Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 522.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Kesim va uning o'zbek tilshunosligidagi tadqiqi (predikat turlari va predikativlik)

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FAN: HOZIRGI O‘ZBEK TILI MAVZU: KESIM VA UNING O'ZBEK TILSHUNOSLIGIDAGI TADQIQI (PREDIKAT TURLARI VA PREDIKATIVLIK) KURS ISHI Ilmiy rahbar: Toshkent- 202 5 1 MUNDARI J A KIRISH…………………………………………………………………3 I BOB. KESIM TUSHUNCHASI VA UNING TILSHUNOSLIKDAGI O‘RNI 1.1. Kesimning lug‘aviy ta’rifi………………………7 1.2. Kesimlik kategoriyasi va kesimning sintaktik va semantik jihatlari………..…..8 II BOB. KESIM VA UNING O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDAGI TADQIQI 2.1. Kesim turlari va ularning xususiyatlari……..…19 2.2. Kesimning gapdagi maqomi……………………………..33 III BOB. PREDIKAT TURLARI VA PREDIKATIVLIK 3.1. Hozirgi o‘zbek tilida predikativ ifoda tushunchasi …. 3.2. Predikat va uning argumentlari... Xulosa…………………………………………………..……………….37 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…………………………………..40 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Kesim – gapning asosiy komponentlaridan biri bo‘lib, uning vazifasi faqat grammatik bo‘lishi bilan cheklanmay, ma'lum bir fikrni ifodalashda ham muhim rol o‘ynaydi. Kesimning turlari, ularning sintaktik va semantik xususiyatlari va o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganishda katta ahamiyatga ega. Shu sababli, kesimni o‘rganish nafaqat tilshunoslar, balki o‘zbek tili ta’limi bilan shug‘ullanuvchilar uchun ham katta ahamiyatga ega. Tadqiqot maqsadi va vazifalari. Tadqiqotda kesimning o‘zbek tili grammatikasidagi o‘rni, uning boshqa sintaktik kategoriyalar bilan aloqalarini yoritish ko‘zda tutilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi – kesimning funksional va strukturaviy xususiyatlarini chuqur o‘rganish, uning turli grammatik shakllarini tahlil qilish va o‘zbek tilidagi kesim tizimini tizimli ravishda aniqlashdir. Vazifalari: 1. Kesim tushunchasining o‘zbek tilshunosligida tadqiq etilish tarixi va dolzarbligi: Kesim tushunchasining tilshunoslikda qanday tadqiq qilinganini o‘rganish, uning o‘zbek grammatikasidagi o‘rnini aniqlash. O‘zbek va jahon tilshunoslarining kesimga oid yondashuvlarini tahlil qilish va ularning rivojlanish jarayonini o‘rganish. 2. Kesimning sintaktik tahlili: Kesimning o‘zbek tilidagi sintaktik tizimini aniqlash, uning turlarini tahlil qilish. Bu vazifa doirasida, kesimning gapda qanday grammatik birliklarni boshqarishi va bog‘lashi ko‘rib chiqiladi. 3. Kesimning semantik xususiyatlari: Kesimning ma'no ifodasi va u bilan bog‘liq semantik tizimni tahlil qilish. Kesimning semantik jihatlari, ya'ni gapdagi ma'lum bir fikrni qanday ifodalashi va uning o‘zgarishi, gapning mazmunini qanday aniqlashi kabi masalalarni o‘rganish. 4. Kesimning boshqa sintaktik kategoriyalar bilan aloqasi: Kesimning predikat va subyekt kabi sintaktik birliklar bilan o‘zaro aloqasini o‘rganish. 3 Ishning metodologik asoslari. Ushbu tadqiqotning metodologik asoslari ilmiy tadqiqotda keng qo‘llaniladigan turli yondashuvlar va metodlardan tashkil topgan. Tadqiqotda quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llaniladi: 1. Tahliliy metod: Tadqiqotning asosiy metodlaridan biri sifatida tahliliy metod qo‘llanadi. Bu metod yordamida kesim tushunchasining lug‘aviy va grammatik ta'rifi, uning sintaktik va semantik xususiyatlari, turlari va funksiyalari batafsil tahlil qilinadi. 2. Sintaktik tahlil: O‘zbek tilidagi kesimning tuzilishini aniqlash va uning sintaktik aloqalarini o‘rganish uchun sintaktik tahlil usuli qo‘llaniladi. Bu usul yordamida kesimning gapdagi predikat, subyekt va boshqa sintaktik birliklar bilan o‘zaro aloqasi aniqlanadi. 3. Deskriptiv metod: Kesimning turli shakllarini va ularning grammatik xususiyatlarini batafsil tasvirlash uchun deskriptiv metod qo‘llanadi. Deskriptiv metod orqali kesimning grammatik va sintaktik xususiyatlari, gapdagi o‘rni va funksiyalari haqida batafsil ma'lumotlar beriladi. 4. Morfologik tahlil: Kesimning morfologik shakllarini o‘rganish uchun morfologik tahlil metodidan foydalaniladi. Bu metod orqali kesimning morfologik birliklari va ularning o‘zgarishlari tahlil qilinadi. 4 I BOB. KESIM TUSHUNCHASI VA UNING TILSHUNOSLIKDAGI O‘RNI 1.1. Kesimning lug‘aviy ta’rifi Kesim o‘zbek tilidagi gapdagi eng muhim grammatik tarkibiy qism bo‘lib, u gapda predikatning vazifasini bajaradi. Kesim gapda subyektning (predmetning) harakatini, holatini, sifatini yoki mavjudligini, yo‘qligini ko‘rsatadi. Kesimning asosiy funksiyasi gapni ma'noli qilib, subyektni qanday holatda ekanligini yoki nima qilayotganini tushunishimizni ta’minlashdir. Bu so‘z gapning markaziy qismlaridan biri dir, chunki gapda subyektning amalga oshirayotgan harakati yoki holati (predikat) ni ifodalash uchun zarurdir. Kesimning o‘zbek tilidagi grammatik jihatlarini tushunish uchun, uning tarkibidagi turlarni, ishlatilish joylarini va tuzilishini chuqurroq o‘rganish lozim. Kesim, ko‘p hollarda fe'l, sifat, bog‘lanish fe’li, yordamchi fe’llar yoki boshqa so‘zlar orqali ifodalanadi. Har bir turdagi kesim gapda ma’lum bir vazifani bajaradi va gapni to‘liq, aniq va mantiqan to‘g‘ri qilib ko‘rsatadi. Kesim bosh bo‘laklar n ing ikkinchisi bo‘lib, egadan anglashilgan predmetning belgisini ifoda qiluvchi bo‘lakdir. Kesim belgi anglatish jihatidan aniqlovchiga o‘xshaydi . Lekin aniqlovchi belgini predmet bilan bog‘lab, atributiv yo‘l bilan ifoda qilsa, kesim belgini egadan anglashilgan predmetda mavjud yoki emasligi nuqtai nazardan ifoda etadi. Kesim gap tuzishda asosiy bo‘lak hisoblanadi. Gapning asosiy belgisi bo‘lmish predikativlik, asosan, kesim orqali ifodalanadi. Masalan, Saida o‘zida yo‘q xursand edi. (A. Qahhor). Kesim predmetning aktiv (ish-harakat) yoki (sifat, holat) belgisini ifodalaydi. Misol uchun, 1. Kishilar ishchi qizlarni maqtashdi. (Oybek) 2. Istiqbolimiz naqadar porloq va quvonchli! («Xalq so‘zi»). Birinchi gapda kesim aktiv belgini, ikkinchisida passiv belgini ifodalangan. Kesim nima qildi? nima qilmoqda? qanday? qancha? kimdir? nimadir? kabi so‘roqlarga javob bo‘ladi. Kesim uchun tipik so‘z turkumi fe’l dir. Tuslangan fe’llar gapda doimo kesim vazifasida keladi. Boshqa so‘z turkumlari ham gapda kesim 5 vazifasida kelishi mumkin, lekin bu vaqtda bog‘lama, predikativlik affikslari, tartib va intonatsiya kabilarning roli katta bo‘ladi. Bog‘lama. Kesimdan keyin kelib, kesimni grammatik jihatdan shakllantirish, uning semantikasini taraqqiy ettirish, fikrni tugallash, shaxs-son, zamon, modallik kabi grammmatik ma’nolarni ifodalash, kesimning ega bilan munosabati ko‘rsatish uchun xizmat qiluvchi vositalar bog‘lanma sanaladi. U quyidagicha ifodalanadi: Edi, ekan, emish kabi to‘liqsiz fe’llar bilan: Usta Azim sharqcha binolar qurishda mashhur edi. (Oybek); Predikativ-modal so‘zlar (kerak, zarur, shart, lozim, mumkin) bilan: 1. Men ertaga qolib bo‘lsa ham, loyihani muhokamaga tayyorlashim shart. (A.Muxtor); Ko‘makchi fe’llar bilan: Noz-ne’mat to‘la dasturxon ustida suhbat boshlanib ketdi. (Oybek); Ko‘makchilar bilan: Baliqning tirikligi suv, odamning tirikligi el bilan (Maqol); Bor, yo‘q, emas so‘zlari bilan: Uch soatdan beri biron kimsa duch kelgani yo‘q. (A.Muxtor); Sanaladi, hisoblanadi, iborat so‘zlari: Korxonaning tarixi safarbarlikdan iborat. (A.Muxtor); Predikativlik affikslari bilan: Biz ham inson o‘g‘limiz. (H.H.Niyoziy); Bog‘lamalar tuzilish jihatdan so‘z bog‘lama va affiks bog‘lamaga bo‘linadi. 