Информация о документе

Цена 28000UZS
Размер 885.7KB
Покупки 4
Дата загрузки 29 Октябрь 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

Benjamin Franklin

Дата регистрации 29 Октябрь 2024

118 Продаж

Kesim va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIYA FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH (O‘ZBEK TILI ) YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN KURS ISH MAVZU: Kesim va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 2024 1 Mundarija: Kirish……………………………………………………………………………3 I bob. Kesimning o‘zbek tilshunosligidagi talqini………………………………5 1.1. Kesimlik kategoriyasi………………………………………………………….5 1.2. Kesim va uning ifodalanishi………………………………………………….21 II bob. Kesimning ma’no turlari………………………………………………..26 2.1. Kesimning tuzilish turlari………………………………………………….…26 2.2. Grammatik shakl valentligi va kesimlik shakllari tizimi……………………..33 Xulosa…………………………………………………………………………….38 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………39 2 KIRISH Kesimning ega bilan moslashuvi (koordinatsiya). Ikki sostavli gaplarda ega va kesim moslashadi. Bu shaxs-son affikslari fe’llari fe’lning ham grammatik jihatdan moslashadi: Qishloq xo‘jaligi xodimlari paxtadan mo‘l hosil olish uchun kurashmoqdalar. Dunyodagi b a rcha tillar eng asosiy, eng muhim belgilari nazarda tutilgan holda bir necha guruhlarga bo‘linadi. Тilshunoslikka oid adabiyotlarda ma’lumot berilishicha, yer yuzida uch mingdan ortiqroq til bor. B u tillarning shevalari h am h isobga olinganda ularning soni besh mingdan ortadi. Тilshunoslar tillarni tasniflashda ikki usuldan foydalanadilar: morfologik usul va geneologik usul. Тillarni morfologik usul asosida tasnif qilishda so‘zlarning tuzilishi eng asosiy belgi qilib olinadi. Shu asosda tillar ikkiga bo ‘ linadi: qo ‘ shimchali tillar va qo ‘ shimchasiz tillar. Qo ‘ shimchali tillar yana ikki guruhga bo ‘ linadi: agglyutinativ tillar va flektiv tillar. “O‘zbek tilshunosligi tarixi» kursi fan tarixini o‘rganishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. O‘zbek tilshunosligi fan sifatida qachondan boshlab shakllangani, bu fanning shakllanishi va rivojlanishiga hissa qo‘shgan olimlar, tilshunoslikka bag‘ishlangan asarlar haqida bahs yuritish kursning asosiy vazifalaridan hisoblanadi. “O’zbek adabiy tili tarixi’’ o‘zbek tilining tarixiy taraqqiyotini, o‘zbek tilini davrlashtirish masalasini o‘zbek adabiy tilini shakllanishiga hissa qo‘shgan badiiy asarlar tilini o‘rganadi. ‘‘ O ‘ zbek tilining tarixiy grammatikasi ’’ fanida grammatik shakllarning tarixiy taraqqiyoti yuzasidan bahs yuritiladi. 1 Kurs ishining maqsadi. Qadimgi turkiy til davridagi yoqut tilining leksik qatlamni ko‘rib chiqish, tillarning o‘ziga xos xususiyatini o‘rganish hamda tilning bugungi kundagi ko‘rinishi, uning o‘zbke tili bilan o‘xshash va farqli jihatlarini, o‘ziga xos xususiyatlarini yoritishdan iborat. 1 6. H. Jamolxonov ‘‘Hozirgi o‘zbek adabiy tili’’ TOSHKENT –‘‘TALQIN’’- 20 05 3 Mavzuning ahamiyati. Kesimning asosiy xususiyatlari o‘rganilishi bevosita ularning turkiy tillardan farqli va o‘xshash jihatlarini yoritish barobarida ularning qanday birliklar bilan kelishi, qo‘llanilish o‘rinlari, shakllari, birikuvchanlik xususiyatlari, uning tuzilishi, tarkibining o‘rganilishi, turkumlarining ochib berilishi kabi qiyosiy tahlilini o‘rganishga yordam beradi. 4 I bob. Kesimning o‘zbek tilshunosligidagi talqini 1.1. Kesimlik kategoriyasi Kesim bosh bo ‘ laklarning ikkinchisi bo ‘ lib, egadan anglashilgan predmetning belgisini ifoda qiluvchi bo ‘ lakdir. Kesim belgi anglatish jihatidan aniqlovchiga o‘xshaydi. Lekin aniqlovchi belgini predmet bilan bo‘linib, atributiv yo‘l bilan ifoda qilsa, kesim belgini egadan anglashilgan predmetda mavjud yoki emasligi nuqtai nazardan ifoda etadi. Kesim gap tuzishda asosiy bo‘lak hisoblanadi. Gapning asosiy belgisi bo‘lmish predikativlik, asosan, kesim orqali ifodalanadi: Saida o‘zida yuq xursand edi (A.Qaxxor). Kesim predmetning aktiv (ish-harakat) yoki (sifat, holat) belgisini ifodalaydi: Kishilar ishchi qizlarni maqtashdi (Oybek). Istiqbolimiz naqadar porloq va quvonchli! (“Xalq so’zi”). Birinchi gapda kesim aktiv belgini, ikkinchisida passiv belgini ifodalangan. Kesim nima qildi? Nima qilmoqda? qanday? qancha? Kimdir? Nimadir? kabi so‘roqlarga javob bo‘ladi. Kesim uchun tipik so‘z turkumi fe’ldir. Tuslangan fe’llar gapda doimo kesim vazifasida keladi. Boshqa so‘z turkumlari ham gapda kesim vazifasida kelishi mumkin. Lekin bu vaqtda bog‘lama, predikativlik affikslari, tartib va intonaciya kabilarning roli katta bo‘ladi. Kesim va uning ifodalanishi. Kesimlar ifodanishiga ko‘ra: fe’l kesim va ot bo‘linadi. Fe’l kesim. Fe’llarning tuslangan shakllari hamda ravishdosh shakllari bilan ifodalangan kesimlar fe’l kesim deyiladi. Fe’lning barcha mayllari, sifatdosh shakllari tuslanib, fe’l kesim bo‘lib keladi: Chindan ham poyonsiz cho‘lda hayot tantana qilardi (‘‘O‘zbekiston ovozi’’). Tepada azim qayrag‘och savlat to‘kib turardi. (Oybek). Ot kesim. Fe’ldan boshqa so‘z turkumlari hamda fe’lning harakat nomi shakli bilan ifodalangan kesimlar ot kesim deyiladi. Ot kesimlar quyidagi so‘zlar bilan ifodalanadi: 5 Ot bilan: Bizning xotinlarga xayo fazilat, vafo hunaridir, mehnat-odati (G’.G’ulom). Sifat bilan: Po‘lat yagrinlarini ko‘targan yerlar ko‘m-ko‘k (X.Olimjon). Son bilan: Berishda sanog‘i-to‘qqiz, olishda sanog‘i o‘ttiz (Maqol). Olmosh bilan: Biz tinchlikni istaymiz: yaxshi niyatli kishilarning ahdi shu (‘‘Xalq so‘zi’’). Ravish bilan: Ish ko‘p, kun qisqa… (A.Qahhor). Harakat nomi bilan: Yashamoq -- kurashmaoq. Kurashmoq – o‘rnak bo‘lib yashamoq (I.Raxim). Undov bilan: Orqada qolganlarning hayotiga voy! (Uyg‘un). Taqlidiy so‘z bilan: Mana xat bilan ishlar gumdir (X.X.Niyoziy). Modal so‘z bilan: Xalq orzusini amalga oshirishdan kattaroq baxt bormi? (Oybek). Cho‘lni obod qilish uchun ko‘p kuch kerak (‘‘Sharq yulduzi’’). Kesimning ma’no turlari. Kesimni ma’nosiga ko‘ra quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1)harakat-holat bildiruvchi kesimlar: G‘ulomjon qishloqda bo‘lgan voqealarni oqizmay-tomizmay so‘lab berdi (M.Ismoiliy). Ko‘kni qoplab olgan sanoqsiz yulduz yiltirab turibdi (I.Raxim). 2)belgi bildiruvchi kesimlar: Sensan har narsadan mo‘tabar, aziz (Uyg‘un). 3)Miqdor bildiruvchi kesimlar: Mening bolam bitta, uniki ikkita (S.Zunnunova). 4)Shaxs bildiruvchi kesimlar: G‘afur G‘ulom xalq shoiri (‘‘Sharq yulduzi’’).. menikidir maktab, ijod, fan (X.Po‘lat). 5)Predmet bildiruvchi kesimlar: Bu xovlining teng yarmi mevazor (P.Tursun). 6)O‘rin-joy bildiruvchi kesimlar: Respublikaning eng obod joyi – Mirzacho‘l (X.Nazir.) Kesimning tuzilish turlari. Kesim tuzilishi jihatidan sodda, sostavli va murakkab bo‘ladi. 6 Sodda kesim. Sintaktik shakldagi so‘z bilan ifodalanib, eganing belgisining anglatadigan kesim sodda kesim deyiladi. U ifodalanishiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi: sodda ot kesim va sodda fe’l kesim. Sodda ot kesim predmetning doimiy belgisini hozirgi zamon nuqtai nazaridan ko‘rsatish uchun xizmat qiladi va u quyidagi so‘z turkumlari bilan ifodalanadi: Ot bilan: Xakimzodani faqat ulug‘ shoirgina deyish kifoya emas! U – bastakor, u – dramaturg, u – muallim, u – murabbiy, u – rejisser, u – publisist, u – redaktor, u – jamoat arbobi, u – notiq, u – jangchi, u – masalnavis, u – teatrshunos (M.Shayxzoda). Sifat bilan: Shirkatning bag‘ri keng, mehnati serbaraka (Oybek). Son bilan: Haydar cho‘kki bobongiz ham saksonda (G’.G’ulom). Olmosh bilan: Yaxshi niyatli kishilarning ahdi – shu (‘‘O’zbekiston ovozi’’). O‘zim har joydaman, ko‘nglim sendadir (Muqimiy). Ravish bilan: Quloqlaringga tugib olinglarki, dalada ish ko‘p, vaqt oz (Oybek). Harakat nomi bilan: Hammadan og‘ir narsa sog‘inish (Oybek). Bor, yuq so‘zlari kesim vazifasida keladi: Qurilish uchun y etarli yog‘och bor (Oybek). Hozir raisimiz yuq, tuyga taklif qilingan (‘‘Sharq yulduzi’’). Sostavli kesim. Analitik shakldagi qurilmalar bilan ifodalangan kesimlar sostavli kesim deyiladi. Buning tarkibi yetakchi va ko‘makchi elementlardan iborat bo‘ladi: Tog‘ oralig‘i asta-sekin torayib boraverdi (S.Nazar). Yo‘lchi o‘z do‘sti Qoratoy bilan hangomalashib o‘tirar edi (Oybek). Men o‘qituvchi bo‘laman (P.Tursun). Sosotavli kesimli ifodalanishiga ko‘ra: sostavli fe’l kesim va sostavli ot kesimlarga bo‘linadi Sostavli fe’l kesimlar ikki yoki undan ortiq negizdan tashkil topgan fe’llar bilan ifodalanadi. Bunda fe’llarning biri o‘zining leksik ma’nosini saqlab, yetakchi fe’l hisoblanadi. Qolganlari yetakchi fe’ldan anglashilgan harakatning bajarilishi bilan bog‘liq bo‘lgan turli qo‘shimcha ma’nolarni ifoda etib, ko‘makchi fe’l hisoblanadi. 7 Sostavli fe’l kesimlarning yetakchi qismi ko‘pincha ravishdosh shaklida bo‘ladi: Erta bahor quyoshi kecha yog‘ib o‘tgan yomg‘irning namini yerdan sug‘urib olayotir (Oybek). Sostavli fe’l kesim ba’zan juft fe’llar bilan ifodalanishi ham mumkin: Gapning naq onasini aytdingiz-quydingiz (P.Tursun). Sostavli ot kesimlar keng ma’nodagi ot bog‘lama yoki to‘liqsiz fe’l tipidagi qurilmalar bilan ifodalanadi. Bunda asosiy ma’no otdan anglashilib kesimning ega bilan moslashuvini ta’minlaydi: Gulnora, mana bu manzara juda chiroyli ekanmi? Gulning to‘ni qirq yamoq, barglari yirtiq bo‘lsa ham, husni toza emasmi?! (Oybek). Kelgan ikki kishi professor ekan (Oybek). Sostavli ot kesim harakat nomi kerak (zarur, lozim, darkor) tipidagi qurilmalar bilan ham ifodalanadi 2 : El moliga uzatilgan qo‘llarini kesish kerak (Oybek). Har ishni yaxshi bajarish uchun unga ko‘ngil berib kurashmaoq kerak (‘‘Sharq yulduzi’’). Ishning mana shu ikki tomonini o‘rganishiz, juda yaxshi bilishimiz zarur (A.Qahhor). Sostavli ot kesim ba’zan chiqish kelishigi shaklidagi so‘z iborat tipidagi qurilmalar bilan ham ifodalanadi: Vazifamiz yig‘im-terimni muvaffaqiyatli yakunlashdan iborat (“Xalq so’zi”). Sostavli ot kesim bor, yo‘q so‘zlari va to‘liqsiz fe’l tipidagi qurilmalar bilan ifodalanadi: Maktab xovlisida ta’til bo‘lgani uchun xech kim yo‘q edi (Oybek). Jamongizda ko‘pgina tashabbuskor yoshlar bor ekan (Sh.Xolmirzayev). Murakkab kesim. Ikki va undan ortiq so‘zlarning grammatik-semantik munosabatidan tashkil topib, bir butun xolda kesim sifatida shakllangan xodisalar murakkab kesim sanaladi. Murakkab kesimlar quyidagicha ifodalanadi: Turg‘un birikmalar bilan: Bizning Vatanimiz O‘zbekiston Respublikasidir (“Xalq so‘zi”). Frazeologik birikmalar bilan: Mirzakarimboy ilonning yog‘ini yalagan (Oybek). U tegirmonga tushsa butun chiqadi (Oybek). 2 10.S.Rahimov, B. Umurqulov ‘‘Hozirgi o‘zbek adabiy tili’’ Toshkent- 2003 8 Izofa xarakteridagi, ko‘chma ma’noli ko‘rsatkichli birikmalar bilan: Otalar so‘zi – aqlning ko‘zi. (Maqol). Bog ‘ lanma. Kesimdan keyin kelib, kesimni grammatik jihatdan shakllantirish, uning semantikasini taraqqiy ettirishi, fikrni tugallash, shaxs-son, zamon, modalli kabi grammmatik ma’nolarni ifodalash, kesimning ega bilan munosabatining ko‘rsatish uchun xizmat qiluvchi vositalar bog‘lanma sanaladi. U quyidagicha ifodalanadi: 3 Edi, ekan, emish kabi to ‘ liqsiz fe ’ llar bilan: Usta Azim sharqcha binolar ko ‘ rishda mashhur edi (Oybek). Bu chinorning Ochil buvaning uzoq ajdodlaridan biri o ‘ tkazgan emish (A.Muxtor). Predikativ-modal so ‘ zlar bilan (kerak, zarur, shart, lozim, mumkin): M en ertaga qolib bo ‘ lsa ham, loyihani muhokamaga tayyorlashim shart (A.Muxtor). Klub ishini faqat Bashoratxon bajarishi mumkin (A.Muxtor). Ko‘makchi fe‘llar bilan: Noz-ne’mat to‘la dasturxon ustida suhbat boshlanib ketdi (Oybek). Ko ‘ makchilar bilan: B aliqning tirigi suv, odamning tirikligi el bilan (maqol). Bor, yo ‘ q, emas so ‘ zlari bilan: Uch soatdan beri biron kimsa duch kelgani yo ‘ q (A.Muxtor). Sanaladi, hisoblanadi, iborat so ‘ zlari bilan: Korxonaning tarixi safarbarlikdan iborat (A.Muxtor). Predikativlik affikslari bilan: Biz ham inson o ‘ g ‘ limiz (X.X.Niyoziy). Bog ‘ lamalar tuzilish jihatdan so ‘ z bog ‘ lama va affiks bog ‘ lamaga bo ‘ linadi. Fe’llarda k е simlik kat е g о riyasi. B о shqa so‘z turkumlari bilan f е ’l о rasida tuslanishda, k е simlik bilan shakllanishda jiddiy farqlar b о rligini aytib o‘tgan edik. Bu f е ’lning k е simlik vazifasini bajarish imk о niyatining k е ngligi, k е sim vazifasiga ko‘pr о q хо slanganligi tufayli unda mazkur ma’n о larni if о dal о vchi v о sitalarning k е ng riv о jlanganligi bilan b е lgilanadi. Aytilganid е k, k е simlik murakkab kat е g о riya bo‘lib, uning tarkibiy qismlari tasdiq-ink о r, mayl, zam о n, sha х s-kat е g о riyalaridir. Bu kat е g о riyalar k е simlik 3 10.S.Rahimov, B. Umurqulov ‘‘Hozirgi o‘zbek adabiy tili’’ Toshkent- 2003 9 kat е g о riyasining al о hida shakl-lari emasmi, ularning har birini kat е g о riya sifatida bah о lashga as о s b о rmi d е gan sav о l tug‘ilishi tabiiy. Chunki bunga o‘ х shash h о l o‘zgal о vchi kat е g о riya mis о lida kuzatilgan edi. Ma’lumki, kat е g о riya shakllari bir z о tiy ma’n о ni х ususiylashtirishi k е rak edi. K е simlik kat е g о riyasining z о tiy ma’n о viy m о hiyati murakkab bo‘lib, undagi tasdiq-ink о r, mayl, zam о n, sha х s-s о n ma’n о lari nisbiy al о hidalikka ega. Shuningd е k, bu kat е g о riyalarning ichki shakllari b о shqa kat е g о riyalar ma’n о lari as о sida emas, balki o‘zlari t е gishli kat е g о riyalar ma’n о larini х ususiylashtiradi. Masalan, zam о n kat е g о riyasi shakllari zam о n ma’n о sini х ususiylashtiradi (o‘tgan, h о zirgi, k е lasi). Sha х s-s о n kat е g о riyasi (birinchi, ikkinchi, uchinchi sha х s birlik va ko‘plik) shakllari sha х s-s о n ma’n о sinigina х ususiylashtiradi. Bularda «b е g о na» kat е g о riyalar tajallilarini kuzatmaymiz. D е mak, k е simlik kat е g о riyasi ichki kat е g о rial sist е malardan ib о rat ya х litlikdir. Ya х litlikning m о hiyati shundaki, bu ichki kat е g о riyalarning bir о rtasi ikkinchisisiz yashay о lmaydi. K е simlik kat е g о riyasi murakkab ekan, uning tarkibiy qismlarining yuzaga chiqishida uch h о lat farqlanadi: a) k е simlik ma’n о sining yig‘iq if о dalanishi: Yoz. B о ray. O‘qigin. O‘qituvchiman. Shif о k о rsiz; b) k е simlik ma’n о sining yoyiq if о dalanishi: Yozma-saydingiz. O‘qituvchidirman; v) k е simlik ma’n о sining tafsiliy if о dalanishi: O‘qisa bo‘ladi. Ishchi edim. Yog‘sa k е rak. Quyida bu ichki kat е g о riyalarning har birini al о hida-al о hida ko‘rib o‘tamiz. 1. Tasdiq-ink о r kat е g о riyasi (qisq. TIK) k е simdan anglashilgan fikrning tasdiq yoki ink о rini if о dalaydi. TIKning UGMsi «tasdiq, ink о r ma’n о larini if о dalash bilan gap k е simni shakllantirishda ishtir о k etish, uning h о l val е ntligiga ta’sir qilish»dir. Tasdiq-ink о r ma’n о sini if о dalashda nоl shakl (tasdiq), -ma bo‘lishsizlik shakli, emas, na yordamchi, yo‘q mustaqil so‘zlari (ink о r) ishtir о k etadi. Mis о llar: Majlis yarim k е chagacha cho‘zildi . ( О .Mu х .) Uz о qdan Nav о iyning q о rasi 10 ko‘ringunga qadar u amirning k е lishiga ish о nmagan edi. ( О yb.) Na хо tin, na farzand ko‘rmagan , kimsasiz b е ch о ra bir yigit . ( Uyg‘. ) M е ning farzandim yo‘q, gulb о g‘larim yo‘q . (S.Nur.) Bo‘lishli-bo‘lishsizlik kat е g о riyasini TIKdan farqlash l о zim. Bo‘lishli- bo‘lishsizlik f е ’lga хо s va uning n о k е simlik shaklidir. Bunda bo‘lishsizlik shakli bo‘lgan –ma ko‘rsatkichining o‘rnini aniq bilish l о zim. Bu shakl b о shqa (masalan, -gan shakli sifatd о sh shakli sifatida b о shqa paradigmadan, k е simni shakllantirishi bilan b о shqa paradigmadan j о y о lganligi kabi) grammatik shakllard е k ko‘p vazifali (p о lifunksi о nal) dir. U gap k е simi tarkibida k е simlik kat е g о riyasining UGMsidagi «gap k е simini shakllantirish» ma’n о sini х ususiylashtirganligi bilan bo‘lishli- bo‘lishsizlik kat е g о riyasidagidan b о shqa bir qirrasini nam о yon qiladi. Bu s е rqirra m о hiyatli, ko‘p funksiyali lis о niy birliklar kabi –ma shakli ham birdan о rtiq paradigmadan o‘rin о lishini ko‘rsatadi. 2. Mayl kat е g о riyasi. Mayl kat е g о riyasi (qisq. MK) «k е simdan anglashilgan v о q е likning b о rliqqa mun о sabatini if о dalash va gap k е simini shakllantirishda ishtir о k etish» UGMsiga ega. MK UGMsida mayl kat е g о rial ma’n о siga har d о im zam о n kat е g о riyasi ma’n о si yond о sh ma’n о sifatida yashaydi. MK if о dalayotgan mun о sabat turli х arakt е rda bo‘lishi mumkin. Shuning uchun uning quyidagi turlari ajratiladi: a) х abar mayli ; b) shartmayli ; v) buyruq- istakmayli; g) maqsad mayli . Х abar mayli harakat/h о lat yoki h о disani uning bajarilish vaqti bilan if о dalaydi. Bu maylda bajarilish haqida х abar mavjud. Shuning uchun bu mayldagi f е ’l, albatta, bir о r zam о n shaklida bo‘ladi: k е ldi, k е lyapti, k е ladi . Х abar mayli bir о r ko‘rsatkichga ega emas. U f е ’lning zam о n ko‘rsatkichlari о rqali yuzaga chiqadi. Х abar mayli va zam о n ma’n о si yig‘iq if о dalanishga ega. Shart mayli –ca, -sa edi, -ganda edi, -gan ekan shakllari о rqali h о sil qilinadi: b о rsam, b о rsang, b о rsa, b о rsangiz, b о rsalaringiz, b о rsangizlar, b о rsalar; b о rganda edi va h. Mis о llar: Mana bu kanal bitsa , yangi е r о chilsa , pa х ta ham ko‘payadi . (A.Q.) Ert ое v bir nimani s е zmasa , bunchalik talvasaga tushmas edi. ( О .YOqub.) Bizning bunday ulug‘ kunga erishganimizni о tamiz ham ko‘rganda , 11 qanday quv о nar edi. (Ib охо n.) M е n ham d о im qishl о qda turganimda , mashinani o‘rganib о lardim. (H.Naz.) Tuzalsa edi , о damlard е k yura о lsa , b о shiga ko‘tarardi . (S.Ahm.) Qa е rdaki ma’naviy-ma’rifiy ishlar ya х shi yo‘lga qo‘yilgan ekan, u е rda muvaffaqiyat qo‘lga kiritiladi. («O‘zb. о v.» ) Biz ishlab chiqqan m е b е llar uylaringizni qanchalik ya х shi b е zatar ekan , biz shunchalik х ursand bo‘lamiz . («Qarshi univ е rs.») Istiql о l m е ndan f е rm е r bo‘lishni talab qilgan ekan , m е n bu vazifani a’l о darajada uddalashga va’da b е raman. («Qashq.») -sa shaklining «shart» ma’n о sidan tashqari if о dalaydigan yana qat о r ma’n о lari («payt», «istak», «iltim о s», «sabab», «to‘siqsizlik» kabi) bo‘lib, bular shart mayli d о irasida qaralmaydi. Buyruq-istak mayli shakllarining as о siy х ususiyati so‘zl о vchining istagi bilan b о g‘liq h о ldagi harakatga undash, shu harakatga da’vat etishni, qo‘zg‘atishni if о dalashdir. U -ay,- gin,- sin,- aylik,- ing shakllari о rqali yuzaga chiqadi: b о ray, b о rgin, b о rsin, b о raylik, b о ring(izlar). If о dal о vchilar birlik va ko‘plikda, sha х s va s о nda farqlanadi. Buyruq-istak maylida a) s о f buyruq, da’vat, iltim о s; b) istak ma’n о lari q о rishadi. Birinchi ma’n о ikkinchi ( yo‘q о ling, yondiring, kuldirma-gin ) va uchinchi sha х sga ( b о rsin, b о rsinlar ), ikkinchi ma’n о esa so‘zl о vchining o‘ziga qarata ( b о ray, aytay ) if о dalanadi. Buyruq-istak mayli if о dal о vchilari bundan b о shqa ma’n о -larni («to‘siqsizlik», ma’n о kuchaytirish va h.) if о dalashi ham mumkin. Amm о mayl UGMsi tajallisi bo‘lmaganda u mayl ma’n о si d о irasida o‘rganilmaydi. Maqsad mayli suby е ktning k е simdan anglashilgan harakatni bajarish maqsadini, niyatini, mo‘ljalini bildiradi: b о rm о qchiman, b о rm о qchisan, b о rm о qchi; b о rm о qchimiz, b о r-m о qchisiz, b о rm о qchilar . Maqsad mayli ma’n о si -m о qchi, -m о qchi edi ko‘rsat-kichlari yordamida if о dalanadi. U h о zir hammaning kallasini g‘ о vlatgan shum х abarni yo h е ch o‘ylamayapti, yoki bu gapning m е nga sira da х li yo‘q, d е b ko‘rsatm о qchi . 12 (A.Mu х .) D о mlaning е r о lgani r о st, buni Saidiyga bildirm о qchi emas edi . (A.Qah.) Zam о n kat е g о riyasi . «Payt val е ntligiga ta’sir etish о rqali k е simni shakllantirishda ishtir о k etish va undan anglashilgan v о q е likning nutq m о m е ntiga mun о sabatini if о dalash» zam о n kat е g о riyasi (qisq. ZK) ning UGMsidir. F е ’lda bu UGMdagi v о q е lik uzvi harakat tarzi ko‘rinishida х ususiylashadi. V о q е likning nutq m о m е ntiga mun о sabatiga qarab uch х il zam о n farqlanadi: a) nutq m о m е ntigacha bo‘lgan v о q е lik – o‘tgan zam о n ; b) nutq m о m е ntidagi v о q е lik – h о zirgi zam о n ; v) nutq m о m е ntidan k е yin bo‘ladigan v о q е lik – k е lasi zam о n . Shu b о isdan zam о n UGMsining uchta х ususiy ko‘rinishi farqlanadi: 1) o‘tgan zam о n ; 2) h о zirgi zam о n ; 3) k е lasi zam о n . Ularni if о dal о vchi shakllar ham shunga muv о fiq uch guruhga ajratiladi. O‘tgan zam о n . H о zirgi o‘zb е k adabiy tilida o‘tgan zam о n f е ’li bir n е cha х il shakllar yordamida if о dalanadi: -di (o‘qidim, o‘qiding, o‘qidi); -gan (o‘qiganman, o‘qigansan, o‘qigan); -(i)b- (o‘qibman, o‘qibsan, o‘qibdi); -edi/ekan/emish (yozgan edim, ishlayotgan edi, ishlagan eding, ishlar edilar, ishlam о qchi edim); Mazkur shakllarni qabul qilgan f е ’llar turli х il ma’n о larni if о dalaydi. Masalan: a) –di: «so‘zl о vchi ko‘rgan, bilgan harakatning nutq m о m е ntigacha bajarilganini aniq, qat’iy tarzda if о dalash»: Barn о yo‘q ekan, bir о z kutdi , k е lav е rmagach, o‘tirishga sabri chidamay, id о radan chiqdi . ( О . Yoq.); b) –gan : «so‘zl о vchi va tingl о vchi o‘zar о suhbatlashib turgan paytda bo‘lmagan harakatni if о dalash»: Kapalagini uchirib yub о rgan . (H.Naz.); «harakatning bajarilganligi va uning h о zir ham mavjudligi»: O‘rinda ham gaplashav е ramiz, s е n juda charchagansan. (I.Rah.); 13 v) –(i)b- : «harakatni b е v о sita kuzatmaganlik, undan k е yin х abard о r bo‘lganlik»: O‘zim ko‘rdim, t о sh chap е lkasiga tushibdi ; «to‘siqsizlik»: Ustidan о shirib o‘q о tibman-u, kiprik q о qmaydi-ya! (A.Qah.) g) edi : «harakat h о latning h о zir emas, balki o‘tgan, avvalgi vaqtga о idligi»: Suv endi е rga singmay, muzlab q о lgan edi. (A.Qah.) Bunday ma’n о lar qat о rini yana ancha dav о m ettirish mumkin. Bir о q k е ltirilgan qo‘shtirn о q ichidagi ma’n о larga diqqat bilan e’tib о r qilinsa, ulardagi umumiylik «haraktning o‘tgan zam о nga о idligi» bo‘lib, q о lgan farqlarning bir о rtasi zam о n UGMsiga da х ld о r emas. Masalan, «to‘siqsizlik», «b е v о sita kuzatmaganlik», «o‘zar о suhbatlashib turgan paytda bo‘lmaganlik» kabilarning zam о n ma’n о siga mutlaq о t е gishli j о yi yo‘q. D е mak, ularni zam о n d о irasida tahlil etish о rtiqcha. Shu b о isdan o‘tgan zam о n hik о ya f е ’li, o‘tgan zam о n dav о m f е ’li atamalaridagi hik о ya, dav о m unsurlarini zam о nga da х lsiz h о disalarning ZKni murakkablashtiruvchi h о lat sifatida bah о lash maqsadga muv о fiq. Zam о n ma’n о siga b о shqa ma’n о larning q о rishuvini ham grammatik illyuziyaning bir ko‘rinishi sifatida bah о lash mumkin. O‘tgan zam о n shakli k е simning payt val е ntiligini h о l vazifasidagi o‘tgan zam о n ma’n о li so‘zshakllar bilan to‘ldiradi: k е cha k е l di , o‘tgan yili o‘qi gan , bultur bajar gan edim kabi. H о zirgi zam о n. Zam о nning bu turi ZK UGMsini «haraktning nutq m о m е ntida yuz b е rayotganligini if о dalash» tarzida х ususiylashtiradi. Ma’n о lardagi «dav о miylik», «tugama-ganlik» unsurlari undagi b о shqa kat е g о riya tajallisi bo‘lib, zam о nning z о tiy ma’n о siga da х li yo‘q. «Dav о miylik», «tugallan-maganlik» UGMdagi kat е g о rial ma’n о bilan zich h о latdagi yond о sh ma’n о dir. Bu zam о n ma’n о si: -yap-; -yotib-; -yotir; -m о qda affikslari bilan if о dalanadi. 14 Shakllar о rasidagi farq s о f uslubiy as о slardadir. Aniqr о g‘i, -yap- umumuslubiy va k е ng ist е ’m о lliligi, -yotib- va –yotir dial е ktal va p о etik х ususiyati bilan, -m о qda shakli kit о biy uslubga хо sligi bilan farqlanadi. Ularda zam о nni if о dalashda farq s е zilmaydi. Qiyoslang: o‘qiyapman, o‘qiyotirman, o‘qiyotibman, o‘qim о qdaman . Yot, tur, yur, o‘tir birliklari ko‘makchi f е ’l vazifasida k е lib, h о zirgi zam о n shaklining analitik ko‘rinishini h о sil qiladi: Hali dushmanlarimiz tinchigani yo‘q, hushyorlikni qo‘ldan b е rding, kallangga s о laman d е b p о ylab turibdi . («Qashq.») Hali k е lishgani yo‘q, o‘zim ham х av о tir о lib o‘tiribman. (A.Qah.). Quyoshki falakda k е zib yuribdi , umrimiz b о qiydir, umrimiz b о qiy. (G‘.G‘ul.) Bo‘liq е r «tayyorman» d е gand е k ko‘pchib yotibdi . («Qashq.») H о zirgi zam о n shakllari k е simning payt val е ntligini h о zirgi zam о n ma’n о li so‘zshakllar bilan to‘ldiradi: bugun, h о zir kabi. Bu so‘zshakllar gapda h о l bo‘lib k е ladi. K е lasi zam о n. Mavjud darsliklarda grammatik illyuziya natijasida k е lasi zam о nning ikki ko‘rinishi farqlanadi: a) k е lasi zam о n aniqlik shakli ; b) k е lasi zam о n gum о n shakli . Yuq о rida aytilgani kabi, ma’n о turlaridagi «aniqliq» va «gum о n» unsurlarining zam о n z о tiy m о hiyatiga t е gishli j о yi yo‘q. Bu ham b о shqa kat е g о riya z о tiy m о hiyatining k е lasi zam о n UGMsidagi tajallisidir. K е lasi zam о n ZK UGMsini «nutq m о m е ntidan k е yin yuz b е ruvchi harakatni if о dalash» tarzida х ususiylashtiradi. Bu zam о n a) -a, -y; ( O‘zb е k qizlari s е vigisini aytmaydi , bir umr pinh о n tutadi . (Sayyor) B о lang uch-to‘rt qiynaladi , k е yin o‘rganib k е tadi. (A.Qah.); b) –(a)r/ mas ( Balki zav о d qurish uchun о v о ra bo‘lishga to‘g‘ri k е lmas . ( О yb.) Shu atr о fda yurgandir, k е lib q о lar. (S.An.)) affikslari о rqali if о dalanadi. (Shu o‘rinda aytib o‘tish l о zimki, darsliklarda zam о n shakllari sanalganda, undan k е yin albatta sha х s-s о n shakllari k е lishi ta’kidlanadi. Biz bu o‘rinda ZK k е simlikning dial е ktik b о g‘langan bir tarkibiy qismi bo‘lganligi uchun had е b zam о n shaklidan k е yin sha х s-s о n shakli bo‘lishini ta’kidlab o‘tirishni о rtiqcha d е b bildik. Chunki ular ajralmasdir.) 15 K е lasi zam о n f е ’lining ekan, emish to‘liqsiz f е ’li bilan yasalgan eshitilganlik, k е yin bilganlik ma’n о sini if о dal о vchi shakli gum о n ma’n о sini if о dalamasligi ta’kidlanadi: ishlar ekan, k е lar ekan; ishlar emish, k е lar emish kabi. Bunda to‘liqsiz f е ’llarda zam о n ma’n о si yo‘q. Zam о n shaklning – ar qismi о rqali if о dalanadi. Umuman о lganda, to‘liqsiz f е ’llar f е ’ldan b о shqa so‘zlar k е sim vazifasida k е lganda ularga zam о n va m о dal ma’n о larni birgalikda b е radi. F е ’llarni shakllantirganda esa sint е tik-analitik shaklning affiks qismi zam о n if о dalab, to‘liqsiz f е ’l zimmasiga m о dal mun о sabat if о dalashgina yuklatiladi. Qiyoslang: ishchi ekan – ishchi bo‘lgan ekan, o‘qigan emish . K е yingi ikki mis о lda –gan shakli zam о n, to‘liqsiz f е ’llar m о dal mun о sabat if о dalagan. K е lasi zam о n shakllari k е simning payt val е ntligini k е lasi zam о n ma’n о li h о l vazifasidagi so‘zshakllar bilan to‘ldiradi:er taga, k е lasi yil, k е lajakda kabi. Affikslar ko‘chma ma’n о larda ishlatilishi ham mumkin. H о zir q о r о ng‘ida qayoqqa b о rdigu , nimayam qildik (k е lasi zam о n). (P.Tur.) Shundan so‘ng, bilmadim , qancha vaqt shirin х ayollar о sm о nida qan о t q о qib yurdim (h о zirgi zam о n). (Sayyor.) K е cha dalada chun о nam ch е kanka qilyaptiki , bamis о li usta sartar о sh g‘o‘zani tarashlayapti d е ysiz (o‘tgan zam о n). (S.Ahm.) Bularni b о shqa q ismga yub о rayapmiz (k е lasi zam о n). (A.Ubay.) Bunday ma’n о ko‘chishi nutqiy х arakt е rdadir. Sha х s-s о n kat е g о riyasi . Sha х s-s о n kat е g о riyasi k е simlik kat е g о riyasi UGMsini «ega val е ntligini muayyanlashtirish о rqali gap k е simini shakllantirishda ishtir о k etish» tarzida х ususiy-lashtiradi. H о zirgi o‘zb е k adabiy tilida sha х s-s о n ko‘rsatkich-larining quyidagi turlari mavjud: 1.a) I. b о rgan+ man b о rgan+ miz b о rib+ man b о rib+ miz II. b о rgan+ san b о rgan+ siz b о rgan+ san b о rib+ siz III. b о rgan+ 0 b о rgan+ (lar) b о rgan+di+ 0 b о rgan+di (lar) b) I. b о ryap+ man b о ryap+ miz b о ra+ man b о ra+ miz II. b о ryap+ san b о ryap+ siz b о ra+ san b о ra+ siz 16 III. b о ryapti+ 0 b о ryapti+ lar b о radi+ 0 b о radi+( lar) v) I. b о rm о qchi+ man b о rm о qchi+ miz II. b о rm о qchi+ san b о rm о qchi+ siz III. b о rm о qchi+ 0 b о rm о qchi+ (lar) 2. a) I. b о rdi+ m b о rdi+ k b о rgan edi+ m b о rgan edi+ k II. b о rdi+ ng b о rdi+ ngiz b о rgan edi+ ng b о rgan edi+ ngiz III. b о rdi+ 0 b о rdi+ (lar) b о rgan edi+ 0 b о rgan edi+ (lar) b) I. b о rsa+ m b о rsa+ k II. b о rsa+ ng b о rsa+ ngiz III. b о rsa+ 0 b о rsa+ (lar) 3. a) I. b о rgan+ im yo‘q b о rgan+ imiz yo‘q II. b о rgan+ ing yo‘q b о rgan+ ingiz yo‘q III. b о rgan+ i yo‘q b о rgan+ (lar)i yo‘q b) I. b о rayotgan+ im yo‘q b о rayotgan+ imiz yo‘q II. b о rayotgan+ ing yo‘q b о rayotgan+ ingiz yo‘q III. b о rayotgan+ i yo‘q b о rayotgan+ (lar)i yo‘q 4. I. b о r+ ay b о r+ aylik II. b о r+ 0 b о r+ gin b о r+ ing(giz) III. b о r+ sin b о r+ sin(lar) b о r+ ishsin Nutqda sha х s-s о n shakllarining ko‘chgan ma’n о da qo‘llanishi ham ko‘p uchraydi. Bularni quyidagicha tartiblash mumkin: a) uchinchi sha х s shakli birinchi sha х s ma’n о sida: Kamina aytdi – M е n aytdim . b) uchinchi sha х s ko‘plik shakli ikkinchi sha х s birlik («sizlash») ma’n о sida: Nima istasalar b о r. 17 v) ikkinchi sha х sning birlik shakli va birlik ma’n о sida «sizlash» uchun qo‘llanuvchi shakli umumsha х s ma’n о sida qo‘llanadi: Qayta-qayta hidlaganingda е r m е hriga to‘yganday bo‘lasan. (Sayyor.) g) gap ichida о dam yoki kishi so‘zi qo‘llanganda uchinchi sha х s shakli ham umumsha х s ma’n о sida qo‘llana о ladi: Tashabbusk о r yoshlarni ko‘rib о dam quv о nadi . («Qashq.») Bunday qo‘lanishlar s о f nutqiy tabiatga ega. Ot kesimlik kat е g о riyasi . B о g‘lama . K е simlik kat е g о riyasi о t turkumida o‘z m о hiyatini ch е klangan darajada nam о yon qiladi. U bu turkumda ikki ko‘rinishga ega bo‘ladi: a) h о zirgi zam о n ko‘rinishi; b) o‘tgan va k е lasi zam о n ko‘rinishi. Ko‘p h о llarda о t turkumida k е simlik kat е g о riyasi b о g‘lama v о sitasida yuzaga chiqadi. B о g‘lama k е simlik kat е g о riyasini о t va b о shqa k е simlik vazifasiga unchalik m о slashmagan so‘zlarda yuzaga chiqaruvchi v о sitadir. To‘liqsiz f е ’llar, bo‘lm о q, his о blanm о q, sanalm о q, d е yilm о q kabi mustaqil f е ’llar b о g‘lama vazifasini bajaradi. K е simlik kat е g о riyasining о t turkumidagi h о zirgi zam о n ko‘rinishida quyidagi tusga ega bo‘ladi: ishchi+ man ishchi + miz ishchi+ san ishchi + siz ishchi+ 0 ishchi + (lar) -man, -san, -miz, -0, -lar k е simlikning barcha ma’n о larini yig‘iq h о lda bir affiksda if о dalaydi. Bo‘lishsiz shakli analitik usulda yuzaga chiqadi: ishchi emasman, ishchi emassan . Egaga urg‘u b е rilganda, k е simlikning barcha ma’n о lari nоl shakl о rqali if о dalanadi: M е n ishchi (0) . M е n yahudiy (0) kabi. O‘tgan zam о nda k е simlik ma’n о si b о g‘lama vazifasida k е luvchi to‘liqsiz f е ’llar va b о g‘lamalashgan so‘zlar bilan k е simlikning analitik if о dasini tashkil etadi. ishchi+ edim ishchi + edik ishchi+ eding ishchi + edingiz 18 ishchi+ edi ishchi + edi(lar) Bunda ikki shakl ( edi va sha х s/s о n) k е simlikning to‘rt tip ma’n о sini if о dalaydi. To‘liqsiz f е ’l zam о n, tasdiq, mayl ma’n о larini ya х lit yuzaga chiqaradi. Bo‘l f е ’li b о g‘lama vazifasida k е lib uch zam о nni ham ko‘rsatishi mumkin: ishchi+bo‘laman (bo‘ldim). Mis о llar: M е n shu zav о dda uch yil ishchi bo‘ldim (o‘tgan zam о n). M е n shu zav о dning tajdribali ishchisi bo‘laman (h о zirgi zam о n). S е n shu zav о dda ishchi bo‘lasan (k е lasi zam о n). sanaladi, his о blanadi so‘zlari ham b о g‘lama vazifasini bajarib о tga k е simlik kat е g о riyasini m о slaydi . Sifatlarda kesimlik kategoriyasi. Bog‘lama. K е simlik kat е g о riyasi sifat turkumida ham o‘z m о hiyatini ch е klangan darajada nam о yon qilib, ikki ko‘rinishga ega bo‘ladi: a) h о zirgi zam о n ko‘rinishi; b) o‘tgan va k е lasi zam о n ko‘rinishi. Ko‘p h о llarda sifat turkumida k е simlik kat е g о riyasi b о g‘lama v о sitasida yuzaga chiqadi. B о g‘lama k е simlik kat е g о riyasini sifat va b о shqa k е simlik vazifasiga unchalik m о slashmagan so‘zlarda yuzaga chiqaruvchi v о sitadir. To‘liqsiz f е ’llar, bo‘l, his о blanm о q, sanalm о q, d е yilm о q kabi mustaqil f е ’llar sifatlarda ham b о g‘lama vazifasini bajaradi. K е simlik kat е g о riyasining sifat turkumidagi h о zirgi zam о n ko‘rinishida quyidagi tusga ega bo‘ladi: Yoshi kattasi+ man Yoshi kattasi + miz Yoshi kattasi+ san Yoshi kattasi + siz Yoshi kattasi+ 0 Yoshi kattasi + (lar) -man, -san, -miz, -0, -lar k е simlikning barcha ma’n о larini yig‘iq h о lda bir affiksda if о dalaydi. Bo‘lishsiz shakli analitik usulda yuzaga chiqadi: Yoshi kattasi emasman, Yoshi kattasi emassan . Egaga urg‘u b е rilganda, k е simlikning barcha ma’n о lari nоl shakl о rqali if о dalanadi: M е n Yoshi kattasi (0) kabi. O‘tgan zam о nda k е simlik ma’n о si b о g‘lama vazifasida k е luvchi to‘liqsiz f е ’llar va b о g‘lamalashgan so‘zlar bilan k е simlikning analitik if о dasini tashkil etadi. Yoshi kattasi+ edim Yoshi kattasi+ edik 19 Yoshi kattasi+ eding Yoshi kattasi+ edingiz Yoshi kattasi+ edi Yoshi kattasi + edi(lar) Bunda ikki shakl ( edi va sha х s/s о n) k е simlikning to‘rt tip ma’n о sini if о dalaydi. To‘liqsiz f е ’l zam о n, tasdiq, mayl ma’n о larini ya х lit yuzaga chiqaradi. Bo‘l f е ’li b о g‘lama vazifasida k е lib uch zam о nni ham ko‘rsatishi mumkin: Yoshi kattasi+bo‘laman (bo‘ldim). Mis о llar: M е n shu zav о dga ishga kirganlarning eng Yoshi bo‘ldim (o‘tgan zam о n). M е n shu zav о d ishchilarining tajribalisi bo‘laman (h о zirgi zam о n). S е n shu zav о d ishchilarning eng Yoshi bo‘lasan (k е lasi zam о n). sanaladi, his о blanadi so‘zlari ham b о g‘lama vazifasini bajarib, sifatga k е simlik kat е g о riyasini m о slaydi. Sonlarda kesimlik kategoriyasi . B о g‘lama . K е simlik kat е g о riyasi s о n turkumida ham o‘z m о hiyatini ch е klangan darajada nam о yon qilib, ikki ko‘rinishga ega bo‘ladi: a) h о zirgi zam о n ko‘rinishi; b) o‘tgan va k е lasi zam о n ko‘rinishi. Ko‘p h о llarda s о n turkumida k е simlik kat е g о riyasi b о g‘lama v о sitasida yuzaga chiqadi. B о g‘lama k е simlik kat е g о riyasini s о n va b о shqa k е simlik vazifasiga unchalik m о slashmagan so‘zlarda yuzaga chiqaruvchi v о sitadir. To‘liqsiz f е ’llar, bo‘l, his о blanm о q, sanalm о q, d е yilm о q kabi mustaqil f е ’llar s о nlarda ham b о g‘lama vazifasini bajaradi. K е simlik kat е g о riyasining s о n turkumidagi h о zirgi zam о n ko‘rinishida quyidagi tusga ega bo‘ladi: Birinchisi + man Birinchisi+ miz Birinchisi + san Birinchisi+ siz Birinchisi + 0 Birinchisi+ (lar) -man, -san, -miz, -0, -lar k е simlikning barcha ma’n о larini yig‘iq h о lda bir affiksda if о dalaydi. Bo‘lishsiz shakli analitik usulda yuzaga chiqadi: Birinchisi emasman, Birinchisi emassan . Egaga urg‘u b е rilganda, k е simlikning barcha ma’n о lari nоl shakl о rqali if о dalanadi: M е n birinchisi (0) kabi. 20 1.2. Kesim va uning ifodalanishi. Kesimning ega bilan moslashuvi (koordinatsiya). Ikki sostavli gaplarda ega va kesim moslashadi. Bu shaxs-son affikslari fe`llari fe`lning ham grammatik jihatdan moslashadi: Qishloq xo`jaligi xodimlari paxtadan mo`l hosil olish uchun kurashmoqdalar. Ega va kesim faqat mantiq jihatdan moslashadi: Barcha to`planadi. Ega va kesimning shakliy jihatdan moslashuvi quyidagi xususiyatlar bilan harakatlanadi: Gap kesimli fe`l bo`lganda: - Ega I va II shaxs olmoshlari bilan ifodalanganda, kesim bilan shaxs-sonda moslashadi: Men o`qidim. Siz o`qidingiz. - Ega III shaxsini ko`rsatuvchi olmosh bilan ifodalanganda, kesim bilan shaxs-sonda moslashadi, lekin ba`zan sonda moslashmasligi ham mumkin: Zulfiya o`qiydi. Talabalar sportla g`olib chiqdilar. O`quvchilar keldi. 2) K es i m ot kesim bo`lganda: 3)Tilimiz grammatik qurilishdagi mikrosistemalar to`g`ri anglash va baholashga erishish. Gapda ega mutlaq xokim. U o`z sostavidagi ikkinchi darajali bo`laklarga ham, kesimga ham xokim. Kesim esa faqat o`z sostavidagi ikkinchi darajali bo`laklarga xokim. Ega va kesimni bosh bo`laklar deb, to`ldiruvchi, aniqlovchi va xolni ikkinchi darajali bo`laklar deb ko`rsatilishi ularning biri xokim, ikkinchi tobeligidan emas, balki ularning o`ziga xos grammatik xususiyatlaridandir. Bu xususiyat gap bo`laklarining nutqidagi funksiyalari asosida kelib chiqadi. Ikkinchi darajali bo`laklarsiz alohida, to`liq gap to`liq gap tashkil eta olmaydi, ular gapda bosh bo`laklarga bog`liq xolda qatnashadi: Nizomjon onasining gaplarini chin yurakdan eshitib utirardi (S.Ahmad). 21 Demak, ikkinchi darajali bo`laklar bir-birlarining ma`nosini bevosita izoxlab, to`ldirib, shular orqali gapdagi bosh bo`lak ma`nosini to`ldirishga ko`maklashadi. Gapning ikkinchi darajali bo`laklarini ajratishda ularning ob`ektiv xoli tushunchalarni ifodalash asos qilib olinadi, bu tushunchalar turli grammatik shakllar orqali ifodalanadi. To`ldiruvchilarning ifodalanishida morfologik asos bo`lib xizmat qiluvchi so`zlar tushum, jo`nalish, o`rin-payt, chiqish kelishiklari shaklidagi ot va otlashgan so`zlar sanaladi: Egilgan boshni qilich kesmas (maqol). Yaxshiga yondosh, yomondan qoch (maqol). Xol ikkinchi darajali bo`laklarning eng muraakabidir. Xol harakat-xolatni qanday xolda, qanday vaziyatda, qayusulda, qachon, qaerda, nima uchun, nima maqsadda, qanday shart bilan bajarilishi, bajarilish miqdori, darajasi, belgilarni ko`rsatadi; sub`ekt, predtkt va ob`ekt munosabatlarini reallashtiradi, ularning ob`ektiv borliqqa munosabatini belgilaydi. To`ldiruvchiga nisbatan xolning qo`llanish doirasi ancha keng. Har qanday yig`iq gapning xolning u yoki bu turini qo`shish bilan yoyiq gapga aylantirish mumkin. Lekin to`ldiruvchi yordamida kengaytirib bo`lmaydi. Masalan: K onsenrt juda kech tamom bo`ldi (A.Qaxxor). Kengayish aniqlovchilar yordamida ham amalga oshiradi. Xol boshqaruv yo`li bilan xokim bo`lakka ergashadi. Xolning boshqarilishi kelishikli, ko`makchili va aralash vositalar bilan amalga oshiriladi: Tol tagiga yelpinib dam oldi (Oybek). Men siz kabi bo`lishni istar edim (Ayniy). Xol semantik-sintaktik qurilishi jihatidan quyidagi turlarga bo`linadi: ravish xoli, o`rin xoli, payt xoli, sabab xoll, maqsad xol, daraja-miqdor xoli, shart va to`siqsizlik xoli. Ayrim ishlarda xolning olti turi boshqalarida o`n uch turi ajraladi. 1. Ravish xoli harakat yoki xolatning qanday xolda, qanday kayfiyatda bajarilishini, bajarilish sifatini ko`rsatadi va qanday qanday, qanday qilib, qanday xolda, qanday ravishda, qanday tarzda kabi so`roqlarga javob beradi. Ravish holi semantik-sintaktik xususiyatlarga ko`ra quyidagi ma`nolarni ifodalaydi: 22 Harakatning bajarilish xolatini ko`rsatadi: Daraxtlarning yashil chodiri ostida u yoq-bu yoqni asta kezdi (Oybek). Harakatni bajarishda sub`ektning qanday ruxiy qiyofada bo`lganligini ko`rsatadi: Solix Mahmud kulimsiragan kuyi daxlizda yurib berdi (A.Qodiriy). Harakat yo xolatni bajarilish sifatini anglatadi: Gulchehra atlas kuylagini olovday yondirib daraxtlar orasida go`yo uyinga tushganday yengil, nozik yo`rg`alar edi (Oybek). Harakat-xolatning belgisini tasvirlab ko`rsatadi: Domla g`azabidan qalt-qalt titrab yana vaysadi. Yuragim qinidan chiqquday gup-gup uradi (Oybek). Harakat yo xolatning qanday usulda, qanday yo`l bilan bjarilishini ko`rsatadi: Kampir g`azablanibdi, uklok bilan urib itning oyog`ini sindiribdi (O`zbek xalq ertaklari). Bir predmet harakatning ikkinchi bir predmet harakatiga o`xshashligini ko`rsatadi, shu o`xshashlik zaminida harakat-xolatning belgisi aniqlanadi: Manzura yosh qizchalarday yuguradi, qax-qax uradi (A.Muxtor). 2. O`rin xoli predmetning o`rnini ko`rsatish bilan birga predmet xolatining yuz berish o`rnini, predmet harakatiga mos bo`lgan turli o`rin ma`nolarini ifodalaydi. O`rin xoli voqelikka nisbatan urin ma`nosini quyidagicha ifodalaydi: O`rin xoli o`rin kelishigida kelib , predmetning turish joylashish o`rnini bildiradi: Eshik tagida, devor buylarida turishibdi. ( A.Muxtor ). Predmet xolatining yuz berish o`rnini ko`rsatadi : Ariq buyida cho`zilib ulagan (Oybek). Perdmet chiqish, harakatning boshlanish o`rnini ko`rsatadi: Sal o`tmay Shirinoy daladan qaytib keldi (Oybek). Predmet harakatining yo`nalish o`rnini ko`taradi: Arslonqul o`z to`dasi turgan chodirga bordi (Oybek). Zangori osmonga tutashgan tog` cho`qqilariga qadar ajoyib boy manzaralar ochilar edi (Oybek). O`rin xoli bosh, o`rin chiqish kelishigi va ko`makchiligi va ko`makchilar bilan birga qo`llaniladi. U ega, kesim, to`ldiruvchi va xolning boshqa turlariga ergashishi mumkin. 23 3.Payt xoli harakat yoki xolatning sodir bo`lish paytini ko`rsatadi va qachon, qachondan beri, qachondan boshlab kabi so`roqlarga javob bo`ladi. Payt xoli zamon ma`nosiga aniqlik kiritishda bir xil xususiyatga ega emas. Shunga ko`ra, quyidagi xolatlarda payt munosabatlarini anglatadi: Harakat xolat voqeaning yuz berish vaqtini ko`rsatadi: Otryad tongda qishloq shurosi oldida saf tortdi. (G`.G`ulom). Harakat xolatning boshlanish paytini ko`rsatadi: B bakaterakni va undagi laylak uyasini bu yerning qariyalari ham bolaligidan biladi (A.Muxtor). Payt chegarasini ko`rsatadi: Jo`raxon zalni anchagina tinchitolmadi (A.Muxtor). Harakat va xolatning boshlanish va tugash paytini ko`rsatadi: ular soat birdan ikkigacha dam olishda olishdi (“Sharq yulduzi”). Harakat-xolatning boshqa harakat va xolatdan oldin bo`lish yoki bo`lmasligini ko`rsatadi: To`qqiz yil burun mana shu bozor ko`chada, mana shu bozor ko`chada, mana shu o`zimiz o`tirgan imorat derazasining tagida katta mojaro bo`lgan (A.Muxtor). Harakat h olatning hamma vaqt takrorlanib turishini ko`rsatiladi: Onasi bilan ertayu kech dalada timiskilanib yuradi (X.G`ulom). 4. Maqsad xoli so`zlovchining qanday maqsadda ish tutishi, harakat- xolatning ular tomonidan nima uchun qilinayotganligini ko`rsatadi va nega, nimaga, kim uchun, nima deb, nima maqsadda, qanday maqsadda kabi so`roqlarga javob bo`ladi. Maqsad xoli ko`pincha maqsadida, umidida, niyatida, uchun ko`makchilari bilan birga kelgan harakat nomi, maqsad ravishi, ravishdoshning – gali affisi shakli va jo`nalish kelishigidagi ayrim so`zlar bilan ifodalanadi. Maqsad xoli ikki ko`rinishda ega: Aniq maqsad xollari: Bu gal o`z o`quvchilarning Oysha xolaning yoniga olib kelish uchun ruxsat keldi (S.Zunnunova). Noaniq maqsad xollari: U lar atayin aylanma yo`ldan yurdilar (A.Muxtor). 5. Sabab ish-harakat yuzaga kelish sababini bildiradi. Sabab xoli ish- harakatning yuzaga kelish sababini bildiradi. Sabab xollari uchun, sabali, tufayli 24 yordamchilari bilan birga kelgan sifatdosh, sabab ravishlari, chiqish kelishigidagi so`zlar va ravishdorlar bilan ifodalanadi. Sabab xollari nima uchun, nima sababdan so`roqlariga javob bo`ladi. Sabab xoli semantik tomonidan bir necha ko`rinishlarga ega: Harakatni bajaruvchi shaxsning biror ishi shu harakatning yuzaga kelishmasligiga sabab bo`ladi: Bu gapning tarixini bilganligi uchun Siroj ham kulib yubordi (S.Zunnunova). Harakatning bajarilish-bajarilmasligiga boshqa birovning harakati sabab buladi: U singlisi tufayli juda baxtiyor edi (A.Muxtor) Predmet harakatining yuzaga kelishi uchun shu predmet biror xususiyatning sabab bo`lishini ko`rsatadi: Qishloq bir oz pastlikka bo`lganidan daraxtzor biror boqqa o`xshab guj bo`lib ko`riladi (S.Zunnunova). Bir predmet harakatning yuzaga kelishi uchun boshqa bir predmet harakatining sabab bo`lishini ko`rsatadi: Urush tufayli korxona ro`zg`ori birmuncha oqsab qoldi (“Sharq yulduzi”). Harakat-xolatning kim tufayli, nima sabali bo`lish-bo`lmasligini aniq ko`rsatmaydi: Bu odam o`sha vaqtda uchundir Gulnora ishlayotgan idoraning hisobiga turardi (S.Zunnunova). 6. Miqdor xoli ish-harakatning bijarilish miqdorini bildiradi va qancha, necha marta so`roqlarga javob bo`ladi. Miqdor xoli maktab grammatikasida ravish xoli tarkibiga kiritiladi. Oliy o`quv yurti darsligida miqdor daraja xoli deb o`rganilsa-da, kam material berilgan. A.N.Kononov uni o`lchov va daraja xoli deb nimaga ajratadi. Biz uni miqdor xoli deb atadik va shu tushuncha doirasida uni boshqa guruhlarga bo`lib o`rganishi lozim topdik. Harakat yo holatning og`irligi narx-navo, uzoq-yaqinlik, uzun-qisqalikka oid miqdor belgilarini kuchaytirib ko`rsatadi: Nagan ham biram yarashib turibdiki (X.G`ulom). 25 II bob. Kesimning ma`no turlari. 2.1. Kesimning tuzilish turlari. Kesimning ma`no turlari. Kesimni ma`nosiga ko’ra tubandagi guruxlarga ajratish mumkin: 1) harakat-holat bildiruvchi kesimlar: G’ulomjon qishloqda bo’lgan voqealarni oqizmay-tomizmay so’lab berdi (M.Ismoiliy). Ko’kni qoplab olgan sanoqsiz yulduz yiltirab turibdi (I.Raxim). 2) belgi bildiruvchi kesimlar kesimlar: Sensan har narsadan mo’`tabar, aziz (Uyg’un). 3) Miqdor bildiruvchi kesimlar: Mening bolam bitta, uniki ikkita (S.Zunnunova). 4) Shaxs bildiruvchi kesimlar: G’afur G’ulom xalq shoiri («Sharq yulduzi»).. menikidir maktab, ijod, fan (X.Po’lat). 5) Predmet bildiruvchi kesimlar: Bu xovlining teng yarmi mevazor (P.Tursun). 6) O’rin-joy bildiruvchi kesimlar: Respublikaning eng obod joyi – Mirzacho’l (X.Nazir. Kesimning tuzilish turlari. Kesim tuzilishi jihatidan sodda, sostavli va murakkab bo’ladi. Sodda kesim. Sintaktik shakldagi so’z bilan ifodalanib, eganing belgisining anglatadigan kesim sodda kesim deyiladi. U ifodalanishiga ko’ra ikki xil bo’ladi: sodda ot kesim va sodda fe`l kesim. Sodda ot kesim predmetning doimiy belgisini hozirgi zamon nuqtai nazaridan ko’rsatish uchun xizmat qiladi va u quyidagi so’z turkumlari bilan ifodalanadi: o Ot bilan: Xakimzodani faqat ulug’ shoirgina deyish kifoya emas! U – bastakor, u – dramaturg, u – muallim, u – murabbiy, u – rejisser, u – publicist, u – redaktor, u – jamoat arbobi, u – notiq, u – jangchi, u – masalnavis, u – teatrshunos (M.Shayxzoda). o Sifat bilan: Shirkatning bag’ri keng, mehnati serbaraka (Oybek). 26 o Son bilan: Haydar cho’kki bobongiz ham saksonda (G’.G’ulom). o Olmosh bilan: Yaxshi niyatli kishilarning ahdi – shu («O’zbekiston ovozi»). O’zim har joydaman, ko’nglim sendadir (Muqimiy). o Ravish bilan: Quloqlaringga tugib olinglarki, dalada ish ko’p, vaqt oz (Oybek). o Harakat nomi bilan: Hammadan og’ir narsa sog’inish (Oybek). o Bor, yuq so’zlari kesim vazifasida keladi: Qurilish uchun etarli yog’och bor (Oybek). Hozir raisimiz yuq, tuyga taklif qilingan («Sharq yulduzi»). Sostavli kesim. Analitik shakldagi qurilmalar bilan ifodalangan kesimlar sostavli kesim deyiladi. Buning tarkibi etakchi va ko’makchi elementlardan iboratbo’ladi: Tog’ oralig’i asta-sekin torayib boraverdi (S.Nazar). Yo’lchi o’z do’sti Qoratoy bilan hangomalashib o’tirar edi (Oybek). Men o’qituvchi bo’laman (P.Tursun). Sosotavli kesimli ifodalanishiga ko’ra: sostavli fe`l kesim va sostavli ot kesimlarga bo’linadi Sostavli fe`l kesimlar ikki yoki undan ortiq negizdan tashkil topgan fe`llar bilan ifodalanadi. Bunda fe`llarning biri o’zining leksik ma`nosini saqlab, etakchi fe`l hisoblanadi. Qolganlari etakchi fe`ldan anglashilgan harakatning bajarilishi bilan bog’liq bo’lgan turli qo’shimcha ma`nolarni ifoda etib, ko’makchi fe`l hisoblanadi. Sostavli fe`l kesimlarning etakchi qismi ko’pincha ko’pincha ravishdosh shaklida bo’ladi: erta bahor quyoshi kecha yog’ib o’tgan yomg’irning namini erdan sug’urib olayotir (Oybek). Sostavli fe`l kesim ba`zan juft fe`llar bilan ifodalanishi ham mumkin: Gapning naq onasini aytdingiz-quydingiz (P.Tursun). Sostavli ot kesimlar keng ma`nodagi ot bog’lama yoki to’liqsiz fe`l tipidagi qurilmalar bilan ifodalanadi. Bunda asosiy ma`no otdan anglashilib kesimning ega bilan moslashuvini ta`minlaydi: Gulnora, mana bu manzara juda chiroyli ekanmi? 27 Gulning to’ni qirq yamoq, barglari yirtiq bo’lsa ham, husni toza emasmi?! (Oybek). Kelgan ikki kishi professor ekan (Oybek). Sostavli ot kesim harakat nomiQkerak (zarur, lozim, darkor) tipidagi qurilmalar bilan ham ifodalanadi: el moliga uzatilgan qo’llarini kesish kerak (Oybek). Har ishni yaxshi bajarish uchun unga ko’ngil berib kurashmaoq kerak («Sharq yulduzi»). Ishning mana shu ikki tomonini o’rganishiz, juda yaxshi bilishimiz zarur (A.Qahhor). Sostavli ot kesim ba`zan chiqish kelishigi shaklidagi so’zQiborat tipidagi qurilmalar bilan ham ifodalanadi: Vazifamiz yig’im-terimni muvaffaqiyatli yakunlashdan iborat («Xalq so’zi»). Sostavli ot kesim bor, yuq so’zlari va to’liqsiz fe`l tipidagi qurilmalar bilan ifodalanadi: Maktab xovlisida ta`til bo’lgani uchun xech kim yo’q edi (Oybek). Jamongizda ko’pgina tashabbuskor yoshlar bor ekan (Sh.Xolmirzayev). Murakkab kesim. Ikki va undan ortiq so’zlarning grammatik-semantik munosabatidan tashkil topib, bir butan xolda kesim sifatida shakllangan xodisalar murakkab kesim sanaladi. Murakkab kesimlar quyidagicha ifodalanadi: Turg’un birikmalar bilan: Bizning Vatanimiz O’zbekiston Respublikasidir («Xalq so’zi»). Frazeologik birikmalar bilan: Mirzakarimboy ilonning yog’ini yalagan (Oybek). U tegirmonga tushsa butun chiqadi (Oybek). Izofa xarakteridagi, ko’chma ma`noli ko’rsatkichli birikmalar bilan: Otalar so’zi – aqlning ko’zi. (Maqol). Bog`lanma. Kesimdan keyin kelib, kesimni grammatik jihatdan shakllantirish, uning semantikasini taraqqiy ettrishi, qikrni tgallash, shaxs-son, zamon, modalliq kabi grammmatik ma`nolarni ifodalash, kesimning ega bilan munosabatining ko`rsatish uchun xizmat qiluvchi vositalar bog`lanma sanaladi. U quyidagicha ifodalaninadi: Edi, ekan, emish kabi to`liqsiz fe`llar bilan: Usta Azim sharqcha binolar ko`rishda mashhur edi (Oybek). Bu chinorning Ochil buvaning uzoq ajdodlaridan biri o`tkazgan emish (A.Muxtor). 28 Predikativ-modal so`zlar bilan (kerak, zarur, shart, lozim, mumkin): men ertaga qolib bo`lsa ham, loyihani muhokamaga tayyorlashim shart (A.Muxtor). Klub ishini faqat Bashoratxon bajarishi mumkin (A.Muxtor). Ko`makchi fe`llar bilan: Noz-ne`mat to`la dasturxon ustida suhbat boshlanib ketdi (Oybek). Ko`makchilar bilan: baliqning tirigi suv, odamning tirikligi el bilan (maqol). Bor, yo`q, emas so`zlari bilan: Uch soatdan beri biron kimsa duch kelgani yo`q (A.Muxtor). Sanaladi, hisoblanadi, iborat so`zlari bilan: Korxonaning tarixi safarbarlikdan iborat (A.Muxtor). Predikativlik affikslari bilan: Biz ham inson o`g`limiz (X.X.Niyoziy). Bog`lamalar tuzilish jihatdan so`z bog`lama va affiks bog`lamaga va affiks bog`lamaga bo`linadi: Kesimning ega bilan moslashuvi (koordinatsiya). Ikki sostavli gaplarda ega va kesim moslashadi. Bu shaxs-son affikslari fe`llari fe`lning ham grammatik jihatdan moslashadi: Qishloq xo`jaligi xodimlari paxtadan mo`l hosil olish uchun kurashmoqdalar. Ega va kesim faqat mantiq jihatdan moslashadi: Barcha to`planadi. Ega va kesimning shakliy jihatdan moslashuvi quyidagi xususiyatlar bilan harakatlanadi: Gap kesimli fe`l bo`lganda: - Ega I va II shaxs olmoshlari bilan ifodalanganda, kesim bilan shaxs-sonda moslashadi: Men o`qidim. Siz o`qidingiz. - Ega III shaxsini ko`rsatuvchi olmosh bilan ifodalanganda, kesim bilan shaxs-sonda moslashadi, lekin ba`zan sonda moslashmasligi ham mumkin: Zulfiya o`qiydi. Talabalar sportla g`olib chiqdilar. O`quvchilar keldi. 2) Kes i m ot kesim bo`lganda: 3) Tilimiz grammatik qurilishdagi mikrosistemalar to`g`ri anglash va baholashga erishish. 29 Gapda ega mutlaq xokim. U o`z sostavidagi ikkinchi darajali bo`laklarga ham, kesimga ham xokim. Kesim esa faqat o`z sostavidagi ikkinchi darajali bo`laklarga xokim. Ega va kesimni bosh bo`laklar deb, to`ldiruvchi, aniqlovchi va xolni ikkinchi darajali bo`laklar deb ko`rsatilishi ularning biri xokim, ikkinchi tobeligidan emas, balki ularning o`ziga xos grammatik xususiyatlaridandir. Bu xususiyat gap bo`laklarining nutqidagi funksiyalari asosida kelib chiqadi. Ikkinchi darajali bo`laklarsiz alohida, to`liq gap to`liq gap tashkil eta olmaydi, ular gapda bosh bo`laklarga bog`liq xolda qatnashadi: Nizomjon onasining gaplarini chin yurakdan eshitib utirardi (S.Ahmad). Demak, ikkinchi darajali bo`laklar bir-birlarining ma`nosini bevosita izoxlab, to`ldirib, shular orqali gapdagi bosh bo`lak ma`nosini to`ldirishga ko`maklashadi. Gapning ikkinchi darajali bo`laklarini ajratishda ularning ob`ektiv xoli tushunchalarni ifodalash asos qilib olinadi, bu tushunchalar turli grammatik shakllar orqali ifodalanadi. To`ldiruvchilarning ifodalanishida morfologik asos bo`lib xizmat qiluvchi so`zlar tushum, jo`nalish, o`rin-payt, chiqish kelishiklari shaklidagi ot va otlashgan so`zlar sanaladi: egilgan boshni qilich kesmas (maqol). Yaxshiga yondosh, yomondan qoch (maqol). Aniqlovchilarning ifodalanishida morfologik asos bo`lib sifat, sifatdosh va boshqa so`zlar xizmat qiladi: uning ziyrak, qo`ng`ir ko`zlarida xorgilik bor edi (S.Anorboyev). Xollar, asosan, ravish va ravishdoshlar bilan ifodalanadi: U uychan ko`zlari bilan Botirga qarab sekin gapirdi (S.Nazar). Demak, bevosita bosh bo`lakka, o`rni bilan bir-birga bog`langan bo`lakni, izohlovchi, aniqlashtiruvchi sintaktik kategoriyalar ikkinchi darajali bo`laklar deb yuritiladi. Ikkinchi darajali bo`laklar to`ldiruvchi, aniqlovchi va xoldan iborat. To`ldiruvchi va uning ifodalanishi. To`ldiruvchi gapning ikkinchi darajali bo`laklaridan bo`lib, u harakatni o`z ustiga olgan ob`ekt yoki predmetni ifodalaydi va o`z xokim komponentiga tobelanish yo`li bilan bog`lanadi. 30 To`ldiruvchi predmetni ifoda qilish jihatidan egaga o`xshaydi. Lekin ega xokim xolatdagi predmetni, fikr predmetni, to`ldiruvchi esa tobe xolatdagi predmetni harakat ob`ektini bildiradi. Bu xol ularning grammatik shaklida ham ko`riladi: ega bosh kelishik shaklida, to`ldiruvchi esa tushum, jo`nalish, chiqish, o`rin-payt kelishiklari keladi. O`z xokim komponentiga tobelanish yo`li bilan bog`lanib, shut obe omponent orqali anglashilgan harakat ta`siriga berilgan, shu harakatni o`z ustiga olgan, ob`ekt yoki predmet to`ldiruvchi deb aytiladi. To`ldiruvchi ko`pincha kesimga bog`lanadi. Ba`zan ega aniqlovchi, biror boshqa to`ldiruvchiga bog`lanib kelishi ham mumkin. Bu ega, aniqlovchi,to`ldiruvchi sifatdosh yoki harakat nomi bilan ifodalanganda yuz beradi. To`ldiruvchilar quyidagicha ifodalanadi: Ot bilan: Toshga yomg`ir qor qilmaydi (“Sharq yulduzi”). Olmosh bilan: Odamning odami yurt ishida, xalq ishida o`zi ko`rsatadi (“Xalq so`zi”). Sifat bilan: Mardni mehnat yengolmas ( maqol ). Son bilan: Bugungi navbatchilik ikkovimizga topshirildi (“Sharq yulduzi”). Harakat nomi bilan: Laylakning ketishiga boqma, kelishiga boq (maqol). Ravish bilan: Ko`pdan quyon qochib qutilmas (maqol). Undov so`zlar bilan: Ana shunda men g`alaba urasini eshitdim ( M.Sholoxov ). Yordamchi, tashkiliy so`zlar bilan: -Xay, mayli lekinini ham ko`rish kerak. (“Sharq yulduzi”). Bir butun xolda qo`llanadigan konstruksiyalar bilan: O`zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi yig`ilishiga deputatlar kelib yetdi. (“ Xalq so`zi ”). Ajralmas frazeologik birikmalar bilan: Kishilar orasiga qora ip tashlashdan hazar qiling...-dedi Mirhaydar (Oybek). To`ldiruvchilar, o`zlari bog`lanib kelayotgan gap bo`lagi bilan aloqaga kirish usuliga ko`ra, vositasiz va vositali to`ldiruvchilarga bo`linadi. 31 Vositasiz to`ldiruvchilar. Xokim bo`lakda ifoda qilingan harakatni bevosita o`ziga qabul qilganpredmetni bildiruvchi to`ldiruvchilar vositasiz to`ldiruvchilar deyiladi. Vositasiz to`ldiruvchilar ob`ektli (utimli) fe`l bilan bog`lanib, tushum kelishigi shakldagi so`zlar bilan ifodalanadi va kimni? nimani? v a nimani? so`roqlarga javob bo`ladi: Tog`lar shaxarni o`rab turganga o`xshaydi (Yashin) . Vositasiz to`ldiruvchi belgisiz va belgili holatda bo`ladi. Xokim bo`lak ifodalangan harakat aniq ob`ektga emas umuman shu turdagi ob`ektlarga utish tushunchasi ifodalansa, vositasiz to`ldiruvchi belgisiz qo`llanadi: Botirlari kanal qazadi, Shoirlari g`azal yozadi, Kuychilari o`qiydi yalla, Juvonlari aytadi alla (H.Olimjon). Vositasiz to`ldiruvchi o`timli ish-harakat ma`nosini turli so`zlarga ergashib, ular orqali ifodalangan ma`nolarga aniqlik kiritadi va to`ldiradi.  Harakat yuzaga keluvchi ob`ekti ifodalaydi: Tog` bag`rini tutun qoplaydi (X.G`ulom). Xusayn Bayqaro Tepalikni uzoqdan ko`radi (Oybek).  Harakat ta`sirida o`z belgi-xususiyatini o`zgartirgan predmetni ko`rsatadi: Dasturxonchi qizlar dasturxonni ayvoni taomlar, shirinliklar bilan bezab tashladilar (Oybek).  Harakat ta`sirida o`zining makonidagi o`zgartirgan predmetni ko`rsatadi: Sufi qo`liga tushib qolgan qayroqni uloqtirib yubordi (A.Qaxxor).  Sub`ektning eshitish sezgisida bevosita ta`sir qilgan ob`ektni ifodalaydi: Tuya minib uzoqni ko`zla (maqol). Men bu zo`r maktabning maqtovini ko`p eshitgan edim (A.Qaxxor).  Sub`ektning ob`ektiv borliqqa (shaxs, predmet yoki voqea-xodisaga) munosabati ifodalaydi: Seni esga olib gullar ochildi (Zulfiya). M en bu yigitni keyinchalik tanidim (A.Qaxxor). 32  Xokim so`zdan ifodalangan xis-tuyg`u, psixologiko`zgarish (xolat)ni yugaza keltirgan shax syoki predmetni ko`rsatadi: Yosh bolaning tili har qanaqaligi ko`nglini eritadi (A.Qaxxor). 33 2.2. Grammatik shakl valentligi va kesimlik shakllari tizimi Gap tarkibidagi so`zlarning muayyan qurshovda, muayyan ishtirokchilari bilan birika olish imkoniyatlari tasodifiy va butunlay erkin emas. Ular muayyan qonuniyatlarga bo`ysunadi. Fanning eng so`nggi yutuqlariga tayanib ayta olamizki, hozirda ma lum til birligining boshqasi bilan birikuvining asosiy qonuniyatlari‟ valentlik tushunchasida birlashadi. Ma lum bir so`zning boshqa so`zlar bilan birika ‟ olish imkoniyati, ma noviy sintagmani tuzuvi, o`z ma nosini to`la ochish uchun ‟ ‟ muayyan so`z va so`z shakllarni talab etishi valentlik nazariyasining asosini tashkil etadi. Valentlik atamasi, eng avvalo, kimyo faniga tegishli bo`lib, biror kimyoviy element atomining boshqa element atomlaridan muayyan sondagisini biriktirib olish xossasidir. Valentlik so`zi “kuch” degan ma noni bildiradi. Fizika fanidan ‟ ma lumki, kuch–o`zaro ta sir va bog`lanish demakdir. Jahon tilshunosligida ‟ ‟ “valentlik” atamasi o`tgan asrning 20-30-yillarida paydo bo`ldi va juda tez ommalashdi. XX asrning 40-yillarida sovet tilshunosligiga valentlik tushunchasini S.D.Katsnelson olib kirdi. Uzoq yillar davomida olimlar o`rtasida valentlik ma noviy tabiatga egami ‟ yoki sintaktik xarakterga egami degan bahs davom etdi. Bu jiddiy munozaraning yechimini o`zbek tilshunos olimi R.Rasulov bera oldi va valentlik hodisasini imkoniyatli voqelik sifatida baholadi. Shu bilan birga, o`zbek tilshunosligida valentlik ikki tomonlama – ham semantik, ham sintaktik hodisa ekanligini isbotladi. Tilshunoslikda valentlik tushunchasi ostida uch jihatni farqlash lozim: 1) so`z valentligi; 2) sintaktik valentlik; 3) grammatik shakl valentligi. So`z valentligi masalasida zukko olim H. Ne`matov ta kidlaganidek, ikki muammoni farqlay olish ‟ o`ta muhimdir. Bular: lisoniy valentlik hamda nutqiy valentlik. Lisoniy valentlik so`zning semantik strukturasida mujassamlangan yashirin imkoniyat bo`lib, u ma lum bir so`zning muayyan bir ma noviy turkum so`zlari bilan me yoriy ‟ ‟ ‟ ravishda bog`lana olishi, birika olish qobiliyatiga ega ekanligini ifodalaydi. So`zlarning lisoniy valentligidagi bu imkoniyat so`z valentligi yoki semantik (ma noviy) valentlik deb yuritiladi. Misol tariqasida [yozmoq] so`zining ma noviy ‟ ‟ valentligini ko`rib o`tamiz. 34 (Ertalab Karima akasiga xatni shahar tashqarisiga zudlik bilan chiqib ketayotganligini bildirish uchun shoshilganicha qalamda qisqagina yozdi.) Demak, [yozmoq] so`zi o`z ma`nosini to`la ochib berishi uchun yuqoridagi so`roqlarga javob bo`la oladigan so`zlar bilan kengaytirilishi (nutqda birikib kelishi) talab etiladi. Nutqiy valentlik yashirin imkoniyat, mohiyat, umumiylik, zaruriyat bo`lgan lisoniy valentlikning moddiylikka ega bo`lishi, ya ni ro`yobga chiqishidir. So`z‟ valentligi substansial hodisa sifatida so`zning doimiy ichki xususiyati bo`lib, bu xususiyat nutq faoliyatida so`zlarning o`zaro bog`lanishida paydo bo`lmaydi. U nutqqacha, ya ni tilda til “birligi” sifatida so`z ma no tarkibida mavjud bo`ladi, ‟ ‟ “yashaydi”, yuzaga chiqishga tayyor turgan imkoniyat tarzida saqlanadi. Biriktiruvchi so`z ma lum bir ma noviy turkum (guruh) so`zlar bilan birikishi ‟ ‟ uchun bu turkum so`zlarning ma lum bir sintaktik shaklda bo`lishini talab etadi. ‟ So`z lisoniy valentligidagi bu tomon sintaktik valentlik deyiladi. Ma noviy ‟ valentlik va sintaktik valentlik so`z lisoniy valentligining ajralmas ikki tomonidir. Sintaktik valentlik bilan ma noviy valentlik ba zi holatlarda o`zaro nisbiy ‟ ‟ mutanosib bog`liqlikda bo`ladi, ya ni biri o`zgarsa, ikkinchisi ham o`zgaradi. ‟ Masalan: foil manba harakat 1.Salim kitobga yozdi. sababchi manba harakat 2.Salim kitob yozdirdi. sababchi manba harakat 3.Salim uchun kitob yozildi. Ba zan valentlikning bir ko`rinishi o`zgarsa-da, ikkinchisi o`zgarmasligi ham ‟ mumkin. Affiksal morfemalarning birikuvchanlik qobiliyati grammatik shakl valentligi deb yuritiladi. Grammatik shakl valentligi mohiyatan ma noviy ‟ valentlikka o`xshashdir, biroq umumiylik darajasiga ko`ra semantik valentlikdan 35 ancha yuqori bo`lib, kategorial umumlashmalar darajasidadir. Masalan, qaratqich kelishigining morfemasi o`zidan keyin kelgan so`z tarkibidagi egalik qo`shimchasi bilan birika olish valentligiga ega, bu so`z birikmasi tarkibida muvofiqlashadi. Ular bir-birini tanlagan, birikish uchun bir-birini tanlash esa valentlikdir. Tilga substansial yondashish nafaqat lug`aviy shakllarda, balki morfologik (grammatik) shakllarda ham valentlik qonuniyatining mavjudligi haqidagi fikrni ilgari surishga asos bera oladi. Tilshunoslikda grammatik valentlik tushunchasi grammatik shaklning ma noviy va sintaktik tomonini dialektik birlikda ko`rish natijasida‟ paydo bo`ldi. Leksemalar kabi grammatik shakllar ham valentlikka ega bo`lib, ular leksema valentligini o`zgartirishi, leksema valentligiga ta sir qilishi mumkin. ‟ Boshqacha qilib aytganda, affiksal morfemalarning birikish qobiliyati grammatik shakl valentligidir. Quyida tarkibida grammatik shakl mavjud bo`lmagan hamda grammatik shaklli leksemaning birikuv imkoniyatlarini kuzataylik: 36 Ushbu leksemalar birikuviga jiddiy ahamiyat berilsa, [-lar] va [-dir] grammatik ko`rsatgichlarinin г kitob hamda kulmoq leksemalarining birikish imkoniyatlariga ta sir etganligini fahmlash mumkin. Kitob leksemasining‟ valentligi ko`plik son shakli [-lar] hisobiga toraygan bo`lsa, kulmoq leksemasida birikuv imkoniyatlari [-dir] orttirma nisbat shakli hisobiga kengaygan. Bundan tashqari, kitob leksemasi [-im] egalik morfemasi bilan shakllantirilganda mening so`z shakli bilan birikishga imkoniyat tug`iladi: mening kitobim. Bunday xususiyatni nafaqat shaxs-son yoki egalik, balki boshqa turdagi qo`shimchalarda ham kuzatish mumkin. Chunonchi, keldik shakllangan fe`lidagi [-k] I shaxs, ko`plik son qo`shimchasi biz olmoshiga; oqayotgan so`z shaklidagi hozirgi zamonni ifodalashga xoslangan [-yotgan] shakli ism bilan birikishga ehtiyoj sezadi. Demak, til hodisalariga substansial yondashish turkiy tillarning grammatik, xususan, morfologik shakllarda ham valentlikni ajratish imkoniyatini beradi. Bundan biz grammatik shakl so`zning potensial (lisoniy) valentligini o`zgartirishi– kengaytirishi yoki, aksincha, toraytirishi mumkinligi haqida xulosa chiqara olamiz. Shuning uchun grammatik shakl valentligi va so`zning potensial (lisoniy) valentligi orasidagi farq grammatik shakl valentligi bilan belgilanadi, degan hukmni ilgari 37 surish mumkin. Xulosa qilib aytganda, valentlik nutqda so`zlar orasidagi sintaktik aloqani, so`zlarning, grammatik shakllarning o`zaro birikuvini ta`minlovchi potensiyadir. Sintaktik aloqadan valentlik kelib chiqmaydi, balki valentlikdan sintaktik aloqa kelib chiqadi. So`z valentligi va sintaktik aloqa dialektik bog`liq, o`zaro bir butun, ajralmas, ayni vaqtda, har biri nisbiy mustaqil bo`lgan hodisalardir. Ravshanki, gap hukmni ifoda etuvchi lisoniy vositadir. Hukm esa gapning kesimisiz ifodalana olmaydi, yakunlanmaydi. Gapning hukmdan farqli o`laroq grammatik kategoriya sifatidagi talqini hamda gap va hukm orasidagi aloqadorlik masalasi o`zbek sistem-struktur tilshunosligida H.Ne matov,‟ A.Nurmonov, N.Mahmudov, R.Sayfullayeva, M.Qurbonova, M.Abuzalovalarning tadqiqotlarida yetarlicha yoritilgan. An anaviy talqinga ko`ra: “grammatik jihatdan ‟ kesim o`z sostavidagi bo`laklarga nisbatan hokim, egaga nisbatan esa tobedir. Ega birinchi bosh bo`lak, mutloq hokim bo`lak bo`lsa ham, gapni tashkil etishda, gaplikni ko`rsatishda kesim muhim rol o`ynaydi. Ega faqat temani ataydi, shu tema haqidagi bayon, fikr, mulohaza kesim orqali ifoda qilinadi” [22;12;9]. O`zida predikativlikni aks ettiradigan, gapni uyushtiruvchi va shakllantiruvchi markaziy bo`lak kesimdir. U kesimlik belgisini ifodalovchi (harakat, holat, xususiyat) ega haqidagi xabarni bildirgan bo`lakdir. Juda ko`p holatlarda kesim fe ldir va bu fe l ‟ ‟ egada ifodalangan subyektning holat yoki harakatini belgilab beradi. Shu bilan birga, kesim gap qurilishida uyushtiruvchilik vazifasini bajaradi.Qolgan bo`laklar kesimning kengaytiruvchilari yoki o`sha kengaytiruvchilarning kengaytiruvchilari hisoblanadi. Bu jihatdan ega ham kesimning subyekt valentligini to`ldiruvchi bo`lak – gap tizimini kengaytiruvchi hisoblanadi. 38 Xulosa Kurs ishida “Kesimlik shakllari va sodda gap qurilishi” mavzusi bilan uzviy aloqador masalalarning tahlili natijasi quyidagi xulosalarda o`z aksini topadi: 1. O`zbek tilida kesimlik shakllarining sodda gap lisoniy-sintaktik qurilishiga ta siri hamda sodda gap lisoniy-sintaktik qurilish qolipi va variantlarini‟ belgilashdagi vazifasini o`rganish masalasi fanimizda sintaktik sathning substansial tadqiqi muammolari bilan chambarchas bog`liqdir. 2. O`zbek tilshunosligida kesimlik kategoriyasi tilimiz grammatik qurilishining formal-funksional (substansial) talqini natijasida murakkab va mustaqil kategoriya sifatida alohida ajratilgan va shakliy-vazifaviy jihatdan o`rganilgan. 3. Formal-funksional nuqtayi nazardan kesimlik kategoriyasi murakkab tasdiq/inkor (N), mayl-modallik (M), zamon (T), shaxs-son (P) ma no va ‟ shakllarining birligi – [Kk = N R M R T R P] dan tashkil topgan mustaqil va kesimni shakllantiruvchi grammatik kategoriya hisoblanadi. 4. Shuni alohida ta kidlash kerakki, kesimlik kategoriyasi tarkibiy ‟ qismlarining har biri nisbiy semantik-funksional va lisoniy mustaqillikka ega bo`lsa ham, ularning birortasi alohidalikda kesimlik kategoriyasini tashkil etmaydi. 5. Til tizimida kesimlik kategoriyasi shaklan morfologik, vazifa jihatidan sintaktik mohiyatli sof grammatik kategoriya sifatida kesimlik shakli va gap markazini tashkil etish kabi lisoniy belgilari asosida aniqlanadi. 6. Kesimlik kategoriyasi grammatik shakl valentligiga egaligi tufayli gapning lisoniy qurilishini belgilaydi va nutqda rang-barang, xilma-xil gap kesimlari tarkibida voqelanadi. 7. Kesimlik shakllari (N,M,T,P) gap markazini tashkil etgan kesim tarkibida [Pm]ning cheksiz nutqiy voqelanishlarini ta minlovchi lisoniy morfologik ‟ imkoniyat bo`lib, sodda gapning turli nutqiy ko`rinishlarida [Pm]ning 39 alohidaalohida, qorishiq holda, to`liqsiz fe’l, bog‘lama va hatto [Ø] morfema bilan ifodalanishiga sabab bo`ladi. 4 4 9.R. Sayfullayeva, B. Mengliyev, G. Boqiyeva, M. Qurbonova, Z . Yunusova, B.Abuzalova ‘‘Hozirgi o‘zbek adabiy tili’’ TOSHKENT-2009 40 Foydalanilgan adabiyotlar: 1.I.A.Karimov. Yuksak ma'naviyat-yengilmas kuch. Toshkent ; Ma'n aviyat, 2008. -16-bet 2.Mirziyoyiv SH.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent – O‘zbekiston NMIU 56-b 3.Mirziyoyiv Sh. M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. – O‘zbekiston NMIU, 2017 , - 485b II. Ilmiy – nazariy adabiyotlar 4. Asqarova M. Hozirgi zamon o‘zbek tilida qo‘shma gaplar. Toshkent, 1960, 68- bet 5. Berdialiyev A. Ergash gapli qo‘shma gap konstruksiyalarda semantik- signifikativ paradigmatika. Toshkent, 1989 6. H. Jamolxonov ‘‘Hozirgi o‘zbek adabiy tili’’ TOSHKENT –‘‘TALQIN’’- 2005 7. Mamajonov A.Takror va uning sintaktik-stilistik funksiyasi//O’zbek tili va adabiyoti.1978.№3 B.60 8.Nurmonov A. Gap haqidagi sintaktik nazariyalar. -Toshkent: Fan1982., 9.R. Sayfullayeva, B. Mengliyev, G. Boqiyeva, M. Qurbonova, Z . Yunusova, B.Abuzalova ‘‘Hozirgi o‘zbek adabiy tili’’ TOSHKENT-200910.S.Rahimov, B. Umurqulov ‘‘Hozirgi o‘zbek adabiy tili’’ Toshkent- 2003 11. To’lanova N.Hozirgi o’zbek she’riyatida badiiy san’atlarning lisoniy-uslubiy tahlili.NDA,Toshkent,2008 12. O zbek tilidan ma’ruzalar to plami. –Samarqand, 2009ʻ ʻ III. Badiiy adabiyotlar ro‘yxati: 13.Abdulla Qodiriy ‘‘ Mehrobdan chayon’’- Toshkent 2018 14. Odil Yoqubov. Ko hna dunyo. –Toshkent, 2018 ʻ 15. Ibrohim Jo‘ra, “Onamning hikoyalari”, 47-bet 16. R. Nabiyeva “Farishta Mim sarguzashtlari”, 14-bet 17. X. To‘xtaboyev “Shirin qovunlar mamlakati”, 101-bet 18. Ulug‘bek Hamdam. Muvozanat. Toshkent .2018 19. O tkir Hoshimov. Bahor qaytmaydi. –Toshkent,.2018 ʻ 41 IV. Internet axborot manbasi: 20.www.ziyonet.uz 21.www.slayd.arxiv.uz 42

                                 Mundarija:

Kirish……………………………………………………………………………3

I bob. Kesimning o‘zbek tilshunosligidagi talqini………………………………5

1.1. Kesimlik kategoriyasi………………………………………………………….5

1.2. Kesim va uning ifodalanishi………………………………………………….21

II bob. Kesimning ma’no turlari………………………………………………..26

2.1. Kesimning tuzilish turlari………………………………………………….…26

2.2. Grammatik shakl valentligi va kesimlik shakllari tizimi……………………..33

Xulosa…………………………………………………………………………….38

Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………39

Купить