadi) soliq solinadigan summasining 1 foizi miqdorida hisoblab yoziladi va qonunga muvofiq hisoblangan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’idan chegiriladi. Yanvar oyida ShJBPHga 3750 so’m miqdorida majburiy badallar ushlanganligi bois, fevral oyi uchun ajratma miqdori 3750 so’mni (7500 - 3750) tashkil etadi. Shu munosabat bilan fevra

Bir oyda olgan daromadlari eng kam ish haqining o’n baravaridan ko’p bo’lmagan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i hisob-kitobi. Fevral oyida jismoniy shaxsning mehnatga haq to’lash ko’rinishidagi daromadi 550 000 so’m bo’lganda, uning yanvar-fevral oylari uchun jami daromadi 1100 000 so’mni (550 000 + 550 000) tashkil etadi. Daromad solig’i quyidagi tartibda hisoblab yoziladi. 16%lik stavka bo’yisha soliq solinadigan jismoniy shaxsning mehnatga haq to’lash ko’rinishidagi daromad summasini hisoblab chiqarib, soliqni hisoblab yozish kerak: (1100 000 - 795900) x 16% = 304100 x 16% = 48656 so’m. Yuqorida keltirilgan soliq stavkalari jadvalidan ko’rinib turganidek, bir oyda EKIHning besh baravari miqdorigacha daromaddan olinadigan soliq miqdori 63672 so’mni tashkil etadi. Qo’shish

Bir oyda olgan daromadlari eng kam ish haqining o’n baravaridan ko’p bo’lgan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i hisob-kitobi. Fevral oyida jismoniy shaxsning mehnatga haq to’lash ko’rinishidagi daromadi 850 000 so’mni tashkil etgan bo’lsa, uning yanvar-fevral oylari uchun jami daromadi 1700 000 so’mni (850 000 + 850 000) tashkil etadi. Daromad solig’i quyidagi tartibda hisoblab yoziladi. 22%lik stavka bo’yicha soliq solinadigan jismoniy shaxsning mehnatga haq to’lash ko’rinishidagi daromad summasini hisoblab chiqarib, soliqni hisoblab yozish kerak: (1700 000 - 1591800) x 22% = 108 200 x 22% = 23804 so’m. Yuqorida keltirilgan soliq stavkalari jadvalidan ko’rinib turganidek, bir oyda EKIHning besh baravari va o’n baravari miqdorigacha daromaddan olinadigan soliq miqdori 191016 s

107410 - 8 500 = 98910 s o`m Yangi asosiy ish (xizmat, o’qish) joyida jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ini hisoblab chiqarish kalendar yil uchun ilgarigi va yangi ish (xizmat, o’qish) joylaridan olingan jami daromaddan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Mehnat shartnomasi bekor qilingandan so’ng xodimga ilgarigi asosiy ish joyida to’lov amalga oshirilgan taqdirda, mazkur to’lovlarga jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i amaldagi Kodeksning 179 va 180- moddalarida nazarda tutilgan imtiyozlar qo’llanilmagan holda solinadi. Yuridik shaxs bu xodimga to’lagan daromadning jami summasi va undan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ining ushlab qolingan umumiy summasi haqida bu yuridik shaxs hisobga qo’yilgan joydagi davlat soliq xizmati organiga o’ttiz kun ichi

Moliya vazirligi tomonidan belgilanadigan shaklda ma’lumotnoma berishlari shart. Jismoniy shaxslarning asosiy bo’lmagan ish joyidan olgan daromadlaridan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ining yakuniy summasi olingan daromadlar, qilingan xarajatlar va ushlab qolingan soliq summalari to’g’risida taqdim etilgan deklaratsiyaning ma’lumotlari bo’yicha davlat soliq xizmati organi tomonidan hisoblab chiqariladi. To’lov manbaida jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ining hisoblab chiqarilgan summasi byudjetga soliq agenti tomonidan quyidagi muddatlarda to’lanadi: -pul mablag’larini olish ushun xizmat ko’rsatuvchi bankka hujjatlarni taqdim etish bilan bir vaqtda; -to’lov natura shaklida amalga oshirilgan oy tugaganidan keyin besh kun ichida, agar bunday to’lovga qonun hujjatla

to’g’risida”gi qonunda belgilangan. Xalq deputatlari Kengashlari o’z hududining byudjetini va uning ijrosi xaqidagi hisobotni tasdiqlaydi 8 . Byudjet loyihasi (ko’rsatkichlari) hokim tomonidan taqdim qilinadi. Shuningdek, qonunning shu moddasiga binoan mahalliy kengashlar, mahalliy soliqlar, yig’imlar, boj miqdorini belgilaydi va mahalliy byudjetga tushadigan mahalliy soliqlar, yig’imlar va to’lovlar bo’yicha imtiyozlar beradi. Hozirgi kunda mamlakatimizda jismoniy shaxslar yer solig’i mahalliy byudjetga undiriladigan asosiy soliqlardan biri hisoblanadi. Yer solig’ining iqtisodiy mohiyati va undirilishning asosiy sabablaridan biri yerning cheklangan resurs ekanligi, shuningdek, yer egalarini yerdan unumli foydalanishga majbur etish. Jismoniy shaxslar yer solig’i mahalliy byudjet daromadlar

6-jadval Navoiy shahar mahalliy byudjetining soliqli daromadlari tarkibida yer solig’ini salmog’i 9 mln.so’mda Ko’rsatkishlar 2010 yil 2011 yil 2012 yil summa % summa % summa % Mahalliy byudjetning jami soliqli daromadlari 124587,2 100 142335,7 100 156218 ,6 100 Mahalliy byudjetga tushadigan y er solig’i 3363,8 2,7 4554,7 3,2 5311,4 3,4 Jadvaldan ko’rish mumkinki, yer solig’ining mahalliy byudjet jami daromadlaridagi ulushi sezilarli salmoqqa ega emas. Yer solig’i 2010 yil umumiy daromadda 2,7 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2011 yil 3,2 foizni tashkil qilib, 0,5 punktga oshganligini ko’ramiz. Buning sababi jismoniy shaxslar yer solig’i bo’yicha tushumlarning ko’payishi hisoblanadi, bunga qo’shimcha yer obyektlarini ro’yxatga olish ta’sir ko’rsatgan. 2012 yilda yer solig’i daromadlar tarkibin

Uy-joy, yashash uchun mo’ljallanmagan imorat va inshootlar meros bo’yicha o’tishi bilan birgalikda mulk huquqi, egalik qilish huquqi va foydalanish huquqi o’tgan yer uchastkalari uchun yer solig’i meros qoldiruvchining soliq majburiyatlari hisobga olingan holda merosxo’rlardan undiriladi. Jismoniy shaxslar yer solig’i uchun quyidagi yer uchastkalari soliq solinadigan obyekt hisoblanadi: 1) dehqon xo’jaligi yuritish uchun meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilishga berilgan yer uchastkalari; 2) yakka tartibda uy-joy qurilishi uchun meros qilib qoldiriladigan, umrbod egalik qilishga berilgan yer uchastkalari; 3) jamoa bog’dorchiligi, uzumchiligi va polizchiligini yuritish uchun berilgan, shuningdek yakka tartibdagi garajlar egallagan yer ushastkalari; 4) xizmat yuzasidan berilgan c hek

hududi zonalarga bo’linadi, bunda yerlarni kompleks baholashning qiymati umum tomonidan qabul qilingan, zonaning shahar hosil qiluvchilik rolini, transport bilan ta’minlanganligi, muhitni jozibadorligi, ekologik holati, yer tebranishlari bo’lish-bo’lmasligi, shahar ayrim shaharlarining funktsional vazifalarini hisobga oladigan, yer uchastkalarining iste’mol qiymatiga ta’sir ko’rsatadigan koeffitsentlarni qo’llagan holda belgilanadi. Ta’kidlash joizki, yer solig’i stavkalari soliq to’lovchilarning yerdan foydalanishining samarasiga muvofiq, ya’ni yer uchastkalaridan yomon foydalanishligiga qarab oshirilgan tartibda qo’llaniladi. Masalan, berilgan yerlardan ikki yil davomida foydalanmagan jismoniy shaxslardan yer solig’i, uch barovar stavkada qo’llaniladi. Bundan tashqari yer uchastkalarinin

4) I va II guruh nogironlari. Mazkur imtiyoz pensiya guvohnomasi yoki tibbiy-mehnat ekspert komissiyasining ma’lumotnomasi asosida beriladi; 5) yolg’iz pensionerlar. Yolg’iz yoki voyaga yetmagan bolalari bilan yoxud nogiron bolasi bilan alohida uyda, kvartirada yoki yotoqxonada birga yashovchi pensionerlar soliq solish maqsadi da yolg’iz pensionerlar deb tushuniladi. Mazkur imtiyoz pensiya guvohnomasi va (yoki ) shahar (shahar) ijtimoiy ta’minot bo’limining ma’lumotnomasi asosida beriladi; 6) boquvchisini yo’qotgan ko’p bolali oilalar. Ota-onasidan biri yoki ota- onasi vafot etgan hamda oilada o’n olti yoshga to’lmagan beshta va undan ortiq bolalari bo’lgan oilalar soliq solish maqsadida boquvchisini yo’qotgan ko’p bolali oilalardir. Mazkur imtiyoz shahar (shahar) ijtimoiy ta’minot bo’limi

Davlat soliq xizmati organlari yer uchastkalari mulkdorlari, yer egalari yoki yerdan foydalanuvchilar yoki ijarachilar bo’lgan jismoniy shaxslarning muntazam hisobini yuritadilar. 7-jadval Navoiy shahar DSI tomonidan jismoniy shaxslarning y er solig’ini undirish ko’rsatki c hlari 10 T/R Ko’rsatkishlar 2013 yil 1 may holatiga 1. Ye r solig’i ob y ektlari soni 8579 2. Yer maydoni (ga) 323,5 3. Hisoblangan soliq summasi (ming.s.) 282108,9 4. Imtiyoz berilgan y er ob y ektlari soni 914 5. Ye r maydoni (ga) 55,5 6. Imtiyoz berilgan y er ob y ektlariga nisbatan hisoblangan soliq summasi (ming.s.) 35000,8 7. Soliqqa tortiladigan y er ob y ektlari soni 7665 8. ye r maydoni (ga) 268 9. Hisoblangan soliq summasi 247108,1 Jumladan: -tadbirkorlik maqsadida foydalanilayotgan yer obyektlari soni 1063 -

tashkil etadi. Soliqqa tortiladigan yer uchastkalari tarkibida tadbirkorlar tasarrufida bo’lgan yer obyektlari 1063 tani tashkil etib, yer maydoni 18,8 gektardan iborat hamda ulardan undiriladigan soliq summasi 136613,4 ming so’mni tashkil qiladi. Soliq to’lanishi to’g’risidagi to’lov xabarnomalari jismoniy shaxslarga davlat soliq organlari tomonidan har yili, joriy yilning 1 mayidan kechiktirmay topshiriladi. Yer uchastkalarining maydoni o’zgarganda va yil davomida imtiyoz huquqi paydo bo’lganda (bekor qilinganda) davlat soliq organlari bir oy davomida soliqni qayta hisob-kitob qilishlari va soliq to’lovchiga to’lash muddatlari o’zgarganini hisobga olgan holda yangi yoki qo’shimcha to’lov xabarnomasini taqdim etishlari shart. Yer uchastkalarining mulkdorlari, yer egalari yoki yerdan foyda

Agar jismoniy shaxs yakka tartibda uy-joy qurilishi yoki shaxsiy yordamchi xo’jalik (dehqon xo’jaligi) yuritish uchun berilgan yer uchastkasida tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullansa yoki yerdan maqsadli foydalanishni o’zgartirmasdan o’z uyini ofis sifatida rasmiylashtirsa, bunda undan yer solig’i yakka tartibda uy- joy qurilishi yoki dehqon xo’jaligini yuritish uchun berilgan yerlar uchun belgilangan stavkalar bo’yicha undiriladi. Jismoniy shaxslar yer solig’ini 15 oktyabrdan kechiktirmay to’laydilar. 2. 3 . Jismoniy shaxslarning mol-mulklaridan soliq hisoblash va byudjetga undirish jarayoni Bozor iqtisodiyoti sharoitida soliqlar, yig’imlar va davlat tomonidan joriy qilinadigan maqsadli jamg’armalarga ajratmalar faqat qonunchilik asosida amalga oshiriladi. Shu sababdan, qonunchilik huj

8-jadval Navoiy shahar mahalliy byudjetining soliqli daromadlari tarkibida mol-mulk solig’ining dinamikasi 11 mln.so’mda Ko’rsatkishlar 2010 yil 2011 yil 2012 yil summa % summa % summa % Mahalliy byudjetning jami soliqli daromadlari 124587,2 100 142335,7 100 156218 ,6 100 Mahalliy byudjetga tushadigan mol-mulk solig’i 3862,2 3,1 4697,0 3,3 5467,6 3,5 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, mol-mulk solig’ining Navoiy shahar mahalliy byudjet jami daromadlaridagi ulushi ansha kam. Mol-mulk solig’ining mahalliy byudjet daromadlaridagi salmog’i yillar bo’yicha tahlil qilinganda sezilarli o’zgarish 2012 yilda kuzatiladi. 2010 yil umumiy daromadda 3,1 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2011 yil 3,3 foizga tushgan. Buning sababi jismoniy shaxslar mol-mulk solig’i tushumlarining kamayishidadir. 2012

Ikkinchidan, jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliq mahalliy byudjetlarning daromadini tashkil etadi. Respublika fuqarosi, boshqa davlat fuqarosi yoki fuqaroligi bo’lmagan shaxs, O’zbekiston rezidenti yoki norezidenti bo’lishidan qat’iy nazar soliq solinadigan mol-mulkka ega bo’lgan jismoniy shaxslar mol-mulk solig’i to’lovchilari bo’lib hisoblanadi. Soliq kodeksining 273-moddasiga muvofiq soliqqa tortiladigan obyektga: O’zbekiston Respublikasi hududida joylashgan uy joylar, kvartiralar, dala hovli imoratlari, garajlar va boshqa imoratlar, joylar, inshootlar kiradi hamda yuqoridagilar bo’yicha jismoniy shaxslar mol-mulk solig’i to’lovchilaridir. Soliq solish obyekti - bu subyektning soliq to’lash majburiyatini shart qilib qo’yuvchi yuridik dalillardir (mazkur holatda mulkchili

mulkning davlat majburiy sug’urtasi bo’yicha summalarni hisoblash uchun belgilangan qiymatidan, shuningdek, har yilning 1 yanvar holatiga ko’ra baholanishidan kelib chiqqan holda hisoblab chiqiladi. Jismoniy shaxslarning mol - mulk solig’i stavkasini har yili kelgusi moliya yili uchun O’zbekiston Respublikasi davlat byudjeti parametrlari va asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari tasdiqlangandan so’ng O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori bilan tasdiqlanadi. 2013 yil uchun Prezidentning 2012 yil 25 dekabrdagi 1887-sonli qarori bilan jismoniy shaxslar mol-mulk solig’ining quyidagi stavkasi belgilangan: 9 -jadval Jismoniy shaxslardan olinadigan mol-mulk solig’i stavkalari 12 Soliq solinadigan ob’ektlarning nomi Mol-mulkning inventarizatsiya qiymatiga nisbatan soliq stavkasi (%da)

boshqa guruhlariga esa, faqat imoratlar, binolar va inshootlar uchun soliq to’lash bo’yicha imtiyozlar beradi. Soliq kodeksining 275-moddasiga binoan jismoniy shaxslardan olinadigan mol-mulk solig’i yuzasidan bir qator imtiyozlar taqdim etilgan bo’lib, quyidagilarning mulkiga soliq solinmaydi: 1) «O’zbekiston Qahramoni», Sovet Ittifoqi Qahramoni, Mehnat Qahramoni unvonlariga sazovor bo’lgan, uchala darajadagi Shuhrat ordeni bilan taqdirlangan fuqarolarning. Mazkur imtiyoz tegishlicha «O’zbekiston Qahramoni» unvoni berilganligi to’g’risidagi guvohnoma, Sovet Ittifoqi Qahramoni, Mehnat Qahramoni daftarchalari, orden daftarchasi yoki mudofaa ishlari bo’yicha bo’limning ma’lumotnomasi asosida beriladi; 2) 1941–1945 yillardagi urush nogironlari va qatnashchilari doirasi, qonun hujjatlari bilan

5) qonun hujjatlarida belgilangan soliq solinmaydigan maydon o’lchami doirasida pensionerlarning. Mazkur imtiyoz pensiya guvohnomasi asosida beriladi; 6) I va II guruh nogironlarining. Mazkur imtiyoz pensiya guvohnomasi yoki tibbiy-mehnat ekspert komissiyasining ma’lumotnomasi asosida beriladi; 7) harbiy xizmat majburiyatlarini bajarishda yarador, kontuziya bo’lganlik yoki shikastlanganlik oqibatida yoxud frontda bo’lish tufayli orttirilgan kasallik oqibatida halok bo’lgan harbiy xizmatchilarning ota-onalari va boshqa turmush qurmagan rafiqalarining (erlarining) beriladi . Belgilangan imtiyozlar mulkdorning tanlashiga binoan faqat bir mol-mulk obyektiga ta`lluqli bo’ladi. Yuqorida keltirilgan imtiyozlar jismoniy shaxslar tomonidan tadbirkorlik faoliyati uchun foydalaniladigan yoxud yuridik

Mol-mulkka bo’lgan mulk huquqi kalendar yil mobaynida bir mulkdordan boshqasiga o’tgan taqdirda, jismoniy shaxslarning mulkiga solinadigan soliq avvalgi mulkdor tomonidan shu yilning 1 yanvaridan e’tiboran u mol-mulkka bo’lgan mulk huquqini yo’qotgan oyning boshlanishiga qadar, yangi mulkdor tomonidan esa unda mulk huquqi vujudga kelgan oydan e’tiboran to’lanadi. Yangi imoratlar, binolar va inshootlar bo’yicha jismoniy shaxslarning mol- mulkiga solinadigan soliq ular barpo etilgan yildan keyingi yil boshidan e’tiboran to’lanadi. 10-jadval Navoiy shahar DSI tomonidan jismoniy shaxslar mol-mulkidan soliqni undirish ko’rsatkichlari 13 T/R Ko’rsatki c hlar 2013 yil 1 may holatiga 1. Mol-mulk solig’i ob y ektlari soni 34011 2. Hisoblangan soliq summasi (ming.s.) 2391018 3. Imtiyoz berilgan mol-

bo’lib, ularning 9469 tasi mol-mulk solig’idan imtiyoz olganlar hisoblanadi. Imtiyoz taqdim etilgan mol-mulklardan soliq summasi 459196,4 ming so’mni tashkil qiladi. Soliq undiriladigan subyektlar soni 30305 tani tashkil etib, ulardan undiriladigan mol-mulk solig’i summasi 1931821,6 ming so’mdan iborat. Soliqqa tortiladigan mol-mulklar tarkibida pensionerlar tasarrufida bo’lgan maydoni 60 kv.m.dan ortiq bo’lgan mulk obyektlari 5763 tani tashkil etadi. Meros bo’yicha o’tgan mol-mulk uchun jismoniy shaxslarning mol- mulkiga solinadigan soliq merosxo’rlarda mulk huquqi vujudga kelgan oydan e’tiboran to’lanadi. Soliq solish obyekti yo’q qilingan, vayron bo’lgan, buzib tashlangan taqdirda, jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliqni undirish mol- mulk yo’q qilingan, vayron bo’lgan yok

mo’ljallanayotgan daromad asosida soliq solinishi bois, soliqni to’lash vaqti daromadni olish vaqti bilan hech qanaqa bog’liq emas va shu munosabat bilan mol-mulk solig’ini to’lash uchun qat`iy muddat belgilanadi. Jismoniy shaxs mol-mulk solig’ini to’lagandan so’ng soliq inspektori tomonidan mol-mulk solig’ini to’langanligi to’g’risida ikki nusxada patta yoziladi va bir nusxasi soliq to’lovchiga beriladi. 49

III BOB. JISMONIY SHAXSLARDAN OLINADIGAN SOLIQLARNI UNDIRISH TARTIBINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI 3.1. Jismoniy shaxslardan olinadigan mol-mulk va y er soli qlar ini undirishni takomillashtirish Bizga ma’lumki, jismoniy shaxslar yuridik shaxslarga nisbatan son jihatdan ko’pchilikni tashkil etsada, ulardan undiriladigan soliqlar yuridik shaxslardan undiriladigan soliqlardan bir necha barobar kam. Bu oradagi farqni kamaytirish, ya’ni jismoniy shaxslardan undiriladigan soliqlarni davlat byudjetidagi salmog’ini oshirish uchun aynan soliq to’lovchi jismoniy shaxslarni faolligini oshirish, soliq siyosatining tarkibiy qismi sifatida strategik va taktik yo’ldan adashmaslik hamda amaliyotda rejalashtirilgan natijalarga erishishni ta’minlash lozimdir. Bugungi kunda mamlakatimizda amalga oshirilayo

olinadigan yer solig’i” va “Yagona yer solig’i” alohida ajratilib, muvofiq ravishda soliq bazasi va stavkalari, imtiyozlari belgilandi. Shu bilan birga qishloq xo’jaligida foydalaniladigan yerlarni oborotga kiritish va ulardan samarali foydalanishni rag’batlantirish maqsadida soliq imtiyozlari belgilangan. Iqtisodiyotni diversifikatsiyalash sharoitida jismoniy shaxslarga tegishli bo’lgan yer va mulklar turlari va miqdori tobora ko’payib bormoqda. Bu holatlar esa soliqqa tortishdan qochish, daromadlarni ko’chmas mulklarga aylantirish hamda jamiyatda tabaqalanish jarayoni kuzatiladi. Shuning uchun fuqarolar daromadlarini «xaqli» ravishda soliqqa tortish yo’llaridan biri – jismoniy shaxslardan undiriladigan soliqlarni takomillashtirish hisoblanadi. Jismoniy shaxslardan undiriladigan yer solig

 jismoniy shaxslarning yer solig’i va mulk solig’ini birlashtirib, xorijiy tajribalarni hisobga olgan holda ko’chmas mulk solig’ini joriy etish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Bu birinchidan, jismoniy shaxslarning soliqlarini hisoblash va undirish xarajatlarini qisqartiradi. Ikkinchidan, ko’chmas mulk solig’ini joriy etilishi soliq tizimidagi soliqlar yanada soddalashgan bo’lar edi deb hisoblaymiz. Jismoniy shaxslar mol-mulk solig’ini undirishda proportsional stavka qo’llaniladi. Bunda mol-mulk ob’ekti qiymatidan qat’iy nazar bir xil stavka qo’llaniladi. Agar O’zbekistonda ham jismoniy shaxslar mol-mulk solig’ini proressiv stavka bo’yicha undirilsa, mahalliy byudjet daromadlarida mol-mulk solig’i ulushining oshishiga olib keladi. Progressiv stavka qo’llanilganda mol- mulk qiymati tabaqa

nazardan saqlab qolinishi kerak bo’lgan minimal qulaylik soliqqa tortilmasligi kerak. Jismoniy shaxslar mol-mulkiga hisoblangan soliq summasini, ular ishlaydigan korxona, tashkilotlarda hisoblangan ish haqidan to’lanishini yo’lga qo’yish taklifini beramiz. Bunday to’lash usuli davlatga foydadan holi emas. Chunki bunday to’lash usuli soliq summasini byudjetga tushishini o’z muddatida amalga oshiradi hamda ushbu soliq turini undirishdagi xarajatlarni kamaytiradi. Shuningdek, bu soliq turini jismoniy shaxslar tomonidan to’lamaslik hollari keskin qisqaradi. Soliq summasi teng ulushlarda oylar bo’yicha taqsimlangan holda davlat soliq inspektsiyasi hisobraqamiga o’tkaziladi. Bunda oylar bo’yicha taqsimlangan soliq summasining og’irligi soliq to’lovchiga sezilmaydi. 3.2. Jismoniy shaxslar daromad

degan savolga esa soliq sub’ektlari soni yoki daromadlarining legallashishi orqali erishsa bo’ladi, deb javob berish mumkin. Harakatdagi daromad solig’iga 3 pog’onali stavkalarining joriy qilinganligini ijtimoiy nuqtai-nazardan adolatli deb hisoblash mumkin, ammo bu borada soliq stavkalari o’rtasidagi farqni daromad shakllanishiga imkon beradigan darajada belgilash maqbul holatni yuzaga keltiradi. Jismoniy shaxslarning daromadlarini soliqqa tortish sohasida o’z eshimini kutayotgan masalalardan biri-daromad summasidan ba’zi xarajatlarni shegirish tartibini ishlab shiqish va joriy etish hisolanadi. Bu barsha soliq sub’ektlari daromadiga qo’llaniladigan soliqqa tortilmaydigan miqdorni hamda alohida soliq sub’ekti ijtimoiy-iqtisodiy holatidan kelib shiqqan holda joriy qilinadigan shegirmalardi

-mol-mulkni sug’urtalashga yo’naltirilgan mablag’ning 15 ming yena miqdorida shegirma; -soliq sub’ektining o’zi yoki yaqinlarining hayotini sug’urtalashga yo’naltirilgan mablag’ning 50 ming yena miqdorida shegirma va shu kabi boshqa shegirmalar. Soliq solinmaydigan eng kam miqdor kategoriyasiga o’z mohiyati va ahamiyatiga ko’ra standart shegirma deb ataluvshi shegirma – AQSh qonunshiligida nazarda tutilgan imtiyoz yaqindir. Standart shegirma soliq solinmaydigan eng kam miqdor bilan baravar ravishda qo’llanib kelinadi. U soliq solinmaydigan eng kam miqdor singari qat’iy qayd etilgan summada, masalan, 5,5 ming dollar bilan (yolg’iz soliq to’lovshilar ushun), 11 ming dollar bilan (er-xotinlar ushun) va 2 ming dollar bilan (bir uy xo’jaligidagi har bir shaxs ushun) ifodalanadi. Masalan, to’rt

tafovutdir. Hozirgi vaqtda O’zbekistonda bu koeffitsient ansha katta hisoblanadi. Shu sababli daromad solig’ining eng yuqori va eng kam stavkalari o’rtasida katta tafovut o’zini oqlaydi. Bizga ma’lumki, barsha rivojlangan mamlakatlarning aksariyat qismida aholidan daromad solig’i ko’payib boruvshi (progressiv) usulda davlat byudjetiga tortiladi (bizda ham shu usulda), ammo AQShda bunday usul mustasnodir. U erda aholidan olinadigan daromad solig’i regressiv usulda amalga oshiriladi. Bu holatni quyidagi jadval orqali yorqin namoyon etish mumkin (1 1 -jadvalga qaralsin). 1 1 -jadval AQShda soliq to’lovshi jismoniy shaxsning oilaviy maqomiga qarab soliq stavkasining o’zgarishi 15 Yillik daromad bazasi $ Soliq summasi% 1. Birgalikda soliq deklaratsiyasini to’ldirayotgan er-xotinlardan -0 dan 29

Jismoniy shaxslar daromadini soliqqa tortish amaliyotida soliq stavkasi miqdorini progressiv (ko’payib boruvshi) usuli bilan birgalikda, aholining ayrim qatlamlari ushun regressiv (kamayib boruvshi) usulidan ham foydalanish lozim. Soliqqa tortishni bu uslubining ahamiyatli tomoni shundan iboratki, daromad o’sib borgan sari soliq stavkasi miqdori muvofiq ravishda kamayib boradi. Bu esa hozirgi kundagi davlatning ijtimoiy siyosatiga mos keladi. AQShda shaxsiy daromad solig’ining yuqori (33%) stavkasi daromad 148250$ dan oshganda so’ng qo’llaniladi, ammo o’rtaga yillik soliq stavkasi 28 %dan oshmaydi. Chunki buning eng xususiyatli tomoni shundaki, 33%li stavkadan keyingi stavka 28 %likdir. Mazkur stavkaning tadbiq etilishi 250000$ dan boshlab qo’llanilmoqda, shunday bo’lsada o’rtaga yillik so

bo’lavermaydi. Soliq stavkasining oshishi ma’lum bir nuqtaga etgash, byudjetga tushadigan soliq tushumlarining hattoki kamayishiga ham olib keladi. Buni Laffer qonuni bilan tushuntirish mumkin. Chunki soliq to’lovshi sub’ektlar, xoh u yuridik shaxs bo’lsin, xoh u jismoniy shaxs bo’lsin, soliqlarni to’lashdan qoshishga urinadi, daromadlarni oshirishning yashirin yo’llarini qidiradi yoki bo’lmasa soliq to’lovshi va ma’lum soliq inspektorlari o’rtasida o’zaro manfaatli kelishuvlarga ham olib kelishi mumkin va h.k. Umuman olganda, turmush darajasini aniqlashga bag’ishlangan tadqiqotlarda aholi daromadlarini inflyatsiyaga to’g’rilab, nominal emas, real daromadlarni aniqlash joiz, ya’ni bunda daromad soliqlari va boshqa turdagi majburiy to’lovlar shiqarib tashlanishi kerak» 17 . Tahlillar shuni

Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i tartibini takomillashtirish masalalaridan biri bo’lgan soliqqa tortilmaydigan eng kam miqdorni aniqlash va soliq ortib borishining ijtimoiy-iqtisodiy asoslariga nisbatan yuqorida bildirilgan fikrlarning inobatga olinishi, aholidan olinadigan daromad solig’i tartibini davr talabiga moslab takomillashtirishga o’zining munosib hissasini qo’shadi. Ko’pshilik mamlakatlar soliq siyosatida, yuqorida qayd etib o’tilganidek, daromad solig’i tuzilishining «global» va «shedulyar» tizimlaridan foydalanish keng yo’lga qo’yilib kelinmoqda. Keng qamrovli «global» tizimda soliq qaysi manbadan kelib tushishiga qaramasdan yalpi daromaddan olinishini ko’zda tutsa, «shedulyar» tizimi esa daromadni uning kelib shiqish manbalari bo’yisha (ish haqi, renta, dividend

hammasi unshalik oddiy bo’lmasdan ko’pinsha sertashvish hisoblanadi. Shuning ushun ham bu sohada shoshma-shosharlik qilish ishga faqat zarar etkazishi mumkin. Shunday qilib, bu o’rinda soliq solishning yangi tizimini kompleks tarzda amal qilishini e’lon qilib qolmasdan, shu bilan birga uning samarali bo’lishini ta’min etish ushun hali ko’p va jiddiy ishlar olib borish talab qilinadi. Respublikamiz iqtisodiyoti bozor yo’lidan borayotganligi sababli soliq to’lovshilarning daromadlarini hisobga olishning deklaratsiyali usulini to’g’ri deb oqlayotgan rivojlangan mamlakatlarning jahon tajribasini uloqtirib tashlamasdan, u bilan birgalikda integratsion jarayonlarga qo’shilish zarurligini hisobga olgan holda mazkur usulga o’tishning istiqbolli ekanligini nazarda tutish kerak. Biroq, bizning nazar

XULOSA Jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlar yuzasidan tayyorlagan mazkur bitiruv malakaviy ishimizda biz, ulardan undiriladigan soliq turlarini, ularni hisoblashning amaldagi holatini, mahalliy byudjet daromadlarini shakllantirishda jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlarning o’rni hamda ularni undirish tartibini takomillashtirish masalalarini o’rganib chiqib quyidagi xulosalarga keldik: 1-xulosa. O’zbekistonda soliq islohoti iqtisodiy o’zgarishlarning tarkibiy qismi sifatida o’tish davrining umumiqtisodiy va maxsus vazifalarni hal etishga yordam berishi lozim. Bunda jismoniy shaxslarni daromadlarini soliqqa tortish tizimini davr talabidan kelib chiqib takomillashtirish, undan aholining turmush darajasini tartibga solish, tadbirkorlik faoliyatini rag’batlantirish va byudjetga muntazam

4-xulosa . Mahalliy byudjetlarni barqarorlashtirish, soliq-byudjet yaxlitligiga erishish, mahalliy byudjetlarda ichki muvozanatni ta’minlash, ya’ni birinchi yo’nalishni mahalliy byudjetlarning takomillashuviga qaratish. 5-xulosa. Jismoniy shaxslarni soliqqa tortish yuzasidan uchraydigan kamchiliklarni inobatga olgan holda ularni bartaraf etish, jismoniy shaxslardan undiriladigan soliq stavkalarini optimallashtirish, bitta soliq ob’ektini bir necha bor soliqqa tortish hollariga barham berish, bir xil bazaga ega bo’lgan soliq turlarini unifikatsiyalash, ya’ni, bu yo’nalishni soliqqa tortish mexanizmining hamda soliq stavkalarining takomillashuviga qaratish. 6-xulosa. Soliq imtiyozlarini takomillashtirish, amalda ish bermayotgan soliq imtiyozlarini bekor qilish va ulardan hosil bo’ladigan tus

3-taklif. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy siyosatning samarasini yanada oshirish maqsadida daromad solig’ini hisoblashda soliqqa tortilmaydigan minimumni soliq amaliyotiga qaytadan joriy etish taklif etiladi. 4-taklif. Jismoniy shaxslarning mol-mulk solig’ini undirish paytida mol- mulklarning haqiqiy bozor bahosi hisobga olinmaydi. Buning ustiga soliq stavkasi mulkning ilgarigi qiymatiga nisbatan qo’llanilayotganligi, mahalliy byudjetlar daromadlarning kamayishiga olib kelmoqda, shuning uchun qurilish materiallari va ishlarining bozor narxlarini hisobga olgan holda jismoniy shaxslarning mol-mulklari qiymatini indeksatsiya qilish tavsiya etiladi. 5-taklif. Jismoniy shaxslarning yer solig’i va mulk solig’ini birlashtirib, xorijiy tajribalarni hisobga olgan holda ko’chmas mulk s

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I. O’zbekiston Respublikasi Qonunlari. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va Qarorlari, Vazirlar Mahkamasining Qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov asarlari. Normativ-huquqiy hujjatlar: 1.1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: - T.: “O’zbekiston” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2008 y. -40 B. 1.2. O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi: Rasmiy nashr- O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi - T.: “Adolat”, 2008 y. -692 B. 1.3. O’zbekiston Respublikasining “Davlat soliq xizmati to’g’risida”gi Qonuni. 1997 yil, 29 avgust. 1.4. O’zbekiston Respublikasining “Xo’jalik yurituvshi sub’ektlar faoliyatini davlat nazorati to’g’risida”gi Qonuni. 1998 yil 24 dekabr. 1.5. O’zbekiston Respublikasi “Tadbirkorlik va tadbirkorlar faol

takomillashtirish va uni noqonuniy talab etganlik ushun javobgarlikni kushaytirish to’g’risida”gi Farmoni. 1.11. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2003 yil 30 avgustdagi PF 3305-sonli O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998 yil 9 aprel “Xususiy tadbirkorlik, kishik va o’rta biznes rivojlanishini yanada rag’batlantirish shora- tadbirlari to’g’risida”gi Farmoniga o’zgartirish va qo’shimshalar kiritish to’g’risida»gi Farmoni. 1.12. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009 yil 29 yanvarda “Uy- joy fondini foydalanishga tayyor holda topshirish shartlarida rekonstruktsiya qilish va ta’mirlash bo’yisha pudrat ishlarini kengaytirishni rag’batlantirishga doir qo’shimsha shora-tadbirlar to’g’risida”gi PQ-1051 sonli Qarori. 1.13. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009 yil 19 iyun

O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari va ma’ruzalari 1.18. Karimov I.A. O’zbekiston iqtisodiy islohotlarni shuqurlashtirish yo’lida. -Toshkent.: “O’zbekiston” NMIU, 1995 y. -B. 269. 1.19. Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari.-Toshkent.: “O’zbekiston” NMIU, 1997 y.-B. 326. 1.20. Karimov I.A. O’zbekiston buyuk kelajak sari. -Toshkent.: “O’zbekiston” NMIU, 1998. -B. 686. 1.21. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. - Toshkent.: “O’zbekiston” NMIU, 1999 y. — B. 412. 1.22. Karimov I.A. Inson manfaatlari ustuvorligini ta’minlash-barsha islohot va o’zgarishlarimizning bosh maqsadidir. - Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2008. - B. 64. 1.23. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilma

2.3. Jo’raev A.S. Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirish-ning samarali yo’llari. / Monografiya. “Fan” nashriyoti. 2004 y. 2.4. Jo’raev A., Safarov G’. Soliq nazariyasi -T.: TMI, 2008. -210 b. 2.5. Zavalishina I.A. Soliqlar: nazariya va amaliyot. / “Iqtisodiyot va huquq dunyosi” nashriyot uyi, 2005. -544 b. 2.6. Malikov T.S. Soliqlar va soliqqa tortishning dolzarb masalalari. –T.: Akademiya, 2002. -204 b. 2.7. Юткина Т.Ф. Налоги и налогообложение: Учебник. 8-е изд., перераб. и доп. –М.: ИНФРА-М, 2010. -576 с. 2.8. Yahyoev Q.A. Soliqqa tortish nazariyasi va amaliyoti. –T.: Fan va texnologiyalar markazi, 2003. -247 b. 2.9. Yuldashev A. Soliq va soliqqa tortish. O'quv qo'llanma. O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi tomonidan o'quv qo'

2.18. Malikov T.S. Soliq yukining og’irligini keskin kamaytirish kerakmi? Risola. -T.: 2006. —B. 32. 2.19. Макконел К., Брю С. Экономикс: Принципы, проблемы и политика. В 2 т.: Пер. с англ. 11-го изд., Т.1. – М.: Республика, 2002. – с.120. 2.20. Mamanazarov A.B. Soliq siyosati. -T.: «Moliya», 2003. -B. 148. 2.21. To’raev Sh.Sh. Soliqqa tortishni tahlil etishning dolzarb masalalari. -T.: “Akademiya”, 2005. - B. 130 2.22. O’rmonov J.J. Xorijiy mamlakatlar soliq tizimi: O’quv qo’llanma - T.: Soliq akademiyasi, «Dizayin-Print», 2007. -B. 202. 2.23. Almardonov M.I., Qo’zieva N.R. Soliqlar va soliqqa tortish. - T.: «Iqtisod-moliya», 2007. -B. 245. Ilmiy jurnallardagi maqolalar va tezislar: 2.24. Boymurodov S. Soliq imtiyozlari va ularning soliq to‘lovshilar moliyaviy faoliyatiga ta’siri. //Soliq

2.32. O’rmonov J. Mahalliy byudjet daromadlarini oshirish yo’llari. //Soliq siyosatini yanada takomillashtirish-printsipial muxim ustuvor vazifa. Respublika amaliy-ilmiy konferentsiyasi tezislar to’plami. -Toshkent, 2005. -B. 156-157. III. Davriy nashrlar, statistik to’plamlar va hisobotlar. 3.1. O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh. 2007 yil. -T.:20084.-№5. 3.2. O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh. 2008 yil. -T.:2009.-№10. 3.3. O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh. 2009 yil. -T.:2010.-№12. 3.4. O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh. 2010 yil. -T.:2011.-№9. 3.5. O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh. 2011 yil. -T.:2012.-№6. 3.6. O’zbekiston statistik axborotnomasi. - Toshkent, 2008 - 2012. IV.Internet saytlari. 4.1. http://www.prezident.uz 4.2. http://www.gov.uz 4.3. htt

Купить