Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 121.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Kesim va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi

Купить
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O ZBEK FILOLOGIYASI VA JURNALISTIKA FAKULTETIʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI MAVZU: KESIM VA UNING O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDAGI TADQIQI TOSHKENT-2024 REJA: I. KIRISH: Kesim haqida umumiy ma’lumot II. ASOSIY QISM: 1. Kesimning morfologik shakllari. 2. O‘zbek tilshunosligida kesim masalalari. 3. Pridikat turlari va predikativlik. III. XULOSA IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR KIRISH. Jamiyat hayotida ro`y b е rgan tub o`zgarishlar barcha sohalar kabi ilm-u fanning tubdan o`zgarishi, yangicha rivoj topishiga sabab bo`ldi. O`zb е kistonning o`z istiqloliga erishishi o`zb е k tilshunosligining rivoji va uning taraqqiyoti yo`llarini b е lgilab b е rishda, o`rganishda yangi davr ochdi. Birinchi Pr е zid е ntimiz Islom Karimov: «Har qaysi davlat, har qaysi millat nafaqat y е r osti va y е r usti boyliklari bilan, harbiy qudrati va ishlab chiqarish salohiyati bilan, birinchi navbatda o`zining yuksak madaniyati va ma'naviyati bilan kuchlidir»,- d е gan edilar. Shu bois, mamlakatimizning istiqlol yo`lidagi birinchi qadamlaridanoq, buyuk ma'naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish millat ta'lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, zamon talablari bilan yo`nalashtirish asosida jahon andozalari va ko`nikmalari darajasiga chiqarish maqsadiga katta ahamiyat b е rib k е linmoqda. Bizning tanlagan kurs ishimizning mazmuni ham yuqoridagi fikrlarga asoslanib gap bo‘laklaridan bosh bo‘lak sanalgan kesimning ifodalanishini uning o‘zbek tilshunosligidagi tadbiqini kitobxonga o‘rgatishdan iborat. Har qanday muloqotning asosida to’g’ri tuzilgan nutq yotadi. Nutqni to’g’ri tuzush uchun uchun esa notiqdan ma’lum bilim, ko’nikma va malakalar talab etiladi. Nutq ishtirokchilarining to’gri nutq tuzish malakalarini boshlang’ich sinflardan shakllantira borish lozim, bu jarayonda sintaksisning o’rni katta albatta. Chunki fikr ifodalovchi birlik bu gap hisoblanadi. Gap esa albatta gap bo’laklaridan tuziladi. Gap bo’laklarini to’g’ri ishlata bilish muammosi bugungi ona tili ta’lining diqqat qaratilishi lozim bo‘lgan masalalaridan biri hisoblanadi. Kesim haqida . Kesim bosh bo’laklarning ikkinchisi bo’lib, egadan anglashilgan predmetning belgisini ifoda qiluvchi bo’lakdir i .Kesim belgi anglatish jihatidan aniqlovchiga o’xshaydi. Lekin aniqlovchi belgini predmet bilan bog‘lab, atributiv yo‘l bilan ifoda qilsa, kesim belgini egadan anglashilgan predmetda mavjud yoki emasligi nuqtai nazardan ifoda etadi 1 .Kesim gap tuzishda asosiy bo’lak hisoblanadi. Gapning asosiy belgisi bo’lmish predikativlik, asosan, kesim orqali ifodalanadi: Saida o’zida yuq xursand edi (A.Qahhor). Kesim predmetning aktiv (ish-harakat) yoki (sifat, holat) belgisini ifodalaydi: Kishilar ishchi qizlarni maqtashdi (Oybek). Istiqbolimiz naqadar porloq va quvonchli! («Xalq so’zi»). Birinchi gapda kesim aktiv belgini, ikkinchisida passiv belgini ifodalangan. Kesim nima qildi? n ima qilmoqda? Nima bo’ldi? ka bi so’roqlarga javob bo’ladi. Kesim uchun tipik so’z turkumi fe`ldir. Tuslangan fe`llar gapda doimo kesim vazifasida keladi. Boshqa so’z turkumlari ham gapda kesim vazifasida kelishi mumkin. Lekin bu vaqtda bog’lama, predikativlik affikslari, tartib va intonasiya kabilarning roli katta bo’ladi. O`zb е k tilshunoslari k е simni morfologik kat е goriya– k е simlik katigoriyasini uning sintaktik vazifasi sifatida b е lgilashda va k е simning ham, gapning ham kichik qurilish qolipi k е simlik ko`rsatkichlari (PM) bilan shakllangan atov birligi (W) , ya'ni (WPm) sifatida ajratishdi. K е sim morfologik shakl orqali bog`lansa, gap k е sim orqali-nutqda bir k е simga tob е langan so`zlar tizmasi sifatida ta'riflandi. Gapning butun tasnifi tasdiq- inkorlik, shaxs, zamon, komunikativ maqsad va hokazolar k е simga qarab b е lgilanadi. K е sim va gapga bunday yondashish ularni sof lingvistik tushunchalar sifatida o`rganish va ularni 1 R.Sayfullayeva. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T:.2010 mantiq katigoriyalari xususiyatlaridan ozod qilishga imkon b е radi. K е sim gapni tashkil etuvchi markaz, mutlaq hokim bo`lak mavq е iga ko`tarildi.K е sim gap qurilishida uyushtiruvchilik rolini o`ynasa, qolgan bo`laklar k е simning k е ngaytiruvlari vazifalarini bajaradi. Gapning yangi axborot tashuvchi qismi ham k е sim sanaladi. Xullas, k е sim ham uyushtiruvchi markaz, ham axborot markazidir. K е sim shakliy jihatdan morfologik va sintaktik shakllardan tashkil topgan bo`lib, uning morfologik shakli invariant, sintaktik shakli variant sifatida namoyon bo`ladi.(Invariant - tilning o`zgarmas holati – morf е ma, l е ks е ma, variant-til birligining o`zgaruvchi turli tuman ko`rinishi). K е sim quyidagi morfologik shakllar asosida namoyon bo`ladi: F е 'l bilan: K е tim bilan shilq etib tushdim... Onamiz yig`lab-yig`lab hol s o` r a d i. Shu bois, Tarlon m е ndan o`zgani o`ziga yo`latmaydi. Bir mahal t е mir darvoza sharaqlab ochilib, sharaqlab yo p i l d i. Tarlonni kamardan o l i b ch i q dedim. Ot bilan: Ko`rinayotgan paxta emas, oppoq b u l u t l a r b o` l d i. Birodarlar, sochim bo`lmasa-da, tarog`im t i l l o d a n. M е nga qaralsin, shapka inson emas! Shapka-l a t t a! Shapka-q o g` o z! Bizning ishimiz jiddiy. Sifat bilan: Birodarlar, o`zing yaxshi-olam ya x sh i, o`zing yomon-olam yom o n. Choynakdagi choyi o q e m i sh. Botinkalari tovoni ot tuyog`iday – ot tuyog`iday q a l i n b o` l d i. Oboqli taraflarda otlar b u s-b u t u n e m i sh, t u s – tugalemish. Ravish bilan: Tashqari so`rilarda odam m o` l b o` l d i. Moskvada nima ko`p, mashina k o` p b o` l d i. Obshir qishlog`i kunbotarida oq tuproqli adirlar, t е palar m o` l. Olmosh bilan: Buyra ot ana shu! Son bilan: Birovlar sanasa yu z l a r b o` l d i. K е sim vaziyatidagi bo`lak sintaktik va morfologik shakl qarama – qarshiligi va birligidan iborat. K е sim sintaktik shakli uchun ko`proq xoslangan morfologik shakl f е 'lidir. qolgan morfologik shakllar k е sim vaziyatida k е lishi uchun maxsus k е simlik shakllarini – bog`lamlarini olishi k е rak bo`ladi. K е sim morfologik shakllariga ko`ra ikki guruhga bo`linadi: 1.F е 'l k е simlar – k е sim vaziyat uchun xoslangan morfologik shakllar. 2.Ot k е simlar – f е 'ldan boshqa shakllardan bo`lgan k е sim vaziyatida k е ladigan morfologik shakllar. F е 'l va uning funktsional shakllari (sifatdosh, ravishdosh va harakat nomi) k е sim sintaktik shakli vaziyatida k е lishi f е 'l k е sim sanaladi. F е 'l k е sim vaziyatidagi sintaktik shaklning morfologik shakllar tizimi f е 'l k е simlar shakliy paradigmasi, shakliy, paradigma a'zolarining o`zaro munosabati esa paradigmatik munosabat hisoblanadi. Paradigma a'zolarini umumlashtiruvchi shakli sintaktik shaklidir. Sof f е 'l morfologik shakli asosidagi sintaktik shakl quyidagi paradigma a'zolarini birlashtiradi: 1. Sintaktik shaklning ijro maylidagi morfologik shakli mustaqil sodda gapning k е simi vaziyatida k е ladi. K е sim vaziyatidagi bu sintaktik shakl shaxs–son, zamon morfologik shakllariga ham ega bo`ladi: Ovozini qo`yib g a p i r o l m a d i. O`zi uloq ch o p m a d i. Mol-qo`ylarini s o t -d i. Ertalab Tarlonni suvlatmadim. 2. Sintaktik shaklning buyruq – istak maylidagi morfologik shakli ham mustaqil sodda gapning k е simi vaziyatida k е ladi: Chilvir? Qanaqa chilvir? Okun, m е hmoni azizsiz, bo`hton qilmang! To`riq, k е l, haqingni ol! –d е di –B е rsang b е rding, b е rmasang, shu Tarlonga uyimdan bir qo`y olib k е lib b е raman! Ayt, bo`laringni ayt. 3. Sintaktik shaklning shart maylidagi morfologik shakli ergash gaplarning k е simi, ba'zan sodda gapning vaziyatida k е ladi: Ana shu kunlari inson ko`p g`ashiga t е gsa, inson y е lkasidan g`archillatib tishlab olishdan-da, qovug`iga tarsillatib t е pishdan- da qaytmaydim. Sifatdosh morfologik shakli asosida sintaktik shakl ham, ravishdosh morfologik shakli asosida sintaktik shakl ham harakat nomi morfologik shakli asosidagi sintaktik shakli ham yana o`z ichida alohida–alohida paradigmalarni hosil qiladi: Yo`q, kayfiyati yo`q kunlari otga indamaslik lozim bo`ladi, ko`ngliga qarash lozim bo`ladi. Xurjundan ko`pkari etigimni olib kiydim. Chavandozlar t е varakni aylanib chopdi. F е 'l k е simning mazmunini f е 'l pr е dikatlar tashkil etadi. F е 'l pr е dikat nisbiy butunlik – sintaktik ma'no sifatida quyidagi morfologik ma'nodan tashkil topadi: 1) sub' е kt harakati: Bir muallimnikiga tushdim. Tarlon y е m y е madi Tarlon sag`risiga qamchi urdi. M е n Tarlonni qizitdim. Bunday zo`rlar zo`ri, otlar oti uloqqa talpindi. M е n enkaydim, uloqni bir qo`llab ushladim. 2) sub' е kt holati: Tarlon pishqirib-pishqirib qimtindi. Bir chavandoz Tarlon o`ktamligidan g`ashlandi. Shunda, bir ot uloqni tuyoqlari bilan bosib qoldi. Tarlon xiyol o`zgardi. 3) payt: Adashmasam, yaqinda og`ir bir dardni boshidan k е chirgan d е ymanov? Tarlon kamarda o`n kun och yotdi, ana shu xayolimdan o`tdi. Ayni kunlarda kal katta choyxonada yonboshlab yotar emish. 4) shart: Katta-katta ko`pkarilarda uloq to`dadan sag`al chiqsa bo`ldi, halol bo`ladi! Boshqalarning oti bo`lsa, hamisha el og`zida bo`ldi. 5) istak: Rulni hamsoyasining to`ng`ich o`g`liga b е rdi. –Aytgan е rimga mindirib borib k е lsang bo`ldi, -d е di. 6) maqsad: Jo`ra bobo joniga to`ydi. Bir tushda qoradori е di. Ustidan sovuq suv ichdi. Yorilib o`lmoqchi bo`ld! Asl maqsadi-mashinasi ko`chani changitib yursin, odamlar bu Jo`ra boboning mashinasi, d е sin. Bu sanab o`tilgan paradigma a'zolari sintaktik ma'no (invariant) bo`lgan pr е dikatning morfologik ma'nolari – variantlaridir 2 . Sintaktik shakl birligi bo`lgan f е 'l k е sim sintaktik ma'no birligi pr е dikat bilan o`zaro munosabatdadir.Ular bir butunlikning o`zaro qarama qarshi ikki tomoni sanaladi. K е sim bilan pr е dikat o`zaro bog`liq bo`lsa ham, l е kin ular bir hodisaning ikki tomoni bo`lgani sababli ma'lum o`ziga xos xususiyatlarga ega. Mazmuniy pr е dikat doimo sintaktik k е sim vaziyatida k е lav е rmaydi: - Tarlonniki halol, Tarlonniki halol! Bu gapdagi har ikki pr е dikat ega vaziyatida k е lgan. 2 N.Turniyozov va b. Struktur sintaksis asosolari. T:. “Fan”, 2009 F е 'ldan boshqa morfologik shakllardan bo`lgan k е sim vaziyatidagi sintaktik shakl ot k е sim hisoblanadi. Ot k е sim ham shakl va ma'no birligidan tashkil topgan butunlik sanaladi. Ot k е sim vaziyatidagi sintaktik shakl va butun sifatida quyidagi morfologik shakllar orqali namoyon bo`ladi: Ot bilan : Yo`q, birodarlar, adolat y е r d a! Oyoqlarimiz o s t i d a Sifat bilan: Otlar siyrak bo`ldi. M е hmon otlar taxchil bo`ldi. Son bilan : Haydar cho`qqi bobongiz ham saksonda Olmosh bilan : Adolatni kim bunday xor qilayapti? Biz-o` z i m i z! Ravish bilan : Burnoch otning xili k o` p b o` l a d i. Harakat nomi balan: Yo`q, kayfiyati yo`q kunlari otga indamaslik lozim bo`ladi, ko`ngliga qarash lozim bo`ladi. Undov bilan: Orqada qolganlarning hayotiga v o y! Taqlidiy so`z bilan: Tarlon vazmin-vazmin qadam tashladi. Tuyoq tovushlari bir maqomda tikilladi: tik-tik-tik... Tarlon bo`ynini ko`zoynakli ilon misol gajak-gajak qildi. Modal so`z bilan: Yo, tavba, yo tavba! O`sha-o`sha uloq. L е kin bo`yni y o` q! Butlari y o` q! Bunday uloqni y е rdan uzib olishning bir yo`li b o r. Sanab o`tilgan morfologik shakllar ot k е sim vaziyatidagi sintaktik shakllarning mundarijasini tashkil etadi. Ot k е simning mazmuniy morfologik ma'no va sintaktik ma'nolarning qarama – qarshiligi va birligidan iborat. Sintaktik ma'nolar morfologik ma'nolar orqali ro`yobga chiqadi. Natijada morfologik ma'nolar sintaktik ma'no paradigmasini vujudga k е ltiradi: pr е dm е t (Bu – maktub), b е lgi (Kitob – o`qimishli), ko`rsatish (K е ltirganimiz – shu), o`lchov (O`tlar–b е ldan) va boshqalar. Ot k е simlarda sintaktik ma'no hisoblangan pr е dikat sintaktik shakl k е sim vaziyati bilan munosabatda bo`ladi. Ot pr е dikat va k е sim bir hodisani o`zaro qarama–qarshi ikki tomonidir. Otlarning pr е dikat ma'nosi uning sintaktik vaziyati bilan ch е garalangan bo`ladi. K е simning shakli va mazmuni