1.2. Kesimlik kategoriyasi va kesimning sintaktik-semantik xususiyatlari Kesimlik kategoriyasi. Gap bo‘laklari Pm ma’nosi bilan uzviy bog‘liqdir. Shu boisdan gap bo‘laklarini ko‘rib o‘tish bevosita gapning "jon"ini, markazini shakllantiruvchi vosita kesimlik kategoriyasining tarkibi, ma’nolari va ifodalanish usullariga qisqacha sharh berish lozim. Zero, gap kengaytiruvchilari tushunchasi, ularni ajratish, gapning "yuragi", gapning gap ekanligini ta’minlovchi kesimlik kategoriyasi va uning ko‘rsatkichlarini ifodalanish, kesimlik kategoriyasi va uning xususiyatlari bilan uzviy bog‘liqdir. Shu sababli, gapning gapligini, ya’ni bir nisbiy tugal fikrni, so‘zlovchining o‘y-xayollarini boshqalarga yetkazishning eng muhim 6 omili bu nutq bosqichida nutq sharoiti, lisoniy bosqichda esa kesimlik kategoriyasidir. Demakki, kesimlik kategoriyasi fikrni shakllantiruvchi uni tinglovchiga yetkazishning eng muhim lisoniy omilidir. Kesimlik kategoriyasi mazmun jihatidan tasdiq-inkor, so‘zlovchining bayon etilgan fikrga bildirgan munosabati, zamon va shaxs-son ma’nolaridan tarkib topadi. Bu ma’nolar yaxlit holda voqelangandagina ichki mazmun tomonini namoyon qila oladi va ma’nolarining har biri alohida- alohida ravishda yuzaga chiqishi mumkin. Masalan, modal so‘zlarda mayl (modallik) ma’nosi bo‘ladi. Kishilik olmoshlari va egalik qo‘shimchalarida shaxs- son ma’nosi yetakchilik qiladi. Tasdiq-inkor so‘zlari (ha, yo‘q) da bo‘lishli- bo‘lishsizlikda tasdiq-inkor ma’nosi yorqin ifodalangan bo‘ladi. Payt ravishlari, zamon otlari, shuningdek, o‘rin-payt kelishigi shaklida, ravishdosh va sifatdoshlarda zamon ma’nosi ifodalanadi. Lekin bularning barchasi alohida voqelanishlar bo‘lib, kesimlik vazifasida yuzaga chiqishidan boshqa holatlarda yaxlit sistem tabiatga ega bo‘lmaydi. Zero, kesimlik kategoriyasi mazkur alohida olingan kategoriyalarning yaxlitligidan iboratdir. Har qanday tizim o‘z tarkibiy qismlarining oddiy yig‘indisidan kattaroq butunlikdir. Masalan, o‘tgan yili o‘qimagan odam birikuvidagi o‘qimagan so‘z shaklining birikuvchisi o‘tgan yili so‘z kengaytiruvchisi (lekin gap bo‘lagi emas) dir. U o‘tgan yili o‘qimagan gapidagi o‘tgan yili so'z shakli gap bo‘lagi (hol)dir. Demak, birinchi qurilmadagi kesimlik kategoriyasi a’zosi emas, shu boisdan uning birikuvchisi (o‘tgan yili) gap bo‘lagi emas. Ammo ikkinchi qurilmada -gan kesimlik kategoriyasining tarkibiy qismi bo‘lib, uning birikuvchisi gap bo‘lagidir. Gap kesimlik tarkibidagina gap bo‘laklarini o‘ziga tobelaydi. Kesimlik kategoriyasining nutqiy gaplarda voqelanishidagi ikki holatini farqlash lozim. 1. Kesimlik kategoriyasining grammatik (morfologik) shakllar orqali voqelanishi 2. Kesimlik kategoriyasining semantik-funktsion ifodalanishi Bundan kelib chiqqan holda gaplarni ikkiga ajratish mumkin: 1.Grammatik shakllangan gaplar 7 2.Semantik-funktsional shakllangan gaplar Grammatik shakllangan gaplar. Grammatik shakllangan gaplarda kesimlik kategoriyasi shakli kesimlik qo‘shimchalarining faqat o‘zi bilan yoki bog‘lama va kesimlik qo‘shimchalari vositasida yasalishi mumkin. O‘zbek tilida kesimlik qo‘shimchalarining quyidagi turlari mavjud. 1. Kesimlik kategoriyasining tarkibiy qismlari sinkretik, ya’ni ajralmas, bitta moddiy ko‘rinishda berilgan qo‘shimchalar bo‘ladi: o‘qiy, ketaylik, keldi. Bu qo‘shimchalar (-y, aylik, -di) ning har birida tasdiq-inkor, shaki, zamon va shaxs- son ma’nolari birgalikda umumiy shaklga egadirlar. Masalan, o‘qiy kesimidagi -y qo‘shimchasi bo‘lishlilik (-may uning bo‘lishsiz shakli), buyruq-istak mayli (bunda -sin, -ng. (o‘qisin, o‘qing) bilan paradigma o‘xshashlik qatori hosil qiladi, kelasi zamon, birinchi shaxs (II shaxs o‘qi), birlik (ko‘plikda o‘qiylik) ma’nolariga ega. Bunday holatni borsa, yozsa so‘z shakllari tarkibidagi shart mayli qo‘shimchasida ham ko‘rish mumkin. Bunday sinkretik shaklli ma’nolar nol morfemalarda ham mavjud: 1.O‘qi! 2.Shavkat-shoir. 3.Qish. 2. Kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor alohida qo‘shimcha bilan, modallik, mayl, zamon, shaxs-son qorishiq ravishda bitta qo‘shimcha bilan beriladi: kel-ma- di, kel-ma-y. 3. Kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor, modallik, zamon ma’nolari qorishiq holatda bir qo‘shimcha bilan, shaxs-son ma’nosi boshqa qo‘shimcha bilan beriladi: bor-sa-ng,o'qi-sa-ngiz,ko'r-di-mi. 4. Kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor alohida, shaxs-son alohida, modallik va zamon ma’nolari qorishiq qo‘shimcha bilan ifodalanadi: ko'r-ma-di- ngiz. 5. Kesimlik kategoriyasining har bir ma’nosi alohida-alohida qo‘shimchalar bilan ifodalanadi: ko‘r-ma-sa-ydi-ngiz. 8 6. Kesimlik kategoriyasi va ma’nolarini ifodalashda bog‘lama yoki to‘liqsiz fe‘l vositalarida yuzaga chiqadi. Masalan: Borgan yigit men bo‘laman (A.Muxtor). 7. Kesimlik kategoriyasi ma’nosi harakat tarzida shakllari bilan analitik usulda ifodalanadi: 1.Uni ko‘rdi-yu, baqirib yubordi. 2.Siringni hech kimga ayta ko‘rma. Sanab o‘tilgan barcha vositalar lisoniy mohiyat nuqtai nazaridan bir kategoriyaning shakllari sifatida baholanadi va lisoniy sintaktik qolipda, aytilganidek, bitta ramz (Pm) shartli belgisi bilan beriladi. Quyidagi gaplarning kesim oldiga diqqat qiling: - Sensan har narsadan mo‘tabar, aziz (W-sen, Pm-san). - Ha, ha, ammamning buzog‘isan (W-buzoq, Pm-san). - U cho‘l burguti edi (W-cho‘l burguti, Pm-edi.) - U shu yerda yashaydi, uyi ham shu maktabda (W-yasha, maktabda, Pm -di). Ma’lum bo‘ladiki, [WPm] (W) va (Pm) ma’nosini (W), kesimlik ma’nosini (Pm) qismlaridan iborat bo‘lib, atov ko‘rsatkichlari beradi. (Pm) ko‘rsatkichlari formal jihatdan ifodalanganda Pm morfemali deyiladi. Masalan, Uyim shaharda gapidagi shaharda so‘z shakli alohida olinganda unda kesimlik ma’nosi, vazifasi mujassamlashgan emas. Bunda Pm morfemali ekanligiga uni shahardadir, shaharda edi, shaharda bo‘ladi tarzida o‘zgartirish bilan ham amin bo‘lish mumkin. Demak, Uyimiz shaharda gapida Pm tarkibiy qismlari quyidagicha: T - tasdiq, M - aniq, Z - hozirgi zamon, Sh - III shaxs. Bunda ham kesimning tarkibiy qismlari W va Pm ajralib turibdi. Semantik-funksional shakllangan gaplar. Semantik-funksional shakllangan gaplar to‘rtga bo‘linadi: Modal so'z-gaplar (Kelasizmi?- Albatta) Undov so'z-gaplar (Beh-beh! Oh-oh) Tasdiq inkor so'z-gaplar (Ha, yo'q) Taklif-ishora so'z-gaplar (Ma.) Bu so‘z-gaplarning barchasida kesimlik kategoriyasining ma’nosi so‘zning lug‘aviy 9 ma’nosida mujassamlashgan bo‘ladi. Shuning uchun bunday so‘z-gaplar: a) hech qachon kesimlik qo‘shimchalarini qabul qila olmaydi. b) nutqda alohida gap bo‘lib kela oladi. v) boshqa gap tarkibiga kirganda, uning biror bo‘lagi bilan semantik aloqaga kirishmaydi va o'z mustaqilligini saqlab qolaveradi. Semantik-funktsional shakllangan gaplarda kesimlik ma’nosi so‘z-gaplarning lug‘aviy ma’nosi bilan bir butunlikni tashkil etganligi sababli kesimlik kategoriyasi uchun xos bo‘lgan tasdiq-inkor, modallik, mayl, zamon, shaxs-son ma’nolarining rang-barangligi yo‘q. Semantik-funksional shakllangan gaplarda ham kesimlikning to'rtta ma’nosidan biri yuzaga chiqqanda boshqalari nolga teng bo‘ladi. Bu tasdiq- inkor, mayl, zamon, shaxs-son ma’nolarining har biri uchun alohida so‘zlar borligi bilan belgilanadi. Masalan, qat’iy bo‘lishlilik ma’nosi albatta so‘zi bilan ifodalansa, kesimlik shaklidagi ma qo'shimchasi ifodalaydigan shunday bo‘lishsiz ma’no mutlaqo so‘z-gapi bilan beriladi. Ha, so‘zida tasdiq, yo‘q so‘zida inkor mavjud. Kesimlik kategoriyasi ma’nolari kesimdagi atov birligi lug‘aviy ma’nosiga singganligi tufayli so‘z-gaplarda bu ma’nolarning har biri alohida va rang-barang ko‘rinishlarda ifodalash imkoniyatlari cheklangan. Shu boisdan o‘zbek tilida kesimlik qo‘shimchalarini qabul qiladigan, kesimlik kategoriyasining barcha ma’nolarini ifodalay oladigan, lug‘aviy ma‘nosi kesimlik qo‘shimchalariga befarq bo‘lgan, ya’ni ularni erkin biriktira oladigan mustaqil so‘zlardan lug‘aviy ma’nosida kesimlik kategoriyasi qo‘shimchalarini biriktira olmaydigan, lekin ularning ma’nolaridan birini o‘z lug‘aviy ma’nosi bilan kuchaytirgan holda ifodalab, boshqalarini nutqqa o‘ta kuchsiz holda voqelantiruvchi so‘z-gaplar guruhi alohida ajralib turadi. Mustaqil va nomustaqil kesimlik shakllari. O‘zbek tilida kesimlik qo‘shimchalari o‘z voqelanishlari uchun boshqa bir gapni talab qilishi ham, talab qilmasligi ham mumkin. Quyidagi gaplarning kesimlariga diqqat qiling: 1. Men kecha maktabga bordim. 2. O‘qituvchi kelsa, dars boshlanadi. 10 3. Yomg‘ir yog‘masa edi, ekin-tekin ishlarini saranjomlab olgan bo‘lur edik. Birinchi gapning kesimi (bordim) o‘z ma’nosini boshqa gaplarga ehtiyoj sezmasdan voqelantirmoqda. Ikkinchi gapdagi kelsa, uchinchi gapdagi yog‘masa edi, saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimlarining ushbu gaplarda voqelangan ma’nolari uchun boshqa gaplar talab qilinadi. Boshqacha aytganda, kelsa va yog'masa edi kesimlaridan anglashilgan shart ma’nosi boshlanadi, saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimlari yordamida, saranjomlab olgan edik kesimning ma’nosi esa undan oldindagi yog‘masa edi kesimi yordamida yuzaga chiqadi. Agar ikkinchi va uchinchi gaplarning ikkinchi qismi olib tashlansa, oldingi gaplardagi kesimdan shart emas, balki istak ma’nosi yuzaga chiqadi: O‘qituvchi kelsa. Yomg‘ir yog‘masa edi. Saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimi esa oldingi gapsiz hech qachon, boshqacha bo‘lsa ham, ma’nosini voqelantira olmaydi. Ma’nosini yordamchisiz voqelantiradigan kesimlik shakli mustaqil kesimlik shakli (MKSH) deyiladi. Boshqa gaplarsiz, ya’ni qurshovsiz o‘z ma’nosini voqelantira olmaydigan, voqelantirgan taqdirda esa butunlay boshqa ma’no kelib chiqadigan kesimlik shakli nomustaqil kesimlik shakli (NKSH) deyiladi. Kesimning sintaktik va semantik jihatlari uning gap tuzishdagi muhim rolini yanada aniqroq ko‘rsatadi. Kesim nafaqat gapning sintaktik tuzilishida, balki uning ma’nosini to‘g‘ri anglashda ham katta ahamiyatga ega. Sintaktik jihat dan kesim gapda predikat rolini bajaradi. Kesim gapda subyektni qanday holatda ekanligini yoki nima qilayotganini aniqlashda asosiy vazifani bajaradi. 1. Fe’l kesimi (harakat yoki holatni ifodalovchi): "Uning tushunishi juda qiyin edi, ammo oxir-oqibat, u qabul qildi." Sintaktik tahlil: Bu gapda "tushunishi" (sifat fe’li) va "qabul qildi" (fe’l) kesimlari yordamida harakat va holat tasvirlanadi, gapdagi harakatlar zamon va holatni ifodalaydi. "Tushunishi" sifat-fe’li orqali subyektning holati, "qabul qildi" esa yakunlanadigan harakatni bildiradi. 11 "Biz yangi ilmiy tadqiqotlarni o‘rganyapmiz va tez orada ularni chiqaramiz." Sintaktik tahlil: "O‘rganyapmiz" va "chiqaramiz" fe’llari yordamida gapda davom etayotgan harakat va kelajakdagi natija (chiqarish) haqida gapiriladi. Bu kesim gapning vaqt va harakat shaklini ko‘rsatib, gapni yanada to‘liq qiladi. 2. Sifat kesimi (subyektning sifatini ifodalovchi): "U juda a’lo darajada yaxshi yozadi va uning yozgan asarlari har doim yuqori baholanadi." Sintaktik tahlil: Bu gapda sifat kesimi yordamida subyektning qobiliyati va sifatlari tasvirlangan. "Yaxshi yozadi" sifat fe’li orqali subyektning yozish mahorati ko‘rsatilgan. "Yuqori baholanadi" sifat fe’li bilan esa subyektning ishining bahosi tasvirlanadi. "Shahar yashil va a’lo darajada toza." Sintaktik tahlil: Bu gapda "yashil" va "toza" sifatlari yordamida shaharning holati va sifati aniqlanadi. Sifat kesimlari orqali shaharning tashqi ko‘rinishi va umumiy holati tasvirlanadi. 3. Bog‘lanish fe’li kesimi (subyektni boshqa bir holat yoki obyekt bilan bog‘lash): "Men talaba va o‘qish uchun yangi kitoblar xarid qildim." Sintaktik tahlil : "Talaba" bog‘lanish fe’li yordamida subyektni kasb bilan bog‘lashni ifodalaydi. Shuningdek, "xarid qildim" fe’l kesimi harakatni bildiradi. "Talaba" va "yangi kitoblar" orasidagi bog‘lanishni ta'minlash uchun bog‘lanish fe’li ishlatilgan. "Bizning maktabda kichik kutubxona va yaxshi jihozlangan sport zali mavjud." Sintaktik tahlil: "Kichik kutubxona" va "sport zali" bog‘lanish fe’li yordamida mavjudlik va holatni bildiradi. Bu yerda bog‘lanish fe’li yordamida maktabdagi muhit va sharoit tasvirlanadi. 4. Yordamchi fe’l orqali kesim (harakatning ehtimolligi yoki davom etishi): "U tez orada uchrashadi va bizning yangi loyiha haqida gaplashadi." Sintaktik tahlil: "Uchrashadi" va "gaplashadi" yordamchi fe’l orqali kelajakdagi harakatni ko‘rsatadi. Yordamchi fe’lning ishlatilishi gapning ma’nosini boyitadi, 12 harakatlarning vaqtini va ehtimoliyligini bildiradi. "Uning bu mavzudagi fikrini anglab yetaman." Sintaktik tahlil: "Anglab yetaman" yordamchi fe’l orqali hozirgi harakatning ehtimolini bildiradi, harakatning hozirgi holatini va maqsadini ta’kidlaydi. Semantik jihat dan, kesim gapdagi ma’noni aniqroq va to‘g‘ri yetkazish uchun muhim ahamiyatga ega. Kesim orqali gapning semantik ma’nosi kengayadi, subyektning harakati, holati yoki sifati aniq ifodalanadi. Semantik jihatdan kesimning o‘rni gapdagi predikatni yaratishda va gapning umumiy ma’nosini tushunishda katta. 1. Fe’l kesimi orqali ma’no yaratish: "Biz o‘qishni boshladik va endi kitoblarni o‘rganmoqdamiz." Semantik tahlil: Bu gapda harakatning davom etishi va yakunlanishi semantik jihatdan ifodalanadi. "Boshladik" harakatning boshlanishini bildirsa, "o‘rganmoqdamiz" davom etayotgan holatni bildiradi. Bu holatda kesim orqali harakatlarning vaqt va shartlaridagi farqni ta’kidlash mumkin. "U yangilikni o‘z vaqtida topdi." Semantik tahlil: Bu gapda "topdi" fe’l orqali harakatning yakunlanganligi va aniq bir natijaga erishish bildirildi. Semantik jihatdan, bu kesim harakatning amalga oshishini va natijaga erishishni ko‘rsatadi. 2. Sifat kesimi orqali ma’no yaratish: "Uning ko‘rsatilgan loyiha a’lo darajada ijro etildi va yuqori baholandi." Semantik tahlil: Bu yerda "a’lo" sifat kesimi yordamida loyiha darajasi va sifatining yuqoriligi ko‘rsatilgan. "Yuqori baholandi" sifat kesimi orqali loyiha natijasining bahosi ifodalanadi. Kesim orqali gapda subyektning sifatiga oid semantik ma’no aniqlanadi. "Yangi yilga qadar qorli va sovuq bo‘lishi kutilmoqda." Semantik tahlil: "Qorli" va "sovuq" sifatlari yordamida kelajakdagi ob-havo holati tasvirlanadi. Bu yerda sifat kesimi gapning semantik ma’nosini kengaytirib, ob-havo 13 holatining kelajakdagi o‘zgarishini ta’kidlaydi. 3. Bog‘lanish fe’li kesimi orqali ma’no yaratish: "Shahar markaz va yangi kvartallar bilan to‘la." Semantik tahlil: Bu yerda bog‘lanish fe’li yordamida "markaz" va "yangi kvartallar" orasidagi mavjudlik aloqasi ko‘rsatiladi. Semantik jihatdan, bu kesim shaharni qanday qilib tasvirlash mumkinligini, uning tuzilishini tushuntiradi. "Men yangi boshlovchi va o‘rganish jarayonida tushunishim kerak." Semantik tahlil: "Yangi boshlovchi" sifat kesimi orqali subyektning o‘rganish jarayonidagi holati va "tushunishim" fe’l yordamida harakatning kelajagi haqida gapiriladi. Semantik jihatdan bu gapda subyektning o‘rganish jarayoni va uni qabul qilish jarayoni ko‘rsatilgan. 14 II BOB. KESIM VA UNING O‘ZBEK TILSHUNOSLIKDAGI TADQIQI 2.1. Kesim turlari va ularning xususiyatlari Kesim turlari va ularning xususiyatlari bo‘yicha R.Sayfullayeva, O.Hamroyeva va boshqa tilshunos olimlar ning asarlaridan keng misollarni keltiramiz. Bu namunalarda tilshunoslik nazariyasi asosida kesimlarning turlari va ularning sintaktik, semantik va stilistik jihatlari o‘rganiladi. 1. Murakkab gapda yordamchi kesim (R.Sayfullayeva, 2012) Yordamchi kesim gapda yordamchi fe’llar bilan ifodalanadi. Bu turdagi kesim gapdagi harakatni yoki hodisani amalga oshiruvchi shaxsni aniq ifodalashga yordam beradi. "Ularning har biri ilmiy ishlarni yakunlab, tez orada ma’ruzalarini taqdim etadi." Bu misolda, taqdim etadi yordamchi fe’l yordamida kelajakda amalga oshiriladigan harakatning mumkinligini bildiradi. Sayfullayeva (2012) bu turdagi kesimlarni predikat sifatida aniqlashni nazarda tutadi. 2. Murakkab gapda o‘zlashtirilgan kesim (O.Hamroyeva, 2016) O‘zlashtirilgan kesim chet tildan olingan so‘zlar bilan ifodalanadi va ular o‘zbek tilida ma’lum bir leksik ma’noni anglatadi. O‘zlashtirilgan fe’llar gapning umumiy ma’nosini kengaytiradi. Misol: "O‘quvchilar ilmiy tajribalarini o‘tkazib, xalqaro konferensiyalarga qatnashdi va yangi texnologiyalarni ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borishdi." Bu yerda o‘tkazib, qatnashdi, va ishlab chiqishdi o‘zlashtirilgan fe’llar bo‘lib, ularning yordamida murakkab ilmiy jarayonlar ifodalangan. Hamroyeva (2016) o‘zlashtirilgan kesimlarni tilning rivojlanishida 15 muhim omil sifatida ta’kidlaydi. 3. Murakkab gapda tasniflovchi kesim (Abdurahmonov va boshq., 1976) Tasniflovchi kesim predikat sifatida qo‘llanib, gapdagi asosiy harakatning ma’nosini yanada aniqroq aniqlaydi. Misol uchun, "Bu kutubxona kitoblarining boyligi bilan ajralib turadi va har bir o‘quvchi uchun ajoyib imkoniyatlar yaratadi." Bu misolda ajralib turadi va yaratadi fe’llari tasniflovchi kesim turlaridan foydalanadi. Bu gapda, har bir fe’l o‘z o‘rnida kutubxonaning xususiyatlarini tasniflaydi, bu esa Sayfullayeva (2012) tomonidan "gapdagi predikatlar o‘zaro hamohanglikda ishlaydi" deb ta’kidlangan nuqtaga mos keladi. 4. Maslahatli kesim (Sayfullayeva, 2012) Maslahatli kesimda gapda maslahatchi elementlari mavjud bo‘ladi. Bu turdagi kesimlar tilshunoslikda gapning noaniq va maslahat beruvchi xususiyatini kuchaytiradi. Deylik, "Agar siz ilgari o‘rgangan bilimlaringizni yangilab borishni davom ettirsangiz, kelajakda muvaffaqiyatga erishasiz." Bu yerda davom ettirsangiz yordamida maslahat berish xususiyati aniq ifodalangan. Sayfullayeva (2012) bunday kesimlarni predikatsion sfera sifatida tahlil qiladi, bu esa maslahatning qanday ko‘rinishlar orqali ma’lum bir natijaga olib kelishini tushuntiradi. 5. Murakkab gapda uyg‘unlashgan kesim (Hamroyeva, 2016) Uyg‘unlashgan kesimlarda, fe’llar yoki frazalar bir-biriga sintaktik jihatdan mos keladi va gapda bir-birini to‘ldiruvchi elementlar sifatida ishlaydi. Misol: "Ular ilmiy izlanishlarda davom etib, barcha sohalarda yangi yutuqlarga erishadilar." Bu misolda davom etib va erishadilar fe'llari o‘zaro uyg‘unlashgan kesimlarni tashkil etadi. Hamroyeva (2016) bunday kesimlarni til tizimidagi eng yuqori darajadagi sintaktik tuzilmalar sifatida ko‘rsatadi. Kesim va uning ifodalanishi. Kesimlar ifodanishiga ko'ra fe'l kesım va ot kesimga bo'linadi. Fe'l kesim . Fe’llarning tuslangan shakllari hamda ravishdosh shakllari bilan ifodalangan kesimlar fe’l kesim deyiladi.Fe’lning barcha mayllari, sıfatdosh shakllari tuslanib, fe’l kesim bo’lib keladi. Chindan ham poyonsiz cho‘lda hayot 16 tantana qilardi. Ot kesim. Fe’ldan boshqa so'z turkumlari hamda fe’lning harakat nomi shakli bilan ifodalangan kesimlar ot kesim deyiladi. Ot kesimlar quyidagi so‘zlar bilan ifodalanadi. Ot bilan: Bizning xotinlarga hayo fazilat, vafo hunaridir, mehnat-odati. (G'.G'ulom) Sifat bilan: Po‘lat yag‘rilarni ko‘targan yerlar ko‘m-ko‘k. (H.Olimjon) Son bilan: Berishda sanog‘i-to‘qqiz, olishda sanog‘i o‘ttiz. (Maqol) Olmosh bilan: Biz tinchlikni istaymiz yaxshi niyatli kishilarning ahdi shu. (Gazeta) Ravish bilan: Ish ko‘p, kun qisqa. (A Qahhor) Harakat nomi bilan: Yashamoq - kurashmoq, Kurashmoq – o‘rnak bo‘lib yashamoq. Undov bilan: Orqada qolganlarning hayotiga voy! (Uyg‘un). Taqlid so‘z bilan: Mana xat bilan ishlar gumdir. (H.H.Niyoziy) Modal so‘z bilan: Xalq orzusini amalga oshirishdan kattaroq baxt bormi? (Oybek). Kesimning ma’no turlari. Kesimni ma’nosiga ko‘ra quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin. 1) harakat-holat bildiruvchi kesimlar. G‘ulomjon qishloqda bo‘lgan voqealarni oqizmay-tomizmay so ‘zlab berdi. (M.Ismoiliy) 2) belgi bildiruvchi kesimlar. Sensan har narsadan mo‘tabar, aziz. (Uyg‘un) 3) Miqdor bildiruvchi kesimlar. Mening bolam bitta, uniki ikkita. (S.Zunnunova) 4) Shaxs bildiruvchi kesimlar. G‘afur G‘ulom - xalq shoiri. (Sharq yulduzi) 5) Predmet bildiruvchi kesimlar. Bu hovlining teng yarmi mevazor. 6) O‘rin-joy bildiruvchi kesimlar. Respublikaning eng obod joyi Mirzacho‘l. Kesimning tuzilishiga ko‘ra turlari . Kesim tuzilishi jihatidan sodda, sostavli (tarkibli) va murakkab bo‘ladi. Sodda kesim. Sintaktik shakldagi so‘z bilan ifodalanib, eganing belgisini anglatadigan kesim sodda kesim deyiladi. U ifodalanishiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi: sodda ot kesim va sodda fe’l kesim. Sodda ot kesim predmetning doimiy belgisini hozirgi zamon nuqtai nazaridan ko‘rsatish uchun xizmat qiladi va u quyidagi so‘z 17 turkumlari bilan ifodalanadi. Ot bilan - Hakimzodani faqat ulug‘ shoirgina deyish kifoya emas! U - bastakor, u - dramaturg, u - muallim, u - murabbiy, u - rejissor, u- publitsist, u - redaktor, u - jamoat arbobi, u - notiq, u - jangchi, u - masalnavis, u - teatrshunos. (M.Shayxzoda) Sifat bilan: Shirkatning bag‘ri keng, mehnati serbaraka. (Oybek) Son bilan: Haydar cho‘kki bobongiz ham saksonda (G‘.G‘ulom) Olmosh bilan: Yaxshi niyatli kishilarning ahdi shu. (O‘zbekiston ovozi) Ravish bilan: Quloqlaringga tugib olinglarki, dalada ish ko‘p, vaqt oz (Oybek) Harakat nomi bilan: Hammadan og‘ir narsa sog‘inish (Oybek) Bor, yo‘q so‘zlari kesim vazifasida keladi. Qurilish uchun yetarli yog‘och bor. (Oybek) Sostavli kesim. Analitik shakldagi qurilmalar bilan ifodalangan kesimlarga sostavli kesim deyiladi. Buning tarkibi yetakchi va ko‘makchi elementlardan iborat bo‘ladi. Masalan, Yo‘lchi o‘z do‘sti Qoratoy bilan hangomalashib o‘tirar edi. Sostavli kesim ifodalanishiga ko‘ra sostavli fe’l kesim va sostavli ot kesimlarga bo‘linadi. Sostavli fe’l kesimlar ikki va undan ortiq negizdan tashkil topgan fe’llar bilan ifodalanadi. Bunda fe’llarning biri o‘zining leksik ma’nosini saqlab yetakchi fe’l hisoblanadi. Qolganlari yetakchi fe’ldan anglashilgan harakatning bajarilishi bilan bog‘liq bo‘lgan turli qo‘shimcha ma’nolarni ifoda etib ko‘makchi fe’l hisoblanadi. Sostavli fe’l kesimlarning yetakchi qismi ko‘pincha ravishdosh shaklida bo‘ladi. Erta bahor quyoshi kecha yog‘ib o‘tgan yomg‘irning namini yerdan sug‘urib olayotir. Sostavli fe’l kesim ba’zan juft fe'llar bilan ifodalanishi ham mumkin.Gapning naq onasini aytdingiz-quydingiz.Sostavli ot kesimlar keng ma’nodagı ot bog‘lama yoki to‘liqsiz fe’l tipidagi qurilmalar bilan ifodalanadi. Bunda asosiy ma’no otdan anglashilib kesimning ega bilan moslashuvini ta’minlaydi. Misol uchun, Gulnora, mana bu manzara juda chiroyli ekanmi? Gulning to‘ni qirq yamoq, baglari yirtiq 18 bo‘lsa ham, husni toza emasmi?! Sostavli ot kesim harakat nomi (kerak, zarur, lozim, darkor) tipidagi qurilmalar bilan ham ifodalanadi.El moliga uzatilgan qo‘llarini kesish kerak. Sostavli ot kesim ba’zan chiqish kelishigi shaklidagi qurilmalar bilan ham ifodalanadi. Vazifamiz yig‘im-terimni muvaffaqiyatli yakunlashdan iborat. Sostavli ot kesim bor, yo‘q so‘zlari va to'liqsiz fe’l tipidagi qurilmalar bilan ifodalanadi. Misol uchun, Maktab hovlisada ta’til bo‘lgani uchun hech kim yo‘q edi. (Oybek) Murakkab kesim. Ikki va undan ortiq so‘zlarning grammatik-semantık munosabatidan tashkil topib, bır butun holda kesim sıfatida shakllangan hodisalar murakkab kesim sanaladi. Murakkab kesimlar quyidagicha ifodalanadi. Turg‘un birikmalar bilan: Bizning Vatanimiz O‘zbekiston Respublikasidir. Frazeologik birikmalar bilan: Mirzakarimboy ilonning yog‘ini yalagan (Oybek). Izofa xarakteridagi, ko‘chma ma’noli birikmalar bilan: Otalar so’zi - aqlning ko‘zi. (Maqol) 2.2. Kesimning gapdagi maqomi Kesim, tilshunoslikda gapning predikat komponenti sifatida, nafaqat gapda harakatning yoki holatning amalga oshishini bildiruvchi asosiy so‘z bo‘lib, balki uning ma'no jihatidan gapning tuzilishini belgilovchi, mantiqiy va sintaktik jihatdan muhim vazifalarni bajaruvchi bir element hisoblanadi, shuningdek, kesimning gapdagi maqomi uning grammatik va semantik funksiyasini aniqlashda bevosita ahamiyatga ega bo‘lib, har bir gap tuzilmasida uning o‘rni, qo‘llanilishi va ma'nosi nafaqat til tizimining umumiy qoidalari, balki o‘sha tilning madaniy va tarixiy xususiyatlari bilan ham chambarchas bog‘liqdir. 19 III BOB. PREDIKAT TURLARI VA PREDIKATIVLIK 3.1 Hozirgi o‘zbek tilida predikativ ifoda tushunchasi Predikat va uning aktantlari munosabatidan tashkil topgan sintaktik qurilma predikativ ifoda hisoblanadi. Predikativ ifoda tarkibidagi predikatlar miqdoriga ko‘ra bir predikatli va ko‘p predikatli tiplari ajratiladi: faqat bir predikat va uning argumentlari munosabatidan tashkil topgan qurilmalar bir predikatli , birdan ortiq predikat ishtirok etgan qurilmalar ko‘p predikatli sanaladi. Bir predikatli qurilmalar monopredikativ gaplar deb ham yuritiladi. Ifoda maqsadni ko‘rsatuvchi nutqiy paradigmatik shakl o‘zgarishlar. Monopredikativ gaplar ifoda maqsadini ko‘rsatuvchi nutqiy-grammatik vositalar bilan sistem o‘zgarib, nutqiy paradigmatik maydon hosil qiladi. Bunda monopredikativ gapning lisoniy jihati, ya’ni andozasi o‘zgarmaydi, faqat uning kommunikativ maqsad bilan bog‘liq bo‘lgan nutqiy qiyofasigina o‘zgaradi. Monopredikativ gaplarning xabar ifodalovchi nutqiy shakli, odatda, xabar, istak, buyruq intonatsiyaga, shuningdek, tarkibiy elementlarning odatdagi (normativ) tartibiga ega bo`lishi bilan ham xarakterlanadi. Monopredikativ gaplarning so‘roq ifodalovchi nutqiy shakli, asosan, -mi, - chi, -a, - ya kabi so‘roq yuklamalari: kim? nima? qayer? qaysi? qayerda? qachon? kabi so‘roq olmoshlari yordamida shakllangan konstruksiyalar orqali voqe bo‘ladi. Masalan: Siz armiyaga ketyapsizmi? ; Kim kerak edi? ; Bileting qani? (Sh.Bo`tayev). 20 Monopredikativ so‘roq ifoda etuvchi nutqiy shakli o‘rni bilan so‘roq ohangi yordamida ham yuzlanaverishi mumkin. Bunday holda konstruksiya tarkibida so‘roq ifoda etuvchi nutqiy-grammatik vositalar (so‘roq yuklamalari, so‘roq olmoshlari) ishtirok etishi shart emas. Bunda nutqiy vaziyatga qarab har qanday xabar gap so‘roq gapga aylanaverishi mumkin. Masalan: Anvarjon keldi. Anvarjon keldingmi? Monopredikativ gaplarning so‘roq ifoda etuvchi nutqiy shakli invariant sifatida yuzaga chiqishi va o‘z navbatida, tarkibiy variativ shakllar sistemasini hosil qilishi mumkin. Bunda variativlik so‘roq ifoda etuvchi grammatik vositalar turi, shuningdek, intonatsion turlanish asosida yuzaga keladi. Ko‘p predikatli qurilmalar predikatlarning gapdagi rollari bir xil emas. Agar predikat ifoda tarkibidagi har bir predikat predikativlik belgisiga ega bo`lsa, qo`shma gap, faqat predikatlardan biri predikativlikni aks ettirsa, sodda gap sanaladi . Predikativlik so‘zi lotincha praedicativus so‘zidan oligan bo‘lib, “tasdiqlovchi”, “qat’iy” degan ma’nolarni anglatadi. Predikativlik – gapni shakllantiruvchi sintaktik kategoriya bo‘lib, gap mazmuniga obyektiv borliqning u yoki bu hodisasi haqida xabar berish xususiyatini beradi. 