Kapital qo`yilmalar va kapital bozori - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	73.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Kapital qo`yilmalar va kapital bozori

Купить

MAVZU: KAPITAL QO`YILMALAR VA KAPITAL BOZORI.
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………..3
I.BOB. KAPITAL………………………………………………………….…5
1.1. Kapital va uning turlari ……………………………………………………5
1.2. Kapital bozori va uning tuzlishi …………………………………………...8
II.BOB. INVESTITSIYALAR VA ULARNI HISOBLASH…………..…..17
2.1. Investitsiyalar va ularni hisoblashda diskontlangan qiymat ……………...17
2.2. Kapitaldan daromad ……………………………………………………….24
XULOSA…………………………………………………………………..…..38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..39

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Kapital qo yilmalar, kapital mablag lar — i.ch.ʻ ʻ
va noishlab chiqarishga tegishli asosiy fondlarni yaratishga, ularni yangilashga va
harakatdagi fondlarni ko paytirishga, ob yektlarni qurishga sarf qilinadigan, i.
ʻ ʼ
ch.ga qo yilgan mablag . K.q. davlat byudjetidan ajratilgan mablag lar,
ʻ ʻ ʻ
banklarning kreditlari, korxona, firma, kompaniyalarning foydasi va amortizatsiya
fondlari, aholi jamg armalari hisobidan amalga oshiriladi. K.q. ishlab chiqarish
ʻ
quvvatlarini yaratish, ularni zamonaviylashtirish va iqtisodiy rivojlanishni
ta minlovchi muhim omil hisoblanadi. K.q. dastlab pul shaklida bo lib, pulga
ʼ ʻ
resurslar sotib olinadi va bu resurslar i.ch. ning moddiy omiliga aylanadi, natijada
iqgisodiy o sish yuz beradi
ʻ 1
.
Kurs ishining vazifasi: K.q. tarkibiga qurilish-montaj ishlariga, mashina-
uskunalar, jihozlar, transport vositalari sotib olishga va b.ga yo naltirilgan
ʻ
mablag lar kiradi. K.q.ning asosiy qismi kapital qurilishga — yangi ob yektlarni
ʻ ʼ
barpo etish, ishlab turgan korxonalarni rekonstruksiyalash, i.ch. uskunalarini
modernizatsiyalash, i.ch.ni kengaytirish, montaj ishlariga safarbar etiladi. K.q.
sarfida alohida tarmoq — qurilishning ahamiyati katta. K.q. ichki va tashqi turlarga
bo linadi. Mamlakat daromadi (davlat byudjeti, asosiy fondlar amortizatsiyasi,
ʻ
aholi jamg armalari) ichki K.q. manbai bo ladi. Tashqi K.Q- chetdan — chet
ʻ ʻ
davlatlar, xorijiy banklar, yakka investorlar hisobidan amalga oshiriladi va
bevosita va bilvosita shakllarga ega. Bevosita K.q. chet el firmalari, korxonalari va
banklari, tadbirkorlar tomonidan aniq xo jalik sub yektlarini barpo etish,
ʻ ʼ
rivojlantirish uchun bevosita sarflanadigan mablag lardir. Bilvosita K.q. chet el
ʻ
firmalari, banklarining K.q. qabul qilayotgan mamlakat qukumati tomonidan
kafolatlangan loyihalarni amalga oshirishga yo naltiriladi. 2001—2002-yillarda
ʻ
O zbekistonda yalpi kapital qo yilmalarning 30% dan ortig i xorijiy investitsiyalar
ʻ ʻ ʻ
hissasiga to g ri keldi. Xorijiy investitsiyalar ishtirokida O zbekistonda Qarshiteks,
ʻ ʻ ʻ
Buxoroteks, Kabul-To ytepa, Kabul-Ko kcha, Sho rtan gaz-kimyo majmui,
ʻ ʻ ʻ
1
O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
ʻ
3

Asakadagi "O zDEUavto" avtomobili zavodi, Buxoro neftni qayta ishlash zavodiʻ
va b. yirik sanoat korxonalari qurildi (qarang Investitsiyalar).
Kurs ishining mavzusi: Kapital qo`yilmalar va kapital bozori.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. KAPITAL
1.1. Kapital va uning turlari
Kapital - bu uzoq muddatli oraliqda ishlatiladigan ishlab chiqarish resursi
bo`lib, uning yordamida uzoq vaqt davomida mahsulot ishlab chiqariladi.So'zning
keng ma'nosida kapital - bu ko'p miqdorda iqtisodiy foyda keltirish maqsadida
yaratilgan har qanday resurs.
Kapitalning ikkita asosiy shakli mavjud:
Asosiy kapital (uzoq muddatda foydalaniladigan uskuna, texnologik liniya,
bino, qurilma)
Aylanma kapital (har bir ishlab chiqarish siklida o`z qiymatini tayyor
mahsulot qiymatiga o`tkazadigan ishlab chiqarish resurslari, xom ashyo,
materiallar, yarim fabrikatlar va h.k.) 2

Asosiy kapitaldan uzoq muddatda foydalaniladi va u qayta takror ishlab
chiqaradi, ya′ni u ishlatilishi davomida o`z qiymatini ma`lum qismini mahsulot
qiymatiga o`tkazadi. Kapitaldan foydalanish davomida u ham ma`naviy, ham
jismoniy eskiradi. Jismoniy eskirish - bu kapitalning vaqt o`tishi bilan ishga
yaroqsiz bo`lishi bo`lsa, ma`naviy eskirish uning unumdorligining kamayishi, ya′ni
yangi ishlab chiqarilgan zamonaviy uskunalarga qaraganda unumdorligining
pastligi, yoki umuman barcha ko`rsatkichlari bo`yicha (mahsulot sifati,
foydalanishga qulayligi) yangi uskunadan orqada qolganligidir.
Kapital bozori
Talab va taklifning o'zaro ta'siri natijasida investitsiya kapitalining narxi foiz
shaklida shakllanadigan bozor.
Kapital bozorining tuzilishi
kapitalga bo’lgan talab
kapital ta'minoti
kapital narxi (foiz stavkasi)
2
https://uz.wikipedia.org/wiki/Kapital_qo%CA%BByilmalar
5

Ssuda kapitali — vaqtincha foydalanib qaytarish, ma lum foiz haq to lashʼ ʻ
sharti bilan qarzga beriladigan pul kapitali. Ssuda kapitalining iqtisodiy ma nodagi
ʼ
o ziga xos xususiyati shundaki, u foiz ko rinishida foyda keltiradi
ʻ ʻ
Kapitalga bo’lgan talab
Kapital bozorida biznes kapitalni talab qiladi. Kapitalga bo'lgan talab - bu
tadbirkorlar tomonidan investitsiya faoliyati uchun foydalanadigan qarz
mablag'lariga (ssuda kapitaliga) talab.
Kapital ta’minoti-ssuda kapitalini shakllantirish manbalaridan biri bo'lgan
qarz mablag'larini (erkin jamg'armalarni) ta’minlaydi
Kapital narxi
Ssuda kapitalidan ma'lum muddatga foydalanganlik uchun ssuda foizlari
shaklida ma'lum miqdorda pul to'lanadi. Ssuda foizi - bu kapital egasiga ma'lum
vaqt davomida o'z mablag'laridan foydalanganlik uchun to'lanadigan narx. Ssuda
foizlari odatda yil uchun foiz stavkasida ifodalanadi.
Investitsiya - daromad olish uchun qo`yiladigan kapital
mablag`.Investitsiyalash - bu kapitalni yaratish yoki kapital zahirasini to`ldirish
jarayonidir.
Yalpi investitsiya-kapital zahirasining umumiy o`sishidir.Qoplash - asosiy
kapitalning ishdan chiqqan qismini almashtirish.
Sof investitsiya - yalpi investitsiyadan qoplash uchun sarflanadigan
mablag`ni ajratgandan keyingi qolgan qismi.
Sof investitsiya = Yalpi investitsiya - Qoplash
Agar yalpi investitsiya qoplashdan yuqori bo`lsa, sof investitsiya musbat
bo`ladi (bu holda kapital ko`payadi va ishlab chiqarish kengayadi).
Agar yalpi investitsiya qoplashdan kichik bo`lsa, sof investitsiya manfiy
bo`ladi (mavjud kapital kamayib boradi).
Va nihoyat, yalpi kapital qoplashga teng bo`lsa, kapital hajmi o`zgarmaydi
(bu holda kapital oddiy takror ishlab chiqarilmaydi).
Qisqa muddatli loyihalarni (qisqa muddatli investitsiyalarni) tahlil qilganda
kapitalning ichki o`zini oqlash koeffisienti dan va ssuda foizi dan foydalaniladi.
6

Qisqa muddatli oraliqdagi investitsiyalarning (bir yillik oraliqdagi) chekli
sof oqlashi ularning chekli ichki oqlash koeffisientidan ssuda stavkasi foizini
ayirish orqali aniqlanadi: , Δ r=r-i bu yerda Δ r -chekli sof qoplash; r - chekli ichki
qoplash; i - ssuda stavkasi foizi.
Agar r = i bo`lsa, investitsiyadan olinadigan foyda maksimal bo`ladi.
Asosiy kapitalga qo`yilgan investitsiyalar asosan uzoq muddatli bo`ladi.
Asosiy kapitalning xizmat qilish, ya′ni undan foydalanish muddati mavjud bo`lib,
u chegaralangan bo`ladi. Asosiy kapital xizmat ko`rsatish muddati davomida firma
uchun daromad keltiradi.
Uzoq muddatli oraliqdagi kapital qo`yilmadan olinadigan foydani hisoblash
uchun asosiy kapitalning xizmat ko`rsatish muddatini va undan foydalanish
davomida har yilda olinadigan daromadni bilish kerak bo`ladi.
Faraz qilaylik, I- investitsiyani chekli qiymati, R1 -xizmat ko`rsatish yilida
asosiy kapitaldan olinadigan chekli (qo`shimcha) daromad. U holda birinchi yil
uchun kapitalning chekli oqlash normasini quyidagi formula orqali hisoblash
mumkin: I (1 + r) = R1
Sarmoya kiritgan firma kelajakda daromad olish uchun bugun pul sarflaydi.
Investitsiyaning foydali bo'lishi muammosini hal qilish uchun firma kelajakdagi
daromadning diskontirlangan miqdorini aniqlashi kerak.
Xarajat va daromadlarni bir xil boshlang`ich vaqtga keltirish hisob-
kitoblariga diskontirlash deyiladi.
Hozirgi qiymat (PDV) - bu ma'lum vaqt davomida, masalan, yil davomida
to'langan 1 dollarning joriy qiymati. Bunday holda, PDV quyidagi formula bilan
ifodalanadi:
PDV = 1 / (1 + i),
bu erda i - chegirma stavkasi.
N yil uchun:
PDV = 1 / (1 + i)n
7

1.2. Kapital bozori va uning tuzlishi
Kapital – hal qiluvchi iqtisodiy kategoriyalardan biri. Katta hajmdagi pul
mablag'lari hisobiga kishilar tomonidan, ilgari yaratilgan, uzoq davr xizmat
qiladigon barcha ishlab chiqarish vositalari – asbob-uskunlar, dasturlar, binolar,
inshootlar va shunga o'xshash bajarilgan ishlar, shuningdek, nomoddiy
elementlarni(masalan, kishilar qobilyati, ma'lumoti, malakasi kabilarni) ham o'z
ichida oladi. Kapital – harakt, to'xtovsiz aylanish jarayonidir. Unga Jim yotgan
buying sifatida qarab emas, faqat harakatdagi narsa deb qarash lozim.
Iqtisodiyot nazaryasi kapitalning quyidagi turlarini ajratadi:
• Moliyaviy(pul) kapital.
• Jismoniy(texnik) kapital.
• Insoniy kapital.
Moliyaviy(pul) kapital – ma'lum qiymatga ega bo'lgan pul va qimmatbaho
qog'ozlarning yig'indisi. Moliya iqtisodiy kategoriya bo'lib, xo'jalikning barcha
sohalarida pul munosabatlarini hosil qilish, ularni taqsimlash va ishlatish
jarayonidagi iqtisodiy munosabatlarni ifodalaydi. Mazkur jarayonda iqtisodiy
faoliyat ustuvor ahamiyatga ega, ya'ni u pul bo'lishini talab qiladi. Tovarlar va
xizmatlar taqsimlanganda so'ng iste'mol qilinadi hamda qiymat shaklida turli xil
maqsadlarni mo'ljallangan pul resurslari hosil bo'ladi. Shuningdek bu pul
tovarlarga ayirboshlanadi, pirovardida iste'mol qondiriladi. Tovar ishlab chiqarish
uchun sarflangan mehnat qurollari qiymatini ifodalovchi qismi amortizatsiya
fondiga kirib yig'ilib boradi va moliyaviy resursga aylanadi 3
.
Moliyaviy(pul) kapital – ma'lum qiymatga ega bo'lgan pul va qimmatbaho
qog'ozlarning yig'indisi. Moliya iqtisodiy kategoriya bo'lib, xo'jalikning barcha
sohalarida pul munosabatlarini hosil qilish, ularni taqsimlash va ishlatish
jarayonidagi iqtisodiy munosabatlarni ifodalaydi. Mazkur jarayonda iqtisodiy
faoliyat ustuvor ahamiyatga ega, ya'ni u pul bo'lishini talab qiladi. Tovarlar va
xizmatlar taqsimlanganda so'ng iste'mol qilinadi hamda qiymat shaklida turli xil
maqsadlarni mo'ljallangan pul resurslari hosil bo'ladi. Shuningdek bu pul
3
https://uz.wikipedia.org/wiki/Kapital_qo%CA%BByilmalar
8

tovarlarga ayirboshlanadi, pirovardida iste'mol qondiriladi. Tovar ishlab chiqarish
uchun sarflangan mehnat qurollari qiymatini ifodalovchi qismi amortizatsiya
fondiga kirib yig'ilib boradi va moliyaviy resursga aylanadi.
Jismoniy(texnik) kapital ishlab chiqarishning turli xil fazalarida
ishlatiladigan va insonning mehnat unumdorligini oshiradigon(stanoklar, binolar,
kompyuterlar va oshunga o'xshashlar) moddiy vositalar yig'indisidir. Jismoniy
kapital – ayrim qimmatbaho qog'ozlardan foydalanish bo'yicha huwuqlar
majmuasi. Lekin bu huquqlar uning egasiga hech qanday mehnat xarajatlarisiz
daromad keltiradi. Boshqacha qilib aytganca, jismoniy kapital tovarlar ishlab
chiqarish va ishlardi bajarishda ishtirok etadigan, ilgari ishlab chiqarilgan tovar
zapaslari hisoblanadi.
Insoniy kapital. Ular investitsiyalarning natijasi bo'lib, ma'lum davr
mobaynida daromad kestirib turadi. Insoniy kapital bu shunday qo'yilmalarki, ular
kishining jismoniy va aqliy qobiliyatlarini ko'paytirishga olib keladi, kishilarda
to'plangan daromad keltirmen olish qobiliyati, tug'ma iqtidor va qobiliyatni,
shijoatni, shuningdek, bilim va olingan kasb malakasini o'ziga to'plagan bo'ladi.
Inson kapitali ham mashina va dastgohlarga o'xshash – insonning o'zi uchun, o'zi
yoki ota-onalari yordamida o'qishi uchun, malakasini oshirishi uchun investitsiya
xarajatlari hisobiga yaratiladi.
Investitsiya – uzoq muddat xizmat qiladigan, ishlab chiqarish vositalari
yaratish uchun ajratilgan, mo'ljallangan, lekin hali sarf etilmagan kapitaldir.
Investitsiya siyosati bosqichlari: 1. Investitsiya siyosatini tanlab. 2. Qimmatli
qog'ozlar bozorini tahlili. 3. Qimmatli qog'ozlar portfelini shakllantirish. 4. Portfel
ma'lumotlarini qayta ko'tarish. 5. Investorning har doim duch keladigan daromad
va xo'jalik tavakkalchiligi to'g'risidagi ma'lumotlar samaradorligini baholab borish.
1. Investitsiya siyosatini tanlash. Bu bosqich investorning maqsadi va
investitsiya qilinadigan mablag'larning hajmini aniqlashni o'z ichida oladi.
Investitsiya maqsadlari daromad olish bilan birga tavakkalchilikni ham hisobga
olib aniqlaniahi zarur. Investitsiya jarayonining bu bosqichi asosiy portfelga
kiritish uchun moliyaviy aktivlarning potential xillarini tanlab olish bilan
9

tugallanadi. Tanlashda investitsiyaning maqsadi, investitsiya qilinayotgan
mablag'larning hajmi, soliq to'lovchi sifatida investorlarning maqomini va boshqa
fikr-mulohazalarini hisobga oladi.
2. Qimmatli qog'ozlar bozorining tahlili. Bu sohadagi ishlar qimmatli
qog'ozlarning asosiy kategoriyasi ichida uning alohida xillarini o'rganishdan iborat.
Bunday tahlilning maqsadlaridanbiri hozirgi vaqtda noto'g'ri baholanib qolgan
qimmatli qog'ozlarni aniqlashdir. Qimmatli qog'ozlar tahliliga yondoshishning
ko'plab usullari bor. Lekin ularning ko'pi quyidagi 2 xil usulga tegishli bo'ladi:
Tehnik tahlil o'tkazish.
Texnik tahlilda aksiya bozoridagi aksiya kursiga bo'lgan talab o'rganiladi.
Bundan maqsad – aniq bir firmaning aksiya kursi sur'atini bashorat qilishdir.
Fundamental tahlil.
Fundamental tahlil har qanday moliyaviy aktivning haqiqiy qiymatiga
asoslanib ish yuritadi.
3. Qimmatli qog'ozlar portfelini shakllantirish. Qimmatli qog'ozlar portfelini
shakllantirish mablag'larni kiritish uchun anniq aktivlarni aniqlash va aktivlar
o'etasida investitsiya qilinadigan kapitalni taqsimlash.
4. Portfel ma'lumotlarini qayta ko'tarish. Ma'lum vaqtdan so'ng investitsiya
maqsadlari o'zgarib turadi. Natijada to'plangan ma'lumotlar optimal darajada
bo'lmay qoladi. Shuning uchun to'rtinchi bosqichda portfel ma'lumotlari qayta
ko'riladi.
5. Investorning har doim duch keladigan daromad va xo'jalik tavakkalchiligi
to'g'risidagi ma'lumotlar samaradorligini baholab borish. Bunda, albatta, taqqoslash
mumkin bo'lgan namunalar, standartlar, daromad va tavakkalchilik ko'rsatkichlari
ishlatiladi. Bunday qarorlarning ko'plari hozirgi davrdagi xarajatlar va kelasi
davrdagi foydani tahlil qilishdan iborat. Firma o'z xarajatlarini qoplay olafimi
yo'qmi, ko'pincha kapital mablag'lari hisobiga qilinadigan foydani oldindan etish
qiyin. Amalda ular tutilgandan ko'p yoki kam bo'lib qilishni mumkin. Bu yerda
vaqt omili muhim ahamiyatga ega. Masalan, ko'mir, temir rudasi va boshqalarni
qazib chiqarish yoki o'rmon yog'pchlarini olish uchun ularni ekan vaqtdan to
10

tayyor yog'och materialised bo'lgunicha qancha vaqt o'rin ketadi. Mineral
xomashyo resurslari zacirasi qazib olinishi bilan kòpayib boradi, ularni to'ldirib
bo'lmaydi. Shunda "sarflangan kapital mablag'larning qaytimi (foydasi) qanday
bo'ladi?" degan savollarni o'rganishga to'g'ri keladi.
Ma'lumki, jamiyat hayotining asosini moddiy ne'matlarni ishlab chiqarish
tashkil etadi. Har qanday buyumlarni ishlab chiqarish uchun kishilar mehnat sarf
etiladi va ishlab chiqarish vositalari qo'llaniladi. Ishlab
chiqarishvositalarijismoniykapita, mehnat buyumlari va mehnat vositalari
bo'linadi. Ishlab chiqarish jarayonida uzoq yillar, 40-50 yilgacha xizmat qiluvchi
mehnat vositalari(binolar, mashinalar va dastgohlar) asosiy kapital deb yuritiladi.
Ular yordamida inson mehnat buyumlari (xomashyo materiallariga) ta'sir
ko'rsatadi. Ularning shaklini, ko'rinishini o'zgartirib foydalanish uchun ardoqli
bo'lgan tayyor mahsulot holatgakeltiriladi. Kapitalning Yoko ishlab chiqarish
vositalarining ikkinchi qismi mehnat buyumlarini (ya'ni xomashyo materiallar)
aylanma kapital deb yuritiladi.
Asosiy kapital – bir necha ishlab chiqarish davrlarida ishtirok etib,
mahsulotga o'z qiymatini asta-sekin, bo'laklab o'tkazib natural ko'rinishni Salah
qoladigan kapital yoki barcha mehnat vositalaridir. Aylanma kapital – ishlab
chiqarish jarayonida bir marta qatnashib o'z qiymatini tayyor mahsulotga birdaniga
o'tkazadigan va shu bilan o'zining avvalgi ko'rinishini yo'qotadigan barcha mehnat
buyumlari (xomashyp, materiallar, yoqilg'i, elektroenergiya, suv va oshunga
o'xshashlar) dir. Ularning iqtisodiy mohiyati va harakat natijalarimiz quyidagi
misoldi ko'tarish mumkin. Kapital by milk, ya'ni firmaga tegishli bo'lgan korxona,
uning mashinalari, dastgohlari va boshqalardir. Agar forms ixtiyoridagi televizor
ishlab chiqaruvchi korxonaning qiymati 10 mln. dollar bo'lsa, bunda uning asosiy
kapitali 10 mln. dollar turadi.
Har bir ishlab chiqarish omili, shu jumladan, kapital o'z egasiga
(mulkdorlarga) pirovard natijada yangi foyda kestirib turadi. Mehnat uchun
to'langan haq uning bahosi yoki ish haqi deb yuritiladi. Yordam foydalanish uchun
to'langan haq uning bahosi yoki Renta deb yuritiladi. Renta – yet egasining
11

daromadi hisoblanadi. Boshqalarning jismoniy kapitalidan yoki tilidan foydalanish
uchun to'lovlar foiz to'lovlari deb ataladi va kapital regaining daromadi
hisoblanadi. Kapitaldan olinadigan bunday daromad "Kapitaldan foiz" deb ataladi.
Agar tadbirkor o'z pulga (kapitaliga) ishlab chiqarishni yaratib uni yurgizadigan
bo'lsa, bundan keladigan daromad foiz daromadiga, tadbirkor daromadiga
bo'linadi. Demak, investitsiya uchun sof xarajatlar miqdorini nikita omil
belgilaydi: 1. Olingan sof foydaning me'yori. 2. Stavka foizi.
Daromad foizi asosida biznesga qo'yilgan kapitaldan alternativ usullarda
foydalanish yotadi, ya'ni pulling eng foydali ishlarga sarf qilinadigan yo'llari,
sohalari(masalan, bankka qo'yish, aksiyalar sotib olish yoki boshqa oshunga
o'xshashlar) tanlab olinadi. Foiz hisobida kapitaldan foyda miqdori stavka foizlari
yordamida topiladi, ya'ni qarzga Logan har qanday kreditor yildan foydalanganligi
uchun to'laydigan qiymat asosida topiladi. Foiz hisobidan kapitaldan daromad
olishning iqtisodiy mohiyati shundaki, inson psixologiyasi bo'yicha bugungi kunda
kishilarga yetishmayotgan ne'matlarni xarid qilish kelajakdagiga qaraganda ularni
ko'roq qoniqtiradi, ularning imkoniyatlarini oshiradi.
Stavka foizi – yillik to'lovning hozirgi davrdagi muddatsiz olingan kapital
qiymatiga nisbatini foiz hisobidagi miqdoridir. Faraz: 100 dollar miqdorida
muddatsiz qarz beriladi, bunda kapital egasiga yillik to'liq miqdori 5 dollarga teng.
Unda stavka foizi 5% bo'ladi. Stavka foizlari real va nominal stavka foizlariga
bo'linadi.
Real stavka foizi – investitsiyalarning hisobiga xarid qilinadigan tovarlar
miqdorining qaytimini ko'rsatadi.
Nominal stavka foizi – bugun dollar investitsiya qilinsa, kelajakda qancha
ko'p dollar olishni ko'rsatadi. Bu yerda ko'proq hozirgi va kelasi davrdagi bir xil
miqdordagi dollarga qancha narsa xarid qilish mumkinligi qiziq. Ya'ni ko'proq
nominal stavka foizi emas, real stavka foizi qiziqroa.
Asosiy kapitaldan uzoq muddatda foydalaniladi va u o'zini qayta takror
ishlab chiqarada, ya'ni u ishlatilishi davomida o'z qiymatini ma'lum qismini
mahsulot qiymatiga o'tkazadi. Kapitaldan foydalanish davomida u ham ma'naviy,
12

ham jismoniy eskiradi. Jismoniy eskirish – bu kapitalning vaqt o'tishi bilan ishga
yaroqsiz bo'lishi bo'lsa, ma'naviy eskirish uning unumdorligining kamayishi, ya'ni
yangi ishlab chiqarilgan zamonaviy uskunalarga qaraganda unumdorligining
pastligi yoki umuman barcha ko'rsatkichlari bo'yicha ( mahsulot sifati,
foydalanishga qulayligi) ya'ni uskunadan orada qolganligidir.
Mаkrоiqtisоdiy siyosаtdа fоiz stаvkаsi bilаn investitsiya hаjmi o’rtаsidаgi
mаvjud bоg’liqlik hisоbgа оlinаdi vа kеng fоydаlаnilаdi. Fоiz stаvkаsining
miqdоri pul-krеdit siyosаtining muhim qurоli hisоblаnаdi. Dаvlаt uni o’zgаrtirish
оrqаli mаmlаkаtdаgi pul tаklifini tаrtibgа sоlib turаdi. Fоiz stаvkаsini ko’tаrilishi
pulning qimmаtlаshuvi vа ungа bo’lgаn tаlаbning qisqаrаyotgаnini bildirаdi.
Dеmаk, investitsiya хаrаjаtlаri hаm qisqаrib bоrаdi. O’z nаvbаtidа, investitsiya
хаrаjаtlаrining qisqаrishi, kеlаjаkdа milliy ishlаb chiqаrish hаjmining pаsаyishini
bildirаdi.
Investitsion fаоliyat va uni tashkil etish asoslari Investitsiyalаr iqtisоdiy vа
bоshqа fаоliyat оbеktlаrigа kiritilаdigаn mоddiy vа nоmоddiy nе’mаtlаr hаmdа
ulаrgа dоir huquqlаr hisоblаnsа, investitsiya fаоliyati sub’еktlаrining
investitsiyalаrni аmаlgа оshirish bilаn bоg’liq hаrаkаtlаri mаjmui investitsiya
fаоliyati dеb yuritilаdi. Investitsiya fаоliyati tаdbirkоrlik fаоliyatini аmаlgа
оshirishning bir ko’rinishidir, shuning uchun hаm tаdbirkоrlikkа хоs bo’lgаn
bеlgilаr, yani mulkiy mustаqillik, tаshаbbuskоrlik vа tаvаkkаlchilik ungа hаm хоs
bo’lgаn хususiyatdir.
Investitsiya fаоliyatining оbеkti mоddiy vа nоmоddiy nе’mаtlаr ishlаb
chiqаrish оbеktlаri hisоblаnаdi.
Invеstоrlаr buyurtmаchi (mаblаg’ kirituvchi), krеditоr, sоtib оluvchi
bo’lishlаri, shuningdеk investitsiya fаоliyati ishtirоkchisi vаzifаsini bаjаruvchi hаm
bo’lishlаri mumkin.
Investitsiya fаоliyatini аmаlgа оshiruvchilаr (invеstоrlаr) quyidаgi bеlgilаri
bo’yichа tаsniflаnаdi.
1. Jоriy fаоliyatning yo’nаlishlаri bo’yichа institusiоnаl vа individuаl
invеstоrlаr. institusiоnаl invеstоrlаr rоlidа sаnоаt, sаvdо, trаnspоrt, аlоqа vа
13

bоshqа sоhаlаrdаgi аksiyadоrlik jаmiyatlаri nаmоyon bo’lsаlаr, individuаl
invеstоrlаr rоlidа fuqаrоlаr nаmоyon bo’lаdi.
2. Investitsiyalаsh mаqsаdlаri bo’yichа strаtеgik vа bеvоsitа invеstоrlаr.
ulаr o’z оldigа kоmpаniyalаrni bоshqаrish huquqini оlishni mаqsаd qilib
qo’yadilаr. buni ulаr bоshqа kоmpаniyalаr аksiyalаrining nаzоrаt pаkеtini sоtib
оlish yoki ulаrning ustаv kаpitаlining kаttа qismini egаllаsh оrqаli аmаlgа
оshirаdilаr.
3. Prеzidеntlikkа tеgishliligi bo’yichа invеstоrlаr milliy vа хоrijiy
invеstоrlаrgа аjrаtilаdi.
Investitsiya turlаri, ularning o’ziga xos jihatlari
Хоrijiy mаmlаkаtlаrning tаjribаsi vа investitsiya to’g’risidа mаmlаkаtimizdа
qаbul qilingаn qоnunlаrning tаhlilidаn kеlib chiqib, investitsiyaning shаrtli
rаvishdа uchtа turini аjrаtish mumkin.
Kapital bozori — bo sh turgan pul mablag larini to plash, ularni ssudaʻ ʻ ʻ
kapitaliga aylantirish, so ngra uni ishlab chiqarish jarayonlari ishtirokchilari
ʻ
(banklar, korxonalar, firmalar, shuningdek, mamlakat aholisi) o rtasida taqsimlash
ʻ
munosabatlari; qimmatli qog ozlar, korxonalarning aksiyalari hamda davlat
ʻ
obligatsiyalari bilan oldi sotdi operatsiyalari olib boriladi. Pul kapitalining qayta
taqsimlanishida ishtirok etadigan banklar, fond birjalari va boshqa moliya-kredit
muassasalari majmuini o z ichiga ololadi. Kapital bozori pul bozori bilan birga
ʻ
iqtisodiyotning tarmoqlari va hukumat uchun tashqi kapital manbai hisoblanadi,
ssuda kapitaliga talab va taklifni shakllantiradi. Kapital bozori kompaniyalar va
davlatning qisqa muddatli qimmatli qog ozlari bilan ham shug ullanadi. Kapital
ʻ ʻ
bozori qimmatli qog ozlarni sotuvchilar va sotib oluvchilar, ixtisoslashgan fond
ʻ
brokerlari, savdo va tijorat banklari, markaziy bank, pensiya fondi, sug urta
ʻ
kompaniyalari, investitsiya kompaniyalari, sanoat korxonalari, xorijiy investorlar,
korxonalar, tashkilotlar ishtirok etadilar.
Manbalar va kiritilgan sohalariga qarab xalqaro va milliy kapital bozorlari
bor. Kapital bozori ikki asosiy vazifani bajaradi: a) birlamchi bozor yoki yangi
emissiya bozori. Bunda investitsiya va boshqa maqsadlar uchun zarur bo ladigan
ʻ
14

kapital yangi aksiya, obligatsiya va boshqa qimmatli qog ozlarni chiqarishʻ
hisobiga shakllantiriladi; b) ikkilamchi bozor. Bunda mavjud qimmatli qog ozlar
ʻ
bilan operatsiyalar olib boriladi. Ikkilamchi bozor qimmatli qog ozlarni
ʻ
sotuvchilardan haridorlar qo liga o tishni yengillashtiradi. Kapital bozori mamlakat
ʻ ʻ
moliya tizimida muhim o rin egallab, aholining jamg arilgan mablag larini
ʻ ʻ ʻ
investitsiyalarga va investitsiyalarni qimmatli qog ozlar portfeliga aylantirish
ʻ
mexanizmi bo lib xizmat qiladi.
ʻ
«Investitsiya» аtаmаsi lоtin tilidаgi «invest» so’zidаn kеlib chiqqаn bo’lib
«qo’yish», «mаblаg’ni sаfаrbаr etish», «kаpitаl qo’yilmаsi» mа’nоsini bеrаdi.
Kеng mа’nоdа investitsiya mаblаg’ni ko’pаytirib vа qаytаrib оlish mаqsаdidа
kаpitаlni sаfаrbаr etishni bildirаdi. Ko’pginа hоllаrdа «investitsiya» tushunchаsi
iqtisоdiy vа bоshqа fаоliyat оbеktlаrigа kiritilаdigаn mоddiy vа nоmоddiy
nе’mаtlаr hаmdа ulаrgа dоir huquqlаr tаrzidа tаriflаnаdi. Investitsiya dеyilgаndа
bаrchа turdаgi milliy vа intеlеktuаl bоyliklаr tushunilib, ulаr tаdbirkоrlik fаоliyati
оbеktlаrigа yo’nаltirilib dаrоmаd kеltirishi yoki birоr-bir ijоbiy sаmаrаgа erishishi
zаrur. Investitsiya kiritishdаn аsоsiy mаqsаd dаrоmаd оlish vа ijоbiy ijtimоiy
sаmаrаgа erishishdir.
Investitsiya kiritishdа, аvvаlо:
- investitsiya fаоliyati sub’еktlаrning mustаqilligi vа tаshаbbuskоrligining
tаminlаnishi;
- kiritilаyotgаn mоddiy nе’mаtlаrgа investitsiya mаqоmini bеrish
(fuqаrоlаrning o’zlаrining ehtiyojlаrini qоndirish uchun sоtib оlgаn buyumlаri
investitsiya bo’lа оlmаydi);
- qоnun bilаn bеlgilаngаn investitsiya fаоliyatini аmаlgа оshirish imkоniyati
yarаtilishi zаrur bo’lib hisоblаnаdi.
Investitsiya tushunchаsigа yangi kаpitаlni bаrpо etish uchun sаrflаngаn
хаrаjаt sifаtidа hаm tаrif bеrish o’rinli. Investitsiyalаr – bu yangi kоrхоnаlаr
qurilishigа, mаshinа vа аsbоb-uskunаlаr sоtib оlishgа, yani yangi kаpitаlni bаrpо
etishgа kеtgаn хаrаjаtlаrdir. Investitsiya tushunchаsining mаzmunini to’liq оchib
bеrish uchun ungа bеrilgаn tаriflаrni kеltirish jоiz. Investitsiyalаr – bu hаli
15

mаhsulоt ko’rinishigа kеltirilmаgаn, lеkin ishlаb chiqаrish vоsitаlаrigа qo’yilgаn
kаpitаldir. O’zining mоliyaviy shаkligа ko’rа, ulаr fоydа оlish mаqsаdidа хo’jаlik
fаоliyatigа qo’yilgаn аktivlаr hisоblаnsа, iqtisоdiy хususiyatigа ko’rа, u yangi
kоrхоnаlаr qurishgа, uzоq muddаtli хizmаt ko’rsаtuvchi mаshinа vа аsbоb
uskunаlаrgа hаmdа shu bilаn bоg’liq bo’lgаn аylаnmа kаpitаlning o’zgаrishigа
kеtgаn хаrаjаtlаrdir.
Investitsiyalаr хususiy sеktоr vа dаvlаt tоmоnidаn mаmlаkаt ichkаrisidа vа
uning tаshqаrisidа turli ishlаb chiqаrishlаrgа vа qimmаtli qоg’оzlаrgа (mаsаlаn,
аksiyalаr, оbligаsiyalаr) qo’yilishi mumkin. Investitsiyagа kеtgаn хаrаjаtning
miqdоri ikki оmilgа bоg’liq: birinchisi – sоf fоydаning kutilаyotgаn mе’yori,
qаysiki uni tаdbirkоrlаr investitsiyagа kеtgаn хаrаjаtlаridаn оlishni mo’ljаllаydi;
ikkinchisi – fоiz stаvkаsi. Аgаrdа, kutilаyotgаn fоydа mе’yori fоiz stаvkаsidаn
yuqоri bo’lsа, investitsiyalаsh fоydаli vа аksinchа, fоiz stаvkаsi kutilаyotgаn fоydа
mе’yoridаn yuqоri bo’lsа, investitsiyalаsh fоydаli bo’lmаy qоlаdi.
Investitsiya tаlаbining egri chizig’i istаlgаn investitsiya hаjmi (I) vа rеаl fоiz
stаvkаsi miqdоri (r) o’rtаsidаgi bоg’liqlikni o’rnаtаdi. Rеаl fоiz stаvkаsi, yani pul
kаpitаlini qаrzgа оlish nаrхi qаnchаlik yuqоri bo’lsа, investitsiyalаshni
хоhlоvchilаr shunchа kаm bo’lаdi vа аksinchа rеаl fоiz stаvkаsi qаnchаlik pаst
bo’lsа, fоydа kеltirаdigаn investitsiya lоyihаlаri shunchа ko’p bo’lаdi. SHuning
uchun hаm investitsiya funksiyasi grаfigi pаsаyuvchаn ko’rinishdа bo’lаdi
16

II.BOB. INVESTITSIYALAR VA ULARNI HISOBLASH
2.1. Investitsiyalar va ularni hisoblashda diskontlangan qiymat
Kapital qo yilmalar, kapital mablag lar — i.ch. va noishlab chiqarishgaʻ ʻ
tegishli asosiy fondlarni yaratishga, ularni yangilashga va harakatdagi fondlarni
ko paytirishga, ob yektlarni qurishga sarf qilinadigan, i. ch.ga qo yilgan mablag .
ʻ ʼ ʻ ʻ
K.q. davlat byudjetidan ajratilgan mablag lar, banklarning kreditlari, korxona,
ʻ
firma, kompaniyalarning foydasi va amortizatsiya fondlari, aholi jamg armalari
ʻ
hisobidan amalga oshiriladi. K.q. ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish, ularni
zamonaviylashtirish va iqtisodiy rivojlanishni ta minlovchi muhim omil
ʼ
hisoblanadi. K.q. dastlab pul shaklida bo lib, pulga resurslar sotib olinadi va bu
ʻ
resurslar i.ch. ning moddiy omiliga aylanadi, natijada iqgisodiy o sish yuz beradi.
ʻ
K.q. tarkibiga qurilish-montaj ishlariga, mashina-uskunalar, jihozlar,
transport vositalari sotib olishga va b.ga yo naltirilgan mablag lar kiradi. K.q.ning
ʻ ʻ
asosiy qismi kapital qurilishga — yangi ob yektlarni barpo etish, ishlab turgan
ʼ
korxonalarni rekonstruksiyalash, i.ch. uskunalarini modernizatsiyalash, i.ch.ni
kengaytirish, montaj ishlariga safarbar etiladi. K.q. sarfida alohida tarmoq —
qurilishning ahamiyati katta. K.q. ichki va tashqi turlarga bo linadi. Mamlakat
ʻ
daromadi (davlat byudjeti, asosiy fondlar amortizatsiyasi, aholi jamg armalari)
ʻ
ichki K.q. manbai bo ladi. Tashqi K.Q- chetdan — chet davlatlar, xorijiy banklar,
ʻ
yakka investorlar hisobidan amalga oshiriladi va bevosita va bilvosita shakllarga
ega. Bevosita K.q. chet el firmalari, korxonalari va banklari, tadbirkorlar
tomonidan aniq xo jalik sub yektlarini barpo etish, rivojlantirish uchun bevosita
ʻ ʼ
sarflanadigan mablag lardir. Bilvosita K.q. chet el firmalari, banklarining K.q.
ʻ
qabul qilayotgan mamlakat qukumati tomonidan kafolatlangan loyihalarni amalga
oshirishga yo naltiriladi. 2001—2002-yillarda O zbekistonda yalpi kapital
ʻ ʻ
qo yilmalarning 30% dan ortig i xorijiy investitsiyalar hissasiga to g ri keldi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Xorijiy investitsiyalar ishtirokida O zbekistonda Qarshiteks, Buxoroteks, Kabul-
ʻ
To ytepa, Kabul-Ko kcha, Sho rtan gaz-kimyo majmui, Asakadagi "O zDEUavto"
ʻ ʻ ʻ ʻ
avtomobili zavodi, Buxoro neftni qayta ishlash zavodi va b. yirik sanoat
korxonalari qurildi (qarang Investitsiyalar).
17

Investitsiya (lotincha: investio — „o rash“) — iqtisodiyotni rivojlantirishʻ
maqsadida o z mamlakatida yoki chet ellarda turli tarmoqlarga, ijtimoiy-iqtisodiy
ʻ
dasturlarga, innovatsiya, tadbirkorlik loyihalariga uzoq, muddatli kapital kiritish
(qo yish). Pulning vaqt (zamon)ga bog liq qiymati nazariyasiga ko ra, investitsiya
ʻ ʻ ʻ
kelajakda naf olish maqsadida mablag lar qo yishdir. Investitsiya kapitalni
ʻ ʻ
muayyan muddatga bog lashni yoki band qilishni bildiradi. Bundan asosiy maqsad
ʻ
kapital qiymatini saqlab qolish yoki bo lmasa kapital qiymatini vaqtda o stirib
ʻ ʻ
borishdir. Iqtisodiy mazmuni jihatdan investitsiya turli faoliyatlarga safarbar
etilgan moddiy, nomoddiy boyliklar va ularga bo lgan huquqlarni aks ettiradi.
ʻ
Investitsiya sifatida pul, qimmatli qog ozlar (aksiya, obligatsiya, sertifikat, veksel),
ʻ
yer, bino, inshoot kabi boyliklar, intellektual mulk bo lgan ilmiy kashfiyotlar,
ʻ
ixtirolar va b. ishlatiladi. Investitsiya loyihalariga mablag qo yuvchilar —
ʻ ʻ
investorlar davlat, kompaniya, korxona, chet ellik fuqarolar, aholi va boshqalar
bo lishi mumkin.
ʻ
Uning quyidagi turlari mavjud: davlat investitsiyasi — davlat byudjeti va
moliya manbalari hisobidan kiritiladi; chet el investitsiyasi — xorijiy davlatlar,
banklar, kompaniyalar, tadbirkorlar tomonidan kiritiladi; xususiy investitsiya —
xususiy, korporativ xo jalik va tashkilotlar, fuqarolar mablag lari, shu jumladan,
ʻ ʻ
shaxsiy va jalb qilingan mablag lar hisobidan qo yiladi. Investitsiya qo yilish
ʻ ʻ ʻ
shakliga qarab moliyaviy (portfel) va real (ishlab chiqarish) investitsiyaga
bo linadi. Moliyaviy (portfel) investitsiya — aksiya, obligatsiya va b. qimmatli
ʻ
qog ozlarni sotib olishga qo yiladigan investitsiya, ; real investitsiya — moddiy
ʻ ʻ
ishlab chiqarish (sanoat, qishloq xo jaligi, qurilish va b.) sohasiga, moddiy-
ʻ
ashyoviy faoliyat turlariga uzoq, muddatli mablag lar qo yish shakllarida amalga
ʻ ʻ
oshiriladi. Jahon tajribasida investitsiyani moliyalashtirish turli usul va shakllarda,
shu jumladan, korxonalarni aksiyadorlashtirish va aksiyalarni joylashtirish, byudjet
mablag lari, bank kreditlari, lizing, bevosita chet el investitsiyalari, ipoteka,
ʻ
byudjetdan tashqari maxsus fondlar, amortizatsiya va xo jalik yuritish
ʻ
sub yektlarining boshqa mablag lari hisobiga amalga oshiriladi.
ʼ ʻ
18

Keyingi davrda xalqaro iqtisodiy munosabatlarda investitsion hamkorlik
rivoj topdi. Bunday hamkorlikning real, moliyaviy, intellektual (litsenziyalar, nou-
xauni berish, hamkorlikda bajariladigan ilmiy ishlanmalar va b.ga mablagʻ
sarflash) ko rinishlari bor.
ʻ
Investitsion hamkorlik umumjahon va milliy muammolarni hal qilishga
xizmat qiladi. Jahondagi bevosita investitsiya faol o sib bormoqda: 1980-yillar
ʻ
o rtalarida jahon bo yicha umumiy yillik investitsiya hajmi 450 milliard dollarni
ʻ ʻ
tashkil qilgan bo lsa, 1990-yillar o rtalariga kelib investitsiya hajmi 2 trillion
ʻ ʻ
dollardan oshdi.
O zbekiston Respublikasida bozor iqtisodiyotiga o tish davrida respublika
ʻ ʻ
iqtisodiyotida tuzilmaviy o zgarishlarni amalga oshirishda investitsiyadan samarali
ʻ
foydalanilmoqda. O zRda 1996-yildan boshlab respublika hukumati har yili davlat
ʻ
byudjeti va byudjetdan tashqari fondlar mablag lari hisobidan kapital qo yilmalar
ʻ ʻ
limitlari, chet el investitsiyalari va hukumat kafolati bilan olingan kreditlar
hisobiga aniq qurilishlar dasturi, shuningdek, bevosita chet el investitsiya va
kreditlari hisobiga qurilishlar dasturidan iborat bo lgan Davlat investitsiya
ʻ
dasturini qabul qiladi. Respublika iqtisodiyotiga investitsiya kiritishda davlat
byudjeti mablag lari, chet el investitsiyalari, korxonalarning o z mablag lari va
ʻ ʻ ʻ
aholi jamg armalari qatnashmoqda. Respublikada aholining qimmatli qog ozlarga
ʻ ʻ
jamoaviy investitsiyani amalga oshiradigan xususiylashtirish investitsiya fondlari
(XIF) va kompaniyalari tarmog i rivoj topdi. 2000-yilda moliyalashtirishning jami
ʻ
manbalari hisobidan mamlakat iqtisodiyotiga salkam 700 milliard so m, shu
ʻ
jumladan, 810 million AQSH dollari investitsiyalandi. Uning 30,3 % ni respublika
byudjeti, 39,1 % ni korxonalar va aholi mablag lari, 7,5 % ni banklar kreditlari va
ʻ
b. qarz mablag lar, 21,7 % ini chet el investitsiyalari va kreditlari, 1,4 % ni
ʻ
byudjetdan tashqari jamg armalar mablag lari tashkil qiladi. Respublikada
ʻ ʻ
investitsiya faoliyatining huquqiy bazasini yaratishda „Chet el investitsiyalari va
chet ellik investorlar faoliyatining kafolatlari to g risida“ (1995-yil 5-may),
ʻ ʻ
„Investitsiya faoliyati to g risida“ (1998-yil 12-dekabr), „Chet ellik investorlar
ʻ ʻ
huquqlarining kafolatlari va ularni himoya qilish choralari to g risida“ (1998-yil
ʻ ʻ
19

30-aprel), „Chet el investitsiyalari to g risida“ (1998-yil 30-aprel), „Lizingʻ ʻ
to g risida“ (1999-yil 14-aprel), „Qimmatli qog ozlar bozorida investorlarning
ʻ ʻ ʻ
huquqlarini himoya qilish to g risida“ (2001-yil 30-avgust) qonunlarining qabul
ʻ ʻ
qilinishi muhim ahamiyatga ega bo ldi. Investitsiya faoliyatida investorlar har bir
ʻ
mamlakatdagi investitsiya muhiti bilan bog liq bo lgan ko pdan-ko p xatarlarga
ʻ ʻ ʻ ʻ
duch keladilar. Shu sababli investitsiyani, ayniqsa, chet el investitsiyalarini su-
g urta qilish muhim ahamiyatga ega. O zbekistonda xorijiy investitsiyalarni
ʻ ʻ
sug urtalash sohasida 1994-yilda tashkil etilgan „O zbekinvest“ eksport-import
ʻ ʻ
milliy sug urta kompaniyasi faoliyat olib boradi
ʻ 4
.
Bоzоr iqtisоdiyoti shаrоitidа hаr bir investitsiya turining o’zigа хоs o’rni
bo’lаdi. Mоliyaviy investitsiyalаr tаrkibigа mаhаlliy vа хоrijiy mаmlаkаtlаrning
pul birliklаri, bаnklаrdаgi оmоnаtlаr, dеpоzit sеrtifikаtlаr, аksiyalаr, оbligаsiyalаr,
vеksеllаr vа bоshqа qimmаtli qоg’оzlаr hаmdа tеnglаshtirilgаn bоyliklаr kirаdi.
Mоddiy investitsiyalаr tаrkibigа аsоsiy fоndlаr, yani binоlаr, аsbоb-
uskunаlаr, inshооtlаr, kоmmunikаsiyalаr vа bоshqа turdаgi аsоsiy ishlаb chiqаrish
fоndlаrining аktiv vа pаssiv qismlаri kirаdi.
Аqliy (intеllеktuаl) investitsiyalаr miqdоri judа rаng-bаrаngdir, yani ulаr
mulkiy huquqlаr shаklidаgi investitsiyalаr, аqliy mеhnаtgа оid shаkldаgi
investitsiyalаr vа tаbiiy rеsurslаrdаn fоydаlаnish shаklidаgi investitsiyalаrdаn
ibоrаt. Mulkiy huquqlаr guruhigа kirаdigаn investitsiyalаrning turlаri bоzоr
munоsаbаtlаrining nеchоg’lik rivоjlаngаnligigа, milliy bоzоrlаrning o’zigа хоs
tоmоnlаrigа qаrаb hаr хil bo’lаdi. Аqliy mеhnаtgа оid hаq-huquqlаr shаklidаgi
investitsiyalаr tаrkibigа muаlliflik huquqlаri, “nоu-хаu”, kаshfiyotlаr, tоvаr
bеlgilаrigа bеrilаdigаn lisеnziyalаr vа bоshqа хil egаlik huquqlаri kirаdi.
Tаrkibiy tuzilishigа ko’rа investitsiyalаr yalpi vа sоf investitsiyalаrgа
аjrаtilаdi. Yalpi investitsiyalаr - bu ishlаb chiqаrish vоsitаlаrining istеmоl qilingаn
qismini qоplаsh hаmdа ulаrni qo’shimchа o’sishi mаqsаdidа ishlаb chiqаrish
jаmg’аrmаlаri vа аhоli mаblаg’lаri qo’yilmаlаridir. Bоshqаchа so’z bilаn
аytgаndа, yalpi investitsiyalаr o’z ichigа аmоrtizаsiya vа sоf investitsiyalаrni оlаdi.
4
O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. Т ., «Norma», 2008.
20

Sоf investitsiyalаrni аniqlаsh uchun yalpi investitsiyalаrdаn аmоrtizаsiya
аjrаtmаlаri chiqаrib tаshlаnаdi. Yalpi investitsiyalаr vа аmоrtizаsiya o’rtаsidаgi
nisbаtgа qаrаb iqtisоdiyotning аhvоli qаndаy ekаnligini, yani yuksаlish, yo
turg’unlik yoki pаsаyish dаvrini bоshidаn kеchirаyotgаnligini аniqlаsh mumkin.
Аgаrdа, yalpi investitsiyalаr аmоrtizаsiyadаn оrtiq, yani sоf investitsiya yuqоri
bo’lsа, iqtisоdiyot yuksаlishdа bo’lаdi, chunki uning ishlаb chiqаrish quvvаtlаri
o’sаdi. Yalpi investitsiya vа аmоrtizаsiya bir-birigа tеng bo’lgаn chоg’dа
iqtisоdiyotdа turg’unlik hоlаti vujudgа kеlishi mumkin. Bu vаziyatdа sоf
investitsiyalаr nоlgа tеng bo’lib, iqtisоdiyotdа shu yili qаnchа kаpitаl istеmоl
qilingаn bo’lsа, uni qоplаsh uchun shunchа kаpitаl qo’yilmаlаr kеrаk bo’lаdi.
Investitsiyalаr turli shаkllаrdа аmаlgа оshirilаdi vа ulаrni tаhlil qilish,
rеjаlаshtirish uchun аlоhidа хususiyatlаridаn kеlib chiqqаn hоldа guruhlаshtirilаdi.
Хоrijiy investitsiyalаrning quyidаgi turlаri mаvjud: kаpitаl, innovatsia vа ijtimоiy
investitsiya.
Kаpitаl investitsiya jumlаsigа аsоsiy fоndlаrni vujudgа kеltiruvchi vа tаkrоr
ishlаb chiqаrishgа, shuningdеk, ishlаb chiqаrishning bоshqа shаkllаrini ishlаb
chiqаrishgа qo’shilаdigаn investitsiyalаr kirаdi.
Innovatsia investitsiyalаr jumlаsigа tехnikа vа tехnоlоgiyalаrning yangi
аvlоdini ishlаb chiqish vа o’zlаshtirishgа qo’shilаdigаn investitsiyalаr kirаdi.
Ijtimоiy investitsiyalаr jumlаsigа insоn sаlоhiyatini, mаlаkаsi vа ishlаb
chiqаrish tаjribаsini оshirishgа, shuningdеk, nоmоddiy nе’mаtlаrning bоshqа
shаkllаrini rivоjlаntirishgа qo’shilаdigаn investitsiyalаr kirаdi. Хоrijiy
investitsiyalаr ko’lаmigа qаrаb хаlqаrо dоirаdаgi, yani хаlqаrо investitsiyalаr
ko’rinishigа hаm egа bo’lаdi. Quyilish оbеktigа, yo’nаltirilаyotgаn sоhаlаr vа
ulаrni ishlаtishdаn оlinаdigаn nаtijаlаrgа qаrаb investitsiyalаr rеаl vа mоliyaviy
shаkllаrgа аjrаtilаdi. Rеаl investitsiyalаr – pul mаblаg’lаrini kоrхоnаning mоddiy
vа nоmоddiy аktivlаrigа sаrflаnishidаn ibоrаt. Mоddiy investitsiyalаr аsоsiy
kаpitаlning elеmеntlаrini sоtib оlish bilаn bоg’liq bo’lib, ko’pchilik hоllаrdа
investitsiya lоyihаlаri dоirаsidа аmаlgа оshirilаdi. Shuningdеk, rеаl investitsiyalаr
21

rеаl kаpitаlning o’sishini, yani ishlаb chiqаrish mаblаg’lаri, mоddiy bоyliklаrning
o’sishini tа’minlаshi zаrur.
Mоliyaviy investitsiyalаr dеb аksiyalаr, оbligаsiyalаr, vеksеllаr vа bоshqа
qimmаtli qоg’оzlаr uchun sаrflаngаn qo’yilmаlаrgа аytilаdi. Bu qo’yilmаlаr
buyum ko’rinishdаgi kаpitаlning o’sishini o’zidа mujаssаm etmаsаdа, lеkin fоydа,
shu jumlаdаn, spеkulyativ fоydа, yani qimmаtli qоg’оzlаr kursi o’zgаrishi
nаtijаsidа vujudgа kеlаdigаn fоydа kеltirаdi. Mоliyaviy investitsiyalаr ikki хil
ko’rinishidа bo’lаdi. Аksiyalаrni sоtib оlish rеаl mоddiy ko’rinishdаgi kаpitаlni
yarаtmаydi. Lеkin kеlаjаkdа spеkulyativ ko’rinishdа fоydа оlish mumkin bo’lаdi.
Аksiyalаrni sоtishdаn tushgаn mаblаg’ni ishlаb chiqаrish uchun, аsbоb uskunаlаr
sоtib оlish uchun sаrflаgаndа u rеаl kаpitаlgа аylаnаdi vа rеаl investitsiya
ko’rinishini оlаdi. Shu sаbаbdаn qimmаtli qоg’оzlаrni оldi-sоtdi оpеrаsiyalаri
nаtijаsidа оlinаdigаn spеkulyativ fоydа kеltiruvchi mоliyaviy investitsiyalаr vа
qimmаtli qоg’оzlаrni sоtish nаtijаsidа pul ko’rinishdаgi rеаl mоliyaviy
investitsiyalаrni fаrqlаsh lоzim. Fаn-tехnikа tаrаqqiyotini tеzlаshuvi bilаn
intеllеktuаl sаlоhiyat ishlаb chiqаrishning eng kuchli оmiligа аylаndi, uning jiddiy
unsuri bo’lib qоldi. XX аsr bоshlаridа fаn ishlаb chiqаrish kuchlаrini rivоjlаntirish
uchun sаrflаnаdigаn qo’yilmаlаr оshib bоrdi. Shuning uchun hаm jаhоndа rеаl
investitsiyalаr tаrkibidа ilmiy izlаnishlаr, fаn, tа’lim, kаdrlаr tаyyorlаsh uchun
sаrflаnаdigаn хаrаjаtlаr o’sib bоrdi. Mаsаlаn, AQSh, Yapоniya vа bоshqа
rivоjlаngаn mаmlаkаtlаrdа fаn vа ilmiy izlаnishgа sаrflаnаdigаn qo’yilmаlаr o’sish
sur’аtlаri аsоsiy fоndlаrgа sаrflаnаdigаn investitsiyalаrdаn ustundir. Jаhоn
bоzоrigа kirib bоrish, kеng ko’lаmdа mаrkеtingni rivоjlаntirish, bаtаfsil ахbоrоtgа
egа bo’lish, yuqоri dаrаjаdаgi kоmpyutеrlаshgаn tizimlаrini tаshkil etishni, yuqоri
mаlаkаli, rаqоbаtbаrdоsh kаdrlаr tаyyorlаsh vа mаzkur sоhаdа dunyodаgi
rivоjlаngаn dаvlаtlаr dаrаjаsigа erishishni tаlаb etаdi. Shuning uchun hаm jаdаl
sur’аtlаr bilаn rivоjlаnishdа rеаl investitsiyalаr tаrkibidа fаn, tехnikа, tа’lim,
kаdrlаrni qаytа tаyyorlаsh uchun sаrflаnаdigаn rеаl investitsiyalаr аsоsiy
o’rinlаrdаn birini egаllаshi zаrur. Аsоsiy fоndlаrgа sаrflаngаn rеаl investitsiyalаr
mаqsаdi sаrflаnish yo’nаlishlаri vа bоshqа ko’rsаtkichlаrgа ko’rа hududlаrаrо,
22

tаrmоqlаrаrо, tехnоlоgik, qаytа ishlаb chiqаrish tаrkiblаrigа egа. Аsоsiy fоndlаrgа
sаrflаngаn investitsiyalаrni, ulаrning аktiv (mаshinаlаr, аsbоb-uskunаlаr) vа pаssiv
(binо, inshооtlаr) qismlаrini tаshkil etish uchun sаrflаngаn umumiy hаrаkаt
yig’indisidаgi ulushi tехnоlоgik tаrkibini tаshkil etаdi. Investitsiyalаrning qаytа
ishlаb chiqаrish tаrkibi ulаrning qаndаy mаqsаdlаrgа yo’nаltirilgаnligi yangi
qurilishgа, fаоliyat ko’rsаtаyotgаn kоrхоnаlаrni kеngаytirishgа, rеkоnstruksiyagа
vа yangi tехnikа bilаn qаytа qurоllаntirishgа jаlb qilingаn хаrаjаtlаrni umumiy
хаrаjаtlаrdаgi hаr birining nisbiy jihаtdаn ulushini ko’rsаtаdi. Investitsiyalаrning
hududlаrаrо vа tаrmоqlаrаrо tаrkibi esа ulаrning nisbiy jihаtdаn hududlаr vа
tаrmоqlаr bo’yichа tаqsimоtini bildirаdi.
Rivоjlаngаn mаmlаkаtlаrdа rеаl investitsiyalаrning аsоsiy qismini хususiy
investitsiyalаr tаshkil etаdi. Dаvlаt sеktоridа rеаl investitsiyalаr sаrfi muhim
аhаmiyatgа egа. Iqtisоdiy muvоfiqlаshtirish siyosаti аsоsidа krеditlаr, subsidiyalаr
аjrаtilаdi, dаvlаt kаpitаl qo’yilmаlаri muvоzаnаtlаshtirilаdi vа rеаl investitsiyalаr
o’zlаshtirilаdi. Dаvlаt tоmоnidаn o’zlаshtirilаdigаn investitsiyalаr dаstlаbki bоzоr
infrаtuzilmаsini vа u bilаn bоg’liq bo’lgаn tаrmоqlаrni rivоjlаntirishgа sаrflаnаdi.
Investitsiyalаrning sаmаrаdоrligini оshirish аsоsiy kаpitаlning fаоl qismlаrini
vujudgа kеltirish vа o’stirish hisоbigа аmаlgа оshirilаdi. Rеаl investitsiyalаrni
tаvsiflаsh ulаrning hаjmi vа dаrоmаd kеltirishi аsоsidа аmаlgа оshirilаdi.
Mоliyaviy investitsiyalаr kаpitаlni, to’lоv vа mоliyaviy mаjburiyatlаrning bаrchа
turlаrini o’zidа mujаssаmlаshtiruvchi, mоliyaviy аktivlаrgа jоylаshtirilishini
аnglаtаdi. Ushbu mоliyaviy vоsitаlаrning eng muhimlаri qimmаtli qоg’оzlаrdir:
ulushli (аksiyalаr) vа qаrz (оbligаsiyalаr). Rеаl investitsiyalаrdаn fаrqli o’lаrоq
mоliyaviy investitsiyalаrni ko’prоq pоrtfеl investitsiyalаr dеb аtаshаdi, chunki bu
hоldа invеstоrning аsоsiy mаqsаdi bo’lib mоliyaviy аktivlаrning mukаmmаl
yig’mаsini (investitsiyalаr pоrtfеlini) shаkllаntirish vа qimmаtli qоg’оzlаr bilаn
аmаlgа оshirilаdigаn turli оpеrаsiyalаrni bоshqаrish hisоblаnаdi.
23

2.2. Kapitaldan daromad .
Foyda - [korxona], pul daromadlaridan sarflangan barcha [xarajat]lar
chiqarib tashlangandan keyin qolgan qismiga aytiladi. Korxonalarda tovar va
xizmatlarni sotishdan olingan mablag lar ularning pul tushumlari yoki pulʻ
daromadlari deyiladi.
Foyda — tovarlar va xizmatlarni sotishdan olingan daromadning bu
tovarlarni ishlab chiqarish va sotish xarajatlaridan ortiq qismi. Korxonalar va
tadbirkorlar xo jalik faoliyati moliyaviy natijalarining asosiy ko rsatkichlaridan
ʻ ʻ
biri. F. pulda ifodalanadi. F. bozor daromadi bo lib, uning qonunqoidalariga
ʻ
binoan vujudga keladi, taqsimlanadi va ishlatiladi. F. kapital, ishlab chiqarish omili
sifatida tovar va xizmatlar narxi tarkibiga kiradi, ular sotilgach, pul shaklida
kapital sohibi ixtiyoriga keladi. F. topish tadbirkorlikning asl maqsadi hisoblanadi,
unga intilish bozor iktisodiyotining rivojlanishini ta minlaydi. Amaliyotda F. (F)
ʼ
daromad (D) bilan xarajatlarning (W) ayirmasi sifatida qaraladi (F=D—W). F. 3
omilga bog liq: a) bozorbop tovar va xizmatlarini yarat i sh, natijada ularni
ʻ
sotishdan kelgan pul tushumi ko payadi, buning tarkibidagi F. ham ortadi;
ʻ
b)daromadlar — tushumlar miqdori (D). Tushumlar sotilgan tovarlar va xizmatlar
miqdoriga (Q) va ulardan har birining narxi (R)ga bog liq (D=QP); v)xarajatlar
ʻ
miqdori. Bozorda narxlar o zgarmay krlgan takdirda xarajatlarning pasayishi F.ni
ʻ
ko paytiradi, ularning ortishi esa uni qisqartiradi. Xarajatlar dinamikasi mehnat
ʻ
unumdorligiga bog liq. Meqnat unumdorligining ortishi xarajatlarni kamaytirish
ʻ
orqali F.ni ko paytiradi. Shu sababli F.ni ko p olish sharti — mehnat
ʻ ʻ
unumdorligini muttasil oshirib borish hisoblanadi. Xarajatlar pasaygan sharoitda
F.ning daromaddagi hissasi ortadi, aksi yuz berganda bu hissa qisqaradi. Bordiyu,
tovarlarga talab hozir bo lib, ularning bozor narxi oshsa, o zo zidan va
ʻ ʻ ʻ
xarajatlardan kati nazar, F. ortadi. Narxning foydaga ta siri shundan guvohlik
ʼ
beradiki, bozorgir tovarlarni chiqarmay turib yaxshi F. ko rish mumkin emas. Har
ʻ
qanday firma F.ni eng ko p olishga, ya ni uni maksimumlashtirishga intiladi, F.
ʻ ʼ
miqdoriga ta sir etuvchi omillarni ishga soladi.
ʼ
24

F.ning o z o lchami bor. Bu uning normasi va massasidir. F. normasi (G ")ʻ ʻ ʻ
nisbiy ko rsatkich bo lib, kapital qanday ishlatilib, qanday F. ko rilganini bildiradi
ʻ ʻ ʻ
va u orqali F. (F) kapitalning (K) ning qanday qismiga tengligi aniqlanadi.
F. ko rilgan. F. normasi kapitalining naqadar samarali ishlatilishini bildiradi.
ʻ
F. ko rish tadbirkorlikning maqsadi bo lganidan har doim F. normasini oshirishga
ʻ ʻ
intilish saklanib qoladi.
F. massasi — bu foydaning mutlaq miqdoridir. F. massasi qanchalik ko p
ʻ
bo lsa, F. shunchalik maksimumlashgan hisoblanadi. Agar F. normasi goqori
ʻ
bo lsa, oz kapital bilan ham ko p F. olish mumkin, bordiyu F. normasi past bo lsa,
ʻ ʻ ʻ
kapitalni ko paytirib F.ni ko paytirish mumkin. F. maksimumlashtirish uchun ham
ʻ ʻ
F. normasi, ham kapital summasi katta bo lishi zarur. F. normasini pasayishi
ʻ
hisobidan F. massasi qisqargan chog da, bu yo qotishni bartaraf etish uchun
ʻ ʻ
investitsiyapar hisobidan kapital ko paytiriladi. Olingan F.ning bir qismi
ʻ
investitsiyaga aylanadi, bu bilan u kapitallashadi. Amortizatsiya va kredit
hisobidan ham pul investitsiyalanganda kapital ko payadi. Natijada F. normasi
ʻ
pasaygan chog da ham olinadigan F. miqdori qisqarmaydi. Agar F. normasi
ʻ
pasayishiga nisbatan kapital tezroq ko paysa F. massasining ortishi yuz beradi.
ʻ
Qayerda hosil bo lishiga qarab sanoat, tijorat, bank, servis, agrobiznes va
ʻ
boshqa F. turlari mavjud. Qanday usul bilan hosil bo lishiga qarab oddiy va ustama
ʻ
F.ga bo linadi. Oddiy F. erkin — mukammal raqobat sharoitida ko pchilik
ʻ ʻ
tadbirkorlar oladigan F.dir. Us t am a F.ni firmaning monopol mavqei, ya ni
ʼ
tovarlar taklifining tanho yoki ozchilik firmalar qo lida to planishi yuzaga
ʻ ʻ
keltiradi. Monopol mavqe bozordagi hukmronlikni, ya ni narxlarga ta sir etish
ʼ ʼ
imkoniyatini beradi. Monopol firma narxlarni oshirish hisobidan ustama F. oladi.
F. nima hisobidan yaratilishiga qarab normal, iqtisodiy va omad F.dan iborat
bo ladi. Normal F.ni tadbirkorlik qobiliyati yaratadi. Bu ishbilarmonlik uchun
ʻ
mukofot tarzida eng kam deganda malakali ishchi yoki mutaxassisning ish haqiga
teng bo lishi kerak, aks holda tadbirkorlik bilan mashg ul bo lish o rniga yollanib
ʻ ʻ ʻ ʻ
ishlash ma qul bo ladi. Bundam F. xarajatlar tarkibiga kiradi, chunki tovarlar
ʼ ʻ
xarajatlarga teng narx bilan sotilganda ham tadbirkor daromad topadi va biznesni
25

tashlab ketmaydi. Biznesni boshqarish kapital sohibidan menejerlarga o tganʻ
taqdirda normal F. ularga mukofot shaklida tegadi. Iqtisodiy F. xarajatlar bilan
daromad o rtasidagi farkdan iborat, uni kapital yaratgani sababli bu F. kapital
ʻ
egasiga tegadi. Omad F.si — bu F.ni bozor konyu yunkturasidagi juz iy
ʼ ʼ
o zgarishlar yuzaga keltiradi. Bozorda talab vaqtinchalik oshib, narxlar
ʻ
ko tarilganda omad F.si hosil bo ladi. Iqtisodiyotda tavakkalchilik F.si ham bor.
ʻ ʻ
Bu tavakkaliga ish qilgani uchun biznes egalariga tegadigan mukofot hisoblanadi.
F. ishlatilishidan oldin taqsimlanadi, undan soliklar to lanadi. Kapital qarzga
ʻ
olinganda F.ning bir qismi foiz qarzlarini to lashga ajratiladi. F.ning firmada
ʻ
qolgan qismidan ishchi va xizmatchilarga mukofot beriladi, agar firma
aksiyadorlik jamiyati bo lsa, F.dan dividend to lanadi, xayrehson ishlariga pul
ʻ ʻ
ajratiladi. Barcha chegirilishdan so ng qolgan foyda taqsimlanmagan yoki tutib
ʻ
qolingan F. hisoblanadi. Taqsimlanmagan foyda qanchalik ko p bo lsa, firmaning
ʻ ʻ
o z mablag i hisobidan investitsiyalash imkoni shunchalik katta bo ladi. Firmaning
ʻ ʻ ʻ
o zida qolgan foyda investitsiya orqali kapitallashadi, ya ni asosiy va aylanma
ʻ ʼ
kapitalga kelib qo shiladi. Bu firmalarning iqtisodiy salohiyatini oshiradi.
ʻ
F. bozor mexanizmidagi muhim iktisodiy vosita hisoblanadi. F.ga intilish
resurslarni kerakli sohalar o rtasida taqsimlanishiga olib keladi. Kapital talab
ʻ
qisqargani uchun narx pasayib F. kam olinadigan soxalardan chiqib talab oshgan
serfoyda sohalarga doimo ko chib turadi. Bu bilan kerakli tovarlar va xizmatlar
ʻ
yaratiladi, iktisodiyot o sadi. F.ning ko p bo lishi mamlakat iqtisodiy salohiyatini
ʻ ʻ ʻ
va farovoshshgini oshirishga xizmat qiladi.
Ayrim adabiyotlarda bu iqtisodiy foyda deb ham yuritiladi.
Foydaning tarkib topishi ikki bosqichdan o tadi:
ʻ
birinchi bosqichda foyda ishlab chiqarish jarayonida yangi qiymatning
yaratilish chog ida vujudga keladi. Yangidan yaratilgan qiymat tarkibidagi
ʻ
qo shimcha qiymat foydaning asosiy manbai hisoblanadi, biroq u hali aniq foyda
ʻ
shaklida namoyon bo lmaydi;
ʻ
26

ikkinchi bosqichda ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan foyda tovarlarni
sotilgandan so ng olingan pul daromadi bilan xarajatlarning farqi ko rinishidaʻ ʻ
to liq namoyon bo ladi.
ʻ ʻ
Demak, tovar va xizmatlar sotilganda ularning umumiy qiymati pul
daromadlariga, undagi qo shimcha qiymat esa foydaga aylanadi. Bundan ko rinib
ʻ ʻ
turibdiki, foydaning haqiqiy manbai qo shimcha mahsulot yoki qo shimcha
ʻ ʻ
qiymatdir. Odatda ishlab chiqarish sohasidagi yirik korxonalar tovarlarni katta
hajmda ishlab chiqarib, ularni savdo vositachilariga ulgurji narxlarda sotadilar.
Shunga ko ra, ular tovarning ulgurji narxi uning tannarxidan yuqori bo lgan
ʻ ʻ
taqdirda foyda oladilar.
Har qanday iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish, xususan, tovar ishlab
chiqarish yoki xizmatlar ko`rsatish muayyan iqtisodiy resurslar (asbob-uskuna,
xomashyo, materiallar, yarim fabrikatlar, ishchi kuchi va hokazo) sotib olishni
taqozo etadi. Agar firma yangi tashkil etilayotgan bo`lsa, u yer ham sotib oladi
yoki uni ijaraga oladi. Bunga ham firma muayyan sarf-xarajatlar qiladi. Agar firma
o`zining pul mablag`lari kam bo`lgani uchun bankdan ssuda (qarz) olgan bo`lsa,
uning uchun foizlar to`laydi. Bundan tashqari u o`z faoliyatini tashkil qilish uchun
elektr energiyasi sotib oladi, transport, aloqa xizmatlari uchun pul to`laydi.
Sug`urta uchun to`lovlar, reklama xarajatlari, amortizatsiya xarajatlari, turli xil
soliqlar va hokazolar uchun ham firma muayyan sarf-xarajatlar qiladi.
Ko`rinib turibdiki, xo`jalikni yuritish va buning natijasida muayyan foyda
olish o`z-o`zidan bo`lmaydi, balki talaygina sarf-xarajatlar evaziga amalga oshadi.
Ana shunday sarf-xarajatlarni, ya`ni ishlab chiqarish jarayonida sarflanadigan
xarajatlarni ishlab chiqarish xarajatlari deb yuritiladi 5
.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo`jalik yurituvchi har qanday sub`yektning
asosiy maqsadi foyda olishdir. Biroq bu maqsadga erishish, birinchidan, iqtisodiy
resurslar sotib olishga sarflangan xarajatlar bilan belgilansa, ikkinchidan, ishlab
chiqarilgan mahsulotga bo`lgan talab bilan chegaralanadi. Binobarin, ishlab
chiqarish xarajatlari foyda miqdorini belgilab beruvchi omil bo`lib qolmay, taklif
5
O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. Т ., «Norma», 2008.
27

hajmiga ham bevosita ta`sir etadi. Shuning uchun bu xarajatlarni rejalashtirish,
hisobga olish va doimo tahlil qilib borish firma (korxona)ni oqilona boshqarish va
uning moliya-xo`jalik faoliyati samaradorligini oshirishning muhim omili bo`lib
xizmat qiladi.
Har qanday ishlab chiqarish firma (korxona)si oldida turadigan muhim
vazifa, bu – umuman ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish emas, balki
mahsulot birligiga sarflanadigan xarajatlarni kamaytirishdan iboratdir.
Firmaning bir oyda (yoki yilda) oladigan foydasini quyidagi formula bilan
aniqlash mumkin:
F q D – X
Bu erda: D - daromadlar;
X - xarajatlar.
Agar firma ma`lum vaqt ichida 10 mln. so`mlik sarf-xarajatlar qilgan holda
ishlab chiqargan mahsulotini 12 mln. so`mga sotgan, ya`ni shuncha daromad olgan
bo`lsa, uning olgan foydasi 2 mln. so`mni tashkil etadi. Muayyan tadbirlarni
amalga oshirib, mahsulot birligiga sarflanayotgan xarajatlarni 1 mln. so`mga
kamaytirsa, uning oladigan foydasi endi 2 mln. (ya`ni 12-10) emas, balki 3 mln.
(ya`ni 12-9) so`mni tashkil etadi. Endi shu misolimizni boshqacharoq qilib
ko`ramiz. Firma o`sha tadbirlar natijasi o`laroq 10 mln. so`mlik sarf-xarajatlar
qilib, 12 mln. so`mlik emas, balki 13 mln. so`mlik mahsulot ishlab chiqardi va
sotdi deylik. Bu holda uning foydasi 3 mln. so`mni tashkil etadi.
Ko`rinib turibdiki, mahsulot birligiga sarflanadigan xarajatlarni kamaytirish
ikki yo`l bilan hal etilishi mumkin:
-muayyan miqdordagi mahsulotni ishlab chiqarish uchun sarflanayotgan
xarajatlarni kamaytirish;
-muayyan miqdordagi sarf-xarajatlar bilan ko`proq mahsulot ishlab
chiqarish.
Mahsulot ishlab chiqarish uchun sarf bo`ladigan xarajatlarni bevosita va
bilvosita turlarga ajratish mumkin.
28

Bevosita xarajatlar ayrim mahsulotni ishlab chiqarish bilan bog`liq bo`lgan
xarajatlar bo`lib, ular shu mahsulot tannarxiga to`g`ridan-to`g`ri kiritiladi.
Xomashyo va asosiy materiallar, yoqilg`i, elektr energiyasi, boshqa korxonalardan
sotib olinadigan yarim fabrikatlar, ishchilarning ish haqi va shunga o`xshash
xarajatlar bevosita xarajatlarni tashkil etadi.
Bilvosita xarajatlar deb ishlab chiqarishni tayyorlash va o`zlashtirish,
dastgohlarni saqlash va ekspluatatsiya qilish, tsex, umumkorxona va ishlab
chiqarishdan tashqaridagi xarajatlarga aytiladi.
Ishlab chiqarishni tayyorlash va o`zlashtirish xarajatlariga quyidagilar kiradi:
-yangi ishga tushirilgan korxonalarni o`zlashtirish va foydasini ta`minlash
bilan bog`liq xarajatlar;
-yangi turdagi mahsulot, ilg`or texnologik jarayonlarni tayyorlash va
o`zlashtirish uchun sarflangan xarajatlar;
-yangi, unumli texnikani yaratganligi uchun mukofot fondi ajratmalari va
boshqalar.
Dastgohlarni saqlash va ekspluatatsiya qilish xarajatlariga dastgohlarni joriy
sozlash, tsex transporti, ish joylarining amortizatsiyasi, tsex instrumentlarini
tiklash va moslash bilan bog`liq bo`lgan xarajatlar kiradi.
Sex xarajatlari deyilganda, tsexni boshqaruvchi xodimlarning ish haqi fondi
va ijtimoiy muhofaza uchun ajratmalar, uni isitish, yoritish, suv va kanalizatsiya
tarmoqlari bilan ta`minlash, ilmiy tadqiqotlar o`tkazish va hokazolar bilan bog`liq
xarajatlar tushuniladi.
Umumkorxona xarajatlari korxonani boshqarish bilan bog`liq bo`lgan
xarajatlar yig`indisidan iborat bo`lib, ularga quyidagilar kiradi:
-boshqarish xarajatlari;
-umumxo`jalik xarajatlari;
-to`lov va ajratmalar.
Boshqarish xarajatlari quyidagilardan iboratdir:
-zavod boshqarmasi, bo`limlar xodimlarining tasdiqlangan shtat ro`yxatiga
muvofiq mansab maoshlarining yig`indisi;
29

-xodimlarning xizmat safari xarajatlari;
-soqchi xodimlarning ish haqi, ularga beriladigan maxsus kiyimlar, o`t
o`chiruvchi mashinalarga sarf qilinadigan yoqilg`i qiymati, mashinalarni sozlash
uchun zarur materiallar va boshqa xarajatlar;
-zavod boshqarmasi binosi, umumkorxona yo`llari, omborlari, tibbiyot
punktiga ajratilgan xona, oshxona, bufet va klublarning amortizatsiya ajratmalari
va ularni joriy sozlash, yoritish, isitish va suv bilan ta`minlash xarajatlari;
-kadrlar tayyorlash, oliy va o`rta maxsus maktablaridan kelgan talabalar
bilan o`tkaziladigan ishlab chiqarish amaliyotlariga sarflanadigan xarajatlar.
Mahsulot ishlab chiqarish bilan bevosita bog`liq bo`lgan xarajatlar mahsulot
miqdoriga qarab to`g`ri mutanosiblikda o`zgarib (ko`payib yoki ozayib) turadi.
Shuning uchun ularni o`zgaruvchan xarajatlar deb yuritiladi.
Bilvosita xarajatlar firma (korxona)da ishlab chiqarilgan mahsulotning
miqdoriga qarab o`zgarmaslik xususiyatiga ega. Shuning uchun ularni doimiy yoki
o`zgarmas xarajatlar deb aytiladi.
Shuni ham aytib o`tish kerakki, bir qancha xarajatlar ishlab chiqarishda
to`g`ridan-to`g`ri qatnashmaydi. Shuning uchun ularni “ishlab chiqarishdan
tashqaridagi” xarajatlar deb ataladi. Bunday xarajatlarga quyidagilar kiradi:
-mahsulotni o`rash bilan bog`liq xarajatlar;
-mahsulotni jo`natiladigan joylarga tashib borish, vagonlarga yuklash
xarajatlari.

Ishlab chiqarish xarajatlarini doimiy ravishda kamaytira borish firma
(korxona) rahbarlari, menejeri va muhandis-texnik xodimlaridan birinchi navbatda
tejamkorlik bilan ish yuritishni talab qiladi. Shu bilan birgalikda fan-texnika
yutuqlaridan oqilona foydalanish mavjud ishlab chiqarish quvvatlaridan, xomashyo
materiallaridan, yoqilg`i resurslaridan yanada to`laroq foydalanishga imkon beradi.
Shuningdek, yangi texnologik jarayonlarning yaratilishi va ularning joriy etilishi
ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va firma (korxona) moliya-xo`jalik
faoliyati samaradorligini oshirishga sharoit yaratadi
30

Korxona daromadlari va foydasi
Korxona (firma) mablag`lari aylanishining har bir tsiklli mahsulotlar yoki
xizmatlarning sotilishi bilan yakunlanadi. Buning natijasida tushgan pul
mablag`lariga u yana iqtisodiy resurslar (xom-ashyo, materiallar, yarim fabrikatlar,
yoqilg`i, ishchi kuchi va hokazolar) sotib oladi va ularning yordamida mahsulot
ishlab chiqaradi yoki xizmat ko`rsatadi. Mana shunday tarzda sodir bo`ladigan
jarayonlar takror ishlab chiqarishni tashkil etadi.
Ishlab chiqarilgan mahsulotni sotish natijasida korxona (firma) xazinasiga
tushgan pul mablag`larini daromadlar deb ataladi. Korxonaning jami daromadi
asosiy faoliyatdan va asosiy bo`lmagan faoliyatdan olingan daromadlar
yig`indisidan iboratdir.
Asosiy faoliyatdan olingan daromadlarga mahsulotlarni, ishlarni,
xizmatlarni, tovar-moddiy zahiralar va boshqa aktivlarni sotishdan olingan
tushumlar kiradi.
Daromadlarning ikkinchi turi, ya`ni asosiy bo`lmagan faoliyatdan olingan
daromadlarga quyidagilar kiradi:
-qimmatli qog`ozlarni qayta baholash natijasida hosil bo`lgan daromadlar;
-foizlar, dividentlar va ijara haqi ko`rinishdagi daromadlar.
Korxona daromadining bir qismi mahsulotni ishlab chiqarish va sotish bilan
bog`liq bo`lgan xarajatlarni qoplaydi, qolgan qismi korxonaning sof daromadi yoki
foydasini tashkil etadi.
Mahsulotni sotishdan olgan tushumdan ishlab chiqarish xarajatlarini chegirib
tashlagandan paydo bo`ladigan farq mahsulot sotishdan olingan yalpi foyda deb
yuritiladi. Mazkur ko`rsatkich, ya`ni yalpi foydadan sotish xarajatlari, ma`muriy
xarajatlar va boshqa operatsion xarajatlarni ayrib tashlash yo`li bilan asosiy
faoliyatdan olingan foyda aniqlanadi.
Korxona tomonidan boshqa xo`jalik yurituvchi sub`ektlardan olingan
dividentlar, berilgan qarzlar uchun foizlar, mol-mulkni ijaraga berishdan olingan
daromadlar va moliyaviy faoliyat bilan bog`liq bo`lgan boshqa daromadlar
yig`indisi moliyaviy faoliyatdan olingan foydani tashkil etadi.
31

Yuqorida ko`rsatilgan ikki xil foyda, ya`ni asosiy faoliyatdan olingan foyda
bilan moliyaviy faoliyat foydasining yig`indisi umumxo`jalik faoliyatidan olingan
foydani tashkil etadi.
Bundan tashqari korxonada favqulodda foyda yoki zarar sodir bo`lishi ham
mumkin. Favquloddagi foyda yoki zarar korxona moliya-xo`jalik faoliyatinig
natijasida emas, balki korxonadagi biznes tavakkalchiligi bilan to`g`ridan-to`g`ri
bog`lanmagan holda vujudga keladi. Favqulodda foyda yoki zararni keltirib
chiqaruvchi hodisalarni, odatda, oldindan bashorat qilish va rejalashtirish mumkin
emas. Shu nuqtai nazardan dehqonchilikda har 3-5 yilda sodir bo`lishi mumkin
bo`lgan qurg`oqchilikni favqulodda hodisa deb bo`lmaydi. Korxona bu hodisaga
oldindan tegishli rezervlar tashkil etib, tayyorgarlik ko`rib borishi lozim. Yoki
tovar bahosining mavsumiy ko`tarilishi yoki pasayishini ma`lum darajada oldindan
bashorat qilish mumkin bo`lgani uchun favqulodda hodisa deb qarash ham to`g`ri
emas.
Favqulodda foyda yoki zararni keltirib chiqarishi mumkin bo`lgan aksariyat
hollar xalqaro bozordagi o`zgarishlar, masalan, narx-navoning keskin ko`tarilib
yoki pasayib ketishi hamda turli tabiiy ofatlar bilan bog`liq bo`ladi.
Umumxo`jalik faoliyatidan olingan foyda bilan favqulodda foyda (zarar)
yig`indisi soliq to`langunga qadar foydani tashkil etadi. Soliqlar va foydadan
boshqa majburiy to`lovlar bajarib bo`lingandan so`ng qolgan foyda korxonaning
sof foydasini tashkil etadi.
Soliqqa tortiladigan foyda bilan korxonaning balans foydasi bir-biridan
farqlanishini ta`kidlab o`tish zarur. Moliyaviy hisobotlarni ishlab chiqish
qoidalariga muvofiq holda aniqlangan umumxo`jalik faoliyatidan olinadigan foyda
bilan favqulodda foyda yig`indisi soliq qonunchiligi nuqtai nazaridan e`tiborga
olinishi lozim bo`lgan foyda miqdoridan farq qiladi. Ayrim xarajatlar soliq
qonunchiligi nuqtai nazaridan xarajat sifatida tan olinmaydi, ya`ni soliq summasini
aniqlashda ularni korxona daromadidan chegirib tashlash mumkin emas. Masalan,
norma doirasidagi safar xarajatlari mahsulot tannarxiga kiritilishiga ruxsat beriladi,
normadan yuqori sarf qilingan qismi esa kiritilmaydi. Davlat manfaatlari bo`yicha
32

yondashilsa, bu asosli, chunki korxona o`z xodimiga qo`shimcha imtiyozlar
berganda, bundan davlatning soliq tushumlari kamaymasligi lozim. Agar shunday
qilinmasa, korxona qancha mablag`ni ko`p sovursa, davlatga soliqlarni shuncha
kam to`lashi mumkin bo`lib qoladi.
Soliqqa tortiladigan foyda miqdorini aniqlash ancha murakkab ish. Chunki
davlat soliq siyosatining maqsadi faqat soliqlarni hisoblab chiqish va
undirishdangina iborat emas. Soliq siyosati korxonada oqilona xo`jalik yuritilishini
rag`batlantirish, resurslarning samarasiz ishlatilishini jazolash va muayyan ijtimoiy
maqsadlarga erishishga qaratilgan bo`lishi lozim.
Korxona ixtiyorida qolayotgan sof foyda jamg`arish va iste`mol
maqsadlariga yo`naltirilishi mumkin. Foydaning iste`mol maqsadlariga
yo`naltirilayotgan qismi korxona egalariga daromad sifatida berilishi, korxona
xodimlarini rag`batlantirish uchun sarflanishi yoki boshqa iste`mol maqsadlariga
ishlatilishi mumkin.
Bozor iqtisodiyoti sharoitidagi raqobat muhiti korxona foydasining asosiy
qismini muntazam ravishda investitsion maqsadlarga ajratishga majbur etadi.
Bundan korxonada ishlovchi xodimlar manfaatdordirlar deyish mumkin, chunki
ularni ish o`rinlari saqlab qolinadi, kengaytiriladi va takomillashadi. Korxona
egalarining manfaatlari esa birinchi navbatda korxona kapitali ortishida, uning
bozordagi mavqei mustahkamlanishida ifodalanadi. Davlat nuqtai nazaridan esa
foydaning qayta investitsiyalanishi korxona faoliyati hajmlarini, ya`ni soliqqa
tortish bazasini kengaytiradi hamda regiondagi ijtimoiy masalalarni hal etishga
ko`maklashadi.
Korxona foydasini taqsimlash jarayonida korxonada muayyan maqsadlarga
mo`ljallangan zahiralar va fondlar (jamg`armalar) tashkil etilishi mumkin. Bozor
iqtisodiyotida bu foydani assignatsiyalash deb ataladi. Mamlakatimizdagi ko`plab
korxonalarda zahira fondi, ishlab chiqarishni rivojlantirish fondi, xodimlarni
moddiy rag`batlantirish fondi va ijtimoiy rivojlantirish fondi kabi jamg`armalar
tashkil etilgan. Korxona balansida bu fondlar “Taqsimlanmagan foyda” nomli
moddada aks ettiriladi. Shuni ham aytib o`tish lozimki, umumxo`jalik faoliyatidan
33

olingan foyda bilan favqulodda foyda yig`indisi xo`jalik amaliyotida korxonaning
balans foydasi yoki brutto-foyda deb ataladi. Soliqlar to`lab bo`lingandan so`ng
qolayotgan foyda esa sof foyda yoki netto-foyda deb yuritiladi.
Shunday qilib, korxona daromadlari quyidagicha taqsimlanadi:
Birinchi navbatda moddiy va nomoddiy resurslarga ketgan sarflarni
qoplanadi.
Ikkinchi navbatda mehnat haqi fondi shakllantiriladi, ijtimoiy sug`urtaga
ajratmalar va mahsulot tannarxiga kiritiladigan soliqlar to`lovlari amalga
oshiriladi.
Uchinchi navbatda korxonani balans foydasi shakllanadi va uning hisobidan
foydadan soliqlar to`lanadi.
To`rtinchi navbatda netto-foyda hisobidan qoplanadigan xarajatlar
qoplanadi.
Shundan so`ng qolgan foyda jamg`arish va iste`mol maqsadlariga ishlatiladi.
3. Daromadlarning o`sishida mehnat unumdorligining roli
Mikroiqtisodiy darajada har qanday korxona, firma yoki kompaniyaning
asosiy "bosh og`rig`i", (muammosi) olinayotgan daromadlarning muttasil
ko`payib, o`sib borishini ta`minlashdir. Daromadlarning ko`payishiga ta`sir
etuvchi omillar juda ko`p. Ularga asosan ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish,
mahsulot sifatini yaxshilash, reklamani yo`lga qo`yish, mahsulotning yangi
bozorlarini ochish, zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish va hokazolar kiradi.
Daromadlarni ko`paytirishning aytib o`tilgan omillari yoki yo`nalishlarining har
biri ham muhim. Biroq har qanday sharoitda ham hal qiluvchi ahamiyat kasb
etadigan asosiy omil mehnat unumdorligidir.
Mehnat unumdorligi ko`rsatkichi korxona (firma) ishini, uning xo`jalik
faoliyati samaradorligini ko`rsatadi. Bu ko`rsatkichni o`lchash (yoki aniqlash) juda
ham oson. Buning uchun ishlab chiqarilgan mahsulotlar yoki ko`rsatilgan
xizmatlar qiymatini, ya`ni daromadlar summasini ishlab chiqarishda yoki xizmat
ko`rsatishda band bo`lgan ishchilar va xodimlar soniga taqsimlash kifoya, ya`ni 6
:
6
Yo.Abdullayev,F.Karimov. Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari: 100 savol va javob. - Т ., «Mehnat». 2000.
34

Fikrimizni yanada oydinlashtirish uchun quyidagi shartli misolni keltiramiz.
Firmada ishlovchi ishchi va xodimlar soni 50 kishini tashkil etadi va unda bir oyda
50 mln. so`mlik mahsulot ishlab chiqarildi va sotildi, deylik. Oddiy arifmetika
yo`li bilan mazkur firmada ishlovchi har bir kishining oylik mehnat unumdorligi
1,0 mln. so`mni tashkil etganini aniqlash qiyin emas. Muayyan tadbirlarni amalga
oshirish, masalan, yangi texnologiyani joriy qilish natijasida kelgusi oyda o`sha 50
kishi mehnat qilayotgan firmada 55 mln. so`mlik mahsulot ishlab chiqarildi,
deylik. Demak, firmada mehnat unumdorligi 1,1 mln. so`mni tashkil etdi yoki
o`tgan oyga qaraganda 10 foizga o`sdi.
Xo`sh, mehnat unumdorligi korxona (firma) daromadlarini ko`paytirishning
hal qiluvchi omili bo`lsa, uning o`zi nimaga bog`liq?
Hozirgi davrda mehnat unumdorligiga bevosita ta`sir qiluvchi asosiy omillar
sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
-mehnat resurslarining sifati;
-mashina va texnologik uskunalarning sifati;
-resurslardan foydalanish samaradorligi;
-mehnatni tashkil etish va boshqarish darajasi.
Endi ushbu omillarning har biri xususida alohida to`xtalib o`tamiz.
Mehnat resurslarining sifati - mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmatlar
ko`rsatish bilan band bo`lgan ishchilarning ma`lumoti va malakasi qancha yuqori
bo`lsa, ular ma`lum vaqt (smena, oy, kvartal yoki yil)da shuncha ko`p mahsulot
(xizmat) yaratadi va aksincha. Shu sababli mamlakatimizda Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi asosida yangi ta`lim andozalari va dasturlari yaratilayotgani va ta`lim
tizimini chuqur isloh qilish asosida zamon talablariga javob bera oladigan kadrlarni
tayyorlash vazifasi hal etilayotganini uzoqni ko`zlab amalga oshirilayotgan ish deb
baholash mumkin.
Mashina va texnologik uskunalarning sifati. Ishlab chiqarishda
foydalaniladigan texnika vositalarining sifat darajasi (unumdorligi, ishonchliligi va
hokazo) qancha yuqori bo`lsa, korxona (firma)da ma`lum vaqt ichida shuncha ko`p
35

va sifatli mahsulot ishlab chiqariladi, binobarin, uning daromadlari ham shuncha
ko`p bo`ladi.
Bozor iqtisodiyotiga o`tish arafasida mamlakatimizda foydalanib kelingan
ishlab chiqarish texnikasi aksariyat hollarda eskirgan, ya`ni 20-30 yillar davomida
ishlayotgan edi. Shu sababli O`zbekistonda mehnat unumdorligi dunyodagi eng
past ko`rsatkichlardan biri edi, desak xato bo`lmas. Shu sababdan mamlakatimizda
amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar ishlab chiqarishni tubdan
zamonaviylashtirish, xorijiy mamlakatlardan kelayotgan sarmoya
(investitsiyalar)ni, avvalambor, yangi texnika va texnologiyalarni joriy qilishga
qaratilgandir.
Resurslardan foydalanish samaradorligi. Har bir korxona yoki firma
mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko`rsatish uchun muayyan moddiy,
moliyaviy va mehnat resurslaridan foydalanadi. Mahsulot birligiga sarflanayotgan
resurslar xarajati qancha kamaysa, daromadlar shuncha ko`paya boradi.
Demak, har qanday iqtisodchi yoki menejerning, korxona (firma) rahbari
yoki tadbirkorning muhim vazifasi ishlab chiqarishga sarflanayotgan resurslardan
foydalanish samaradorligini oshirish, ya`ni mahsulot (xizmat) birligiga
sarflanayotgan xarajatlarni kamaytirishdir. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan hozirgi
kunda rivojlangan deb tan olingan mamlakatlar tajribasi shuni ko`rsatmoqdaki,
resurslardan foydalanish samaradorligi ko`p jihatdan menejer - boshqaruvchi
faoliyatiga bog`liq. Ishchilarni yollash va ularni o`qitish, mehnat unumdorligi
yuqori bo`lgan ishchini tegishli tarzda moddiy rag`batlantirishni ta`minlash,
"imillagan" ishchi yoki xodimni ishdan chetlatish kabi o`nlab muhim vazifalarga
aynan menejer javob beradi 7
.
Mehnatni tashkil etish va boshqarish darajasi. Mahsulot ishlab chiqarish
yoki xizmat ko`rsatishning barcha bo`g`inlari va bosqichlari ishchi kuchi sarfi
bilan bog`liq. Shuning uchun har bir ish o`rniga kasbiy bilim va mahorati etarli
bo`lgan ishchilarning tanlanishi va ularning mehnat faoliyati uchun zarur bo`lgan
shart-sharoitlarning yaratilishi juda muhim ahamiyatga ega.
7
O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. Т ., «Norma», 2008.
36

Kasbiy bilimi va mahorati yuqori bo`lgan ishchi malakasiz va tajribasiz
ishchiga nisbatan yuqoriroq unumdorlik bilan mehnat qiladi va, binobarin, ma`lum
vaqt mobaynida korxonaga ko`proq daromad (foyda) keltiradi.
37

XULOSA
Ishchi qanchalik malakali bo`lmasin, uning mehnat faoliyati uchun zarur
bo`lgan shart-sharoitlar yaratilmagan bo`lsa, u yo pastroq unumdorlik bilan
ishlaydi, yoki umuman bekor turib qoladi. Masalan, qurilish ob`ektiga binolarni
bo`yash uchun zarur bo`lgan buyoqlar o`z vaqtida va kerakli miqdorda etkazib
berilmadi, deylik. U holda nima bo`lishini o`zingiz bir tasavvur qilib ko`ring 8
.
Xulosa qilib aytadigan bo`lsak, mehnat unumdorligini oshirish har qanday
xo`jalik yurituvchi sub`ekt daromadlarini ko`paytirishning bosh omili bo`lib
xizmat qiladi.
8
Yo.Abdullayev,F.Karimov. Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari: 100 savol va javob. - Т ., «Mehnat». 2000.
38

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O zMEʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. O’zbekiston Respublikasining qonunlari
3. O’zbekiston Respublikasining Konsitutsiyasi. Т., «O’zbekiston», 2012.
4. O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. Т., «Norma», 2008.
5. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi http: www.lex.uz
6. O’zRning “Aholi bandligi to’g’risida”gi Qonuni.
7. O’zRning “Ijtimoiy sheriklik to’g’risida”gi Qonuni.
8. O’zRning «Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to’g’risida»gi
Qonuni. O’zbekiston Respublikasi: qonunlar va farmonlar. Т.,
«O’zbekiston», 1992.
Darsliklar va o’quv qo’llanmalar
1. Sh.Z. Abdullayeva. Pul muomalasi va kredit. O’quv qo’llanma. -Т.,
«ILM ZIYo» nashriyot uyi, 2013.
2. Sh.Z. Abdullayeva. Bank ishi. O’quv qo’llanma. -Т.,
«Vneshinvetsrom», 2013.
3. Yo.Abdullayev, Sh.Yuldashev. Maliy biznes i predprinimatelstvo. -Т.:
IQТISOD-MOLIYa, 2008.-340 s.
4. Yo.Abdullayev,F.Karimov. Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari: 100
savol va javob. -Т., «Mehnat». 2000.
5. Yo.Abdullayev, Q. Yahyoev. Soliq: 100 savol va javob. -Т.,
«Mehnat», 1997.
6. Yo.Abdullayeva. Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari. -Т., 2000.
7. Yo.Abdullayev, H.Avdeshev, A.Ergashev. Тadbirkorlik moliyasi. -Т.,
«Ijod dunyosi», 2003.
8. Х.Aybeshov va boshq. Marketing asoslari. O’quv qo’llanma. -Т.,
«ILM ZIYo» nashriyot uyi, 2013.
9. E.A. Akromov. Korxonalarning moliyaviy holati tahlili I . «Moliya»,
2003.-223 b.
39

KAPITAL QO`YILMALAR VA KAPITAL BOZORI.

Купить