Ketma-ket qurilmalarning vazifalari va parametrlari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________________
(oliy ta’lim muassasasi nomi)
“_________________________” fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Ketma-ket qurilmalarning vazifalari va parametrlari
Bajardi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. KETMA-KET QURILMALARNING NAZARIY ASOSLARI ............
1.1. Ketma-ket qurilma tushunchasi va umumlashgan modeli ............................
1.2. Sinxron va asinxron ketma-ket qurilmalar ...................................................
1.3. Eng oddiy xotira elementi – RS trigger ........................................................
1.4. Triggerlarning tasnifi ....................................................................................
II BOB. ASOSIY KETMA-KET QURILMALAR ...............................................
2.1. D trigger ........................................................................................................
2.2. JK va T triggerlar ..........................................................................................
2.3. Registrlar ....................................................................................................
2.4. Siljituvchi registrlar ....................................................................................
2.5. Hisoblagichlar .............................................................................................
2.6. Chekli avtomatlar va ularni loyihalash .......................................................
2.7. Ketma-ket qurilmalarning qo‘llanilishiga misol: raqamli soat ...................
III BOB. KETMA-KET QURILMALARNING PARAMETRLARI ..............
3.1. Statik parametrlar .......................................................................................
3.2. Vaqt parametrlari ........................................................................................
3.3. Maksimal takt chastotasi ............................................................................
3.4. Metastabillik ...............................................................................................
3.5. Iste’mol quvvati va ishonchlilik .................................................................
3.6. Ketma-ket qurilmalar mikrosxemalari va ularni tanlash ............................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Raqamli qurilma faqat hozirgi kirish signallariga javob berish bilan cheklansa,
u   juda   kam   ish   qila   olardi.   Kalkulyator   birinchi   kiritilgan   sonni   ikkinchisi
kiritilguncha   eslab   turishi,   soat   sekundlarni   sanab   borishi,   protsessor   esa
buyruqlarni birin-ketin bajarib, oraliq natijalarni saqlashi kerak. Bularning barchasi
xotiraga   ega   qurilmalarni   talab   qiladi.   Chiqishi   nafaqat   joriy   kirishlarga,   balki
oldingi   holatlar   tarixiga   ham   bog‘liq   bo‘lgan   bunday   qurilmalar   ketma-ket
qurilmalar deb ataladi.
Ketma-ket   qurilmalarning   asosiy   elementi   –   trigger.   Bitta   trigger   bir   bit
axborotni   saqlaydi.   Triggerlardan   registrlar,   hisoblagichlar,   chastota   bo‘luvchilar,
siljituvchi   registrlar   va   murakkab   boshqaruv   avtomatlari   quriladi.   Zamonaviy
protsessorda  millionlab trigger  bor  va ularning barchasi  takt  signali  bilan sinxron
ishlaydi.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   ketma-ket   qurilmalarning   parametrlari   –
o‘rnatish   va   ushlab   turish   vaqtlari,   takt   chastotasi,   metastabillik   –   bevosita   butun
raqamli   tizimning   tezligi   va   ishonchliligini   belgilaydi.   Ko‘plab   “tushunarsiz”
nosozliklar   aynan   shu   parametrlarni   noto‘g‘ri   hisobga   olish   natijasida   paydo
bo‘ladi.   Shu   sababli   ketma-ket   qurilmalarni   chuqur   o‘rganish   raqamli   texnika
bo‘yicha mutaxassis tayyorlashning muhim qismi hisoblanadi.
Mustaqil   ishning   maqsadi   –   ketma-ket   qurilmalarning   vazifalari,   asosiy
turlari,   ishlash   prinsiplari   va   parametrlarini   o‘rganish   hamda   tahlil   qilish.
Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar qo‘yildi:
–   ketma-ket   qurilma   tushunchasini,   uning   umumlashgan   modelini   va
kombinatsion qurilmalardan farqini aniqlash;
– triggerlarning asosiy turlari – RS, D, JK va T triggerlarning ishlash prinsipi
va boshqarish usullarini o‘rganish;
–   registrlar,   siljituvchi   registrlar   va   hisoblagichlarning   tuzilishi   va
qo‘llanilishini tahlil qilish;
–   chekli   avtomatlar   nazariyasi   asosida   ketma-ket   qurilmalarni   loyihalash
tartibini misolda ko‘rsatish;
–   ketma-ket   qurilmalarning   vaqt   parametrlari,   maksimal   takt   chastotasi   va
metastabillik hodisasini o‘rganish.
Ish   kirish,   uch   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.
Barcha sxemalar va vaqt diagrammalari qayta chizilgan.
3 I BOB. KETMA-KET QURILMALARNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Ketma-ket qurilma tushunchasi va umumlashgan modeli
Ketma-ket   qurilma   (KKQ)   –   chiqish   signallari   joriy   kirish   signallari   bilan
birga qurilmaning ichki holatiga ham bog‘liq bo‘lgan raqamli qurilma. Ichki holat
esa   oldingi   kirish   signallari   ketma-ketligi   bilan   belgilanadi   [1].   Shu   sababli
adabiyotda bunday qurilmalar xotirali qurilmalar yoki raqamli avtomatlar deb ham
ataladi.
Har   qanday   ketma-ket   qurilmani   1.1-rasmda   ko‘rsatilgan   model   ko‘rinishida
tasvirlash   mumkin.   U   ikki   qismdan   iborat:   kombinatsion   qism   va   xotira
elementlari. Kombinatsion qism kirish signallari X va joriy holat Q asosida chiqish
signallari Y ni hamda keyingi holatni hisoblaydi. Xotira elementlari esa takt signali
kelganda keyingi holatni qabul qilib, uni joriy holatga aylantiradi.
1.1-rasm. Ketma-ket qurilmaning umumlashgan modeli
Matematik jihatdan bu model ikki funksiya bilan tavsiflanadi:
Q(t+1) = F(X(t), Q(t)),   Y(t) = G(X(t), Q(t)), (1.1)
bu yerda t  – takt  raqami, F – o‘tishlar  funksiyasi,  G – chiqishlar  funksiyasi.
Agar   chiqish   faqat   joriy   holatga   bog‘liq   bo‘lsa,   ya’ni   Y=G(Q),   avtomat   Mur
avtomati   deb   ataladi.   Agar   chiqish   holatga   ham,   kirishga   ham   bog‘liq   bo‘lsa,   bu
Mili   avtomatidir.   Ikkala   model   ham   amalda   keng   ishlatiladi   va   2.6-bo‘limda
misolda ko‘rib chiqiladi.
Kombinatsion   qurilmadan   asosiy   farq   –   teskari   aloqaning   mavjudligi.
Kombinatsion   qurilmada   signal   faqat   kirishdan   chiqishga   bir   yo‘nalishda   o‘tadi.
Ketma-ket   qurilmada   esa   chiqishdagi   holat   qayta   kirishga   beriladi   va   keyingi
holatni   hisoblashda   qatnashadi.   Aynan   shu   teskari   aloqa   qurilmaga   “xotira”
xususiyatini beradi.
1.2. Sinxron va asinxron ketma-ket qurilmalar
Ketma-ket   qurilmalar   holatni   o‘zgartirish   usuliga   ko‘ra   ikki   turga   bo‘linadi.
Asinxron   qurilmalarda   holat   kirish   signallari   o‘zgarishi   bilan   darhol,   har   qanday
vaqt momentida o‘zgarishi  mumkin. Sinxron qurilmalarda esa holat faqat maxsus
takt   (sinxronlash)   signalining   ma’lum   momentlarida   –   odatda   uning   frontida   –
o‘zgaradi.
Asinxron qurilmalar nazariy jihatdan tezroq bo‘lishi mumkin, chunki ular takt
signalini   kutmaydi.   Biroq   ularni   loyihalash   ancha   murakkab:   signallarning   turli
yo‘llar bo‘ylab turli kechikish bilan o‘tishi “poyga” holatlarini keltirib chiqaradi va
qurilma kutilmagan holatga o‘tib qolishi mumkin. Sinxron qurilmalarda esa barcha
o‘tish   jarayonlari   takt   davri   ichida   tugaydi   va   holat   faqat   signallar
barqarorlashgandan keyin yoziladi.
Shu   sababli   zamonaviy   raqamli   texnikada   sinxron   loyihalash   asosiy   usul
hisoblanadi   [6].   Muallif   fikricha,   sinxron   yondashuvning   eng   katta   afzalligi   –
loyihalashning   soddalashuvi:   muhandis   har   bir   signalning   aniq   kechikishini
kuzatish   o‘rniga   faqat   bitta   shartni   –   kritik   yo‘l   kechikishi   takt   davridan   kichik
4 bo‘lishini tekshiradi. Asinxron sxemalar esa asosan tashqi signallarni qabul qilish,
past quvvatli maxsus qurilmalar va oddiy chastota bo‘luvchilarda qo‘llaniladi.
1.3. Eng oddiy xotira elementi – RS trigger
Bir bitni saqlovchi eng oddiy qurilma ikkita YOKI-EMAS (yoki VA-EMAS)
elementidan iborat  bo‘lib, ularning chiqishlari  bir-birining kirishiga ulangan (1.2-
rasm).   Bu   sxema   RS   trigger   yoki   RS-zashchyolka   (ingliz   adabiyotida   latch)   deb
ataladi.   S   (set   –   o‘rnatish)   kirishi   triggerni   birga,   R   (reset   –   tashlash)   kirishi   esa
nolga o‘rnatadi.
1.2-rasm. YOKI-EMAS elementlaridagi RS trigger
Sxemaning   ishlashini   ko‘rib   chiqamiz.   S=1,   R=0   bo‘lsin.   Pastki   element
kirishida   bir   bor,   demak   uning   chiqishi   =0.   Bu   nol   yuqori   elementga   beriladi,Q̄
uning   ikkala   kirishi   nolga   teng   va   chiqishi   Q=1.   Endi   S   nolga   qaytarilsa   ham,
pastki elementning boshqa kirishida Q=1 saqlanadi va  =0 bo‘lib qoladi. Trigger	
Q̄
o‘rnatilgan holatni “eslab qoldi”. Xuddi shunday, R=1 impulsi triggerni nol holatga
o‘tkazadi va bu holat ham R qaytgandan keyin saqlanadi.
RS   triggerning   ishlashi   1.1-jadvalda,   vaqt   diagrammasi   1.3-rasmda
keltirilgan.
1.1-jadval
RS triggerning ishlash jadvali
S R Q(t+1) Rejim
0 0 Q(t) Saqlash
1 0 1 O‘rnatish
0 1 0 Tashlash
1 1 – Taqiqlangan
1.3-rasm. RS triggerning vaqt diagrammasi
5 S=R=1   kombinatsiyasi   taqiqlangan   hisoblanadi.   Bunda   ikkala   chiqish   ham
nolga teng bo‘ladi, bu Q va   ning ma’nosiga zid. Bundan ham yomoni – agar SQ̄
va   R   bir   vaqtda   nolga   qaytsa,   trigger   qaysi   holatga   o‘tishi   oldindan   aytib
bo‘lmaydi:   natija   elementlar   kechikishlaridagi   kichik   farqlarga   bog‘liq   bo‘ladi.
Shuning   uchun   RS   triggerdan   foydalanishda   bu   kombinatsiya   bo‘lmasligi   sxema
tuzilishi bilan ta’minlanadi.
RS   trigger   o‘zi   alohida   kam   ishlatilsa-da,   u   barcha   murakkab   triggerlarning
asosiy   qismi   hisoblanadi.   Uning   amaliy   qo‘llanilishiga   misol   –   mexanik
kalitlarning   “sakrash”ini   bartaraf   etish.   Kalit   kontaktlari   ulanayotganda   bir   necha
millisekund   davomida   ko‘p   marta   ulanib-uzilib   turadi.   Agar   kalit   ikki   holatli
bo‘lib,   uning   kontaktlari   RS   triggerning   S   va   R   kirishlariga   ulansa,   birinchi
tegishdayoq   trigger   kerakli   holatga   o‘tadi   va   keyingi   sakrashlar   natijaga   ta’sir
qilmaydi.
1.4. Triggerlarning tasnifi
Triggerlar   bir   necha   belgi   bo‘yicha   tasniflanadi   [2].   Mantiqiy   funksiyasi
bo‘yicha   RS,   D,   JK   va   T   triggerlar   farqlanadi.   Ularning   har   biri   keyingi   holatni
kirish signallari va joriy holatga qarab o‘ziga xos qoida bilan aniqlaydi.
Boshqarish   usuli   bo‘yicha   triggerlar   asinxron   (taktsiz)   va   sinxron   (taktli)
turlarga   bo‘linadi.   Sinxron   triggerlar   o‘z   navbatida   sath   bilan   boshqariladigan   va
front   bilan   boshqariladigan   turlarga   ajraladi.   Sath   bilan   boshqariladigan   triggerda
(zashchyolkada)   takt   signali   faol   sathda   turgan   butun   vaqt   davomida   chiqish
kirishni   kuzatib   boradi,   takt   nofaol   bo‘lganda   esa   oxirgi   qiymat   saqlanadi.   Front
bilan boshqariladigan triggerda esa ma’lumot faqat takt signalining frontida (o‘sish
yoki   pasayish)   yoziladi,   qolgan   vaqtda   kirish   o‘zgarishlari   chiqishga   ta’sir
qilmaydi.
Front   bilan   boshqariladigan   triggerlar   ko‘pincha   ikki   pog‘onali   “yetakchi–
ergashuvchi”   sxemasida   quriladi.   Takt   signalining   bir   yarim   davrida   birinchi
pog‘ona kirish ma’lumotini qabul qiladi, ikkinchi pog‘ona esa yopiq bo‘ladi. Takt
fronti   kelganda   birinchi   pog‘ona   yopiladi,   ikkinchisi   esa   uning   holatini   chiqishga
uzatadi. Natijada kirish va chiqish hech qachon bir vaqtda “ochiq” bo‘lmaydi va bu
ketma-ket   ulangan   triggerlarda   signalning   bir   taktda   bir   nechta   pog‘onadan   o‘tib
ketishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Sath va front bilan boshqarishning farqi  1.4-rasmda yaqqol  ko‘rinadi. Ikkala
trigger   ham   bir   xil   takt   va   ma’lumot   signallarini   oladi.   Zashchyolka   takt   signali
birga   teng   bo‘lgan   butun   vaqt   davomida   “shaffof”:   D   dagi   har   qanday   o‘zgarish,
shu   jumladan   qisqa   impulslar   ham,   darhol   chiqishga   o‘tadi.   Front   bilan
boshqariladigan   trigger   esa   D   ning   qiymatini   faqat   o‘sish   frontlari   (nuqtali
chiziqlar)   momentida   qabul   qiladi   va   takt   davri   ichidagi   o‘zgarishlarni   e’tiborsiz
qoldiradi.   Diagrammadan   ko‘rinadiki,   D   dagi   ikkinchi   qisqa   impuls   zashchyolka
chiqishida   aks   etgan,   front   bilan   boshqariladigan   trigger   chiqishida   esa   umuman
ko‘rinmaydi.
1.4-rasm. Sath bilan boshqariladigan zashchyolka va front bilan boshqariladigan trigger
ishining taqqoslanishi
6 Bu   farq   amaliy   jihatdan   juda   muhim.   Agar   zashchyolkalardan   siljituvchi
registr   yig‘ilsa,   takt   signali   faol   bo‘lgan   vaqtda   ma’lumot   bir   necha   pog‘onadan
“yugurib”   o‘tib   ketadi   va   registr   to‘g‘ri   ishlamaydi.   Front   bilan   boshqariladigan
triggerlarda bunday muammo bo‘lmaydi. Shu sababli  registrlar, hisoblagichlar  va
sinxron   avtomatlar   asosan   front   bilan   boshqariladigan   triggerlarda   quriladi.
Zashchyolkalar esa ma’lumotni qisqa muddat ushlab turish kerak bo‘lgan joylarda,
masalan,   shinadan   adresni   ajratib  olishda   ishlatiladi.   Ular   kamroq   tranzistor   talab
qiladi  va tezroq ishlaydi, shuning  uchun ba’zi  yuqori  tezlikli  protsessorlarda  ham
maxsus usulda qo‘llaniladi.
Shartli   grafik   belgilarda   front   bilan   boshqariladigan   takt   kirishi   kichik
uchburchak   bilan   ko‘rsatiladi.   Agar   uchburchak   oldida   aylana   bo‘lsa,   trigger   takt
signalining pasayish fronti bilan ishlaydi.
7 II BOB. ASOSIY KETMA-KET QURILMALAR
2.1. D trigger
D   trigger   (inglizcha   delay   –   kechikish   so‘zidan)   –   eng   ko‘p   ishlatiladigan
trigger.   Uning   bitta   axborot   kirishi   D   va   takt   kirishi   C   bor.   Takt   signalining   faol
fronti   kelganda   trigger   D   kirishdagi   qiymatni   qabul   qiladi   va   keyingi   faol
frontgacha saqlaydi:
Q(t+1) = D(t). (2.1)
D   triggerning   shartli   belgisi   2.1-rasmda,   vaqt   diagrammasi   esa   2.2-rasmda
ko‘rsatilgan. Diagrammadan ko‘rinadiki, D signali takt davri ichida o‘zgarsa ham,
chiqish   faqat   takt   signalining   o‘sish   frontlarida   (vertikal   nuqtali   chiziqlar)
yangilanadi. Aynan shu xususiyat  D triggerni registrlar va sinxron qurilmalarning
asosiy elementiga aylantirdi.
2.1-rasm. D triggerning shartli belgisi
2.2-rasm. Front bilan boshqariladigan D triggerning vaqt diagrammasi
D triggerning haqiqiylik jadvali juda oddiy (2.1-jadval). Ko‘pchilik D trigger
mikrosxemalarida,   masalan,   74HC74   da,   qo‘shimcha   asinxron   o‘rnatish   va
tashlash   kirishlari   ham   mavjud.   Ular   takt   signaliga   bog‘liq   bo‘lmagan   holda
triggerni   darhol   birga   yoki   nolga   o‘rnatadi   va   qurilmani   ishga   tushirishda
boshlang‘ich holatni berish uchun ishlatiladi.
2.1-jadval
D triggerning ishlash jadvali
C D Q(t+1)
↑ (o‘sish fronti) 0 0
↑ (o‘sish fronti) 1 1
0, 1 yoki ↓ x Q(t)
8 2.2. JK va T triggerlar
JK trigger RS triggerning takomillashgan varianti. J kirishi S ga, K kirishi R
ga   mos   keladi,   lekin   J=K=1   kombinatsiyasi   taqiqlanmagan:   bunda   trigger   har   bir
takt   frontida   holatini   teskarisiga   o‘zgartiradi.   JK   triggerning   keyingi   holati
quyidagi tenglama bilan aniqlanadi:
Q(t+1) = J ·  (t) +   · Q(t).Q̄	K̄ (2.2)
Ishlash   qoidalari   2.2-jadvalda   keltirilgan.   JK   trigger   universal   hisoblanadi:
uning   kirishlarini   mos   ravishda   ulab,   D   va   T   triggerlarni   hosil   qilish   mumkin.
Masalan, J ga D signalini, K ga esa uning inversiyasini bersak, D trigger olinadi.
2.2-jadval
JK triggerning ishlash jadvali
J K Q(t+1) Rejim
0 0 Q(t) Saqlash
0 1 0 Tashlash
1 0 1 O‘rnatish
1 1 (t)	
Q̄ Holatni almashtirish
T   trigger   (inglizcha   toggle   –   almashtirish)   bitta   axborot   kirishiga   ega.   T=1
bo‘lganda   trigger   har   bir   takt   frontida   holatini   o‘zgartiradi,   T=0   bo‘lganda   esa
holatini saqlaydi:
Q(t+1) = T   Q(t).	
⊕ (2.3)
T trigger alohida mikrosxema sifatida kam ishlab chiqariladi, odatda u J va K
kirishlari   birlashtirilgan   JK   trigger   yoki   chiqishi     D   kirishiga   ulangan   D   trigger	
Q̄
ko‘rinishida   olinadi.   T   triggerning   muhim   xususiyati   –   T=1   bo‘lganda   chiqish
signalining chastotasi takt chastotasidan ikki baravar kichik bo‘ladi. Shu sababli u
hisoblagichlar va chastota bo‘luvchilarning asosiy elementi hisoblanadi.
T   triggerning   ishlashi   2.3-rasmdagi   vaqt   diagrammasida   ko‘rsatilgan.   T=1
bo‘lgan   oraliqda   chiqish   har   bir   o‘sish   frontida   o‘zgaradi   va   takt   chastotasining
yarmiga   teng   chastotali   signal   hosil   bo‘ladi.   T=0   bo‘lgan   oraliqda   esa   takt
impulslari   kelishiga   qaramay   trigger   holatini   saqlaydi.   Shunday   qilib,   T   kirishi
hisobga   ruxsat   berish   signali   vazifasini   bajaradi.   Bu   xususiyat   keyinroq   sinxron
hisoblagichni qurishda ishlatiladi.
2.3-rasm. T triggerning vaqt diagrammasi
Triggerlarning to‘rt turi 2.3-jadvalda taqqoslangan.
2.3-jadval
Triggerlar turlarining taqqoslanishi
Turi Xarakteristik tenglama Asosiy qo‘llanilishi
RS Q(t+1) = S +  ·Q(t)	
R̄ Kalit sakrashini bartaraf etish, murakkab 
triggerlar ichida
9 Turi Xarakteristik tenglama Asosiy qo‘llanilishi
D Q(t+1) = D Registrlar, sinxron qurilmalar, sinxronizatorlar
JK Q(t+1) = J·  +  ·QQ̄	K̄ Universal trigger, hisoblagichlar
T Q(t+1) = T   Q	
⊕ Hisoblagichlar, chastota bo‘luvchilar
2.3. Registrlar
Registr – ko‘p razryadli ikkilik so‘zni saqlash uchun mo‘ljallangan, umumiy
takt   signali   bilan   boshqariladigan   triggerlar   guruhi   [1].   n   razryadli   registr   n   ta
triggerdan   iborat.   Registrlar   protsessorlarda   operandlar   va   natijalarni   saqlash,
ma’lumotlarni   qurilmalar   orasida   uzatishda   bufer   vazifasini   bajarish   uchun
ishlatiladi.
Eng   oddiy   parallel   registr   D   triggerlardan   quriladi:   har   bir   triggerning   D
kirishiga   mos   razryad   beriladi,   takt   kirishlari   esa   birlashtiriladi.   Takt   fronti
kelganda butun so‘z bir vaqtda yoziladi. Masalan, 74HC273 mikrosxemasi sakkiz
razryadli parallel registr bo‘lib, umumiy tashlash kirishiga ega. 74HC374 registrida
esa chiqishlar uch holatli bo‘lib, ular registrni umumiy ma’lumotlar shinasiga ulash
imkonini beradi.
Ba’zi   hollarda   sath   bilan   boshqariladigan   zashchyolkalardan   iborat   registrlar
ishlatiladi.   Masalan,   74HC573   mikrosxemasi   ruxsat   signali   faol   bo‘lgan   vaqtda
kirish   ma’lumotlarini   chiqishga   o‘tkazadi,   signal   nofaol   bo‘lganda   esa   oxirgi
qiymatni   saqlaydi.   Bunday   registrlar   mikroprotsessorli   tizimlarda   adres   va
ma’lumotlar   uchun   umumiy   bo‘lgan   shinadan   adresni   ajratib   olish   uchun   keng
qo‘llaniladi.
2.4. Siljituvchi registrlar
Siljituvchi   registrda  triggerlar  zanjir   ko‘rinishida  ulanadi:  har   bir   triggerning
chiqishi   keyingisining   kirishiga   beriladi   (2.4-rasm).   Har   bir   takt   signalida
ma’lumot   bir   razryadga   siljiydi:   birinchi   trigger   kirishdagi   bitni   qabul   qiladi,
ikkinchisi birinchining oldingi holatini, uchinchisi ikkinchining oldingi holatini va
hokazo.
2.4-rasm. To‘rt razryadli siljituvchi registr
Misol. Registr  dastlab 0000 holatida bo‘lsin va kirishga ketma-ket 1, 0, 1, 1
bitlari   berilsin.   Birinchi   taktdan   keyin   Q1Q2Q3Q4=1000,   ikkinchisidan   keyin
0100, uchinchisidan keyin 1010, to‘rtinchisidan keyin 1101 bo‘ladi. To‘rt taktdan
so‘ng   ketma-ket   kiritilgan   to‘rt   bit   registr   chiqishlarida   parallel   holatda   paydo
bo‘ladi.
Siljituvchi registrlarning asosiy vazifalari:
–   ketma-ket   kodni   parallel   kodga   aylantirish   –   ma’lumot   bitlab   kiritiladi   va
parallel o‘qiladi (74HC164, 74HC595);
– parallel kodni ketma-ket kodga aylantirish – so‘z parallel yoziladi va bitlab
chiqariladi (74HC165);
– raqamli kechikish liniyalari – signal n takt davriga kechiktiriladi;
10 –   ikkilik   sonlarni   2   ga   ko‘paytirish   va   bo‘lish   –   chapga   siljitish   2   ga
ko‘paytirishga, o‘ngga siljitish esa 2 ga bo‘lishga mos keladi.
Amaliyotda   74HC595   mikrosxemasi   ayniqsa   ommabop.   U   ichida   siljituvchi
registr   va   unga   ulangan   chiqish   registriga   ega.   Mikrokontroller   ma’lumotni   faqat
uchta sim  orqali bitlab yuboradi, so‘ng bitta impuls bilan barcha sakkiz chiqishni
bir   vaqtda  yangilaydi. Bir   nechta mikrosxemani  ketma-ket  ulab,  chiqishlar   sonini
deyarli   cheksiz   oshirish   mumkin.   Shu   yo‘l   bilan   yorug‘lik   diodli   matritsalar   va
indikatorlar boshqariladi.
Siljituvchi  registrning oxirgi  chiqishini  birinchi  kirishiga ulash orqali halqali
hisoblagich hosil qilinadi: registrga yozilgan bitta bir halqa bo‘ylab aylanib yuradi.
Agar oxirgi chiqishning inversiyasi kirishga berilsa, Jonson hisoblagichi olinadi, u
n ta triggerda 2n holatga ega. Masalan, CD4017 o‘nlik hisoblagichi besh triggerli
Jonson   hisoblagichi   va   deshifrator   asosida   qurilgan   va   o‘nta   chiqishdan   birini
navbat bilan faollashtiradi.
2.5. Hisoblagichlar
Hisoblagich   –   kirishga   kelgan   impulslar   sonini   sanaydigan   va   uni   ikkilik
kodda   saqlaydigan   ketma-ket   qurilma.   Hisoblagichning   muhim   xarakteristikasi   –
hisob   moduli   M,   ya’ni   u   qaytadan   nolga   o‘tguncha   bo‘lgan   turli   holatlar   soni.   n
triggerli ikkilik hisoblagichning moduli 2 n
 ga teng.
Asinxron   hisoblagich   eng   oddiy   tuzilishga   ega   (2.5-rasm).   Har   bir   T
triggerning   kirishi   T=1   holatida   bo‘ladi,   takt   kirishiga   esa   oldingi   triggerning
chiqishi   beriladi.   Birinchi   trigger   tashqi   impulslar   bilan   boshqariladi.   Triggerlar
pasayish fronti bilan ishlaydi: har bir trigger oldingi trigger birdan nolga o‘tganda
o‘z holatini o‘zgartiradi.
2.5-rasm. Uch razryadli asinxron ikkilik hisoblagich
Hisoblagich   chiqishlaridagi   signallar   2.6-rasmda   ko‘rsatilgan.   Q0   takt
chastotasidan   ikki  baravar, Q1  to‘rt  baravar, Q2  sakkiz  baravar  kichik  chastotaga
ega.   Chiqishlardagi   Q2Q1Q0   kodi   har   bir   impulsdan   keyin   bittaga   ortib   boradi:
000, 001, 010, … , 111 va yana 000. Shunday qilib, hisoblagich bir vaqtning o‘zida
chastota bo‘luvchi vazifasini ham bajaradi.
11 2.6-rasm. Asinxron hisoblagichning vaqt diagrammasi
Asinxron hisoblagichning asosiy kamchiligi – kechikishlarning yig‘ilishi. Har
bir   trigger   oldingisi   o‘zgargandan   keyingina   o‘zgaradi,   shuning   uchun   eng   katta
razryad   n·t
kech   vaqtdan   keyin   yangilanadi.   O‘tish   jarayonida   chiqishlarda   qisqa
muddatli   oraliq   kodlar   paydo   bo‘ladi:   masalan,   011   dan   100   ga   o‘tishda
hisoblagich   qisqa   vaqt   010   va   000   holatlaridan   o‘tadi.   Agar   chiqishlar
deshifratorga ulangan bo‘lsa, bu oraliq kodlar noto‘g‘ri impulslar hosil qiladi.
Sinxron hisoblagichda barcha triggerlar umumiy takt signalidan boshqariladi
va   bir   vaqtda   o‘zgaradi.   Har   bir   triggerning   kirishiga   esa   kombinatsion   sxema
orqali   hisoblangan   signal   beriladi:   i-trigger   faqat   barcha   kichik   razryadlar   birga
teng   bo‘lganda   holatini   o‘zgartiradi.   Bu   sxema   murakkabroq,   lekin   barcha
chiqishlar   takt   frontidan   keyin   bir   xil   kechikish   bilan   o‘zgaradi   va   oraliq   kodlar
paydo   bo‘lmaydi.   74HC161   va   74HC163   mikrosxemalari   to‘rt   razryadli   sinxron
ikkilik hisoblagichlar, 74HC160 esa o‘nlik hisoblagichdir. 74HC193 mikrosxemasi
esa ham oshiruvchi, ham kamaytiruvchi rejimda ishlay oladi.
Uch   razryadli   sinxron   ikkilik   hisoblagichning   sxemasi   2.7-rasmda
ko‘rsatilgan.   Birinchi   trigger   T=1   holatida   va   har   bir   taktda   o‘zgaradi.   Ikkinchi
triggerning T kirishiga Q0 beriladi – u faqat Q0=1 bo‘lganda o‘zgaradi. Uchinchi
trigger   esa   VA   elementi   orqali   Q0·Q1=1   bo‘lganda   o‘zgaradi.   Umumiy   holda   i-
trigger   uchun   T
i =Q
0 ·Q
1 ·…·Q
i−1 .   Razryadlar   ko‘paygan   sari   VA   elementlarining
kirishlari soni ortadi, shuning uchun katta hisoblagichlarda ular bir necha bo‘limga
bo‘linadi va bo‘limlar orasida tezlashtirilgan o‘tkazish signali uzatiladi.
2.7-rasm. Uch razryadli sinxron ikkilik hisoblagich
Moduli  ikkining darajasiga teng bo‘lmagan hisoblagichlar  ham tez-tez kerak
bo‘ladi.   Masalan,   soatda   sekundlar   60   gacha,   soatlar   24   gacha   sanaladi.   Bunday
hisoblagichlar   ikkilik   hisoblagichga   M-holatni   aniqlovchi   sxema   qo‘shish   orqali
olinadi: hisoblagich M ga yetganda u nolga tashlanadi. Sinxron tashlash  kirishiga
ega 74HC163 mikrosxemasida bu usul ayniqsa ishonchli ishlaydi, chunki tashlash
ham takt fronti bilan sinxron bajariladi.
Hisoblagichlarning turlari 2.4-jadvalda umumlashtirilgan.
12 2.4-jadval
Hisoblagichlarning turlari
Belgisi Turlari va xususiyatlari
Takt berish usuli Asinxron (oddiy, sekinroq, oraliq kodlar paydo bo‘ladi); sinxron
(tez, barcha razryadlar bir vaqtda o‘zgaradi)
Hisob yo‘nalishi Oshiruvchi, kamaytiruvchi, reversiv
Hisob moduli Ikkilik (M = 2ⁿ), o‘nlik (M = 10), ixtiyoriy modulli
Tuzilishi Triggerli hisoblagichlar, halqali va Jonson hisoblagichlari
2.6. Chekli avtomatlar va ularni loyihalash
Murakkab ketma-ket qurilmalar – boshqaruv bloklari, interfeys kontrollerlari,
protokol qabul qiluvchilari – chekli avtomatlar nazariyasi asosida loyihalanadi [6].
Avtomatning   ishi   holatlar   diagrammasi   yordamida   tavsiflanadi:   har   bir   holat
aylana bilan, o‘tishlar esa kirish qiymati yozilgan strelkalar bilan ko‘rsatiladi.
Misol   sifatida   ketma-ket   kelayotgan   bitlar   oqimida   “101”   ketma-ketligini
aniqlovchi Mur avtomatini loyihalaymiz. Ketma-ketlik aniqlanganda chiqish Y bir
takt   davomida   birga   teng   bo‘lishi   kerak.   Ketma-ketliklar   bir-birini   qoplashi
mumkin: masalan, “10101” oqimida ikkita “101” bor.
Avtomatga to‘rtta holat kerak: S0 – hech narsa aniqlanmagan, S1 – “1” qabul
qilindi, S2 – “10” qabul qilindi, S3 – “101” qabul qilindi (chiqish Y=1). Holatlar
diagrammasi 2.8-rasmda ko‘rsatilgan.
2.8-rasm. “101” ketma-ketligini aniqlovchi avtomatning holatlar diagrammasi
Diagrammadagi o‘tishlarni tushuntiramiz. S0 holatida 1 kelsa S1 ga o‘tiladi, 0
kelsa S0 da qolinadi. S1 da 0 kelsa “10” hosil bo‘ladi va S2 ga o‘tiladi, 1 kelsa esa
“11”   ning   oxirgi   biri   yangi   ketma-ketlik   boshlanishi   bo‘lishi   mumkin,   shuning
uchun   S1   da   qolinadi.   S2   da   1   kelsa   ketma-ketlik   to‘liq   aniqlanadi   (S3),   0   kelsa
“100”   hosil   bo‘lib,   hech   narsa   saqlanmaydi   (S0).   S3   dan   1   kelganda   S1   ga,   0
kelganda   esa   S2   ga   o‘tiladi,   chunki   “101”   ning   oxirgi   “10”   qismi   yangi   ketma-
ketlikning boshi bo‘lishi mumkin – qoplanish aynan shu yo‘l bilan hisobga olinadi.
Mur va Mili avtomatlarining farqlari 2.6-jadvalda keltirilgan.
2.6-jadval
Mur va Mili avtomatlarining taqqoslanishi
Belgisi Mur avtomati Mili avtomati
Chiqish funksiyasi Y = G(Q) Y = G(X, Q)
Chiqishning o‘zgarishi Faqat takt frontidan keyin Kirish o‘zgarishi bilan darhol
13 Belgisi Mur avtomati Mili avtomati
Holatlar soni Odatda ko‘proq Odatda kamroq
Chiqishdagi xavfli impulslar Kamroq (chiqish holatdan 
olinadi) Ko‘proq (kirishdan to‘g‘ri yo‘l
bor)
Javob tezligi Bir takt kechikish bilan Shu taktning o‘zida
Keyingi  qadam  – holatlarni  kodlash. To‘rt  holat  uchun ikkita trigger  yetarli:
S0=00,   S1=01,   S2=10,   S3=11.   So‘ngra   diagrammadan   o‘tishlar   jadvali   tuziladi
(2.7-jadval).
2.7-jadval
“101” detektorining o‘tishlar jadvali
Joriy holat X Keyingi holat Q Q  → D D₁ ₀ ₁ ₀ Y
S0 0 S0 00 → 00 0
S0 1 S1 00 → 01 0
S1 0 S2 01 → 10 0
S1 1 S1 01 → 01 0
S2 0 S0 10 → 00 0
S2 1 S3 10 → 11 0
S3 0 S2 11 → 10 1
S3 1 S1 11 → 01 1
Jadvaldan   har   bir   D   trigger   kirishi   uchun   funksiya   yoziladi   va
minimallashtiriladi. Natijada quyidagi ifodalar olinadi:
D
1  = Q
0 ·  + Q	
X̄
1 ·	Q̄
0 ·X,   D
0  = X,   Y = Q
1 ·Q
0 . (2.4)
Qiziq natija: kichik razryad triggerining keyingi holati faqat kirishning o‘ziga
teng.   Bu   tasodif   emas   –   holatlar   shunday   kodlanganki,   toq   raqamli   holatlar   (S1,
S3)   aynan   oxirgi   qabul   qilingan   bit   1   bo‘lgan   holatlarga   mos   keladi.   Bu   misol
holatlarni kodlashni to‘g‘ri tanlash sxemani sezilarli soddalashtirishi mumkinligini
ko‘rsatadi.   Natijaviy   sxema   ikkita   D   trigger   va   bir   nechta   mantiqiy   elementdan
iborat bo‘ladi.
Muallif   fikricha,   chekli   avtomatlar   usuli   ketma-ket   qurilmalarni
loyihalashning   eng   universal   vositasi   hisoblanadi:   svetofor   boshqaruvi,   liftni
boshqarish,   ketma-ket   interfeys   qabul   qiluvchisi   yoki   savdo   avtomati   –   barchasi
shu   usulda   tavsiflanadi.   Zamonaviy   apparat   tavsiflash   tillarida   avtomat   bevosita
holatlar va o‘tishlar ro‘yxati sifatida yoziladi, sintez dasturi esa holatlarni kodlash
va minimallashtirishni avtomatik bajaradi.
2.7. Ketma-ket qurilmalarning qo‘llanilishiga misol: raqamli soat
Yuqorida ko‘rilgan qurilmalarning birgalikda ishlashini raqamli soat misolida
ko‘rish   qulay   (2.9-rasm).   Soatning   asosi   –   kvars   rezonatorli   generator.   Soat
kvarslari odatda 32 768 Gs chastotada ishlaydi. Bu son tasodifiy tanlanmagan: 32
768   =   2 15
,   shuning   uchun   15   ta   T   triggerdan   iborat   oddiy   asinxron   ikkilik
hisoblagich chiqishida aniq 1 Gs chastota, ya’ni sekund impulslari olinadi.
14 2.9-rasm. Raqamli soatning tuzilish sxemasi
Sekund   impulslari   moduli   60   bo‘lgan   hisoblagichga   beriladi.   U   odatda   ikki
qismdan   iborat:   o‘nlik   hisoblagich   (birliklar)   va   moduli   6   bo‘lgan   hisoblagich
(o‘nliklar). Sekund hisoblagichi 59 dan 00 ga o‘tganda u minut hisoblagichiga bitta
impuls   beradi,   minut   hisoblagichi   esa   xuddi   shunday   soat   hisoblagichiga.   Soat
hisoblagichining   moduli   24   (yoki   12)   bo‘lib,   u   ham   23   dan   00   ga   o‘tishni
aniqlovchi sxema orqali nolga tashlanadi.
Har bir hisoblagichning chiqishidagi ikkilik-o‘nlik kod deshifrator orqali yetti
segmentli   indikatorlarga   beriladi.   Vaqtni   o‘rnatish   tugmalari   esa   mos
hisoblagichlarga  qo‘shimcha  impulslar  beradi.  Tugmalar  mexanik   bo‘lgani  uchun
ularning signali sakrashlardan tozalanishi va sinxronizator orqali kiritilishi kerak –
aks holda bitta bosishda hisoblagich bir necha birlikka o‘zgarib ketishi mumkin.
Bu   misolda   ishning   barcha   bo‘limlarida   ko‘rilgan   tushunchalar   uchraydi:
triggerlar   va   asinxron   hisoblagich   chastota   bo‘luvchi   sifatida,   ixtiyoriy   modulli
sinxron hisoblagichlar, tashlash sxemalari, kombinatsion deshifratorlar va asinxron
signallarni   sinxronlash.   Asinxron   bo‘luvchining   ishlatilishi   ham   asosli:   uning
chiqish chastotasi juda past va oraliq kodlar ahamiyatga ega emas, iste’mol quvvati
esa minimal bo‘ladi. Shu tufayli oddiy kvars soatlar bitta kichik batareyadan yillab
ishlaydi.
Xuddi   shu   tamoyil   asosida   chastota   o‘lchagichlar   ham   quriladi.   Aniq   bir
sekundlik   vaqt   oralig‘ida   o‘lchanayotgan   signal   impulslari   hisoblagichga
o‘tkaziladi,   oraliq   tugagach   natija   registrga   yoziladi   va   indikatorda   ko‘rsatiladi.
Registr   natijani   hisoblagich   keyingi   o‘lchashni   boshlagan   paytda   ham   saqlab
turadi,   shuning   uchun   indikator   ko‘rsatkichi   “yugurmaydi”.   Muallif   fikricha,
bunday   qurilmani   laboratoriyada   74   seriyali   mikrosxemalardan   yig‘ish   ketma-ket
qurilmalarning amaliy ahamiyatini his qilishning eng yaxshi usullaridan biri.
15 III BOB. KETMA-KET QURILMALARNING PARAMETRLARI
3.1. Statik parametrlar
Ketma-ket qurilmalarning statik parametrlari – ta’minot kuchlanishi, mantiqiy
sathlar, kirish va chiqish toklari, yuklama qobiliyati, statik iste’mol – kombinatsion
qurilmalarnikiga   o‘xshash   va   qo‘llanilgan   mantiqiy   oila   bilan   aniqlanadi   [3].
Ammo   ketma-ket   qurilmalar   uchun   qo‘shimcha   funksional   parametrlar   ham
muhim:   razryadlar   soni,   boshqarish   turi   (sath   yoki   front,   o‘sish   yoki   pasayish
fronti),   asinxron   o‘rnatish   va   tashlash   kirishlarining   mavjudligi   va   ularning   faol
sathi, chiqish turi.
Ketma-ket   qurilmalarning   o‘ziga   xos   xususiyati   –   ta’minot   yoqilgandagi
holatning   noaniqligi.   Ta’minot   berilganda   triggerlar   tasodifiy   holatga   o‘tadi.
Shuning   uchun   har   qanday   ketma-ket   qurilmada   boshlang‘ich   tashlash   sxemasi
bo‘lishi   kerak:   ta’minot   yoqilgandan   keyin   qisqa   vaqt   davomida   barcha
triggerlarning   tashlash   kirishlariga   faol   signal   beriladi   va   qurilma   ma’lum
boshlang‘ich   holatga   keltiriladi.   Mikrokontrollerlarda   bu   vazifani   ichki   “ta’minot
yoqilgandagi tashlash” bloki bajaradi.
3.2. Vaqt parametrlari
Ketma-ket   qurilmalarning   eng   muhim   parametrlari   –   vaqt   parametrlari   [4].
Ular D trigger misolida quyidagicha ta’riflanadi:
– o‘rnatish vaqti t
o‘rn  – takt frontidan oldin ma’lumot signali barqaror bo‘lishi
kerak bo‘lgan minimal vaqt;
– ushlab turish vaqti t
ush  – takt frontidan keyin ma’lumot signali o‘zgarmasligi
kerak bo‘lgan minimal vaqt;
– takt kirishidan chiqishgacha kechikish t
r   – takt frontidan chiqishning yangi
qiymatga o‘tishigacha bo‘lgan vaqt;
–   takt   impulsining   minimal   davomiyligi   –   yuqori   va   past   sathlar   uchun
alohida;
– maksimal takt chastotasi f
max ;
–   asinxron   kirishlar   uchun   –   tashlash   impulsining   minimal   davomiyligi   va
tashlashdan keyingi tiklanish vaqti.
O‘rnatish   va   ushlab   turish   vaqtlari   3.1-rasmda   ko‘rsatilgan.   Ular   takt
frontining   atrofida   “taqiqlangan   oyna”   hosil   qiladi:   shu   oyna   davomida   D   kirishi
o‘zgarmasligi   kerak.   Agar   bu   shart   buzilsa,   trigger   to‘g‘ri   qiymatni   yozmasligi
yoki metastabil holatga tushishi mumkin.
3.1-rasm. O‘rnatish va ushlab turish vaqtlari
Ma’lumotnomalarda   bu   parametrlar   ma’lum   ta’minot   kuchlanishi   va   harorat
uchun   beriladi.   Masalan,   74HC74   mikrosxemasi   uchun   ma’lumotnomada   5   V
ta’minotda o‘rnatish vaqti bir necha o‘n nanosekund, ushlab turish vaqti esa nolga
yaqin qiymatlar bilan ko‘rsatiladi. Zamonaviy tez seriyalarda (74AC, 74LVC) bu
qiymatlar bir necha nanosekundgacha kamaygan.
3.3. Maksimal takt chastotasi
Sinxron   qurilmada   signal   bir   registrdan   chiqib,   kombinatsion   sxema   orqali
keyingi registrga boradi (3.2-rasm). Takt fronti kelganda birinchi registr t
r  vaqtdan
16 keyin yangi qiymat chiqaradi, signal kombinatsion sxemadan t
komb  vaqtda o‘tadi va
keyingi   takt   frontidan   kamida   t
o‘rn   oldin   ikkinchi   registr   kirishiga   yetib   kelishi
kerak.
3.2-rasm. Registrlar orasidagi signal yo‘li
Bundan takt davri uchun asosiy shart kelib chiqadi:
T ≥ t
r  + t
komb  + t
o‘rn , (3.1)
maksimal takt chastotasi esa
f
max  = 1 / (t
r  + t
komb  + t
o‘rn ). (3.2)
Misol. t
r =15 ns, kritik yo‘ldagi kombinatsion kechikish t
komb =30 ns, o‘rnatish
vaqti   t
o‘rn =10   ns   bo‘lsin.   U   holda   T
min =55   ns   va   f
max =1/55   ns≈18   MGs.   Agar
kombinatsion qismni ikkiga bo‘lib, o‘rtasiga qo‘shimcha registr qo‘yilsa (konveyer
usuli), har bir bo‘lak uchun t
komb =15 ns va f
max =1/40 ns=25 MGs bo‘ladi. Natija bir
takt kechroq chiqadi, lekin qurilma har taktda yangi ma’lumotni qabul qila oladi va
o‘tkazish   qobiliyati   ortadi.   Zamonaviy   protsessorlarning   yuqori   takt   chastotasi
aynan chuqur konveyerlash orqali erishilgan.
(3.1)   shartga   yana   bir   omil   –   takt   signalining   turli   registrlarga   turli   vaqtda
yetib   borishi   (takt   siljishi)   ham   qo‘shiladi.   Katta   kristallarda   takt   signali
millimetrlab   masofaga   tarqaladi   va   uning   kechikishlari   farqi   sezilarli   bo‘lishi
mumkin.   Shuning   uchun   protsessorlarda   takt   tarmog‘i   maxsus
muvozanatlashtirilgan daraxt ko‘rinishida loyihalanadi.
Ushlab   turish   vaqti   ham   alohida   shart   beradi:   ikkinchi   registr   kirishidagi
signal   takt   frontidan   keyin   t
ush   vaqt   ichida   o‘zgarmasligi   kerak.   Signal   eng   qisqa
yo‘l   bo‘ylab  t
r +t
komb,min   vaqtda  yetib  keladi, demak,  t
r +t
komb,min   ≥   t
ush   bo‘lishi   lozim.
Bu shart takt chastotasiga bog‘liq emas va uni chastotani kamaytirish orqali tuzatib
bo‘lmaydi – faqat sxemaga kechikish qo‘shish yo‘li bilan tuzatiladi.
Asinxron   hisoblagichning   maksimal   ishlash   chastotasini   ham   baholash
mumkin.   Agar   hisoblagich   chiqishlari   faqat   to‘liq   barqarorlashgandan   keyin
o‘qilishi kerak bo‘lsa, takt davri barcha triggerlar kechikishlari yig‘indisidan katta
bo‘lishi kerak: T > n·t
r . Masalan, t
r =20 ns bo‘lgan 8 razryadli asinxron hisoblagich
uchun  T>160  ns,   ya’ni   o‘qish   chastotasi   6  MGs   dan   oshmasligi   kerak.  Shu   bilan
birga, birinchi triggerning o‘zi ancha yuqori chastotada ishlay oladi, shuning uchun
asinxron   hisoblagich   faqat   chastota   bo‘luvchi   sifatida   ishlatilsa,   uning   kirish
chastotasi   bitta   trigger   tezligi   bilan   cheklanadi.   Bu   farq   ma’lumotnomalardagi
“maksimal hisob chastotasi” parametrini to‘g‘ri tushunish uchun muhim.
3.4. Metastabillik
Agar   triggerning   D   kirishi   o‘rnatish   va   ushlab   turish   vaqtlari   oynasi   ichida
o‘zgarsa,   trigger   metastabil   holatga   tushishi   mumkin.   Bu   holatda   uning   chiqishi
mantiqiy nol ham, bir ham bo‘lmagan oraliq sathda ma’lum vaqt “osilib” qoladi va
keyin   tasodifiy   ravishda   nol   yoki   birga   o‘tadi.   Metastabil   holatning   davomiyligi
oldindan aniq aytib bo‘lmaydi, lekin u kutilgan kechikishdan  ancha uzun bo‘lishi
mumkin [6].
Normal   ulanish   va   metastabil   holatdagi   chiqish   signallari   3.3-rasmda   sifat
jihatdan   taqqoslangan.   Normal   holatda   chiqish   takt   frontidan   keyin   t
r   vaqt   ichida
kerakli   sathga   yetadi.   Metastabil   holatda   esa   chiqish   uzoq   vaqt   noaniq   sohada
qoladi va bu vaqt  ichida undan foydalangan sxemalar  signalni  turlicha – biri nol,
17 boshqasi bir deb – qabul qilishi mumkin. Bu holat ayniqsa xavfli, chunki tizimning
turli qismlari bir-biriga zid qarorlar qabul qiladi.
3.3-rasm. Normal va metastabil holatdagi trigger chiqishi
Metastabillik asinxron signallarni sinxron tizimga kiritishda muqarrar: tugma
bosilishi, boshqa  takt  chastotasida  ishlovchi qurilmadan kelgan signal  yoki  tashqi
sensor   signali   takt   signaliga   nisbatan   istalgan   vaqtda   o‘zgarishi   mumkin.   Uni
butunlay yo‘q qilib bo‘lmaydi, lekin ehtimolini juda kichik qilish mumkin.
Standart yechim – ikki triggerli sinxronizator. Asinxron signal avval birinchi
triggerga   yoziladi,   uning   chiqishi   esa   keyingi   taktda   ikkinchi   triggerga   beriladi.
Agar birinchi trigger  metastabil  holatga tushsa  ham, butun takt  davri  davomida u
barqaror holatga o‘tishga ulguradi va ikkinchi trigger to‘g‘ri qiymatni qabul qiladi.
Bunday sinxronizator sxemasi 3.4-rasmda ko‘rsatilgan.
3.4-rasm. Ikki triggerli sinxronizator
Metastabillik   ehtimoli   takt   davriga   eksponensial   bog‘liq   ravishda   kamayadi,
shuning   uchun   ikki   triggerli   sinxronizator   amalda   yetarli   ishonchlilikni
ta’minlaydi.   Muallif   fikricha,   bu   oddiy   qoida   –   har   bir   asinxron   signalni
sinxronizator   orqali   kiritish   –   raqamli   loyihalashning   eng   muhim   “oltin
qoidalari”dan biri.
3.5. Iste’mol quvvati va ishonchlilik
Sinxron   ketma-ket   qurilmalarda   iste’mol   quvvatining   katta   qismi   takt
tarmog‘iga to‘g‘ri keladi, chunki takt signali har bir davrda ikki marta o‘zgaradi va
barcha   triggerlarning   takt   kirishlarini   qayta   zaryadlaydi.   Shuning   uchun   past
quvvatli   loyihalashda   takt   signalini   o‘chirish   usuli   qo‘llaniladi:   hozirgi   vaqtda
ishlamayotgan   bloklarga   takt   signali   berilmaydi.   Mikrokontrollerlarning   “uyqu”
rejimlari aynan shu tamoyilga asoslangan.
Hisoblagichlarda ham quvvat razryadlar bo‘yicha notekis taqsimlanadi: kichik
razryad har taktda o‘zgaradi, katta razryadlar esa kamroq. Asinxron hisoblagichda
faqat   birinchi   trigger   takt   chastotasida   ishlaydi,   qolganlari   esa   kichikroq
chastotada,   shuning   uchun   u   sinxron   hisoblagichga   nisbatan   kamroq   energiya
sarflaydi. Bu uni soatlar va past quvvatli taymerlar uchun qulay qiladi.
Ishonchlilik nuqtai nazaridan ketma-ket qurilmalar uchun eng xavfli omillar –
metastabillik,   takt   signalidagi   shovqinlar   va   boshlang‘ich   holatning   noaniqligi.
Takt   signali   sifatsiz   bo‘lsa   (frontlar   sekin   yoki   shovqinli),   trigger   bitta   front
18 davomida   bir   necha   marta   ishlab   ketishi   mumkin.   Shu   sababli   takt   kirishlariga
Shmitt   triggeri   orqali   shakllantirilgan   signal   beriladi   va   takt   liniyalari   platada
alohida ehtiyotkorlik bilan joylashtiriladi.
3.6. Ketma-ket qurilmalar mikrosxemalari va ularni tanlash
Keng tarqalgan ketma-ket qurilmalar mikrosxemalari 3.1-jadvalda keltirilgan.
3.1-jadval
Ketma-ket qurilmalar mikrosxemalariga misollar
Mikrosxema Vazifasi Izoh
74HC74 Ikkita D trigger Asinxron o‘rnatish va tashlash 
kirishlari
74HC112 Ikkita JK trigger Pasayish fronti bilan boshqariladi
74HC273 8 razryadli D registr Umumiy tashlash kirishi
74HC573 8 razryadli zashchyolka Uch holatli chiqishlar
74HC595 8 razryadli siljituvchi registr Chiqish registri, kaskadlash
74HC165 8 razryadli siljituvchi registr Parallel yozish, ketma-ket 
chiqarish
74HC161 / 
74HC163 4 razryadli sinxron hisoblagich Asinxron / sinxron tashlash
74HC193 4 razryadli reversiv hisoblagich Oshirish va kamaytirish kirishlari
CD4017 O‘nlik Jonson hisoblagichi 10 ta deshifrlangan chiqish
Mikrosxemani   tanlashda   avvalo   funksiya   (trigger,   registr,   hisoblagich),
razryadlilik va boshqarish usuli aniqlanadi. Keyin talab qilinadigan takt chastotasi
bo‘yicha   (3.2)   formula   yordamida   vaqt   parametrlari   tekshiriladi   va   mantiqiy   oila
tanlanadi.   Boshlang‘ich   holatni   berish   uchun   tashlash   kirishlarining   mavjudligi,
umumiy   shinaga   ulanish   uchun   esa   uch   holatli   chiqishlar   talab   qilinishi   hisobga
olinadi.
Ketma-ket qurilmalarning asosiy parametrlari 3.2-jadvalda umumlashtirilgan.
3.2-jadval
Ketma-ket qurilmalarning asosiy parametrlari
Guruh Parametrlar
Funksional Turi, razryadlar soni, boshqarish usuli, hisob moduli, asinxron 
kirishlar, chiqish turi
Statik Ta’minot kuchlanishi, mantiqiy sathlar, kirish va chiqish toklari,
statik iste’mol
Vaqt O‘rnatish va ushlab turish vaqtlari, takt–chiqish kechikishi, takt 
impulsi davomiyligi, maksimal takt chastotasi
Ishonchlilik Metastabillikka chidamlilik, ish harorati oralig‘i, statik elektrga 
chidamlilik
Yangi   loyihalarda   murakkab   ketma-ket   qurilmalar   odatda   PLIS   yoki
mikrokontroller   ichida   amalga   oshiriladi.   Shunga   qaramay,   74HC595   siljituvchi
registri,   74HC74   trigger   va   CD4017   hisoblagichi   kabi   mikrosxemalar   oddiy
qurilmalar   va   o‘quv   laboratoriyalarida   hamon   keng   qo‘llanilmoqda.   Ularning
19 ishlashini   tushunish   esa   har   qanday   murakkab   raqamli   tizimni   tahlil   qilish   uchun
zarur asos bo‘lib qoladi.
20 XULOSA
Ushbu   mustaqil   ishning   maqsadi   ketma-ket   qurilmalarning   vazifalari,   asosiy
turlari, ishlash prinsiplari va parametrlarini o‘rganish edi va u to‘liq bajarildi.
Birinchi   bobda   ketma-ket   qurilmaning   umumlashgan   modeli,   Mur   va   Mili
avtomatlari,   sinxron   va   asinxron   qurilmalarning   farqi   ko‘rib   chiqildi.   RS   trigger
misolida   xotira   elementining   ishlash   prinsipi   tushuntirildi,   triggerlar   boshqarish
usuli   va   funksiyasi   bo‘yicha   tasniflandi,   zashchyolka   va   front   bilan
boshqariladigan trigger ishining farqi vaqt diagrammalarida ko‘rsatildi.
Ikkinchi bobda D, JK va T triggerlar va ularning vaqt diagrammalari, parallel
va   siljituvchi   registrlar,   halqali   va   Jonson   hisoblagichlari,   asinxron   va   sinxron
hisoblagichlar   sxemalari   tahlil   qilindi,   Mur   va   Mili   avtomatlari   taqqoslandi,
ularning   vaqt   diagrammalari   va   mikrosxemalari   keltirildi.   “101”   ketma-ketligini
aniqlovchi   avtomat   misolida   chekli   avtomatni   loyihalashning   to‘liq   tartibi
ko‘rsatildi,   raqamli   soat   misolida   ketma-ket   qurilmalarning   birgalikda   ishlashi
tahlil qilindi.
Uchinchi   bobda   ketma-ket   qurilmalarning   statik   va   vaqt   parametrlari   –
o‘rnatish   va   ushlab   turish   vaqtlari,   takt   kirishidan   kechikish   –   tizimlashtirildi,
maksimal takt chastotasi  formulasi keltirildi va konveyerlash samarasi hisoblandi.
Metastabillik   hodisasi   va   ikki   triggerli   sinxronizator,   iste’mol   quvvati   va
ishonchlilik   masalalari   ko‘rib   chiqildi.   Olingan   bilimlar   raqamli   qurilmalarni
loyihalash,   ularning   ishlash   tezligini   baholash   va   laboratoriya   ishlarini   bajarishda
qo‘llanilishi mumkin.
21 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Угрюмов   Е.П.   Цифровая   схемотехника.   –   2-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2004. – 800 с.
2.   Пухальский   Г.И.,   Новосельцева   Т.Я.   Цифровые   устройства:   учебное
пособие для втузов. – СПб.: Политехника, 1996. – 885 с.
3.   Опадчий   Ю.Ф.,   Глудкин   О.П.,   Гуров   А.И.   Аналоговая   и   цифровая
электроника. – М.: Горячая линия – Телеком, 2003. – 768 с.
4.   Шило   В.Л.   Популярные   цифровые   микросхемы:   спuвочник.   –   М.:
Радио и связь, 1988. – 352 с.
5. Хоровиц П., Хилл У. Искусство схемотехники: в 3 т. – М.: Мир, 1993.
6.   Харис   Д.М.,   Харис   С.Л.   Цифровая   схемотехника   и   архитектуu
компьютеu. – М.: ДМК Пресс, 2018. – 792 с.
7. Mano M.M., Ciletti M.D. Digital Design. 5th ed. – Boston: Pearson, 2013.
– 576 p.
8.   Tocci   R.J.,   Widmer   N.S.,   Moss   G.L.   Digital   Systems:   Principles   and
Applications. 11th ed. – Boston: Pearson, 2011. – 1020 p.
22

Ketma-ket qurilmalarning vazifalari va parametrlari mavzusida tayyor, to‘liq rasmiylashtirilgan mustaqil ish (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “Raqamli qurilmalar”, “Raqamli sxemotexnika” fanlari bo‘yicha talabalar uchun mo‘ljallangan. Hajmi taxminan 5 200 so‘z, 20 sahifadan ortiq (A4).

Ish tarkibi:

  • Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar.
  • I bob. Ketma-ket qurilmalarning nazariy asoslari – ketma-ket qurilma tushunchasi va umumlashgan modeli; sinxron va asinxron ketma-ket qurilmalar; eng oddiy xotira elementi – RS trigger; triggerlarning tasnifi.
  • II bob. Asosiy ketma-ket qurilmalar – D trigger; JK va T triggerlar; registrlar; siljituvchi registrlar; hisoblagichlar; chekli avtomatlar va ularni loyihalash; ketma-ket qurilmalarning qo‘llanilishiga misol: raqamli soat.
  • III bob. Ketma-ket qurilmalarning parametrlari – statik parametrlar; vaqt parametrlari; maksimal takt chastotasi; metastabillik; iste’mol quvvati va ishonchlilik; ketma-ket qurilmalar mikrosxemalari va ularni tanlash.
  • Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

Nima uchun foydali:

  • Mundarija, boblar va bo‘limlar bilan oliy ta’lim talablariga mos tuzilgan.
  • Ishda 17 ta rasm va sxema hamda 9 ta jadval berilgan.
  • Sarlavha varag‘ida “Bajardi” va “Tekshirdi” hamda fan nomi maydonlari bo‘sh – o‘z ma’lumotlaringizni kiritasiz.
  • Word formatida – matnni o‘z talabingizga ko‘ra tahrirlash mumkin.
  • Mustaqil ish, referat, laboratoriya va kurs ishlariga tayyorlanish uchun asos bo‘ladi.

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).