1 Predikativlik haqida bir qancha qarashlar mavjud bo‘lib, bu haqda Xurshid Xayrullayev o‘z mulohazalarini bildirgan. Predikativlik hodisasi talqini tilshunoslik fanida muammoli masalalardan biri bo‘lib keldi va bugungi kunda ham shunday bolib qolmoqda. To‘g‘ri, rus tilshunosligida predikativlik V.V.Vinogradov ta’limotida predikativlik hodisasiga ta’rifi berilgandan so‘ng mazkur muammo uzil- kesil hal etilgandek bo‘ldi. Bu ta’rifni eslatib o‘tishni lozim deb topdik: “Gapni shakllantiruvchi predikativlik hodisasining mohiyati gap mazmunining voqelikka munosabatini tashkil etishdan iboratdir”. Mazkur fikrga qisman qo‘shilish mumkin, zero predikativlik gapdan boshqa til birliklarida ham mavjud bo‘la oladi. Bundan tashqari, V.V.Vinogradov ta’limotida predikativlik shaxs, zamon va modallik kategoriyalari orqali ifodalanishi shart qilib qo‘yiladi. Gapning muhim belgisi sifatida predikativlik e’tirof etiladi. Predikativlik deganda 1 Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент, 2004. – 7-ж. – Б. 166. 21 esa kesimning ega bilan bog‘lanish qobiliyati tushuniladi. Predikativlikni tashuvchi muhim bo‘lak kesim sanaladi. Shuning uchun gapda ko‘p hollarda ega tushib qolishi mumkinligi, lekin kesimning hech qachon tushib qolmasligi, kesimsiz gap bo‘lmasligi bayon etiladi. Potebnyaning bu fikri bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q. Bu g‘oya hozirgi o‘zbek tilshunoslari tomonidan o‘zbek tili materiallari asosida rivojlantirilmoqda. Kesim uchun xoslangan eng muhim so‘z turkumi tuslangan fe’l, ya’ni verbum finitum ekanligi, shuning uchun uning o‘zi ham eng kichik gap hisoblanishini, fe’lning aniqlanishi minimum gapning aniqlanishi, boshqa barcha so‘z turkumlari va gap bo‘laklari unga bo‘lgan munosabatlariga ko‘ra belgilanishi bayon qilinadi. Bu fikrlarga tayanib fransuz tilshunosi L.Tenerning “gap strukturasi tugunlar shajarasidan tashkil topadi”, degan kontseptsiyasi A.Potebnyaning gap markazi haqidagi qarashi natijasidir, deyish mumkin. 2 M.Mirzayev, S.Usmonov, I.Rasulovning darsligida predikativlik quyidagicha izohlangan: “Gapda so‘zlovchining aytilayotgan fikrga bo‘lgan munosabati ifodalanadi. Bu predikativlikdir”. A.G‘.G‘ulomov, M.A.Asqarovaning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis” qo‘llanmasida esa bunday deyiladi: “Har bir gapning real borliq haqida biror xabar bayon qilishi, shuni ifodalashi, gap mundarijasining real voqelik bilan bog‘liq ekanligini, aloqadorligini ko‘rsatadi. Bu hodisa – gap, nutq mundarijasining real voqelik bilan aloqadorlik hodisasi – predikatsiya sanaladi”. Garchi gapning muhim belgisi sifatida predikativlikni deyarli barcha tilshunoslar e’tirof etsalar ham, lekin uning mohiyati masalasida lingvistlar o‘rtasida turlicha yondashuvlar maydonga keldi. Predikativlik tushunchasi mantiqdan kirib kelganligi uchun XX asr boshlariga qadar bu tushuncha mantiqiy birliklar asosida izohlandi. Xususan predikativlik mohiyati haqida M.I.Steblin-Kamenskiy shunday yozadi: “Bu mazmuniga ko`ra logikadagi subyekt va predikat o`rtasidagi munosabatning o`zidir.” 3 Natijada tilshunoslikda predikativlikka mantiqiy yondashuv maydonga keldi. Bunday yo`nalish qarashlariga ko`ra, har bir gap ma’lum hukmni ifodalaydi. Predikativlik 2 Нурмонов А. 2-ж., 43- б 3 Стеблин-Каменский М.И. О предикативности // В кы. Спорное в языкознание. Изд.ЛГУ, 1974. – C. 44 22 hodisasi faqat gap asosinigina emas, balki hukm asosini ham tashkil etadi. An’anaviy mantiq hukmning atributiv xarakteriga suyanadi. Shunga ko‘ra hukm tuzilishi subyekt va predikatdan tashkil topadi. Uning formulasi S+P dir yoki S+P emas. Shunga muvofiq, hukm elementlari – subyekt va predikatga anologiya yo‘li bilan ega va kesim gapning asosi deb qaraldi. Ularning birinchisi substantiv so‘zlar, ikkinchisi aksident (belgi) so‘zlar hisoblanadi. Shuning uchun mantiqdagi predikat, grammatikadagi kesim subyekt yoki grammatikadagi eganing aksidenti hisoblanadi va bunday strukturani e’tirof etuvchi mantiq atributiv mantiq sanaladi. Predikativlikni bunday ikki a’zodan iborat deb tushunish ikki a’zoga bo‘linmaydigan gaplarni gap doirasidan chetda qoldirdi. Mantiqiy oqim tarafdorlarining predikativ konsepsiyasidagi bunday cheklangan tomonni sezgan A.A.Shaxmatov gap tuzilishini belgilashda yuqoridagi sxemadan qochishga urindi. U G‘arbiy Yevropa tilshunosligida maydonga kelgan psixologik kommunikatsiya ta’limotini qo`llab-quvvatlab, uni rivojlantirdi. Predikativlik atamasi o‘rniga predikativ munosabat atamasini qo‘llaydi. Uning fikricha, kommunikatsiya ikki tasavvurning biri tobe, ikkinchisi hokim pozitsiyani egallaydi. Hokim tasavvur psixologik subyekt, tobe tasavvur esa psixologik predikat hisoblanadi. Psixologik subyekt bilan psixologik predikat bog‘lanib, predikativ munosabatni hosil qiladi. 4 A.A.Shaxmatov konsepsiyasiga ko‘ra, ikki sostavli gaplarda hukm strukturasi bilan kommunikatsiya strukturasi bir-biriga muvofiq keladi. Psixologik kommunikatsiyaning hukmdagi farqi klassik mantiq nuqtai nazaridan bo‘laklarga bo‘linmaydigan bir sostavli gaplar materiallarida namoyon bo‘ldi. Mantiqiy subyekt predikatlarga ajratib bo‘lmaydigan zerikarli, iltimos qilaman tipidagi konstruksiyalarda psixologik subyekt va psixologik predikat bir a’zoda mujassam ekanligini, zerikarli gapida subyekt zerikarlilik haqidagi tasavvur, predikat esa uning mavjudligi haqida tasavvur ekanligi; iltimos qilaman gapida I shaxs haqidagi tasavvur – subyekt, uning harakati – predikat ekanligini k ‘rsatadi. 4 Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. – Л., 1941. – С. 29. 23 Natijada akademik A.A.Shaxmatov tilshunoslik tarixida ilk marotaba bir sostavli gaplar nazariyasini ishlab chiqdi. Ko‘rinadiki, bir sostavli gaplar nazariyasi ham predikativlikning ikki a’zoli ekanligini e’tirof etuvchi konsepsiyaning mantiqiy davomi sifatida maydonga keldi. N.Y.Shvedova predikativlik har bir gapda mavjud bo‘lishini va u gapning grammatik ma’nosi ekanligini ta’kidlaydi. Psixologik oqim vakillari predikativlikning ifodalanishini shaxsli fe’l bilan chambarchas bog‘liq holda o‘rganib, uning grammatik aspektiga aniqlik kiritdilar. Bu konsepsiya vakillari har qanday shaxsli fe’lga gapni belgilashdagi asosiy moment sifatida qaradilar. Mashhur rus tilshunosi A.A.Potebnya ham G`arbiy Yevropa lingvistlari va faylasuflari ishlariga tayanib, har qanday fe’l mazmunida shaxs ma’nosi ham ifodalanishini aytadi. Shuning uchun u har qanday shaxsli fe’lni minimal gap hisoblaydi. Shunday qilib, sintaktik nazariyada verbotsentrik nazariyaning maydonga kelishiga zamin yaratildi. Bu yo‘nalish ayniqsa A.M.Peshkovskiy asarida yorqin namoyon bo‘ldi. U gapning xarakterli belgisi “kesimlik” ekanini ta’kidlagan holda, uning grammatik kategoriya ekanini, kategoriya bo‘lganda ham gap uchun eng muhim kategoriya ekanini, unda nutq bilan fikr qorishib ketishini, kesimlik fe’llik asosida qurilishini aytadi. 5 An’anaviy tilshunoslikdagi gap bo‘laklari va ularni bosh va ikkinchi darajali A.G‘ulomov gapning xarakterli belgisi predikativlik ekanini e’tirof etar ekan, quyidagilarni yozadi: “Gapning xarakterli belgilaridan biri predikativlikdir. Har bir gapning real borliq haqida biror xabar bayon qilishi, shuni ifodalashi gap mundarijasining voqelik bilan bog‘liq ekanligini, aloqadorligini ko‘rsatadi. Bu hodisa gap nutq mundarijasining real voqelik bilan aloqadorlik hodisasi predikatsiya sanaladi.” 6 A.G‘ulomov fikricha, ega va kesim bosh bo‘laklar sanalib, ular gapning ikki uyushtiruvchi markazi mavqeida bo‘ladi va predikativ aloqa orqali bir-biri bilan bog‘langan bo‘ladi. Bu predikativ yadro, konstruktiv markaz ikki sostavli gapning 5 Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещении. – М., 1938. – C. 172 6 Ғуломов А., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент, 1965. – Б.41. 24 asosi sanaladi. Bosh bo‘laklar fikrning asosini, gapning asosiy mundarijasini ifodalaydi. Tilshunoslik tarixida ham gap va uning bo‘laklarga bo‘linishi haqida turli xil qarashlar maydonga kelgan. Shunday bo‘lishiga qaramasdan ularning deyarli barchasida gapning muhim belgisi sifatida predikativlik e’tirof etiladi. Predikativ ma’no ifodalovchi har qanday sintaktik shakl gap hisoblanadi. Lekin predikativlik nima, uning tarkibiy qismlari nimalardan iborat, degan savolga javob berishda turli oqimlar maydonga keldi. Antik davrdan boshlab atributiv mantiq ta’sirida vujudga kelgan an’anaviy sintaktik nazariyada predikativlik deganda kesimning ega bilan munosabati, shaxs va sonda moslashuvi tushuniladi. Xususan, M.I.Steblin-Kamenskiy predikativlik haqida quyidagilarni yozadi: “Bu mazmuniga ko‘ra mantiqdagi subyekt va predikat o‘rtasidagi munosabatning o‘zidir”. 7 Bunga ko‘ra, har bir gap ma’lum bir hukmni ifodalaydi. Predikatsiya hodisasi faqat gap asosinigina emas, balki hukm asosini ham tashkil etadi. Atributiv mantiq hukm tuzilishining ikki a‘zoliligini, subyekt va predikat o‘rtasidagi munosabatdan tashkil topishini e’tirof etadi. Shunday mantiq asosida shakllangan sintaktik nazariya ham hukm tuzilishga qiyosan gapning asosiy tuzilish birliklari (konstruktiv birliklar) sifatida ega va kesimni tan oladilar. Natijada bosh bo‘laklardan biri qatnashmagan gaplar gap doirasiga sig‘may qoldi. Mazkur kamchilikni sezgan A.A.Shaxmatov yuqoridagidek mantiqiy sxemadan qochishga urindi. G‘arbiy Yevropa tilshunosligida maydonga kelgan psixologik kommunikatsiya ta’limotini qo‘llab-quvvatladi va rivojlantirdi. U predikativlikni predikativ munosabat hisoblagani holda, psixologik subyekt bilan psixologik predikat o‘zaro bog‘lanib, predikativ munosabatni hosil qilishini bayon qiladi. 8 A.M.Peshkovskiy ham gapning xarakterli belgisi “kesimlik” ekanini, kesimlik esa fe’llik asosiga qurilishini ta’minlaydi. 9 3.2. Predikat va uning argumentlari 7 Стеблин-Каменский М. И. О предикативности // Спорное в языкознание. – Л., 1974. – C. 44. 8 Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. – Л., 1941. – С. 29. 9 Пешковский А. М. Русский синтаксис в научном освещении. – М., 1938. 25 Har qanday gap predikat va uning argumentlari munosabatining grammatik jihatdan predikativ shaklda ifodalanishi ekan, shu gapni tashkil etgan sintaktik elementlar o‘rtasidagi sintaktik munosabatlarni ham predikat asosida izohlash kerak bo‘ladi. Uni quyidagicha ko‘rsatish mumkin: Predikat va uning aktantlari munosabati: - subyekt-predikat munosabati yoki subyektli munosabat (moslashuv yo‘li bilan); - obyekt-predikat munosabati yoki obyektiv munosabat (boshqaruv yo‘li bilan). M. Mirtojiyev “Mantiqiy predikatning sodda gapda ifodalanishi” bo‘yicha o‘z fikrlarini bildirgan. Mantiqiy predikat haqida adabiyotlarda turlicha izoh berilgan bo‘lsa ham, ularning mohiyati o‘zaro o‘xshash. Ayrim adabiyotlarda u “Subyekt haqida bayon qilingan hukm mulohaza” 10 , – deb ta’riflangan bo‘lsa, ayrim adabiyotlarda “Predikat fikrlangan narsaning ayrim xususiyatlarini aks ettiradi”, – deb ko‘rsatiladi. Ba’zilardagi ta’riflar ko‘rsatilgan gap qurilishiga nisbatan farq qilishi mumkin, lekin gap mazmunida farq sezilmaydi. Adabiyotlarda grammatik kesimga berilgan ta’riflar ham undan mohiyatan uncha farq qilmaydi. A.G‘.G‘ulomov grammatik kesim haqida: “Kesimda belgi hukm-tasdiq yo inkor tariqasida predikativ aloqa yo‘li bilan ifodalanadi” 11 , – deydi. Ko‘rinadiki, predikat subyektning, kesim eganing belgi-xususiyatini bildirishi jihatidan o`zaro o`xshashlikka ega. Lekin adabiyotlarda modal so`zlar ham gap kesimi bo‘lib kelishi tilga olinadi 12 . Modal so‘zlar haqida N.E.Petrov “Ma’lum denotativ semantikaga ega bo‘lmaydi” 13 , – deb qayd etgan. Haqiqatda ham, yana o‘zi uqtirganiday uning semantikasi modallik ifoda etuvchi grammatik ma’no bilan qo‘shilib ketadi. Kesim haqida gapirganda uning mana shunday tushuncha bermaydigan so‘zlar bilan ifodalanishini ham e’tibordan qochirmaslik zarur. Bunday kesimlar o‘z-o‘zidan mantiqiy predikatning ifoda talabiga javob bermaydi. Bunday hollarda gapdagi modal so‘z bilan ifodalangan kesim egasi kesim bildiruvchi so‘z, ko‘proq harakat 10 Виноградов С.Н., Кузмин А.Ф. Логика. – Тошкент, 1994. – Б. 59. 11 G’ulomov A. Sodda gap. – Toshkent, 1995. – B. 49. 12 Аҳмедов А.А. Кесим. // Ўзбек тили грамматикаси. – Тошкент, 1976. – Б. 134. 13 Петров Н.Е. О содержании и обьеме язьковой модальности. Новосибирск, 1982. – С. 51. 26 nomi bo‘lsa, u bilan birga mantiqiy predikat maqomida turadi. Mantiqiy predikat bilan kesimning, yuqorida ko‘rsatilganiday, mos kelmasligi gaplarning bo‘laklanishida ham nomutanosiblikni keltirib chiqaradi. Masalan, Uning kelishi kerak gapi grammatik jihatdan qaratqichli aniqlovchi, ega va kesimdan iborat. Uning kelishi kerak modal so‘zida ifodalangan. Kerak modal so‘zi predikat ifodalanishi uchun talab qilinadigan hukm, mulohaza, xususiyatni ham bildirmaydi. U grammatik ma’noga qo‘shilib ketadigan modallikni bildiradi. Shuning uchun ham yuqoridagi gap, mantiqiy nuqtai nazardan yondashilsa, predikati kelishi kerak deb olinib, uning so‘zi subyekt bo‘ladi. Shunda predikat subyekt haqidagi hukmni bildiradi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, yuqoridagi gapning mantiqiy predikati grammatik jihatdan ega va kesim bog‘lanishi orqali ifodalangan sodda yig‘iq gapga teng kelgan. Kesimi mavjudlik bildiruvchi bor va yo‘q so`zlaridan iborat gaplar ham bo‘laklarga ajratilganda semantik-sintaktik nomutanosiblik kuzatiladi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, bu bor va yo‘q so‘zlarini ayrim adabiyot va darsliklarda modal so‘zlar qatorida qayd etilgan 14 . F.A. Hayitmetov hatto “kesim bor yoki yo‘q so‘zlari bo‘lsa, uning mavjudlik xabari gapda ahamiyat kasb etmaydi” 15 , – degan fikrni aytadi. Bu fikr mantig‘i shundan iboratki, mazkur so‘zlardan holi holatda ham gap xabar ma’nosini beradi, ular faqat o‘sha ma’noni ta’kidlash uchun xizmat qiladi. F.A.Hayitmetov bu xulosani ma’qullovchi yana bir fikrni ilova qilgan. Ya’ni: “Bunday mavjudlik bildiruvchi so‘z bog‘lama kabi tasdiq ifodalash bilan chegaralanadi” – deydi. Masalan, Eshakning ishqi yo‘q maqolida sintaktik nuqtai nazardan eshakning so‘zi qaratqichli aniqlovchi, ishqi so‘zi ega, yo‘q so‘zi kesim bo‘ladi. Mantiq nuqtai nazaridan esa eshakning so‘zida esa subyekt, ishqi yo‘q qo‘shilmasida mantiqiy predikat ifodalangan. Chunki ishqi so‘zi xabar bildirib, yo‘q 14 Аҳмедов А.А. Кесим. 134-бет; Асқарова М., Қосимова К., Жамолхонов Х. Ўзбек тили. – Тошкент. 1979. 143-бет. 15 Ҳайитметов Ф.А. Алишер Навоий ғазаллари қофиясида мантиқ урғусининг берилиши. НДА. – Тошкент. 1998, 16-бет. 27 so‘zida uning inkori berilgan. Mantiqiy predikat kesimi yo‘q so‘zi bo‘lgan sodda gapda o‘z ifodasini topgan. Gap kesimi bor yoki yo‘q so‘zi bilan ifodalanganda uning egasi egalik qo‘shimchasiz ifoda topishi mumkin. Bunday ega va kesim qo‘shilmasi gapning mantiqiy predikati bo‘lib kelsa, shu gapdagi o‘rin holi mantiqiy predikat subyektini bildiradi. Masalan, Tinchlik bor joyda baraka bor maqolida sintaktik jihatdan Baraka bor ega va kesim qo‘shilmasidir. Undagi joyda so‘zi o‘rin holi Ko‘rinadiki, bunday tarkibli gaplarda ham sodda yig‘iq gap mantiqiy predikatni ifoda etadi. Bo‘lmas fe’li xuddi yo‘q so`zi kabi predikat tarkibida undan anglashilgan belgining inkor etuvchi shakli vazifasini o`tagan. Agar bo`l fe’li bo ‘lishli shaklda bo‘lganda edi, predikatdan anglashilgan belgining tasdig‘ini bildiradi. Shuningdek, predikativlik masalasiga olimlar keng to‘xtaladi: Vinogradov Gapni shakllantiruvchi umumiy predikativlik kategoriyasining ahamiyati va vazifasi gap mazmunini borliqqa munosabatdor qilishdan iborat. M.Z.Zakiev: Gapning borliq haqidagi xabar berish tomoni predikativlikni, so‘zlovchining borliqqa munosabatini ifoda qilish tomoni esa modallikni tashkil qiladi. Y.V. Loya: Gap bevosita u yoki bu modallikda ifoda qilinadi. Predikativlik ega va kesimning o‘zaro munosabati bilan ifoda qilinadi, shuning uchun ham u ega va kesim mavjud bo‘lgan ikki sostavli gaplargagina xos. Admoni V.G: Modallik predikativlik bilan bevosita aloqada bo‘lmaydi. Galkina-Fedoruk E.M: eganing kesim orqali ifodalangan belgilar bilan aloqasi – modal tasdiqlash yoki inkor qilish predikativlikdir. I.Rasulov bu fikrlarni umumlashtirar ekan, tilshunoslikda predikativlik va modallikning izohida va ularning munosabati va farqli jihatlarini belgilashda fikrlarda ma’lum ziddiyatlar borligini ta’kidlaydi va shunday deydi: "Gapda ifoda qilinayotgan fikrning so‘zlovchi nuqtai nazaridan real borliqqa bo‘lgan munosabati modallik ma’lum konstruktsiyaning gap bo‘lishi uchun zaruriy belgilardan hisoblansa ham, hali u gapning shakllanishi uchun yetarli emas. Ma’lum konstruktsiyaning gap bo‘lib kelishi uchun kengroq kategoriya mazmunning real borliqqa munosabatini ifoda qilish kerak bo‘ladi. Buning uchun sintaktik mayl 28 kategoriyasi boshqa kategoriyalar bilan qo‘shilishi talab qilinadi. Umuman obyektiv modallikni ifoda qiluvchi sintaktik mayl kategoriyasi sintaktik zamon, shaxs-son kategoriyalari bilan birgalikda gapning grammatik ma’nosini ifoda qiladi. Bu gap mazmunining borliqqa bo‘lgan munosabatiir. Bu tushuncha keyingi yillarda nashr qilingan lingvistik adabiyotlarda predikativlik termini bilan ifoda qilina boshladi. Bu ma’noda predikativlik terminini tilshunoslikdagi traditsion ma’nosi (ega va kesim munosabati) yo‘qotib, yangi ma’no ifodasi uchun qo‘llana boshladi. XULOSA Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, shaxslar o‘zbek tilida samarali muloqot qilishlari uchun kesim va talaffuzdosh so‘zlardan foydalanishni puxta egallashlari juda muhimdir. Kesimdan foydalanishda to‘g‘ri ishlatilmasa, chalkashlik va noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin. Shuning uchun imlo va ma’nodagi nozik farqlarni tushunish xabarni to‘g‘ri yetkazish uchun juda muhimdir. Fikrimizga ko‘ra, Kesimni noto‘g‘ri ishlatish yoki noto‘g‘ri tushunish turli kontekstlarda, masalan, huquqiy hujjatlar, akademik hujjatlar va biznes aloqalari kabi jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ham Kesim haqida to‘liq tushunadigan va o‘zlashtirgan shaxslar samarali muloqotga kirishadi va har qanday chalkashlik yoki noto‘g‘ri talqin qilishdan qochadi 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. A.Vertennikov. O tipax ramochnoy konstruksi glagolnix frazeologizmov expersidskogo yozka. V sbornike Aktualniye problemi strova iranskıx yazıkov, Izd, MGU, 1988, s. 3-17 2. A.A.Potebnya. Iz zapisok po russkoy grammatike, I-II, Xarkop, 1888. 3. A.M.Pyeshkovskiy, ruscha sintaksis v nauchnom osveodenu, izd. 7, M., 1956. 4. A.G.Gasaiov, Kategoriva obstoyatelstva va sovremennom azerbaydjanskom yazıka, 1953. Muasir ozarbayjon dili, sintaksis, Baki, 1959. 5. Asqarova M., Abdurahmonov G' Hozirgi o'zbek adabiy tili T. Fan, 1986. 6. A.G.G ulomov, M.A.Aqarova, Hozirgi o zbek adabiyoti tili, sintaksis, Toshkent, ʻ ʻ 1965. 7. Boboyeva A. Hozirgi o'zbek adabiy tilida to'liqsız gaplar T.Fan, 1978. 8. Boltaboyev H. O'zbek tilida murakkablashgan sodda gaplar T. FAN, 1969. 9. Jamolxonov H.A. Hozirgi o'zbek adabiy tili. "Talqın" nashriyoti. 2005. 10.Mahmudov N.. Numonov A. O'zbek tili nazariy grammatikasi -T. O'qituvchi 1995. 11.Mahmudov N.M. O'zbek tilidagi sodda gaplarda semantik-sintaktik gaplarda semantik-sintaktik asimmetnya. -T.: O'qituvchi, 1984. 12.M.T. Irisqulov. „Tilshunoslikka kirish". Toshkent,,Yoshlar matbuoti" 2009. 13.M.T. Irisqulov. „Tilshunoslikka kirish". Toshkent,,Yoshlar matbuoti"2009. 14. Mengliev B. O'zbek tilining strukeur sintaksisi-Qarshi, 2003. 30 15.Ne'matov H. va b. O'zbek tili struktural sintaksisi. T.: Universitet, 2000. 16. Ne'matov X, Sayfullayeva R, Qurbonova M. O'zbek tili struktural sintaksisı asoslari -T. Universitet, 1999. 17. Orzigul Hamroyeva. "Ona tili. Maruzalar to`plami". Toshkent Akademnashr"2016 18. Rasulov I. Hozirgi o'zbek tilida bir sostavli gaplar -T.Fan, 1974. 19. O'zbek tili grammatikasi. II tam. Sintaksis. T.: Fan, 1975. 20. G'ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o'zbek adabiy tili. Sintaksis. -T.: 1989. 31 32

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. KESIM TUSHUNCHASI VA UNING TILSHUNOSLIKDAGI O‘RNI

1.1. Kesimning lug‘aviy ta’rifi

1.2. Kesimlik kategoriyasi va kesimning sintaktik va semantik jihatlari

II BOB. KESIM VA UNING O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDAGI TADQIQI

2.1. Kesim turlari va ularning xususiyatlari

2.2. Kesimning gapdagi maqomi

III BOB. PREDIKAT TURLARI VA PREDIKATIVLIK

3.1. Hozirgi o‘zbek tilida predikativ ifoda tushunchasi

3.2. Predikat va uning argumentlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить