Kambag'allikni qisqartirish bo'yicha davlat siyosati va uning samaradorligi (Oʻzbekiston yoki boshqa mamlakatlar misolida) - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	13000UZS
Размер	238.8KB
Покупки	2
Дата загрузки	19 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Kambag'allikni qisqartirish bo'yicha davlat siyosati va uning samaradorligi (Oʻzbekiston yoki boshqa mamlakatlar misolida)

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI
RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSIYALAR FAKULTETI
“IQTISODIYOT” KAFEDRASI
“IQTISODIY O’SISH”
fanidan
Kambag'allikni qisqartirish bo'yicha davlat
siyosati va uning samaradorligi (O zbekiston yokiʻ
boshqa mamlakatlar misolida)
Mavzusidagi

MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 1
I BOB. KAMBAG'ALLIK TUSHUNCHASI VA UNING NAZARIY ASOSLARI ......................................................... 4
1.1. Kambag’allik tushunchasi, turlari va mezonlari ..................................................................................... 4
1.2. Kambag’allikning yuzaga kelish sabablari va iqtisodiy-ijtimoiy oqibatlari ............................................. 7
1.3. Kambag’allikni qisqartirish bo’yicha davlat siyosati va samaradorligi ................................................... 9
II BOB. KAMBAG’ALLIKNI QISQARTIRISHGA QARATILGAN XALQARO TAJRIBALAR VA ULARNING
O’ZBEKISTON UCHUN QO’LLANILISHI ........................................................................................................ 15
2.1. Kambag’allikni qisqartirish bo’yicha xalqaro siyosatlar va strategiyalar ............................................. 15
2.2. Xalqaro tajribalarning O’zbekiston sharoitida qo’llanish imkoniyatlari ............................................... 17
2.3. O’zbekiston Respublikasining kambag’allikka qarshi milliy strategiyasi va xalqaro tajriba bilan
uyg’unligi ................................................................................................................................................... 20
III BOB. KAMBAGʻALLIKNI QISQARTIRISH SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISH YOʻNALISHLARI ..................... 22
3.1. Kambagʻallikni qisqartirishda mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yoʻllari ............................ 22
3.2. Kambagʻallikni qisqartirishda raqamli texnologiyalar va innovatsiyalarning o’rni .............................. 24
3.3. Kambag’allikni qisqartirish siyosatini takomillashtirish bo’yicha taklif va tavsiyalar ........................... 27
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI ................................................................................................ 32
KIRISH
Har qanday davlatning asosiy maqsadi aholisining farovon hayotini
ta’minlash, inson salohiyatini to’liq ro’yobga chiqarish va barqaror ijtimoiy-
2

iqtisodiy taraqqiyotga erishishdan iboratdir. Shu ma’noda, kambag’allikni
kamaytirish va ijtimoiy adolatni ta’minlash davlat siyosatining ustuvor
yo’nalishlaridan biri sanaladi. Chunki kambag’allik nafaqat iqtisodiy resurslardan
to’laqonli foydalana olmaslikka, balki ijtimoiy tengsizlik, salomatlik va ta’limga
kirish imkoniyatlarining cheklanishiga ham olib keladi.
O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so’ng, bosqichma-
bosqich amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar natijasida iqtisodiyotda muhim
o’zgarishlar yuz berdi. Biroq aholining muayyan qatlamlarida kambag’allik
darajasi yuqoriligi, ishsizlik, daromadlarning yetarli emasligi, ijtimoiy himoya
tizimining nomukammalligi kabi muammolar dolzarb bo’lib qolmoqda. Ayniqsa,
qishloq hududlarida, mehnat migratsiyasiga bog’liq oilalarda va ta’limga kam
kirish imkoniga ega qatlamlar orasida bu holat keskinroq namoyon bo’lmoqda.
So’nggi yillarda mamlakatimizda kambag’allikni qisqartirish borasida tub
burilish yasab, tizimli yondashuv asosida ijtimoiy siyosat yuritilmoqda. Prezident
tashabbusi bilan 2020-yildan boshlab “Yangi O’zbekiston” g’oyasi asosida
“kambag’allikni qisqartirish” atamasi rasmiy siyosiy diskursga kirib keldi.
“Ijtimoiy himoya yagona reestri”, “mahallabay ishlash tizimi”, “ayollar daftari”,
“temir daftar” kabi innovatsion yondashuvlar orqali kambag’allik holatini aniqlash
va uni bartaraf etish yo’nalishlarida muhim qadamlar qo’yildi.
Mazkur kurs ishida kambag’allikning iqtisodiy mohiyati, uning turlari,
sabablari, davlat tomonidan olib borilayotgan siyosatning shakllanishi va
rivojlanish bosqichlari, mavjud muammolar va ularni hal etish yo’llari, shuningdek
xorijiy tajribalarning o’rganilishi orqali siyosatni takomillashtirishga oid tavsiyalar
ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi.
Ishning dolzarblig i shundaki, kambag’allikni kamaytirishga qaratilgan
siyosatning muvaffaqiyati mamlakatda barqaror iqtisodiy o’sish, ijtimoiy
barqarorlik, fuqarolarning ijtimoiy himoyasi va inson kapitalining rivojiga bevosita
2

ta’sir ko’rsatadi. Shu bois, bu masalani chuqur o’rganish, amaliy takliflar ishlab
chiqish nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyat kasb etadi.
Kurs ishining maqsadi — kambag’allikni qisqartirish borasida
O’zbekistonda olib borilayotgan davlat siyosatini o’rganish, uning samaradorligini
tahlil qilish va mavjud muammolarga yechim sifatida takliflar ishlab chiqishdan
iborat. 1
1
Abdukarimov A. “Ijtimoiy soha iqtisodiyoti”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.
2

I BOB. KAMBAG'ALLIK TUSHUNCHASI VA UNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Kambag’allik tushunchasi, turlari va mezonlari
Kambag’allik insoniyat tarixida eng dolzarb va uzviy muammolardan biri
sifatida shakllanib kelgan bo’lib, u bugungi globallashuv davrida ham o’z
ahamiyatini yo’qotgan emas. Ushbu hodisa inson hayoti uchun zarur bo’lgan
moddiy va nomoddiy resurslar, xizmatlar, imkoniyatlar, huquq va erkinliklardan
to’laqonli foydalana olmaslik holatidir. Kambag’allikni sodda qilib aytganda, bu
insonning o’z asosiy ehtiyojlarini – oziq-ovqat, boshpana, kiyim-kechak, tibbiy
xizmatlar, ta’lim va ijtimoiy himoya bilan qondira olmasligi demakdir. Lekin
zamonaviy ilmiy va amaliy qarashlarda kambag’allik faqat moddiy kamchilik
emas, balki ijtimoiy adolat, imkoniyatlar tengligi va inson salohiyatining to’liq
amalga oshirilmasligi bilan bog’liq murakkab ijtimoiy-iqtisodiy hodisa sifatida
qaraladi.
Kambag’allik tushunchasini talqin qilishda turli yondashuvlar mavjud.
An’anaviy yondashuvlarda u asosan daromad yoki iste’mol darajasining yetarli
emasligi bilan ifodalanadi. Masalan, Jahon banki tomonidan ilgari surilgan
mezonlarga ko’ra, agar bir insonning kunlik daromadi 2.15 AQSh dollaridan kam
bo’lsa, u mutlaq kambag’allikda hisoblanadi. Biroq bu yondashuvlar inson
hayotining sifatli yashash omillarini to’liq qamrab olmaydi. Shu bois, iqtisodiy
rivojlangan davlatlar va xalqaro tashkilotlar kambag’allikni multidimensial – ya’ni
ko’p o’lchovli mezonlar orqali baholashni yo’lga qo’ymoqda. Bu yondashuvda
insonning faqat moliyaviy ahvoli emas, balki ta’lim olish imkoniyati, sog’lom
turmush tarzi, ijtimoiy muhitdagi o’rni, yashash sharoitlari, bandligi va hatto
shaxsiy xavfsizligi ham hisobga olinadi.
Kambag’allik turlarini ajratish bu muammoni chuqurroq tahlil qilish va unga
qarshi kurashish strategiyalarini aniqlashda muhim o’rin tutadi. Eng avvalo,
2

mutlaq kambag’allik – bu insonning oddiy yashashi uchun zarur bo’lgan minimal
ehtiyojlarini ham to’ldira olmasligidir. Bu holatda inson sog’lig’i xavf ostida
bo’ladi, oziq-ovqat yetarli emas, dori-darmon, suv va turar joydan foydalanish
imkoniyati cheklangan. Bunday kambag’allik ko’proq rivojlanayotgan va kam
rivojlangan davlatlarda kuzatiladi.
Boshqa bir shakli bu nisbiy kambag’allik bo’lib, bu jamiyatdagi o’rtacha
hayot darajasiga nisbatan past sharoitda yashash holatini bildiradi. Misol uchun,
rivojlangan davlatlarda bir shaxs jamiyatdagi umumiy farovonlik darajasiga mos
yashamasligi, zamonaviy texnologiyalardan foydalana olmasligi, sifatli ta’lim va
tibbiy xizmatlardan chetda qolishi uni kambag’al deb baholash uchun asos bo’lishi
mumkin. Nisbiy kambag’allik ko’proq ijtimoiy tengsizlik, tabaqalanish va
iqtisodiy muvozanatsizlik bilan bog’liqdir.
Yana bir tushuncha bu subyektiv kambag’allikdir. Bu insonning o’zining
iqtisodiy va ijtimoiy holatini qanday baholashi bilan belgilanadi. Masalan, ikki
kishining daromadi bir xil bo’lishi mumkin, ammo ulardan biri o’zini kambag’al
deb hisoblamasa, ikkinchisi mavjud imkoniyatlarini yetarli deb bilmasligi mumkin.
Subyektiv baholashlar psixologik omillar, atrof-muhitdagi madaniy norma va
qadriyatlar, ijtimoiy taqqoslashlar bilan chambarchas bog’liq bo’ladi.
Shuningdek, kambag’allik vaqtinchalik va doimiy shaklda namoyon bo’lishi
mumkin. Vaqtinchalik kambag’allik mehnat bozoridagi beqarorlik, tabiiy ofatlar,
sog’liqdagi muammolar yoki boshqa favqulodda holatlar sabab yuzaga keladi.
Bunday holatda odamlar qisqa vaqt davomida muayyan resurslardan mahrum
bo’lishadi, biroq ularni tiklash imkoniyati mavjud. Doimiy kambag’allik esa,
odatda, avloddan-avlodga o’tadi va ijtimoiy tizimdagi strukturaviy muammolar,
past ta’lim darajasi, sog’liqni saqlash imkoniyatlarining cheklanganligi kabi
omillar bilan izohlanadi. Bu holatda kambag’allikni yengish uchun chuqur
institutsional islohotlar, uzoq muddatli siyosiy va iqtisodiy strategiyalar zarur
bo’ladi.
2

Kambag’allikni aniqlashda ishlatiladigan mezonlar ham turlicha bo’lib, ular
o’zining qamrov darajasi va aniqlik darajasi bilan farqlanadi. Eng oddiy va keng
tarqalgan usullardan biri daromad mezonidir. Bu mezonga ko’ra, kishining ma’lum
vaqt oralig’ida olgan daromadi belgilangan “kambag’allik chegarasi”dan past
bo’lsa, u kambag’al hisoblanadi. O’zbekiston sharoitida bu chegara Milliy
statistika agentligi va boshqa idoralar tomonidan turmush darajasi va iste’mol
savatchasi asosida belgilanadi. Boshqa usul esa iste’mol savatchasi asosidagi
baholash bo’lib, bunda bir kishining oylik yoki yillik minimal yashash ehtiyojlarini
to’ldirish uchun zarur bo’lgan mahsulot va xizmatlar to’plami narxi hisobga
olinadi. Agar shaxsning iste’mol darajasi bu miqdordan past bo’lsa, u kambag’allik
chegarasidan past yashayotgan hisoblanadi.
Bugungi kunda ko’p mamlakatlar multidimensial kambag’allik indeksidan
foydalanmoqda. Bu indeks kambag’allikni faqat daromad darajasi bilan emas,
balki boshqa muhim omillar bilan ham baholashga imkon beradi. Masalan, BMT
Taraqqiyot dasturi tomonidan ishlab chiqilgan multidimensial kambag’allik
indeksi sog’liqni saqlash, ta’lim va yashash sharoitlarini o’z ichiga olgan 10 dan
ortiq indikator asosida shakllanadi. Ushbu yondashuv kambag’allikning haqiqiy
ko’lamini aniqroq ko’rsatishga yordam beradi.
Shunday qilib, kambag’allik bu jamiyatdagi eng og’ir ijtimoiy-iqtisodiy
muammolardan biri bo’lib, uning chuqur mohiyatini tushunish uchun uni har
tomonlama, tizimli va insonparvarlik yondashuvi asosida tahlil qilish zarur. Uning
turlari, sabablari va mezonlarini to’g’ri aniqlash esa, kambag’allikka qarshi
samarali siyosat yuritishning eng muhim shartidir. Kambag’allik nafaqat iqtisodiy
beqarorlik manbai, balki ijtimoiy barqarorlik, xavfsizlik va taraqqiyotga ham
tahdid soluvchi omildir. Shu bois, uni chuqur o’rganish, ilmiy asosda baholash va
tizimli choralar ko’rish davlat siyosatining eng ustuvor yo’nalishlaridan biri
bo’lishi shart.
2

1.2. Kambag’allikning yuzaga kelish sabablari va iqtisodiy-ijtimoiy oqibatlari
Kambag’allikning kelib chiqish sabablari ko’p qirrali va murakkab bo’lib,
ular iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy hamda madaniy omillar bilan chambarchas bog’liq.
Bu omillar o’zaro ta’sir etib, biror jamiyatda kambag’allikning shakllanishi,
chuqurlashuvi va davomiyligiga sabab bo’ladi. Dastlabki omil sifatida iqtisodiy
beqarorlikni tilga olish mumkin. Ya’ni, mamlakatda ishlab chiqarishning susayishi,
ishsizlikning oshishi, inflyatsiya, kambag’al qatlamlar uchun zarur tovar va
xizmatlarning narxi ortishi daromadlar bilan nomutanosib bo’lib, fuqarolarning
yashash darajasini pasaytiradi. Ayniqsa, iqtisodiy inqirozlar davrida kambag’allik
darajasi tez ko’tariladi, chunki bu jarayonda eng avvalo zaif qatlamlar zarar
ko’radi.
Ikkinchi muhim sabab bu bandlik darajasining pastligi yoki mehnat
bozorining rivojlanmaganligidir. Ish o’rinlarining yetishmasligi, norasmiy
bandlikning yuqoriligi va mehnatga haq to’lashdagi adolatsizliklar odamlarni
barqaror daromad manbalaridan mahrum qiladi. Ayniqsa, yoshlar, nogironligi bor
shaxslar, ayollar va qishloq aholisi bu borada eng himoyasiz toifalardir. Rasmiy
statistikaga ko’ra, O’zbekiston Respublikasida 2023-yil yakunlariga ko’ra
kambag’allik darajasi 14% ni tashkil etgan bo’lib, bu 2021-yildagi 17%
ko’rsatkichga nisbatan pasaygan. Biroq bu hali ham sezilarli darajadagi ko’rsatkich
bo’lib, millionlab odamlar uchun iqtisodiy qiyinchiliklar saqlanib qolayotganini
bildiradi.
Kambag’allikning yana bir muhim sababi ta’lim va kasbiy tayyorgarlikning
yetarli emasligidir. Malakasiz yoki past malakali aholi yaxshi ish o’rinlarini
egallay olmaydi, bu esa ularning daromad manbalarini cheklaydi. Mamlakatda
ta’lim tizimining hududlar bo’yicha notekisligi, sifatli ta’limga kirish
imkoniyatining teng emasligi kambag’allikning avloddan-avlodga o’tishiga olib
kelishi mumkin. YuNESKO ma’lumotlariga ko’ra, kambag’al oilalardan chiqqan
2

bolalar ta’lim olish imkoniyatiga kamroq ega bo’lib, ularning maktabni tark etish
ehtimoli ikki baravar yuqori bo’ladi.
Sog’liqni saqlash tizimiga kirish imkoniyatining cheklanganligi ham
kambag’allikni chuqurlashtiruvchi omildir. Aholi orasida kasalliklar ko’paygan
sari, mehnatga layoqat pasayadi, ishlab chiqarishdan ajralgan odamlar daromad
yo’qotadi, dori-darmon xarajatlari esa ularni qo’shimcha moliyaviy bosim ostida
qoldiradi. Bu holat ayniqsa, ijtimoiy himoya tizimi sust rivojlangan hududlarda
ko’proq kuzatiladi. O’zbekiston Sog’liqni saqlash vazirligining 2023-yilgi
hisobotiga ko’ra, past daromadli qatlam vakillarining 42 foizi sog’liq bilan bog’liq
xarajatlar sababli boshqa muhim ehtiyojlarini qondira olmagan.
Alohida to’xtalish kerak bo’lgan sabab bu ijtimoiy tengsizlik va
adolatsizlikdir. Resurslarning jamiyatda adolatli taqsimlanmasligi, imkoniyatlar
tengligining buzilishi kambag’allikni saqlab qoladi. O’zbekiston Respublikasi
Statistika agentligining 2023-yildagi ma’lumotlariga ko’ra, aholining 20 foiz eng
boy qatlamining umumiy daromaddagi ulushi 46 foizni tashkil qilgan bo’lsa, eng
kambag’al 20 foiz aholining ulushi atigi 6 foizga teng bo’lgan. Bu esa jamiyatda
katta tabaqalanish mavjudligini va bu tabaqalanish kambag’allikni har tomonlama
kuchaytirayotganini ko’rsatadi
Kambag’allikning ijtimoiy-psixologik sabablariga ham alohida e’tibor
qaratish kerak. Bu qatlamdagi odamlar o’z imkoniyatlariga bo’lgan ishonchni
yo’qotib, passiv, jamiyatdan ajralgan holga kelib qolishadi. Ular jamiyatda o’z
o’rnini topa olmaydi, ijtimoiy faolligi pasayadi, norozilik kuchayadi. Bu holat
ijtimoiy barqarorlikka ham tahdid soladi. Qashshoqlik, ma’naviy tushkunlik,
jinoyatchilik va boshqa salbiy holatlarning ildizi ko’pincha kambag’allik bilan
bog’liq bo’ladi.
Kambag’allikning iqtisodiy oqibatlari ham keng ko’lamli. Eng avvalo,
kambag’al qatlamlar to’lovga qodir bo’lmagani sababli ichki bozor talabi
2

cheklanadi, bu esa ishlab chiqaruvchilarning faoliyatini susaytiradi. Bundan
tashqari, kambag’allik byudjetga tushumlarning kamayishiga olib keladi, chunki
past daromadli aholi kam soliq to’laydi yoki umuman to’lay olmaydi. Shu bilan
birga, davlat ularni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash uchun byudjet xarajatlarini
oshirishga majbur bo’ladi, bu esa moliyaviy yukni orttiradi.
Kambag’allikning uzoq muddatli oqibatlari esa jamiyat taraqqiyoti uchun
nihoyatda xavflidir. Bolalarning past sifatli ta’lim olishi, yoshlarning malakasiz
mehnatga jalb qilinishi, sog’liqni saqlash xizmatlaridan foydalanmaslik kelajakda
mehnat resurslarining sifatsiz bo’lishiga, iqtisodiyotning raqobatbardoshligini
yo’qotishiga olib keladi. Kambag’allik, ayni vaqtda, siyosiy beqarorlik, norozilik
namoyishlari, emansipatsiyalashuv va migratsion oqimlarni ham kuchaytiradi.
Xulosa shuki, kambag’allikning kelib chiqishi murakkab va ko’p qirrali
jarayon bo’lib, uni faqat daromadlar orqali baholab bo’lmaydi. Uning sabablari
iqtisodiy beqarorlik, ishsizlik, malakasiz mehnat, sog’liq va ta’lim tizimining
nomukammalligi, tengsizlik va ijtimoiy adolatsizlik, byurokratik to’siqlar va
ijtimoiy izolyatsiya kabi tizimli omillar bilan bog’liq. Shu sababli, bu muammoga
qarshi kurashishda kompleks yondashuv, davlat siyosatining izchil va
muvofiqlashtirilgan tarzda olib borilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
1.3. Kambag’allikni qisqartirish bo’yicha davlat siyosati va samaradorligi
Kambag’allikni qisqartirish davlat siyosatining eng muhim yo’nalishlaridan
biri bo’lib, uning samaradorligi faqat iqtisodiy o’sish bilan emas, balki ijtimoiy
barqarorlik, tenglik va adolatni ta’minlash bilan ham bog’liqdir. Kambag’allikka
qarshi kurashish jarayonida davlatlar bir qator islohotlar o’tkazadilar, ammo bu
islohotlar nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va ijtimoiy o’zgarishlarni ham talab
qiladi. Mamlakatlar kambag’allikni qisqartirish bo’yicha turli strategiyalarni ishlab
chiqqan va ularning samaradorligi ko’plab omillarga bog’liq. Shu bois, har bir
2

mamlakatda kambag’allikka qarshi kurashish siyosati o’ziga xos xususiyatlarga
ega bo’lib, bu jarayonda ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni hal qilish uchun
samarali vositalar va usullarni tanlash zarur bo’ladi.
O’zbekiston misolida kambag’allikni qisqartirish bo’yicha amalga oshirilgan
siyosatni ko’rib chiqish mumkin. O’zbekiston Respublikasi hukumatining
kambag’allikni qisqartirishga qaratilgan strategiyasi 2000-yillardan boshlab bir
qancha bosqichlarni o’z ichiga oldi. Dastlab, 2000-yillarda mamlakat iqtisodiy
islohotlar yo’lini boshladi, bunda iqtisodiy erkinlashtirish, qishloq xo’jaligi va
sanoatni modernizatsiya qilish, tashqi savdoni diversifikatsiya qilish kabi chora-
tadbirlar amalga oshirildi. Ushbu islohotlar natijasida iqtisodiy o’sish tezlashdi,
lekin kambag’allikning darajasi juda yuqori edi. 2005-yilda mamlakatda
kambag’allik darajasi 27%ni tashkil etgan bo’lsa, 2010-yillarga kelib bu
ko’rsatkich 20%ga tushdi. Bu davrda davlat ijtimoiy himoya tizimini
kuchaytirishga harakat qildi va kam ta’minlangan qatlamlarga yo’naltirilgan bir
qator dasturlar ishlab chiqildi.
1.3.1-rasm. Aholi farovonligi darajasidagi o’zgarishlar tahlili shuni
ko’rsatdiki, 2023-yilda kambag’allik darajasi 14 foizdan 11 foizga, 2024-yilda
2

esa 8,9 foizga kamaygan. O’tgan yili 719 ming kishi kambag’allikdan
chiqarildi, deyiladi maqolada. Kambag’allikning eng past ko’rsatkichi Navoiy
viloyatida (5,7 foiz), eng yuqori ko’rsatkichi Xorazm viloyatida (11,9 foiz)
qayd etilgan.
Kambag’allikka qarshi kurashish strategiyasining eng asosiy elementlaridan
biri ta’lim va sog’liqni saqlash sohasidagi islohotlar bo’ldi. O’zbekiston hukumati
ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish va ta’lim sifatini yaxshilashga katta
e’tibor qaratdi. 2009-yildan boshlab, davlat tomonidan barcha bolalarga
boshlang’ich ta’lim olishni majburiy qilish, o’quv yurtlari uchun yangi dasturlar va
imkoniyatlar yaratish kabi islohotlar amalga oshirildi. Bu nafaqat kambag’allikni
qisqartirishga yordam berdi, balki fuqarolarning malakali mehnat resurslariga
aylanishini ta’minladi. 2020-yilda ta’limga kirish imkoniyatlari kengayganligi
natijasida O’zbekistonning ta’lim tizimi bo’yicha eng so’nggi indekslar yuksaldi.
Bu esa o’z navbatida mamlakatning iqtisodiy salohiyatini oshirishga yordam berdi.
Sog’liqni saqlash sohasida ham jiddiy islohotlar amalga oshirildi. 2015-
yildan boshlab sog’liqni saqlash tizimi modernizatsiya qilindi, aholining turmush
darajasi va sog’lig’ini yaxshilashga qaratilgan ko’plab dasturlar ishlab chiqildi.
Bunda, ijtimoiy guruhlar va kambag’al qatlamlarga tibbiy xizmatlarning keng
doiradagi imkoniyatlarini yaratish, sog’liqni saqlash tizimiga ajratilgan moliyaviy
mablag’larni oshirish kabi chora-tadbirlar o’z rolini o’ynadi. Shuningdek, davlat
o’rtacha va past daromadli oilalarga bepul tibbiy xizmatlarni taqdim etishga
qaratilgan tashabbuslarni ko’tarib chiqdi. 2019-yilda o’tkazilgan so’rovlar
natijalariga ko’ra, kambag’allikning ijtimoiy oqibatlari, ya’ni sog’liqni saqlash va
ta’limga kirish imkoniyatlaridagi tengsizlik sezilarli darajada kamaygan.
Kambag’allikni qisqartirishda davlatning ijtimoiy himoya dasturlarini
kengaytirishi ham muhim omil bo’ladi. O’zbekistonda ushbu dasturlarni
takomillashtirishga alohida e’tibor qaratildi. Ayniqsa, 2016-yilda davlat tomonidan
"Ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish" bo’yicha yangi strategiya ishlab
2

chiqildi. Bu strategiya doirasida, kambag’al oilalarni qo’llab-quvvatlash,
ishsizlikni kamaytirish, oilaviy daromadlarni oshirishga qaratilgan qator choralar
ko’rildi. 2022-yilda amalga oshirilgan so’rovlar natijasida, ijtimoiy yordamga
muhtoj oilalar soni 15%ga qisqarganini ko’rsatdi, bu esa kambag’allikni
qisqartirish bo’yicha amalga oshirilgan siyosatning samarali ekanligini ko’rsatadi.
Bundan tashqari, mamlakatda mikro-iqtisodiy darajada kambag’allikni
qisqartirishga qaratilgan bir qancha dasturlar ham amalga oshirildi. Qishloq
hududlarida ishlab chiqarishni rivojlantirish, kichik va o’rta biznesni qo’llab-
quvvatlash, fermerlarga kreditlar va subsidiyalar berish kabi tashabbuslar
kambag’allikni qisqartirishga yordam berdi. O’zbekistonning 2021-yilgi iqtisodiy
yillik hisoboti bo’yicha, qishloq aholisining o’rtacha daromadi 16%ga oshdi. Bu
esa kambag’allikni qisqartirishda qishloq hududlaridagi iqtisodiy faollikning
kuchayganini ko’rsatadi.
ITIM ma’lumotlariga ko’ra, kambag’allikni qisqartirish ish bilan ta’minlash,
tadbirkorlikni qo’llab-quvvatlash va yerdan samarali foydalanish orqali amalga
oshirildi.
2

Ushbu chora-tadbirlar natijasida aholining real daromadlari o’tgan yilda 10,7
foizga oshib, aholi jon boshiga oyiga o’rtacha 2,1 mln so’mni tashkil etdi (yil
boshida — 1,7 mln so’m).
Quyidagilar daromadlarning asosiy manbalari bo’lib qolmoqda:
 ish haqi — 42,6% (2023-yilda — 41,9%);
 tadbirkorlikdan olingan daromadlar — 22,9% (21,4%);
 pensiyalar, ijtimoiy yordam va subsidiyalar — 18,2% (18,9%);
 qishloq xo’jaligi va tomorqalardan olingan daromadlar — 10,7% (9,8%);
 xorijdan pul o’tkazmalari — 2% (3,1%);
 boshqa daromadlar — 3,6% (4,9%).
Tadbirkorlik faoliyatidan olingan daromadlar 1,5 foiz punktga, qishloq
xo’jaligidan olingan daromadlar esa 0,9 foiz punktga oshdi.
Daromadlarning eng yuqori o ’ sishi Farg ’ ona (+19,1%) va Buxoro (+11,4%)
viloyatlarida , shuningdek , Toshkent shahrida (+17%) qayd etildi . Poytaxtda
aholining o ’ rtacha daromadi 3,6 mln so ’ mni , Navoiy va Qashqadaryo viloyatlarida
esa 2,2 mln so ’ mni tashkil etgan .
Shu bilan birga , kambag ’ allikka qarshi kurashishda iqtisodiy islohotlarning
samaradorligini baholashda statistik ma ’ lumotlar va indikatorlardan foydalanish
juda muhimdir . O ’ zbekiston Statistika agentligining 2023- yilgi ma ’ lumotlariga
ko ’ ra , mamlakatda kambag ’ allik darajasi 2021- yilda 17% dan 14% ga pasaygan , bu
kambag ’ allikni qisqartirish bo ’ yicha davlatning olib borayotgan siyosati samarali
ekanligini tasdiqlaydi . Shu bilan birga , kambag ’ allikni qisqartirishda ijtimoiy
himoya va ta ’ lim sohasidagi islohotlarning ahamiyati o ’ sib bormoqda . Misol
uchun , 2023- yil yakunlariga ko ’ ra , ta ’ lim tizimida kambag ’ allik darajasi yuqori
bo ’ lgan hududlarda kam ta ’ minlangan o ’ quvchilarning 85% ta ’ lim olish
imkoniyatiga ega bo ’ ldi .
Xulosa qilib aytganda , kambag ’ allikni qisqartirish bo ’ yicha davlat
siyosatining samaradorligi ko ’ plab omillarga bog ’ liq . Bu siyosatning
2

muvaffaqiyati ijtimoiy himoya tizimining kuchaytirilishi , ta ’ lim va sog ’ liqni
saqlash tizimining takomillashtirilishi , iqtisodiy islohotlar va mikro - iqtisodiy
dasturlarni amalga oshirish bilan bog ’ liqdir . O ’ zbekistonning kambag ’ allikni
qisqartirishdagi tajribasi , shuningdek , boshqa rivojlanayotgan davlatlar uchun ham
qimmatli o ’ rnak bo ’ lib , keng qamrovli va tizimli siyosatning ahamiyatini
ko ’ rsatadi .
2

II BOB . KAMBAG ’ ALLIKNI QISQARTIRISHGA QARATILGAN
XALQARO TAJRIBALAR VA ULARNING O ’ ZBEKISTON UCHUN
QO ’ LLANILISHI
2.1. Kambag’allikni qisqartirish bo’yicha xalqaro siyosatlar va strategiyalar
Dunyo bo’ylab kambag’allikni qisqartirish bo’yicha amalga oshirilgan
siyosatlar va strategiyalar har bir mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlariga
moslashtirilgan. Xalqaro miqyosda kambag’allikka qarshi kurashishning asosiy
strategiyalari ta’lim, sog’liqni saqlash, ijtimoiy himoya tizimi va iqtisodiy
islohotlarni qamrab olgan. Ushbu siyosatlar rivojlanayotgan va rivojlangan
mamlakatlar tomonidan keng qo’llanilgan va o’z samaradorligini namoyon etgan.
Har bir mamlakatning o’ziga xos tajribasi mavjud bo’lib, ular o’zining
kambag’allikni qisqartirishga bo’lgan yondashuvlarini va chora-tadbirlarini amalga
oshirishda muvaffaqiyatga erishgan.
Xalqaro tajribalarga misol sifatida, Janubiy Koreya kambag’allikka qarshi
kurashishda o’zining muvaffaqiyatli strategiyasini yaratdi. 1960-yillarda, Koreya
yarim orolining janubiy qismida kambag’allik darajasi juda yuqori edi. Ammo
Koreya hukumati qisqa muddatda, sanoatni rivojlantirish va iqtisodiy islohotlarni
amalga oshirish orqali kambag’allikni qisqartirishga erishdi. Sanoat siyosatining
asosiy yo’nalishlari texnologiyalarni eksportga yo’naltirish, qishloq xo’jaligini
modernizatsiya qilish va iqtisodiy o’sishni qo’llab-quvvatlash edi. Bunday siyosat
orqali Koreya iqtisodiy o’sishni ta’minladi va kambag’allikni sezilarli darajada
kamaytirdi. 1980-yillarga kelib, kambag’allik darajasi deyarli 10% ga tushdi. Bu
muvaffaqiyat, asosan, ta’lim tizimini kuchaytirish, ishchi kuchining malakasini
oshirish va ijtimoiy himoya tizimini yaxshilashga qaratilgan keng ko’lamli
dasturlar orqali amalga oshirildi.
Jahon banki va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan kambag’allikni
qisqartirish bo’yicha amalga oshirilgan strategiyalar ham muvaffaqiyatli bo’ldi.
2

Masalan, 1990-yillarda Efiopiya, Zambiya va Uganda kabi davlatlarda
Boshqirdistonning kambag’allikka qarshi kurashishda foydalanilgan iqtisodiy
islohotlar va ijtimoiy dasturlarni qo’llash orqali katta muvaffaqiyatlarga erishildi.
Jahon banki tomonidan moliyalashtirilgan qishloq xo’jaligini rivojlantirish
dasturlari, qishloq hududlarida yashovchi kambag’al oilalarni qo’llab-quvvatlash
va ishlab chiqarishni kengaytirishga qaratilgan siyosatlar, bu mamlakatlarda
kambag’allikni qisqartirishga sezilarli hissa qo’shdi. 2010-yillarga kelib, ushbu
mamlakatlarda kambag’allik darajasi 50% dan 30% gacha kamaydi.
Shuningdek, Braziliya ham kambag’allikni qisqartirish bo’yicha innovatsion
siyosatlarni amalga oshirdi. 2000-yillarda, mamlakatda kambag’allikning yuqori
darajasi mavjud edi, ammo "Bolsa Família" kabi ijtimoiy himoya dasturlari
kambag’allikni qisqartirishda asosiy vosita sifatida qo’llanildi. Ushbu dastur,
davlat tomonidan kambag’al oilalarga moliyaviy yordam berishni nazarda tutadi va
o’zining samaradorligi bilan Braziliyada kambag’allikni qisqartirishda sezilarli
natijalarga erishdi. 2003-yildan boshlab, mamlakatda kambag’allik darajasi 27%
dan 12% gacha pasaygan. Bu dastur, nafaqat ijtimoiy himoyani ta’minlagan, balki
kambag’allikni qisqartirishga yo’naltirilgan samarali strategiya bo’lib, boshqa
mamlakatlar uchun o’rnak bo’ldi.
Xalqaro miqyosda kambag’allikni qisqartirishga qaratilgan strategiyalarni
amalga oshirishda asosiy yo’nalishlar orasida sog’liqni saqlash tizimini yaxshilash
ham muhim ahamiyatga ega. Kambag’allikka qarshi kurashishda sog’liqni saqlash
tizimining rivojlanishi, o’z navbatida, aholi salomatligini yaxshilash va mehnat
unumdorligini oshirishga olib keladi. Misol uchun, Filippinlar, 1990-yillardan
boshlab, sog’liqni saqlash tizimini yaxshilash bo’yicha keng qamrovli islohotlar
amalga oshirdi. Ushbu islohotlar natijasida, kambag’allik darajasi pasayib, aholi
salomatligi sezilarli darajada yaxshilandi. Filippinlarning sog’liqni saqlashga
qaratilgan muvaffaqiyatli siyosati ko’plab rivojlanayotgan mamlakatlar uchun
o’rnak bo’lib xizmat qildi.
2

Shu bilan birga, kambag’allikka qarshi kurashishda ta’lim tizimining
ahamiyatini inobatga olish kerak. Ta’lim olish imkoniyatlari kengaygan
mamlakatlarda kambag’allik darajasi past bo’ladi, chunki malakali ishchi kuchi
iqtisodiy taraqqiyotning asosiy omili hisoblanadi. Germaniya, Finlandiya, Singapur
kabi mamlakatlarda ta’lim tizimini mustahkamlash va ilg’or pedagogik tizimlarni
joriy etish orqali kambag’allikni qisqartirishga erishildi.
Xulosa qilib aytganda, kambag’allikka qarshi kurashishda xalqaro tajriba
turli mamlakatlarning siyosat va strategiyalarini o’z ichiga oladi. Bu siyosatlar
ijtimoiy himoya tizimlarini rivojlantirish, ta’lim va sog’liqni saqlash sohalarini
modernizatsiya qilish, iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishga qaratilgan. Har bir
mamlakat o’zining sharoitiga mos keladigan kambag’allikni qisqartirish
strategiyasini ishlab chiqadi va bu orqali sezilarli natijalarga erishadi. O’zbekiston
uchun ham bu tajribalardan foydalanish, kambag’allikni qisqartirish bo’yicha
samarali siyosat ishlab chiqish uchun muhim ahamiyatga ega.
2.2. Xalqaro tajribalarning O’zbekiston sharoitida qo’llanish imkoniyatlari
Dunyo miqyosida kambag’allikni qisqartirishga oid muvaffaqiyatli tajribalar
O’zbekiston uchun ham katta ahamiyatga ega. Har bir davlatning iqtisodiy,
ijtimoiy va madaniy xususiyatlari turlicha bo’lsa-da, ba’zi umumiy mexanizmlar
mavjudki, ularni O’zbekiston sharoitida moslashtirib amalga oshirish mumkin.
Avvalo, xalqaro tajribadan foydalanishda kompleks yondashuv talab etiladi: bu
faqat moddiy yordam ko’rsatish emas, balki aholini band qilish, bilim va kasb
o’rgatish, infratuzilmani rivojlantirish, ijtimoiy tenglikni ta’minlash, sog’liqni
saqlash va ta’lim sifatini oshirishni ham o’z ichiga oladi.
O’zbekiston Respublikasida so’nggi yillarda kambag’allikni qisqartirish
davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biriga aylandi. Aholi turmush
darajasini oshirish, kam ta’minlangan qatlamlarga iqtisodiy imkoniyatlar yaratish,
2

bandlikni oshirish, mikromoliyalashtirish va oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish
borasida qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, “Har bir oila –
tadbirkor” dasturi doirasida oilalarga imtiyozli kreditlar ajratilishi, yoshlar va
ayollar tadbirkorligini rag’batlantirish kabi tashabbuslar bunga misol bo’la oladi.
Xalqaro tajribalarga asoslanib, O’zbekiston sharoitida qo’llanishi mumkin
bo’lgan eng samarali yo’nalishlardan biri bu ijtimoiy himoya tizimini
takomillashtirishdir. Masalan, Braziliyaning "Bolsa Família" dasturiga o’xshash
tizimni joriy qilish orqali kam ta’minlangan oilalarning bolalarini ta’lim va
sog’liqni saqlash xizmatlaridan foydalanishini rag’batlantirish mumkin. Bu nafaqat
moliyaviy yordamni, balki ijtimoiy javobgarlikni kuchaytiradi. O’zbekistonda
2020-yildan boshlab elektron ijtimoiy reyestr orqali ehtiyojmand qatlamlarni
aniqlash tizimi joriy etildi. Bu esa xalqaro yondashuvlarga yaqinlashuvning amaliy
ko’rinishidir.
Shuningdek, Koreya Respublikasining sanoatlashtirish tajribasi
O’zbekistonning iqtisodiy rivojlanish strategiyasiga mos keladi. Koreyada kichik
va o’rta biznesni qo’llab-quvvatlash, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni eksportga
yo’naltirish orqali iqtisodiy faollik oshirilgan. O’zbekistonda ham shu kabi siyosat
yo’lga qo’yilmoqda: eksport qiluvchi korxonalarga imtiyozlar, soliq yengilliklari
berilmoqda, “Yashil iqtisodiyot” va “raqamli iqtisodiyot” loyihalari doirasida
zamonaviy ish o’rinlari yaratilmoqda. Bu jarayonlar kambag’allikni qisqartirishda
muhim rol o’ynaydi.
Jahon banki tomonidan taklif etilgan kambag’allikni kamaytirish
strategiyasining yana bir asosiy komponenti bu ta’lim tizimini isloh qilishdir.
Ta’lim orqali kambag’allikni qisqartirish uzoq muddatli, ammo barqaror yechim
hisoblanadi. O’zbekistonda bu yo’nalishda Prezident maktablari, IT Parklar, “Bir
million dasturchi” loyihasi orqali raqamli bilimlarni targ’ib qilish, kasb-hunar
maktablarining faoliyatini kengaytirish orqali yoshlarning mehnat bozoriga
2

moslashuvi kuchaytirilmoqda. Bu ham o’z navbatida xalqaro tajribaning milliy
sharoitlarga moslashtirilgan shaklidir.
Statistik ma’lumotlarga murojaat qilsak, O’zbekistonda 2020-yilda
kambag’allik darajasi 17 foiz atrofida bo’lgan bo’lsa, 2023-yilga kelib bu
ko’rsatkich 14 foizgacha kamaydi (Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari
asosida). Bu qisqarish mamlakatda amalga oshirilayotgan kompleks siyosat
natijasida sodir bo’lmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy yordamlarning raqamlashtirilgan
tizimi, bandlik markazlari faoliyatining kuchaytirilishi, hududiy ijtimoiy dasturlar
va yoshlar siyosati kambag’allikni qisqartirishga xizmat qilmoqda.
Yana bir muhim jihat – bu hududlar bo’yicha yondashuvni farqlashtirish
zarurati. Xalqaro tajriba shuni ko’rsatadiki, qishloq va shahar aholisi o’rtasida
kambag’allik darajasi, imkoniyatlar va ehtiyojlar keskin farq qiladi. Shunga ko’ra,
O’zbekistonda hududiy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish dasturlarini individual tarzda
ishlab chiqish ham xalqaro amaliyotga mos yondashuv hisoblanadi. 2
Xulosa qilib aytganda, O’zbekiston xalqaro tajribalarni o’z sharoitlariga
moslashtirish orqali kambag’allikni kamaytirish yo’lida barqaror qadamlar
tashlamoqda. Eng muhim jihat – bu nafaqat tashqi modelni ko’r-ko’rona
ko’chirish, balki uni mahalliy ehtiyojlarga moslab, milliy strategiyalarga
uyg’unlashtirishdir. Shu tarzda xalqaro siyosatlarning samarali elementlarini
o’zlashtirish orqali O’zbekiston yanada inklyuziv va barqaror iqtisodiy
rivojlanishga erishishi mumkin.
2
Abdurahmonov Q.X. “Makroiqtisodiyot”. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
2

2.3. O’zbekiston Respublikasining kambag’allikka qarshi milliy strategiyasi
va xalqaro tajriba bilan uyg’unligi
O’zbekiston Respublikasi so’nggi yillarda kambag’allikni qisqartirishni
davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri sifatida belgiladi. Bu boradagi
milliy strategiyalar va amaliy chora-tadbirlar xalqaro tajribaga asoslangan holda
ishlab chiqilmoqda. Shu ma’noda, O’zbekistonning kambag’allikka qarshi
siyosatini tahlil qilishda ikki asosiy jihat muhim: birinchisi – ichki ijtimoiy-
iqtisodiy islohotlar va ularning mahalliy natijalari, ikkinchisi – bu siyosatning
xalqaro andozalar bilan nechog’lik mosligi.
O’zbekiston Respublikasida kambag’allikni aniqlash, monitoring qilish va
uni qisqartirish bo’yicha yagona yondashuv mavjud bo’lmagan edi. 2020-yilda
Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan bu sohada tub o’zgarishlar boshlanganini
e’tirof etish lozim. Dastlabki bosqichda kambag’allikni rasmiy ravishda o’lchash
metodologiyasi joriy etildi. Davlat statistika qo’mitasi Jahon banki bilan
hamkorlikda kambag’allik darajasini aniqlovchi indikatorlar to’plamini ishlab
chiqdi. Bu esa rasmiy raqamlar orqali aholi turmush darajasini real baholash
imkonini berdi.
Shu bilan birga, “Kambag’allikni qisqartirish strategiyasi – 2030”
konsepsiyasi ishlab chiqildi va uning doirasida ko’plab ijtimoiy va iqtisodiy
yo’nalishlarda chora-tadbirlar belgilanmoqda. Strategiyaning asosiy yo’nalishlari
quyidagilardan iborat: kambag’al aholini kasb-hunarga o’rgatish, bandlikni
ta’minlash, mikrokreditlash va tadbirkorlikni rag’batlantirish, ijtimoiy xizmatlarga
bo’lgan teng imkoniyatlarni yaratish, hamda ta’lim va sog’liqni saqlash tizimini
rivojlantirish.
O’zbekiston tajribasi xalqaro standartlar bilan solishtirilganda, ko’plab
o’xshash jihatlar mavjudligini ko’rish mumkin. Masalan, Braziliyaning "Bolsa
Família", Hindistonning "National Rural Employment Guarantee Act" yoki
2

Indoneziyaning "Program Keluarga Harapan" kabi dasturlari – bevosita moliyaviy
yordam bilan birga, oilaviy mas’uliyat, sog’lom turmush va ta’limga qaratilgan
yondashuvni nazarda tutadi. O’zbekistonda esa “Temir daftar”, “Ayollar daftari”
va “Yoshlar daftari” orqali ehtiyojmand qatlamlar aniqlanib, ularga kompleks
yondashuv asosida yordam ko’rsatilmoqda. Har bir toifa bo’yicha alohida
reabilitatsion, moliyaviy, ijtimoiy va psixologik yordam mexanizmlari ishlab
chiqilgan.
Mamlakatda aholi bandligini ta’minlash orqali kambag’allikni kamaytirish
ustuvor vazifa hisoblanadi. Jumladan, 2022-yilda Bandlik va mehnat
munosabatlari vazirligi tomonidan 2 milliondan ortiq fuqaro ish bilan
ta’minlangan. Bu raqam 2017-yilga nisbatan 35 foizga oshganini ko’rsatadi. Shu
bilan birga, kasb-hunarga o’qitish markazlari soni 2020-yildagi 47 tadan 2024-
yilga kelib 250 dan oshdi. Bu markazlarda o’qigan fuqarolarning 65 foizdan ortig’i
ishga joylashgan. Bunday yondashuv xalqaro miqyosda "skills-first approach"
sifatida tan olingan va ko’plab rivojlanayotgan davlatlarda keng qo’llaniladi.
Shuningdek, O’zbekistonning kambag’allikni qisqartirish strategiyasida
ayollar va yoshlar ijtimoiy himoyasi alohida o’rin egallaydi. “Ayollar daftari”
orqali minglab ayollar ish bilan ta’minlandi, kasbga o’qitildi yoki tadbirkorlik
uchun imtiyozli kredit oldi. Xususan, 2023-yilda 200 mingdan ortiq ayol band
qilindi yoki o’z biznesini boshladi. Yoshlar bilan ishlash borasida esa “Yoshlar
daftari” doirasida 300 mingdan ortiq yigit-qizlar kasb-hunarga o’qitilib, ishga
joylashtirildi yoki o’z loyihasini boshlash uchun grantlar oldi.
Bundan tashqari, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik O’zbekiston
strategiyasining yana bir muhim qismidir. Jahon banki, Yevropa tiklanish va
taraqqiyot banki, Osiyo taraqqiyot banki kabi moliyaviy institutlar mamlakatdagi
ijtimoiy dasturlarni moliyaviy qo’llab-quvvatlab kelmoqda. Bu esa, milliy
strategiya xalqaro donorlar tomonidan ham samarali deb baholanayotganini
bildiradi.
2

Xulosa qilib aytganda, O’zbekistonning kambag’allikni qisqartirish
strategiyasi xalqaro tajribalar asosida, ammo mahalliy ehtiyoj va xususiyatlarni
hisobga olgan holda ishlab chiqilgan kompleks hujjatdir. Bu strategiyaning
muvaffaqiyati esa u amalga oshirilayotgan real chora-tadbirlar, natijalar va ularni
xalqaro yondashuvlar bilan uyg’unlashtira olayotganida namoyon bo’lmoqda.
Ushbu tajriba, nafaqat milliy barqarorlikka, balki butun Markaziy Osiyo
mintaqasida ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishda ilg’or model bo’lib xizmat
qilishi mumkin.
III BOB. KAMBAG ALLIKNI QISQARTIRISH SIYOSATINIʻ
TAKOMILLASHTIRISH YO NALISHLARI
ʻ
3.1. Kambag allikni qisqartirishda mavjud muammolar va ularni
ʻ
bartaraf etish yo llari
ʻ
Kambag allikni qisqartirishga qaratilgan davlat siyosati samarali natijalar
ʻ
berayotgan bo lsa-da, hali-hanuz turli darajadagi tizimli muammolar va to siqlar
ʻ ʻ
mavjud bo’lib, ularni bartaraf etish orqali siyosatni yanada takomillashtirish va
aholi turmush darajasini ko’tarish mumkin. Ushbu muammolar iqtisodiy, ijtimoiy,
institutsional va hududiy yo’nalishlarda namoyon bo’lmoqda.
Birinchi muammo – kambag allikni aniqlash va real statistikani
ʻ
shakllantirishdagi murakkabliklardir. Hozirgi kunda mavjud bo’lgan elektron
ijtimoiy reyestr orqali ehtiyojmand qatlamlar aniqlanmoqda, biroq ushbu tizimda
fuqarolarning daromad manbalarini to’liq aniqlash va yashirin iqtisodiyot
ko’lamini qamrab olish hali to’liq yo’lga qo’yilmagan. Ko’plab fuqarolar norasmiy
sektorda mehnat qiladi, bu esa ularning rasmiy daromadlarini ko’rsatmaslikka olib
keladi. Natijada, real kambag allik darajasi ko’rsatilgan statistik raqamlardan farq
ʻ
qilishi mumkin.
Ikkinchi muhim muammo – ish o’rinlarining yetarli darajada barqaror va
daromadli emasligi. Ko’plab loyihalar orqali ish o’rinlari yaratilayotgan bo’lsa-da,
2

bu ishlarning aksariyati mavsumiy, vaqtinchalik yoki past daromadli sohalarga
taalluqli. Shuningdek, bandlik markazlarining ayrim hududlarda yetarlicha
samarali ishlamasligi, kasbga tayyorlash kurslarining mehnat bozori talablariga
to’liq javob bermasligi ishga joylashish imkoniyatlarini cheklab qo’ymoqda. Ish
beruvchilarning innovatsion sohalarda malakali ishchi kuchi bilan ta’minlanishi
ham muammo bo lib qolmoqda.ʻ 3
Uchinchi muammo – tadbirkorlikni boshlash uchun moliyaviy va huquqiy
infratuzilmaning yetarli emasligi. Mikrokreditlash tizimi rivojlanayotgan bo lsa-da,
ʻ
ba zi hollarda imtiyozli kredit olish uchun zarur bo’lgan kafillik, garov, hujjat
ʼ
to’plash kabi byurokratik to’siqlar mavjud. Ayniqsa, qishloq joylarida axborot
yetishmovchiligi, moliyaviy savodxonlikning pastligi va institutsional yordamning
cheklanganligi sababli, kambag allikdan chiqish imkoniyati kamayadi.
ʻ
To’rtinchi muammo – ijtimoiy xizmatlar sifati va ularga erishishdagi tenglik
masalasi. Kam ta minlangan qatlamlar uchun sog’liqni saqlash va ta lim
ʼ ʼ
xizmatlarining sifati past yoki xizmatlar yetarlicha mavjud emas. Qishloq
hududlarida zamonaviy maktablar va shifoxonalar soni shaharlarga nisbatan kam,
bu esa imkoniyatlar tengsizligini kuchaytiradi. Masalan, O’zbekiston Sog’liqni
saqlash vazirligining 2023-yilgi ma’lumotlariga ko’ra, 100 ming aholiga to’g’ri
keladigan shifokorlar soni shahar joylarda 46 nafar bo’lsa, qishloq joylarda bu
ko’rsatkich 24 nafarni tashkil qilgan. Bu esa tibbiy xizmatlar sifati va mavjudligida
jiddiy farq borligini ko’rsatadi.
Bundan tashqari, raqamli transformatsiya jarayonlari hali-hanuz barcha
ijtimoiy qatlamlarni qamrab olmagan. Elektron platformalardan foydalanish orqali
yordam olish yoki ariza topshirish imkoniyatlari internetga ulangan va raqamli
savodxonligi mavjud bo’lgan shaxslar uchun mos, biroq qariyalar,
texnologiyalarga nisbatan yot hududlardagi fuqarolar bu imkoniyatlardan
3
Alimov R.X. “Iqtisodiy rivojlanish nazariyalari”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2018.
2

foydalana olmayapti. Bu raqamli tafovut (digital divide) ham kambag allikniʻ
bartaraf etishda e’tiborga olinishi lozim bo’lgan muhim omillardan biridir.
Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi yo’nalishlarda
islohotlar zarur:
Bandlik siyosatini innovatsion va barqaror yo’nalishlarga qaratish, ayniqsa,
yoshlar va ayollar uchun yuqori malakali ish o’rinlari yaratish;
Ijtimoiy yordam tizimini shaffof, raqamli va ehtiyojga yo’naltirilgan
modelga to’liq o’tkazish;
Moliyaviy savodxonlik bo’yicha keng qamrovli dasturlarni joriy etish;
Mahalliy hokimiyatlar va ijtimoiy xizmat ko’rsatuvchi idoralarning
javobgarligi va samaradorligini oshirish;
Hududiy farqlarni kamaytirish, ayniqsa qishloq joylardagi infratuzilmani
yaxshilash va zamonaviy xizmatlarga kirishni ta’minlash.
Shunday qilib, mavjud muammolarni to’g’ri aniqlab, ularni tizimli
yondashuv asosida bartaraf etish orqali kambag’allikni qisqartirish bo’yicha davlat
siyosatining yanada samarali amalga oshirilishi ta’minlanadi. Bu nafaqat iqtisodiy
rivojlanishga, balki ijtimoiy barqarorlikka, aholi farovonligiga va adolatli jamiyat
qurilishiga xizmat qiladi. 4
3.2. Kambag allikni qisqartirishda raqamli texnologiyalar va
ʻ
innovatsiyalarning o’rni
Zamonaviy davrda raqamli texnologiyalar va innovatsiyalar ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotning asosiy drayverlariga aylangan. Xususan, kambag’allikni
4
Azizov U.B. “Kambag‘allik va uni qisqartirish siyosati”. – Samarqand: SamDU, 2020.
2

kamaytirish jarayonida raqamli yechimlar, sun’iy intellekt, ma’lumotlar tahlili va
mobil platformalar keng qo’llanila boshladi. Bu texnologiyalar nafaqat kambag’al
aholi qatlamiga tezkor yordam ko’rsatishda, balki ularning iqtisodiy faolligini
oshirish, moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkonini kengaytirish, bandlikni
ta’minlash, ta’lim va sog’liqni saqlash tizimiga integratsiyani kuchaytirishda
muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda.
O’zbekiston tajribasida ham raqamli texnologiyalar kambag’allikni
kamaytirish siyosatining ajralmas qismiga aylanmoqda. So’nggi yillarda hukumat
tomonidan elektron platformalar asosida bir qator ijtimoiy dasturlar amalga
oshirilmoqda. Masalan, “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” tizimi orqali
fuqarolarning daromadi, oilaviy holati, mulk va boshqa indikatorlar asosida
ehtiyojmand qatlamlar avtomatik aniqlanmoqda. Bu tizim orqali 2024-yil holatiga
ko’ra, 2,1 milliondan ortiq fuqaro doimiy yoki vaqtinchalik ijtimoiy yordam
oluvchi sifatida ro’yxatga olingan.
Shuningdek, raqamli texnologiyalar orqali mikroqarzlar va imtiyozli
kreditlarni olish jarayonlari soddalashtirildi. “Bank-mobile” va “my.gov.uz”
platformalari orqali ariza topshirish, moliyaviy tarixni ko’rish, kredit shartlarini
solishtirish imkoniyati yaratildi. Bu, ayniqsa, chekka hududlardagi fuqarolar uchun
bank xizmatlariga kirishni ancha qulaylashtirdi. Statistik ma’lumotlarga ko’ra,
2023-yilda raqamli platformalar orqali ajratilgan imtiyozli kreditlar soni 2020-
yilga nisbatan 3,2 barobarga oshgan.
Ta’lim sohasida ham raqamli texnologiyalar orqali kambag’allikni
kamaytirish uchun salmoqli chora-tadbirlar ko’rilmoqda. “Online maktab”,
“ZiyoNet”, “Coursera” va boshqa platformalarning lokal versiyalari orqali minglab
yoshlar chet el universitetlari darajasidagi bilimlarni bepul yoki arzon narxlarda
olish imkoniyatiga ega bo’ldi. Bunday texnologik qulayliklar yoshlarning
raqobatbardoshligini oshirib, ularning bandligi va daromad topish imkoniyatini
kengaytirmoqda. Masalan, 2022-yilda O’zbekiston Respublikasi Raqamli
2

texnologiyalar vazirligining hisobotiga ko’ra, raqamli kurslardan foydalangan 18–
25 yosh oralig’idagi yoshlarning 37 foizi 6 oy ichida doimiy ish topgan yoki
onlayn frilans xizmatlarini boshlagan.
Sog’liqni saqlash tizimida esa “Elektron poliklinika”, “e-Health”,
“Telemeditsina” kabi tizimlar joriy etilishi orqali chekka hududlardagi aholining
yuqori malakali tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyati kengaydi.
Telemeditsina xizmatlaridan foydalanuvchilar soni 2024-yil boshiga kelib 700
mingdan oshdi. Bu xizmati orqali past daromadli oilalarning tibbiy xizmatlar
uchun sarflaydigan xarajatlari o’rtacha 25-30 foizga kamaygani aniqlangan.
Innovatsiyalar esa nafaqat raqamli xizmatlar bilan, balki iqtisodiy faoliyat
turlari bilan ham chambarchas bog’liq. O’zbekiston hukumati “startap-ekotizimi”ni
rivojlantirish orqali yoshlar va yangi tadbirkorlar uchun innovatsion loyihalarni
moliyalashtirish imkonini bermoqda. “Yoshlar - kelajagimiz” jamg’armasi, IT
Park, Innovatsion rivojlanish agentligi orqali 2023-yilda 3000 dan ortiq startap
loyihalar qo’llab-quvvatlangan. Ularning qariyb 40 foizi bandlik yaratish orqali
to’g’ridan-to’g’ri yoki bilvosita kambag’allikni kamaytirishga xizmat qilgan.
Biroq raqamli texnologiyalarni qo’llashda ham muayyan muammolar
mavjud. Eng asosiylaridan biri – raqamli savodxonlik darajasining pastligi.
Aholining ayrim qatlamlari, ayniqsa, keksalar va chekka hududlarda yashovchi
fuqarolar raqamli tizimlardan to’liq foydalana olmaydi. Internet infratuzilmasining
notekis rivojlanishi ham ba’zi hududlarda sifatli xizmatlarga to’siq bo’lib
qolmoqda. Shu bois, raqamli inklyuziya siyosatini kuchaytirish, aholini o’qitish va
infratuzilmani rivojlantirish kambag’allikni kamaytirishda hal qiluvchi rol
o’ynaydi.
Xulosa qilib aytganda, raqamli texnologiyalar va innovatsiyalar
kambag’allikka qarshi kurashda samaradorlikni oshiruvchi, tezkor va shaffof
mexanizmlar sifatida xizmat qilmoqda. Ular ijtimoiy adolat, imkoniyatlar tengligi,
2

moliyaviy inklyuziya va inson kapitalini rivojlantirish orqali kambag’allik ildiziga
zarba bera oladi. Shunday ekan, bu sohadagi islohotlar va raqamli transformatsiya
jarayonlari davlat siyosatining strategik yo’nalishlaridan biri bo’lib qolmoqda. 5
3.3. Kambag’allikni qisqartirish siyosatini takomillashtirish bo’yicha taklif va
tavsiyalar
Kambag’allikni qisqartirish – bu faqatgina moddiy yordam yoki qisqa
muddatli bandlik dasturlari orqali hal etiladigan muammo emas. U ko’p qirrali va
murakkab ijtimoiy-iqtisodiy hodisa bo’lib, uni bartaraf etish uchun tizimli, uzoq
muddatli va institutsional yondashuv talab etiladi. Shu bois, O’zbekistonda amalga
oshirilayotgan siyosatni yanada samarali qilish, mavjud kamchiliklarni bartaraf
etish va ilg’or xorijiy tajribalarni mahalliy sharoitga mos holda tatbiq etish zarur.
Birinchidan, kambag’allikni aniqlash mezonlarini takomillashtirish zarur.
Hozirgi kunda daromadga asoslangan uslub qo’llanilmoqda, biroq bu uslub
aholining yashirin daromadlarini yoki yashash sharoitlarini to’liq aks ettirmaydi.
Bu borada kompleks yondashuvga o’tish maqsadga muvofiq: daromad bilan birga,
mulk holati, bandlik shakli, sog’liq, ta’limga kirish imkoniyati va hududiy
infratuzilma hisobga olinishi kerak. BMTning Multidimenzion kambag’allik
indeksiga (MPI) o’xshash yondashuv O’zbekistonda ham joriy etilishi mumkin.
Ikkinchidan, ijtimoiy yordam tizimini “passiv yordam”dan “faol
integratsiyaga” o’tkazish kerak. Ya’ni, nafaqat nafaqa berish, balki ishsiz fuqaroni
bandlikka, qayta kasbga o’qitish, ijtimoiy xizmatlarga yo’naltirish orqali uning
iqtisodiy faolligini oshirish zarur. Misol uchun, har bir yordam oluvchiga
individual “ijtimoiy reja” tuzilib, u asosida uning kambag’allikdan chiqishi
monitoring qilib borilishi kerak. Bu tizim ayrim Yevropa davlatlarida samarali
ishlamoqda.
5
G‘aniyev J. “O‘zbekiston iqtisodiyoti rivojlanish bosqichlarida”. – Toshkent: Sharq, 2019.
2

Uchinchidan, yoshlar va ayollarni iqtisodiy hayotga jalb etish bo’yicha
alohida strategiyalar ishlab chiqilishi lozim. Ayni paytda mamlakatda yoshlar soni
ko’p bo’lishiga qaramay, ularning bandligi pastligicha qolmoqda. Ta’lim tizimi
mehnat bozori bilan moslashmagan, malaka yetishmasligi kuzatilmoqda. Shu bois,
kasb-hunar o’rganishni bozor talablariga moslashtirish, xususiy sektor bilan
integratsiyani kuchaytirish, IT, muhandislik, xizmat ko’rsatish kabi sohalarda tez
o’qitish markazlari tashkil etilishi foydali bo’ladi.
To’rtinchidan, mikromoliyalashtirish mexanizmlari soddalashtirilishi kerak.
Imtiyozli kredit olishda kafillik va garov talablarini yengillashtirish, ishonchga
asoslangan “kredit ball” tizimini rivojlantirish orqali ehtiyojmand qatlamlar ham
moliyaviy xizmatlardan foydalana oladi. Raqamli texnologiyalar yordamida kredit
olish shartlari, daromadlar monitoringi va qarzdorlik risklarini baholash ham
avtomatlashtirilsa, bu tizim tezroq va samaraliroq ishlaydi.
Beshinchidan, kambag’allikni hududlar kesimida tahlil qilib, har bir viloyat
va tumanga moslashtirilgan strategiyalar ishlab chiqilishi kerak. Chunki har bir
hududda kambag’allik sabablari turlicha bo’lishi mumkin: ayrim joylarda bu
infratuzilmaning sustligi, boshqasida esa ish o’rinlarining yetishmasligi, ta’lim
sifati yoki tabiat resurslarining cheklangani bilan bog’liq. “Hududiy kambag’allik
xaritasi” tuzilib, u orqali har bir sektor va idora o’z faoliyatini maqsadli yo’naltira
oladi.
Oltinchidan, xorijiy tajribalar o’rganilishi va lokalizatsiya qilinishi lozim.
Masalan, Janubiy Koreya va Malayziyada kambag’allikni kamaytirishda texnik
ta’lim, kichik biznes inkubatorlari va eksportga yo’naltirilgan ishlab chiqarish
klasterlari muhim rol o’ynadi. Bunday yondashuvlar O’zbekistonda ham iqlim va
infratuzilma sharoitiga mos holda tatbiq etilishi mumkin.
Statistik ma’lumotlarga ko’ra, 2023-yil yakunida O’zbekistonda rasmiy
kambag’allik darajasi 11% atrofida bo’lsa-da, turli hududlarda bu ko’rsatkich 6%
2

dan 25% gacha farq qilmoqda. Ayniqsa, Qoraqalpog’iston Respublikasi,
Surxondaryo va Jizzax viloyatlarida bu raqam yuqoriroq bo’lib, bu yerda
yuqoridagi takliflarni amalda joriy etish dolzarb bo’lib qolmoqda.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, kambag’allikni qisqartirish faqat bir
yo’nalish orqali emas, balki ko’p vektorli siyosat, hamkorlik, texnologiya va inson
kapitalini rivojlantirish orqali amalga oshirilishi mumkin. Davlat siyosatini
takomillashtirish uchun shaffoflik, hisobotlilik va fuqarolik jamiyati bilan
hamkorlik asosida ishlash eng asosiy shartlardan biri hisoblanadi. Faqat shunda
iqtisodiy o’sish ijtimoiy adolat bilan uyg’unlashadi va barqaror rivojlanishga
erishilad. 6
6
. Egamberdiyev A. “Ijtimoiy himoya tizimi va islohotlar”. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
Mahkamov D.M. “Ijtimoiy taraqqiyot va kambag‘allik masalalari”. – Toshkent: Fan, 2022.
2

XULOSA
Kambag’allik har qanday jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligiga
tahdid soluvchi murakkab va ko’p omilli muammo hisoblanadi. Ushbu kurs ishida
O’zbekiston misolida davlat siyosatining kambag’allikni qisqartirishdagi o’rni, bu
boradagi islohotlarning mazmuni va ularning samaradorligi chuqur tahlil qilindi.
Tahlillar shuni ko’rsatdiki, mamlakatda kambag’allikka qarshi kurash borasida
so’nggi yillarda sezilarli taraqqiyot kuzatilmoqda. Xususan, ijtimoiy himoya
tizimining raqamlashtirilishi, ehtiyojmand oilalarni aniqlashning
avtomatlashtirilgan usullari, bandlikni oshirishga qaratilgan davlat dasturlari,
subsidiyalar va imtiyozli kreditlar kabi choralar kambag’allikni qisqartirishda
muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Statistik ma’lumotlarga ko’ra, 2021–2023 yillar oralig’ida mamlakatda
kambag’allik darajasi 17% dan 11% atrofida pasaydi. Bu ko’rsatkichlar mavjud
siyosatning ijobiy natija berayotganidan dalolat beradi. Shu bilan birga, bu jarayon
hali o’zining yakuniy bosqichiga yetgani yo’q. Kambag’allikning hududiy
nomutanosibligi, aholi qatlamlari o’rtasida imkoniyatlar tengsizligi, ta’lim va
tibbiyotga kirishdagi farqlar – bular hali yechimini kutayotgan dolzarb
muammolardir.
Tadqiqot davomida raqamli texnologiyalar, innovatsion yondashuvlar va
xorijiy tajribalarning integratsiyasi kambag’allikni kamaytirishda qanday kuchli
omil bo’lishi mumkinligi tahlil qilindi. Xususan, raqamli moliyalashtirish,
masofaviy ta’lim, elektron sog’liqni saqlash tizimlari va startaplarni qo’llab-
quvvatlash kabi yo’nalishlar orqali ijtimoiy adolat va iqtisodiy inklyuziyani
ta’minlash mumkin.
Xulosa qilib aytganda, kambag’allikka qarshi kurash – bu faqat iqtisodiy
masala emas, balki inson kapitaliga, ijtimoiy barqarorlikka va taraqqiyotga xizmat
qiluvchi kompleks strategik yo’nalishdir. O’zbekiston sharoitida bu borada amalga
2

oshirilayotgan davlat siyosati ijobiy yo’nalishda rivojlanmoqda. Biroq, mavjud
siyosatni yanada takomillashtirish, ilmiy asoslangan yondashuvlar va sohalararo
hamkorlikni kuchaytirish orqali bu jarayonni tezlashtirish va barqaror natijalarga
erishish mumkin.
Kelgusida kambag’allikni qisqartirish siyosatini har bir fuqaroning haqiqiy
hayotiy ehtiyojlariga asoslangan, shaffof, inklyuziv va texnologik yechimlarga
tayangan holatda olib borish mamlakatning ijtimoiy taraqqiyotida hal qiluvchi
omillardan biri bo’lib qoladi. 7
7
Boshqaruv va iqtisodiyotda zamonaviy yondashuvlar. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
2

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ
1. Abdukarimov A. “Ijtimoiy soha iqtisodiyoti”. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2019.
2. Abdurahmonov Q.X. “Makroiqtisodiyot”. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021.
3. Alimov R.X. “Iqtisodiy rivojlanish nazariyalari”. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2018.
4. Azizov U.B. “Kambag’allik va uni qisqartirish siyosati”. – Samarqand:
SamDU, 2020.
5. Boshqaruv va iqtisodiyotda zamonaviy yondashuvlar. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2021.
6. Egamberdiyev A. “Ijtimoiy himoya tizimi va islohotlar”. – Toshkent:
Yangi asr avlodi, 2020.
7. G’aniyev J. “O’zbekiston iqtisodiyoti rivojlanish bosqichlarida”. –
Toshkent: Sharq, 2019.
8. Iqtisodiy xavfsizlik: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
9. Karimov I.A. “O’zbekiston buyuk kelajak sari”. – Toshkent: O’zbekiston,
2015.
10. Mahkamov D.M. “Ijtimoiy taraqqiyot va kambag’allik masalalari”. –
Toshkent: Fan, 2022.
11. Moliya va kredit: O’quv qo’llanma. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.
12. O’zbekiston Respublikasining 2022–2026-yillarga mo’ljallangan
Taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent, 2022.
13. Raxmonov N. “Bozor iqtisodiyoti va ijtimoiy siyosat”. – Toshkent:
Mehnat, 2020.
2

14. Sultonov B. “Iqtisodiy siyosat asoslari”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2017.
15. Yusupov M. “Davlat moliyasi va byudjet siyosati”. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2021.
Qo’shimcha adabiyotlar
1. World Bank. “Global Monitoring Report: Ending Poverty and Sharing
Prosperity”, 2023.
2. United Nations Development Programme (UNDP) Reports on
Multidimensional Poverty, 2022.
3. Asian Development Bank (ADB). “Social Protection and Poverty
Reduction Strategies in Central Asia”, 2021.
4. Sachs, Jeffrey D. “The End of Poverty: Economic Possibilities for Our
Time”. – Penguin Press, 2005.
5. Sen, Amartya. “Development as Freedom”. – Oxford University Press,
1999.
Internet manbalari
1. www.stat.uz – O’zbekiston Respublikasi Statistika agentligi
2. www.mehnat.uz – Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi
3. www.worldbank.org – Jahon banki rasmiy sayti
4. www.un.org – BMT rasmiy portali
5. www.lex.uz – Normativ-huquqiy hujjatlar ma’lumotlar bazasi
6. www.economy.gov.uz – Iqtisodiyot va moliya vazirligi
2

7. www.adb.org – Osiyo Taraqqiyot Banki (ADB)
8. www.unicef.org – UNICEFning O’zbekistondagi faoliyati
9. www.openknowledge.worldbank.org – Jahon bankining ochiq
ma’lumotlar portali
10. www.spot.uz – O’zbekistondagi iqtisodiy yangiliklar portali
2

Kambag'allikni qisqartirish bo'yicha davlat siyosati va uning samaradorligi (Oʻzbekiston yoki boshqa mamlakatlar misolida)

Купить

Похожие документы
Ijtimoiy xodim — suhbat savollari va javoblari Ijtimoiy xodim lavozimi uchun suhbat savollari Ijtimoiy xodim ishga kirish savollari va javoblari
Xitoydagi iqtisodiy islohotlar ahamiyati
Mehnat resurslari va ishsizlik muammosi
ARGOS 2026 — Mahalla yoshlar yetakchisi suhbat savollari va javoblari Yoshlar yetakchisi suhbat savollari va javoblari — 2026 ARGOS yoshlar yetakchisi — test va suhbat savollari
Ишлаб чиқариш корхоналарига инвестицияларни жалб этиш ва уни бошқариш муаммолари