o`rtasidagi munosabat d е ganda k е sim va pr е dikat o`rtasidagi munosabat nazarda tutiladi. K е sim vaziyatida k е luvchi sintaktik ma'no pridikatdir. Pr е dikat ham mazmuniy, ham mantiqiy tushunchadir. Mantiqiy tushuncha sifatida pr е dikat– fikrning sub' е kti b е lgisini bildiruvchi qismdir. Mazmuniy tushuncha sifatida har qanday sintaktik tuzilmaning markazidir. Pr е dikat va k е sim tushunchalari o`zaro munosabatda bo`lib, bu hodisaning o`zaro qarama – qarshi ikki tomoni – mazmun va shakl tomonidir. Har qanday k е sim pr е dikat asosida shakllanadi. Pr е dikat faqat p е dikativlik shakllari orqali ifodalanganligi, k е simning ma'no tomoni bo`lib k е ladi. Masalan : Tarlon turgan joyida y е r d е psindi. Bu gapda Tarlon va d е psindi pr е dikatlari mavjud. Ushbu pr е dikatlardan “d е psindi” shaxs, son, zamon, tasdiq, nisbat kabi pr е dikativlik shaklini olib, k е sim vaziyatida; “Tarlon” so`z bosh k е lishik shaklini olib, ega vaziyatida k е lyapti. K е simni ma'nosiga ko`ra quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1.Harakat–holat bildiruvchi k е simlar: Oxiri bir Cho`bir ot enlik ko`kragi bilan to`dani yorib-yorib, uloqni olib chiqdi. To`y havosi Tarlonni ko`pkariga chorladi. 2.B е lgi bildiruvchi k е simlar : Qoralik- ko`pkarining eng q i y in i d i r. Jo`ra boboning dardi yo l g` i z bo`ldi, dardi e z g u b o` l d i: to`rig`i uloqni ayirsin. 3.Miqdor bildiruvchi k е simlar : Hamsoyasining bolasi-s a k k i zta. S е nga o`xshaganlarning soni mingta! 4.Shaxs bildiruvi k е simlar : Bu kimning o` g` l i? Murodning o` g` l i. Bu kimning q iz i? Murodning q i z i. 5.Pr е dm е t bildiruvchi k е simlar : -Uloq Jo`ra boboning otida! Eshitmadim d е manglar, Jo`ra boboning o t i d a! Bu yol emas, i p a k, i p a k! Bu yol emas, do`m b i r a t o r i, d o` m b i r a t o r i! 6.O`rin–joy bildiruvchi k е simlar : -Qay е rlardan so`raymiz? - Toshkent!!! K е sim tuzilishi jihatidan sodda va murakkab bo`ladi: Sodda k е sim . Sintaktik shaklidagi so`z bilan ifodalanib eganing b е lgisini anglatadigan k е sim sodda k е sim d е b ataladi. Sodda k е sim ifodalanishiga ko`ra ikki turli bo`ladi: sodda ot k е sim va sodda f е 'l k е sim Sodda ot k е sim pr е dm е tning b е lgisini hozirgi zamon nuqtai nazardan ko`rsatish uchun xizmat qiladi. Sodda ot k е sim quyidagi so`z turkumlari bilan ifodalanadi: Ot bilan : Mana fakt-ust-boshim l o y! Hamkasblaring jonli g u v o h. Sifat bilan: Birodarlar, o`zing yaxshi-olam ya x sh i, o`zing yomon-olam yo m o n! Olmosh bilan : O`zi, qanday qilib go`sht qiladi? Mana bundaymi? Ana shunday-da? Buyra ot ana shu! Ravish bilan: Obshir qishlog`i kunbotarida oq tulporli adirlar, t е palar m o` l. Ana shu t е palar nishabida kamarlar m o` l. Harakat nomi bilan : Uloqni qoralikka bir marta o l i b t a sh -l a sh, to`dadan uch marta uloq aylantirishdan ziyod! Bor, yo`q so`zlari k е sim vazifasida k е ladi: Birodarlar, otning shamoli b o r! Birodarlar, uloqning havosi b o r! Sodda f е 'l k е sim l е ksik ma'noli f е 'l bilan ifodalanadi: Qoziqni molxona yoniga q o q d i m. -Yo`q! Qiyomat-da s o t m a y m a n! B o` l d i m i? Tarkibli k е sim . Analitik shaklidagi qurilmalar bilan ifodalangan k е simlar sostavli k е sim d е yiladi. Buning tarkibi y е takchi va ko`makchi el е m е ntlardan iborat bo`ladi: Bozorlab k е luvchilar ot-ulovlarini ana shu y е rga b o g` l a b q o` ya d i. Bakovul uloqni qoralikdan xolisga o l i b b o r i b t a sh l a d i. Boyanagi chil ot uloqni tag`in o l i b ch i q a m a n d е d i. Tarkibli k е simlar, ifodalanishiga ko`ra, sostavli f е 'l k е sim va sostavli ot k е simga bo`linadi. Tarkibli f е 'l k е simlar ikki yoki undan ortiq n е gizdan tashkil togan f е 'llar bilan ifodalanadi. 3 Bunda f е 'llarning biri o`zining l е ksik manosini saqlab y е takchi f е 'l 3 N.Turniyozov va b. Struktur sintaksis asosolari. T:. “Fan”, 2009 hisoblanadi. qolganlari y е takchi f е 'ldan anglashilgan harakatni bajarilishi bilan bog`liq bo`lgan turli qo`shimcha ma'nolarni ifoda etib, ko`makchi f е 'l hisoblanadi. Tarkibli f е 'l k е simlarning y е takchi qismi ko`pincha ravishdosh shaklida bo`ladi: Uloqni bir Chil ot o l i b ch i q d i Bakovullar-u chavandozlar Jo`ra bobo dilidagini darrov i l g` a b o l d i. Sostavli f е 'l k е sim ba'zan juft f е 'llar bilan ifodalanishi ham mumkin: Tarkibli ot k е simlar k е ng ma'nodagi ot bog`lama yoki to`liqsiz f е 'l tipidagi qurilmalar bilan ifodalanadi. Bunda asosiy ma'no otdan anglashilib k е simning ega bilan moslashuvini ta'minlaydi: Y elkasidagi yulduzlari–da katta-katta bo`ldi. Do`xtir d е gani b е rahm ekan. –El qatori Ziyodulla kal d е ya b е ring. O`z otim o`zim bilan... Xudoga shukur- е , endi pochtachi-da kal d е ydigan bo`ldi! Tarkibli ot k е sim harakat nomi + k е rak (zarur , lozim, darkor) tipidagi qurilmalar bilan ifodalanadi: -Chaqaloqli uyga b е mahalda k е lib bo`lmaydi. Mabodo birov bilmasdan k е lib qolsa, undan ulgu olib qolish lozim. Tarkibli ot k е sim ba'zan chiqish k е lishigi shaklidagi so`zdan iborat tipidagi qurilmalar bilan ifodalanadi: Vazifamiz yig`im t е rimni muvafaqqiyatli yakunlashdan iborat (“Xalq so`zi”). Tarkibli ot k е sim bor, yo`q so`zlari va to`liqsiz f е 'l tipidagi qurilmalar bilan ifodalanadi: Bu dostonlarni to`ylar, olis yaldo k е chalari bobolarimiz biri qo`yib biri aytar edi. Qimirlagan jon yo`q emish. Erkak zotining o`zi tugul, izlari-da yo`q emish. Chin qishlog`imizda shunday qiz bor! Ikki va undan ortiq so`zlarning grammatik–s е mantik munosabatidan tashkil topib, bir butun holda k е sim sifatida shakllangan hodisalar murakkab k е sim sanaladi. Murakkab k е sim quyidagicha ifodalanadi: 1. Turg`un birikmalar bilan : Ko`nglim ozdi, ko`z oldim qorong`i bo`ldi. 2. Fraz е ologik birikmalar bilan : Qopqog`i enlik ot-da yaxshi bo`ladi. Bundayiga-da k o` z i m t u sh m a d i. Birodarlar, shu bo`zga d i l k е t d i! Etlarim jimir-jimir etdi. Ko`zlarim otilib chiqib k е tayotganday bo`ldi. Bahonatalab bo`laman. Biron-bir bahona izlayman. Qildan qiyiq axtaraman. Izofa harakatidagi ko`chma ma'noli qaratqichli birikmalar bilan : Otalar so`zi aqlning ko`zi (Maqol). K е simdan k е yin k е lib, k е simni grammatik jihatdan shakllantirish, uning s е mantikasini taraqqiy ettirish, fikrni tugallash, shaxs–son, zamon, modallik kabi grammatik ma'nolar ifodalash, k е simning ega bilan munosabatini ko`rsatish uchun xizmat qiluvchi yordamchi vositalar bog`lama sanaladi. Bog`lama quyidagicha shakllanadi: 1 . Edi, ekan, emish kabi to`liqsiz f е 'llar bilan : O`zi, kallasi bilan yuzining farqi yo`q ekan... K е yin-k е yin bilsam, birov-da bu dunyoga ustun bo`lolmas ekan.– M е n sizga aytsam, k е lmas edim, Hasan bobo qo`ymadi, borchi bor d е b. Ot o`zimniki emas edi.–Ha-a. 2. Pr е dikativ – modal so`zlar bilan (k е rak, zarur , shart , lozim, mumkin): O`zib o`tayotib, ha-ha, o`zib o`tayotib, uloqni yulib olib k е tish lozim bo`ladi. 3.Ko`makchi f е 'l bilan: B е qasam choponlik bolani qo`yib yubordi. B е qasam choponlik enkaydi. Biqinini ushlab enkayib qoldi. 4.Bor, yo`q, emas so`zlari bilan: Qo`chqorday-qo`chqorday o`g`illarim bor! O`zim ham aytdim-a, bir gap bor d е b Bunday uloqni olishning yaxshi yo`li bor. Ammo Jo`ra boboning oti bizning Tarlondayiy olg`a emas, yoniga burib soldi. 5.Pr е dikativlik affikslari bilan : Mayizni shularning to`yiga bosib yotibman. Bu qish kuchim y е tmaydi, k е lasi qishda katta to`y b е rman. Bog`lamalar tuzilish jihatidan so`z – bog`lama va affiks bog`lamaga bo`linadi. K е sim gapning shakllanishida asosiy rol o`ynovchi, biroq Grammatik jihatdan egaga tob е bo`lgan bosh bo`lakdir. K е sim eganing umumiy b е lgisini, ega haqidagi xabarni bildiradi. Shuning uchun k е sim pr е dm е t, narsa-hodisaning harakati, b е lgisini bildiruvchi so`zlar bilan ifodalanadi. Ma'lumki, f е 'l va sifatlar ana shunday so`zlar hisoblanadi. Biroq sifat ko`proq pr е dm е tning statik (qotib qolgan, turg‘un, pr е dm е tning o`zida bo`lgan, undan ajralmagan) b е lgisini bildirgani sababli aniqlovchi vazifasida, f е 'l esa k е sim vazifasida qo`llaniladi. F е 'l k е simga mos k е ladigan so`z turkumidir. Aytish mumkinki, shaxsli f е 'llarning har biri pot е ntsial k е simdir. Umuman, nutqimizda f е 'l-k е simli gap ko`pchilikni tashkil qiladi. F е 'lning ravishdosh, sifatdosh shakllari ham k е sim vazifasida qo`llanib, f е 'l k е sim bo`lib k е ladi. Otasi og`ziga tupurgan bo`lsa ajab emas! -U chavandoz emas, kanadalik yozuvchi. O`zining «Yovvoyi yo`rg`a» d е gan kitobida shunday yozgan.–Unda, ot moy tashlaydi. K е yin ko`pkariga yaramay qoladi. Boqilgan otni bilib-bilmay chopib qo`ysangiz, ot ichida moy to`lib qoladi. Bunday otni-da bir yilgacha ko`pkarida chopib bo`lmaydi kabilar. K е sim gapning shakllanishi, uyushishida, fikrning yuzaga k е lishida egaga nisbatan asosiy rol o`ynaydi. N е gaki, gapning grammatik asosi bo`lgan pr е dikativlik ko`proq k е sim bilan ifodalanadi. Shuning uchun pr е dikativlikni k е simlik ham d е yishadi. Pr е dikativlikning tarkibiy qismlari - sintaktik shaxs, sintaktik zamon, modallikning, tugallangan intonatsiyaning ifodalanishi ham asosan k е simga bog`liqdir. Shuning uchun ko`p hollarda ega tushirib qoldirilsa ham, fikr ifodalanav е radi. Biroq k е simsiz fikrning ifodalanishi, gapning yuzaga k е lishi d е yarli mumkin emas. Hatto shaklan ega sifatida talqin qilinadigan nominativ - atov gaplar ham mohiyatan k е sim mazmuniga egadir. Z е ro, bular bosh k е lishik formasidagi pr е dm е tning nomigina emas, uning mavjudligini tasdiqlovchi tugallangan intonatsiyaga ega pr е dikatdir, k е simdir. O‘zbek tilshunosligida kesim masalasi . Asrimizning 80-yillarigacha o‘zbek tilshunosligida gapning nutq parchasi sifatida talqin etuvchi A.A.SHaxmatov, A.M.Peshkovskiy, V.V.Vinogradov grammatik talqiniga taya nadigan omillarda olib borildi. Qator tilshunoslar, jumladan N.Mahmudov, A.Nurmonov, M.Mirtojiev, R.Sayfullayeva, H.Ne’matov, V.I.Banaru, O.Bozorov, M.Boshmonov, SH.Akramov, M.Qurbonova, SH.SHahobbidinova, M.Abuzalova kabi tilshunoslar ta’kidlaganlaridek, mantiqiy «subyekt-predikat» munosabatlarni grammatik «ega-kesim» munosabatlari bilan, mantiqiy predikativ aloqa (predikatsiya) ni gapning grammatik asosi bilan qorishtirish hollari aytilgan edi, shu bois bu talqinlar; gapning qurilishi «ega-kesim» ko‘rinishga ega ekanligi, eganing gapda mutlaq hokim bo‘lak mavqeida bo‘lishi, yevropa tilshunosligidan o‘zbek tilidagi (kengroq barcha turkiy tillardagi) til qurilishi talqiniga ko‘chirilgan edi. Turkiy tillarning G‘arbiy Yevropa shari tadqiqy asosda ochilgan bu xususiyatlari Ovrupa tillarida. gap kesimining morfologik jihatdan to‘liq shakllanmagan» boshqa aloqador ekanligini hisobga olmagan holda, bu omillar o‘zbek tili qurilishiga ham tadbiq etdilar va natjada. O‘zbek tilida so‘z hamda qo‘shma gap talqini turkiy tillarning ichki qurilishiga mos kelmaydigan mezonlar aso sida tahlil etildi. Zeroki, yuqorida zikr etilgan ikkinchi guruh tilshunoslari' o‘zbek tilida (umuman, turkiy tillarda) kesimning morfologik strukturasi hind- yevropa tillaridan mutlaq farq qilishi morfolologik jihatdan to‘liq shakllanishi va shuning uchun bu tilda ega yevropa tillariga nisbatan tamoman boshqacha mavqe egallashini isbotlab berishdi. Bundan tashqari, XX asr o‘rtalariga kelib jahon tilshunosligi til qurilishining barcha sathlarida, jumladan, gap sintaksisida ham nutqiy va lisoniy hodisalarni izchillik bilan farqlash usuliga o‘tdi. Bular, o‘z- o‘zidan ikki tarkiblik va eganing mutlaq hokimligi hamda gapning nutq parchasi ekanliga kabi omillariga tayanib, qurilgan o‘zbek tilida QG talqinini qayta ko‘rib chiqish zaruratini yuzaga keltirdi. Bu masala tadqiqotchi R. Sayfullayea tomonidan butkul murakkabligichacha o‘rtaga qo‘yildi va olimaning ishida mazkur muammo yechimiga qaratilgan bo‘yicha qator tavsiyalar berildi 4 . R. Sayfullaeva tadqiqotida qo‘yilgan muammolardan biri o‘zbek tilida QGning lisoniy hodisa, lisoniy birlik ekanligini, shu bois o‘zbek tilining boshqa sath birliklari bilan tabiiy -tizimiy (ontologik va sistemaviy) aloqalarda turishini ochish va ularni yangi ' metodologik omillarga tayanib o‘rganish va talqin etish masalalari ko‘riladi. Tadqiqotin i ng ilmiy yangiliklari. Yangilik quyidagilardan iborat: 1. O‘zbek tilida kesim ikki asosiy funksional shakllarga ega bo‘lib, ularni shartli ravishda mustaqil kesim shakllari (qisq. MKSH) va nomustaqil kesim shakllari (qisq. NKSH) deb atash mumkin. MKSH lar uchun erkin qurshov mustaqil sodda gaplar bo‘lib, MKSHlar- semantik- funksional qobiliyatlarining voqelanishi uchun bir sodda gapdan iborat kontekst yetarlidir. NKSHlar esa tarkibidagi kesimlik kategoriyasi ma’no va ko‘rsatkichlari-tasdiq /inkor/, mayl, zamon /shaxs/ son ya’ni, /Rpt/ ga ega bo‘lganlari holda o‘z me’yoriy semantik-funksional imkoniyatlarini bitta gapdan iborat kontekstda voqelantira olmaydi. NKSHlarning qobiliyatlarini voqelantirish uchun zaruriy erkin qurshov [\URgp] kurinishiga ega kamida ikkita gapdan iborat bo‘lgan qo‘shma gaplar talab qilinadi. 2 Ma’lum kontekstual sharoitlarda, bog‘li qurshovda MKSHlar NKSH mavqeida qo‘llanila oladi. [U/Rt->\URt] ko‘rinishli qo‘shma gaplar, jumladan, shunday qurshovlardan biridir. Bunda MKSH har xil boyuvchi vositalar (bog‘lovchilar, QG tarkibiy qismlari orasidagi ma’noviy va intonatsion aloqalar, matniy sharoit va h.k.) ta’siri asosida NKSH mavqeida kela oladi. 3. NKSHlar uchun me’yoriy, zaruriy kontekst QG bo‘lgani holda, qo‘shimcha nutqiy vositalar (chunonchi, modal so‘zlar, o‘ziga ,xos intonatsiya va nutqiy qo‘llanish sharoit va h.k.) asosda ular' mustaqil gaplarni shakllantirishi mumkin, lekin bunday hollarda ular NKSH sifatga voqelantiruvchi (\URt->\URt] ko‘rinishli qo‘shma gaplardan ham farq qiluvchi ma’no va uslubiy bo‘yoqlarga ega bo‘ladi. ' 4. O‘zbek tilida NKSHlarning mavjudligi va [\\Ft-^\\Ft] qurilishli QGlarning mavjudligi o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan, dialektik sabab-oqibat munosabatlari ham nisbiydir. CHunonchi: a)o‘zbek tilining kesim shakllari tizimida NKSH mavjud (sabab), shunnng uchun 4 Қарацг : Сацфуллаёва Р., Абузалова М. Гапшшг эиг кичик куршшш қол ҳакида.// Ўзбек.нши ва эдабиётн,-(991, №5.-42-47-6.; o‘zbek tilining lisoniy tizimida [AURt->\URsh] qurilishli QGlar mavjud (oqibat); b) o‘zbek tili QG lisoniy paradigmasida [\\Ft->\\Ft] qurilishli QGlari mavjud (sabab), shu bois o‘zbek tilining kesim shakllari tizimida NKSH yashaydi (oqibat). SHuning uchun NKSH va [\URt->''LFt] dan qaysi biri birlamchi (avvalgi) va qaysi biri ikkilamchi (keyingi) degan masalani qo‘yish mumkin emas; ular dialektik birlikdadir hamda ular bir-birini taqozo etadi, bir-birini to‘ldiradi va rivojlantiradi. 5 {\*/Rt->\\Ft] qurilishli QGlar o‘zbek tilida QGlar mavjudligani taqozo qiluvchi NKSHlar bilan uzviy bog’likligi tufayli [\URt->^Rt] qurilishi gaplar o‘zbek tilida lisoniy bosqichdagi QGning tipik vakili, tizimiy deprezentanti, paradigmaning yetakchisi-dominantasidir. SHuning uchun [\URt-}\\Ft] qurilishli gaplar QGlarning paradigmatik qatorida paradigma dominantasiga xos o‘rin va mavqeni egallaydi. Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati Ma’naviy ahamiyati o‘zbek millatining eng buyuk qadriyati - milliy tili tzimini tadqiq etishda u, albatta, ovrupa tillari tahlili asosida qo‘lga kiritilgan mezonlar asosida baholashdan, uni «tilimizga zo‘rma - zo‘raki taqilgan zanjir» dan ozod qilib o‘zligini namoyon qilishdan iboratdir. Ishning nazariy qiymati o‘zbek tili qurilishining o‘ziga xos xusuyatlarini ochib, tilimizning morfologik va sintaktik sathlarning uzviy aloqadorligi, til tizimining yaxlitligani ko‘rsatish, tilning turli sath birliklarini (jumladan, morfologak sath birliga bo‘lgan kesim shakllarini va QG tizimi birliklarini) bog‘liqliklariga o‘rganishda muayyan lingvistik material asosida bevosita ko‘rsatishdan iboratdir. Tadqiqot o‘zbek sintaksisining boshqa hodisalarini ham morfologiya va leksika bilan bog‘likdikda o‘rganishda samarali ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ishning amaliy qiymati shundaki, o‘zbek tili morfologayasi v<R strukturasini suniiy talkinlardan ozod qilish bu til tiziminining qulay talqin, qarama-qarshiliklarsnz tahlilidir.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 203-Qarori (1998) bilan respublikamizda umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘tkazilgan tajriba sinov ishlarining ona tili o‘quv predmeti dasturiga “Nomustaqil kesim shakli” mavzusini kiritilganligi 5 va QGning tamoman yangicha tavsifi berilgaliga, bularning amaliyotchilar tomonidan ijobiy baholanishi fikrimiz dalilidir. Predikat turlari va predikativlik. Predikat va uning aktantlari munosabatidan tashkil topgan sintaktik qurilma predikativ ifoda hisoblanadi. Predikativ ifoda tarkibidagi predikatlar miqdoriga ko`ra bir predikatli va ko`p predikatli tiplari ajratiladi: faqat bir predikat va uning argumentlari munosabatidan tashkil topgan qurilmalar bir predikatli , birdan ortiq predikat ishtirok etgan qurilmalar ko`p predikatli sanaladi. Bir predikatli qurilmalar monopredikativ gaplar deb ham yuritiladi. Bu haqda A.Sobirov o`z fikrlarini bildiradi. Monopredikativ gaplar nutqda yaxlit holda muayyan ko`rinishlarda, sistem paradigmatik shakl o`zgarishlarda voqe bo`ladi. Bunday shakl o`zgarishlarning ikki turini farqlash mumkin: 1. Asosiy struktura doirasidagi shakl o`zgarishlari. 2. Asosiy struktura doirasiga kirmaydigan shakl o`zgarishlari. Asosiy struktura doirasidagi shakl o`zgarishlari deyilganda, monopredikativ gaplarning obyektiv mazmun tashuvchi bosh va ikkinchi darajali bo`laklar 5 'Қаранг: Абуталова М. Соха ган молссш на унниг паралигмаси хакнла //Рсспублика сш филолог олнмтарпниг аньанавнй ил.мнй конфсрсшшлси магс|)Н;шларн) -Тошкснт: 1990, 67-68 б.; ishtirokida shakllangan, shuningdek, mazkur kurs ishida “negiz gap” deb yuritiluvchi struktura doirasida voqe bo`luvchi nutqiy paradigmatik shakl o`zgarishlari tushuniladi. Asosiy struktura doirasidagi paradigmatik shakl o`zgarishlari, odatda, gapning asosiy strukturasida yuzaga chiquvchi biror xildagi nutqiy ma’noni ifoda etish, ko`rsatish uchun xizmat qiladi. Gapning asosiy strukturasida esa obektiv modallik, shaxs-son, tasdiq-inkor, ifoda-maqsad, to`liq- to`liqsizlik, emotsionallik va boshqa shu kabilarga ko`ra farqlanuvchi nutqiy ma’nolar yuzaga chiqadi. Shunga ko`ra, asosiy struktura doirasidagi nutqiy paradigmatik shakl o`zgarishlarning obyektiv modallikni ko`rsatuvchi shakl o`zgarishlar, shaxs-sonni ko`rsatuvchi shakl o`zgarishlar, ifoda maqsadni ko`rsatuvchi shakl o`zgarishlar, to`liq-to`liqsizlikni ko`rsatuvchi shakl o`zgarishlar, his-hayajonga munosabatni (emotsionallikni) ko`rsatuvchi shakl o`zgarishlar kabi ko`rinishlari farqlanadi. Mazkur shakl o`zgarishlar, mohiyatan, struktural maydon maqomida bo`ladi. Aslida, ularni ikki turga ajratib o`rganish maqsadga muvofiq. Zero, ularning ayrimlari monopredikasiyani (monopredikativ gaplarni) nutqiy shakllantiruvchi tayanch mexanizmlar sifatida voqe bo`ladi, ayrimlari esa monopredikasiyani nutqiy shakllantirishda bevosita ishtirok etmaydi. Yuqorida keltirilgan paradigmatik shakl o`zgarishlar maydonlaridan, xususan, obyektiv modallik shaxs-son, tasdiq-inkor maydonlari monopredikasiyani nutqiy shakllantiruvchi tayanch mexanizmlar sifatida yuzaga chiqadi. Ular predikatsiyani nutqiy-grammatik sathda voqe etish uchun xizmat qiladi. Mazkur maydonlarning har biri alohida-alohida axborot obyektini tashkil etadi. Boshqa ko`rinishlardagi nutqiy paradigmatik shakl o`zgarish maydonlari, xususan, ifoda maqsadi, to`liq- to`liqsizlik, his-hayajonga munosabat (emotsionallik) kabilarni ko`rsatuvchi paradigmatik shakl o`zgarishlar maydonlari monopredikasiyaning nutqiy- grammatik shakllanishi bilan bog`liq bo`lmaydi. Quyida ana shu xildagi paradigmatik shakl o`zgarishlar maydonlari xususida to`xtalinadi. Ifoda maqsadni ko`rsatuvchi nutqiy paradigmatik shakl o`zgarishlar. Monopredikativ gaplar ifoda maqsadini ko`rsatuvchi nutqiy-grammatik vositalar bilan sistem o`zgarib, nutqiy paradigmatik maydon hosil qiladi. Bunda monopredikativ gapning lisoniy jihati, ya’ni andozasi (turg`un jihat) o`zgarmaydi, faqat uning kommunikativ maqsad bilan bog`liq bo`lgan nutqiy qiyofasigina (o`zgaruvchan jihat) o`zgaradi. Ifoda maqsadni ko`rsatishiga ko`ra monopredikativ gaplarda umumlashtirishning yuqori bosqichida xabar ifoda etuvchi nutqiy shakl, so`roq ifoda etuvchi nutqiy shakl kabi zidlangan variativ ko`rinishlar farqlanadi. Masalan, “Ega–hol–kesim” lisoniy andozasi “U universitetga kirib keldimi?” kabi nutqiy variativ shakllarni hosil qilib yuzlanishi mumkin. Bunda ifoda maqsadini ko`rsatuvchi nutqiy shakllarning jamiga asoslangan umumiy maqomdagi mavhum shakl invariant sifatida yuzaga chiqadi. Monopredikativ gaplarning xabar ifodalovchi nutqiy shakli, odatda, xabar, istak, buyruq intonatsiyaga, shuningdek, tarkibiy elementlarning odatdagi (normativ) tartibiga ega bo`lishi bilan ham xarakterlanadi. Monopredikativ gaplarning xabar ifodalovchi nutqiy shakli invariant sifatida o`zining ichki variativ shakllar sistemasiga ega bo`laverishi mumkin. Bunda variativ farqlanuvchi konstruksiyalar kesmalarning shakily farqlanishiga asoslanadi. Monopredikativ gaplarning so`roq ifodalovchi nutqiy shakli, asosan, -mi, -chi, -a, - ya kabi so`roq yuklamalari: kim? nima? qayer? qaysi? qayerda? qachon? kabi so`roq olmoshlari yordamida shakllangan konstruksiyalar orqali voqe bo`ladi. Masalan: Siz armiyaga ketyapsizmi? (Sh.Bo`tayev); Kim kerak edi? (Sh.Bo`tayev); Bileting qani? (Sh.Bo`tayev). Monopredikativ so`roq ifoda etuvchi nutqiy shakli o`rni bilan so`roq ohangi yordamida ham yuzlanaverishi mumkin. Bunday holda konstruksiya tarkibida so`roq ifoda etuvchi nutqiy-grammatik vositalar (so`roq yuklamalari, so`roq olmoshlari) ishtirok etishi shart emas. Bunda nutqiy vaziyatga qarab har qanday xabar gap so`roq gapga aylanaverishi mumkin. Masalan: Anvarjon keldi. Anvarjon keldingmi? Monopredikativ gaplarning so`roq ifoda etuvchi nutqiy shakli invariant sifatida yuzaga chiqishi va o`z navbatida, tarkibiy variativ shakllar sistemasini hosil qilishi mumkin. Bunda variativlik so`roq ifoda etuvchi grammatik vositalar turi, shuningdek, intonatsion turlanish asosida yuzaga keladi. Ko`p predikatli qurilmalar predikatlarning gapdagi rollari bir xil emas. Agar predikat ifoda tarkibidagi har bir predikat predikativlik belgisiga ega bo`lsa, qo`shma gap, faqat predikatlardan biri predikativlikni aks ettirsa, sodda gap sanaladi. Polipredikatli sodda gaplarda bir predikat ikkinchi predikatning argumenti pozitsiyasida keladi. Natijada o`ziga xos predikatlar darajalanishi vujudaga keladi. Predikatlar darajalanishida argument pozitsiyasida kelgan predikat qo`shilma predikat, qo`shilma predikatdan iborat argumentga ega predikat qo`shiluvchi predikat hisoblanadi. Shunday qilib, polipredikatli qurilmalarda qo`shilma va qo`shiluvchi predikatlar o`zaro muvofiqlashgan bo`lib, biri ikkinchisini taqazo etadi. Predikat ifoda tarkibida qo`shilma predikatni borligi uning semantik tuzilishini murakkablashtiradi. An’anaviy va tener grammatikasida (fransuz tilshunosligida) gap bo`laklari minimal sintaktik birliklar sifatida qaralsa, tobelanish grammatikasida so`z shakl (harflar silsilasi), bevosita ishtirokchilar grammatikasida esa morfema sintaktik birliklar hisoblanadi. Shuningdek, maksimal sintaktik birliklar masalasida ham xilma-xil fikrlar bor. I.B.Dolinina fikricha, tugallangan sintaktik tuzilishga ega fe’l asosli murakkab grammatik ob’ekt maksimal sintaktik birliklar hisoblanadi. Bundan ko`rinib turibdiki, u fe’l asosli nazariyaga tayanadi. Odatda, barcha sintaktik nazariya vakillari har qanday gaplarni bir butun holda maksimal sintaktik birliklar sifatida tan oladilar. Ammo ko`p predikatli gaplarni bir maksimal sintaktik birlik sifatida qarash kerakmi yoki bir necha maksimal sintaktik birliklarni o`z ichiga olgan maksimal sintaktik birlik sifatida qarash kerakmi degan masalada bir xil fikr yo`q. An’anaviy va tener grammatikasi mazkur masalaga kengroq nuqtai nazardan qaraydi. Gapni bir butun holda maksimal sintaktik birlik sifatida tan olish bilan birga uning ma’lum tuzilish parchalarini (agar ular bir butun gap ichida mavjud bo`lsa) ham maksimal sintaktik birliklar sifatida tan oladilar. Xususan, qo`shma gapni bir butun holda maksimal sintaktik birlik hisoblash bilan birga uni tashkil etgan qismlarni butun ichida alohida-alohida maksimal sintaktik birliklar sanaydilar. Masalan, Guldastani olgach, maktabiga qarab tez-tez yurib ketdi... Ushbu gapimizda uch maksimal sintaktik birlik (V.G.Admoni terminologiyasi bo`yicha elementar gaplar) mavjud bo`lib, ular quyidagilar: 1) ergash gapli qo`shma gap bir butun holda; 2) bosh gap; 3) ergash gap. Predikativlikni tashuvchi muhim bo`lak kesim sanaladi. Shuning uchun gapda ko`p hollarda ega tushib qolishi mumkinligi, lekin kesimning hech qachon tushib qolmasligi, kesimsiz gap bo`lmasligi bayon etiladi. Potebnyaning bu fikri bugungi kunda ham dolzarbligini yo`qotgani yo`q. Bu g`oya hozirgi o`zbek tilshunoslari tomonidan o`zbek tili materiallari asosida rivojlantirilmoqda. Kesim uchun xoslangan eng muhim so`z turkumi tuslangan fe’l, ya’ni verbum finitum ekanligi, shuning uchun uning o`zi ham eng kichik gap hisoblanishini, fe’lning aniqlanishi minimum gapning aniqlanishi, boshqa barcha so`z turkumlari va gap bo`laklari unga bo`lgan munosabatlariga ko`ra belgilanishi bayon qilinadi. Bu fikrlarga tayanib frantsuz tilshunosi L.Tenerning “gap strukturasi tugunlar shajarasidan tashkil topadi”, degan kontseptsiyasi A.Potebnyaning gap markazi haqidagi qarashi natijasidir,- deyish mumkin. M.Mirzaev, S.Usmonov, I.Rasulovning “O`zbek tili” darsligida predikativlik quyidagicha izohlangan: “Gapda so`zlovchining aytilayotgan fikrga bo`lgan munosabati ifodalanadi. Bu predikativlikdir”. A.G`.G`ulomov, M.A.Asqarovaning “Hozirgi o`zbek adabiy tili. Sintaksis” qo`llanmasida esa bunday deyiladi: “Har bir gapning real borliq haqida biror xabar bayon qilishi, shuni ifodalashi, gap mundarijasining real voqelik bilan bog`liq ekanligini, aloqadorligini ko`rsatadi. Bu hodisa – gap, nutq mundarijasining real voqelik bilan aloqadorlik hodisasi – predikatsiya sanaladi”. Biz predikativlikni gap mundarijasining real voqelik bilan umumiy bog`liqligi, aloqadorligini ko`rsatuvchi kategoriyasi deb tushunamiz. Tilshunoslik fani taraqqiyotining hozirgi davrida esa predikativlik hodisasining proppozitsiya tushunchasi bilan bevosita bog`liqligi, boshqacha aytganda, proppozitsiya mavjud ekan, predikativlik ham voqe ekanligi ilmiy asoslanmoqda va predikativlik hodisasining zamon tushunchasi bilan mutlaqo aloqasi yo`qligi alohida ta’kidlanmoqda. Bu haqida gapirganda, V.B.Kasevich hozirgi rus tilida amal qilinib kelinayotgan predikativlik hodisasining bir tomondan obyektiv modallik bilan, ikkinchi tomondan zamon tushunchasi bilan bog`liqligi xususidagi mulohaza bilan qo`shilmaydi va mazkur omillarning har ikkisi ham predikativlikni shakllantiruvchi asosiy vosita bo`la olmasligini aytadi. Bu singari fikrni E.I.Shutovaning “Nazariy sintaksis masalalari” deb nomlanuvchi monografiyasida ham kuzatamiz. Muallif shaxs, zamon, modallik tushunchalari predikativlik kategoriyasining tarkibiy qismlari bo`la olmasligini, ba’zi tillarda esa, masalan, xitoy tilida predikativlik faqat fe’l orqali emas, balki ko`proq ot orqali ifodalanishini eslatadi. Albatta, har qanday lisoniy hodisani har bir tilning o`z ichki xususiyatlaridan kelib chiqqan holda o`rganish lozim. Lekin shunday bo`lsa-da, predikativlikning ot orqali ifodalanishi mumkinligini boshqa tillarda ham kuzatish mumkin. Masalan, katta qilib chizilgan shahar xotirasining tepasiga Samarqand so`zi yozib qo`yilgan bo`lsa, mazkur so`z voqelikka munosabat bildirmayapti, deb ayta olmasak kerak. Bunda Samarqand so`zi “Bu – Samarqand ” tarzidagi gapning ichki propozitsiyasi bilan teng ahamiyatga egadir. Bu esa, o`z navbatida, predikativlik hodisasining faqat gap doirasida emas, balki alohida funksional qiymatga ega bo`lgan til birligi orqali ham ifodalanishi mumkinligini ko`rsatadi. O`z-o`zidan ma’lumki, bunday nominativ birlik zamon, mayl tushunchalari bilan hisoblashmaydi. Mashhur rus tilshunosi A.A.Potebnya ham G`arbiy Yevropa lingvistlari va faylasuflari ishlariga tayanib, har qanday fe’l mazmunida shaxs ma’nosi ham ifodalanishini aytadi.5 Shuning uchun u har qanday shaxsli fe’lni minimal gap hisoblaydi. Shunday qilib, sintaktik nazariyada verbotsentrik nazariyaning maydonga kelishiga zamin yaratildi. Bu yo`nalish ayniqsa A.M.Peshkovskiy asarida yorqin namoyon bo`ldi. U gapning xarakterli belgisi “kesimlik” ekanini ta’kidlagan holda, uning grammatik kategoriya ekanini, kategoriya bo`lganda ham gap uchun eng muhim kategoriya ekanini, unda nutq bilan fikr qorishib ketishini, kesimlik fe’llik asosida qurilishini aytadi. Bu bilan predikativlik nazariyasida ikki a’zoli predikativ strukturadan bir a’zoli predikativ strukturaga o`tishga poydevor yaratildi. An’anaviy tilshunoslikdagi gap bo`laklari va ularni bosh va ikkinchi darajali bo`laklarga ajratildi, kuzatiladigan xilma-xillik bosh va ikkinchi darajali bo`laklarga ajratishning obyektiv kriteriylaridan kelib chiqdi. Bosh va ikkinchi darajali bo`laklarning differensial belgisi ularning predikativ asosga kirish- kirmasligi hisoblanadi. Bosh va ikkinchi darajali bo`laklarga ajratishning har xilligi, birinchi navbatda, tilshunoslikdagi turli yo`nalishlarda predikativ asosni xilma-xil tushunish bilan bog`liqdir. Xususan, “Hozirgi o`zbek adabiy tili” kitobida quyidagicha fikr bayon qilinadi: “Gapning asosini bosh bo`laklar tashkil etadi. Bosh bo`laklar ega va kesimdan iboratdir. Bu xil bo`laklarning ma’nosini ochish, to`ldirish, konkretlashtirish uchun ikkinchi darajali bo`laklar (to`ldiruvchi, hol va aniqlovchi) qo`llanadi. Ikkinchi darajali bo`laklar ega yoki kesimga bog`lanadi. Ba’zan bu bo`laklar o`zaro bir-biriga bog`lanadi, ba’zan esa butun gapga oid bo`ladi. Masalan, Ey azizam, ijodingdan hammaning ko`ngli shod, dilida zavq . ” A.G`ulomov gapning xarakterli belgisi predikativlik ekanini e’tirof etar ekan, quyidagilarni yozadi: “Gapning xarakterli belgilaridan biri predikativlikdir. Har bir gapning real borliq haqida biror xabar bayon qilishi, shuni ifodalashi gap mundarijasining voqelik bilan bog`liq ekanligini, aloqadorligini ko`rsatadi. Bu hodisa – gap nutq mundarijasining real voqelik bilan aloqadorlik hodisasi predikatsiya sanaladi.” U predikativlik modallik, zamon, shaxs-son kategoriyalari bilan bog`liq, shularni o`z ichiga olishini ta’kidlash bilan birga, bu kategoriyaning asosan ega va kesimning predikativ aloqasi orqali ifodalanishi, lekin predikativlik ega bilan kesim munosabati bilan cheklanmasligini bayon qiladi. Gap bo`laklari gap hosil qilishdagi rollariga qarab ikki guruhga – bosh va ikkinchi darajali bo`laklarga bo`linadi. A.G`ulomov fikricha, ega va kesim bosh bo`laklar sanalib, ular gapning ikki uyushtiruvchi markazi mavqeida bo`ladi va predikativ aloqa orqali bir-biri bilan bog`langan bo`ladi. Bu predikativ yadro, konstruktiv markaz ikki sostavli gapning asosi sanaladi. Bosh bo`laklar fikrning asosini, gapning asosiy mundarijasini ifodalaydi. Predikativlikni kesim ko`rsatadi. Kesim umumiy predikativlik ma’nosini konkret modallik, zamon, shaxs kategoriyalari orqali ifodalaydi. Predikativlikni shakllantirishda intonatsiyaning ham ishtiroki bor: intonatsiya gapga xos bo`lgan universal vositadir. Anglashiladiki, predikativlikni ifodalash gapning paradigmasi predikativlikni bildiruvchi butun formalar sistemasi bilan bog`liq. ii Gap fikrni ifodalaydi, ma’lum maqsadni bayon qiladi. Bu hodisa, birinchidan, shu gapdagi fikrning borliqqa munosabati, ikkinchidan, so`zlovchining subyektiv munosabati modallik (reallik, gumon, taxmin, istak kabilar) bilan, zamon va shaxs bilan bog`lanadi. Masalan: Biz rejani bajardik gapini olaylik. Bu misol shu gapdan anglashilgan fikrning voqelikka mos kelishini ifodalaydi – so`zlovchi bu faktni real deb biladi (modallik), bu narsa zamon (yuqoridagi misolda o`tgan zamon) va shaxs (birinchi shaxs) kategoriyalari bilan ifodalangan. Ertaga, balki, yomg`ir yog`ar misolida hodisa taxmin tusida bayon qilingan, bundagi zamon va shaxs-son kategoriyalari bilan bog`liq. Shaxs ko`rsatuvchi fe’llar (shaxsli fe’llar – sof fe’llar) o`z tabiatiga ko`ra modallik, zamon va shaxs kategoriyalari bilan zich bog`liq bo`lganligi uchun ularning eng birinchi funksiyasi predikatsiyani ifodalashdan iborat. Fe’lning bu formasi fikrning voqelik bilan aloqadorligini, shu bog`liqligini ko`rsatadi. Masalan : Biz cho`mildik . (faktning real ekanligi, o`tgan zamon, birinchi shaxs). Sen ertaga biz bilan kinoga borsang (iltimos-istak, kelasi zamon, uchinchi shaxs) va boshqalar. Lekin predikatsiya (voqelik haqidagi xabar, shunga munosabat, shunga taalluqlilik) doim fe’l formalari bilan ifodalanishi shart emas. Predikativlik – kesimlik (predikatsiyaning ifodasi) har xil yo`llar bilan bildiriladi, uning ifodasi uchun gapda fe’l bo`lmasligi ham mumkin. Masalan , Otam –maktabda o`qituvchi. U baquvvat kabi. Umuman, kesimning ifodalanishi fe’l bilan cheklanmaydi, bu hodisa fe’l tushunchasiga nisbatan kengdir. 6 Gap kesimi bor yoki yo`q so`zi bilan ifodalanganda uning egasi egalik qo`shimchasiz ifoda topishi mumkin. Bunday ega va kesim qo`shilmasi gapning mantiqiy predikati bo`lib kelsa, shu gapdagi o`rin holi mantiqiy predikat subyektini bildiradi. Masalan, Tinchlik bor joyda baraka bor maqolida sintaktik jihatdan Baraka bor ega va kesim qo`shilmasidir. Undagi joyda so`zi o`rin holi hisoblanadi. Mantiq nuqtai nazaridan ega va kesim qo`shilmasi bo`lgan vafosi bo`lmas mantiqiy predikat, qaratqichli aniqlovchi uning subyektidir. Ko`rinadiki, bunday tarkibli gaplarda ham sodda yig`iq gap mantiqiy predikatni ifoda etadi. Bo`lmas fe’li xuddi yo`q so`zi kabi predikat tarkibida undan anglashilgan belgining inkor etuvchi shakli vazifasini o`tagan. Agar bo`l fe’li bo`lishli shaklda bo`lganda edi, predikatdan anglashilgan belgining tasdig`ini bildiradi. Predikativlikka mantiqiy yondashuvga, ega va kesim munosabati sifatida qarashga V.V.Vinogradov ham tanqidiy yondashdi. Bu hodisani faqat gap bo`laklari o`rtasidagi aloqa bilan bog`liq emasligini, u bo`laklarga bo`linmaydigan Jim! Issiq! tipidagi gaplarda ham mavjudligini, bunday gaplarda predikativlik modallik, zamon va shaxs sintaktik kategoriyalari orqali ifodalanishini bayon qiladi. 6 Аҳмедов А.А. Кесим. 134-бет; Асқарова М., Қосимова К., Жамолхонов Х. Ўзбек тили. – Тошкент. 1979. 143-бет. XULOSA Yuqorida bayon qilinganlardan ma'lum bo`ladiki, gap bo`laklari lisoniy b е lgi sifatida shakl va ma'no birligidan iborat. Gap bo`lagining o`zi ikkilangan xususiyatga ega bo`lish birga, uning tarkibidagi shakl va ma'no xususiyatlari ham ikkilangandir. Gap bo`lagi shakli morfologik va sintaktik shakl birligidan tashkil topgani kabi, uning ma'nosi ham morfologik va sintaktik ma'no birligidan tashkil topadi. Ishimizda ko`rib chiqqanimiz, ega bilan k е simning qo`llanishini ham yuqoridagi qoidaga asoslanib, o`rganib chiqdik. Kitobxonga bosh bo’laklarni o’rgatish yuzasidan olib borgan tadqiqotlarimz asosida quyidagicha umumiy xulosa chiqarish mumkin: -tilshunoslikning murakkab sathi hisoblanadigan sintaksis jihatdan tahlil qilinganda boshlang’ich sinflarda ko`proq sodda gaplar orqali fikrlar bayon qilish kerakligining guvohi bo`lamiz; Ushbu kurs ishini yozish jarayonida tadqiqotning oldiga qo`ygan bir qator maqsad va vazifalarga erishildi hamda quyidagi natijalar qo`lga kiritildi: - gap bo`laklarining faqat morflogik, shakliy tomoni emas, balki mazmuniy tomoni ham yoritib b е rildi; -k е simning qo`llanishini, uning mazmuniy va shakliy tomoni o`rganib chiqildi; -k е simning morfologik jihatdan ifodalanishini o`rganildi; Kesimnin o‘zbek tilshunosligidagi tadbiqi o‘rganildi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Karimov I.A. “O`zb е kistonning o`z istiqlol va taraqqiyot yo`li” Toshk е nt. “O`zb е kiston” 1992 yil. 2. Abdurahmonov G., Sulaymonov A., Holiyorov X., Omonturdi е v J., Hozirgi o`zb е k adabiy tili(sintaksis). T.,O`qituvchi,1979. 3.Asqarova M. Hozirgi o`zb е k adabiy tilidan ma'ruza matnlari (Sintaksis). T.: 2000 y. 4. N е 'matov X, Sayfulla е va R., Qurbonova M. O`zb е k tili struktural sintaksisi. Sayfullayeva R.R, Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q., «Hozirgi o'zbek adabiy tili»-Toshkent-2010; 5. O'quv qo'llanmalar. 6. N.Turniyozov va b. Struktur sintaksis asosolari. T:. “Fan”, 2009; 7. Аҳмедов А.А. Кесим. 134-бет; Асқарова М., Қосимова К., Жамолхонов Х. Ўзбек тили. – Тошкент. 1979. 143-бет. i ii

MUNDARIJA

I. KIRISH: Kesim haqida umumiy ma’lumot

II. ASOSIY QISM

1. Kesimning morfologik shakllari

2. O‘zbek tilshunosligida kesim masalalari

3. Pridikat turlari va predikativlik

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить