Yarim o‘tkazgichli xotira qurilmalarining vazifalari va parametrlari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________________
(oliy ta’lim muassasasi nomi)
“_________________________” fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Yarim o‘tkazgichli xotira qurilmalarining vazifalari va
parametrlari
Bajardi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. XOTIRA QURILMALARINING UMUMIY TAVSIFI .........................
1.1. Xotira qurilmalarining vazifasi va xotira ierarxiyasi ....................................
1.2. Yarim o‘tkazgichli xotira qurilmalarining tasnifi .........................................
1.3. Xotira mikrosxemasining umumiy tuzilishi .................................................
1.4. Yarim o‘tkazgichli xotiraning rivojlanish tarixi ...........................................
II BOB. XOTIRA QURILMALARINING TURLARI VA ISHLASH 
PRINSIPLARI .........................................................................................................
2.1. Statik operativ xotira (SRAM) .....................................................................
2.2. Dinamik operativ xotira (DRAM) ................................................................
2.3. Niqobli va bir marta dasturlanadigan doimiy xotira ...................................
2.4. EPROM va EEPROM ................................................................................
2.5. Flesh xotira .................................................................................................
2.6. Xotiraning yangi turlari ..............................................................................
2.7. Kesh xotira va mikrokontrollerlar ichidagi xotira ......................................
III BOB. XOTIRA QURILMALARINING PARAMETRLARI VA 
ULARNI TANLASH .............................................................................................
3.1. Asosiy parametrlar ......................................................................................
3.2. Xotira sig‘imini va razryadliligini oshirish ................................................
3.3. Xotira bilan ishlashning vaqt parametrlarini hisobga olish ........................
3.4. Xotira qurilmalarini sinash .........................................................................
3.5. Xotira mikrosxemalarini tanlash ................................................................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Axborotni   saqlash   qobiliyati   har   qanday   hisoblash   tizimining   asosiy
xususiyatlaridan   biridir.   Protsessor   qanchalik   tez   bo‘lmasin,   u   bajarilayotgan
dastur,   qayta   ishlanayotgan   ma’lumotlar   va   oraliq   natijalarni   qayerdadir   saqlashi
kerak.   Kompyuterlar   tarixining   dastlabki   davrida   xotira   sifatida   simob   kechikish
liniyalari,   magnit   barabanlar   va   ferrit   halqalar   ishlatilgan.   Ular   katta,   sekin   va
qimmat   edi.   1970-yillardan  boshlab   yarim   o‘tkazgichli   xotira   bu  texnologiyalarni
deyarli butunlay siqib chiqardi.
Bugungi kunda yarim o‘tkazgichli xotira elektronikaning eng katta va eng tez
rivojlanayotgan   sohalaridan   biri.   Har   bir   smartfon,   kompyuter,   avtomobil   va
maishiy   texnika   ichida   bir   necha   turdagi   xotira   mikrosxemalari   ishlaydi:   tezkor
statik   xotira   protsessor   keshida,   dinamik   xotira   asosiy   operativ   xotirada,   flesh
xotira   esa   dasturlar   va   foydalanuvchi   ma’lumotlarini   doimiy   saqlashda.   Xotira
mikrosxemalari   ishlab   chiqarish   hajmi   bo‘yicha   yarim   o‘tkazgichlar   bozorining
katta qismini egallaydi.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   raqamli   qurilmani   loyihalovchi   muhandis
xotira   turlarining   tamoyillari   va   parametrlarini   yaxshi   bilishi   kerak:   qaysi   turdagi
xotira qanday vazifaga mos, uning tezligi, sig‘imi, iste’mol quvvati va ishonchliligi
qanday. Noto‘g‘ri tanlangan xotira qurilmaning sekin ishlashiga, ortiqcha energiya
sarfiga yoki ma’lumotlarning yo‘qolishiga olib keladi.
Mustaqil   ishning   maqsadi   –   yarim   o‘tkazgichli   xotira   qurilmalarining
vazifalari,   turlari,   ishlash   prinsiplari   va   asosiy   parametrlarini   o‘rganish   hamda
tahlil qilish. Shu maqsadda quyidagi vazifalar qo‘yildi:
– xotira qurilmalarining vazifasi, xotira ierarxiyasi va tasnifini o‘rganish;
–   xotira   mikrosxemasining   umumiy   tuzilishi   va   adreslash   tamoyilini   ko‘rib
chiqish;
–   statik   va   dinamik   operativ   xotira   katakchalarining   tuzilishi   va   ishlash
prinsipini tahlil qilish;
–   doimiy   xotira   turlari   –   ROM,   PROM,   EPROM,   EEPROM   va   flesh
xotiraning xususiyatlarini o‘rganish;
–   xotira   qurilmalarining   asosiy   parametrlarini   tizimlashtirish   va
mikrosxemalarni tanlash bo‘yicha tavsiyalar berish.
Ish   kirish,   uch   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.
Ishdagi barcha sxemalar va diagrammalar qayta chizilgan.
3 I BOB. XOTIRA QURILMALARINING UMUMIY TAVSIFI
1.1. Xotira qurilmalarining vazifasi va xotira ierarxiyasi
Xotira   qurilmasi   (XQ)   –   raqamli   axborotni   yozish,   saqlash   va   o‘qish   uchun
mo‘ljallangan qurilma [1]. Uning asosiy vazifasi – protsessor yoki boshqa raqamli
qurilmaga kerakli ma’lumotlarni kerakli vaqtda taqdim etish.
Xotiraga   qo‘yiladigan   talablar   o‘zaro   ziddiyatli:   u   bir   vaqtning   o‘zida   juda
tez,   juda   katta   sig‘imli,   arzon   va   energiya   o‘chirilganda   ham   ma’lumotni
saqlaydigan   bo‘lishi   kerak.   Hech   bir   texnologiya   bu   talablarning   barchasini
birdaniga   qondira   olmaydi.   Tez   xotira   qimmat   va   kichik   sig‘imli,   katta   sig‘imli
xotira   esa   sekinroq.   Shu   sababli   zamonaviy   hisoblash   tizimlarida   bir   necha
darajadan iborat xotira ierarxiyasi qo‘llaniladi (1.1-rasm).
1.1-rasm. Xotira ierarxiyasi
Ierarxiyaning   yuqori   qismida   protsessor   ichidagi   registrlar   joylashgan   –   ular
eng tez, lekin sig‘imi bir necha yuz baytni tashkil etadi. Undan keyin statik xotira
asosidagi kesh keladi: u ham protsessor kristalida joylashgan va sig‘imi kilobayt va
megabaytlar   bilan   o‘lchanadi.   Asosiy   operativ   xotira   dinamik   xotira
mikrosxemalaridan   iborat   va   gigabaytlarga   yetadi.   Eng   pastda   esa   flesh   xotira
asosidagi   tashqi   xotira   –   terabaytlab   sig‘imga   ega,   lekin   eng   sekin   daraja
joylashgan.
Ierarxiyaning samarali ishlashi dasturlarning lokallik xususiyatiga asoslanadi:
dastur ma’lum vaqt  oralig‘ida xotiraning nisbatan kichik qismiga murojaat qiladi.
Shu   qism   tezkor   darajaga   ko‘chiriladi   va   protsessor   ko‘pchilik   murojaatlarni   tez
xotiradan   bajaradi.   Natijada   butun   tizim   katta   xotiraning   sig‘imiga   va   tez
xotiraning   tezligiga   yaqin   tavsiflarga   ega   bo‘ladi.   Muallif   fikricha,   xotira
ierarxiyasi   zamonaviy   kompyuter   arxitekturasining   eng   muvaffaqiyatli
muhandislik yechimlaridan biri hisoblanadi.
1.2. Yarim o‘tkazgichli xotira qurilmalarining tasnifi
Yarim o‘tkazgichli xotira qurilmalari bir necha belgi bo‘yicha tasniflanadi [2].
Eng   muhim   belgi   –   ta’minot   o‘chirilganda   ma’lumotning   saqlanishi   yoki
yo‘qolishi. Shu belgi bo‘yicha xotira ikki katta guruhga bo‘linadi (1.2-rasm).
4 1.2-rasm. Yarim o‘tkazgichli xotira qurilmalarining tasnifi
Operativ xotira (OXQ, ingliz adabiyotida RAM) ma’lumotni yozish va o‘qish
imkonini   beradi,   ikkala   amal   ham   taxminan   bir   xil   tezlikda   bajariladi.   Ta’minot
o‘chirilganda   ma’lumot   yo‘qoladi.   Operativ   xotira   ikki   turga   bo‘linadi:   statik
(SRAM)   –   ma’lumot   trigger   sxemasida   saqlanadi,   va   dinamik   (DRAM)   –
ma’lumot kondensatordagi zaryad ko‘rinishida saqlanadi.
Doimiy   xotira   (DXQ,   ROM)   ta’minot   o‘chirilganda   ham   ma’lumotni
saqlaydi. Uning asosiy rejimi – o‘qish, yozish esa yo umuman mumkin emas, yoki
maxsus   rejimda   va   ancha   sekin   bajariladi.   Doimiy   xotira   yozish   usuliga   ko‘ra
niqobli   (ROM),   bir   marta   dasturlanadigan   (PROM),   ultrabinafsha   nur   bilan
o‘chiriladigan (EPROM), elektr bilan o‘chiriladigan (EEPROM) va flesh xotiraga
bo‘linadi.
Adabiyotda   “RAM”   (random   access   memory   –   ixtiyoriy   murojaatli   xotira)
atamasi   tarixan   operativ   xotira   ma’nosida   ishlatiladi.   Aslida   doimiy   xotira   ham
ixtiyoriy  murojaatli:  istalgan   adresdagi   ma’lumotga  bir   xil   vaqtda  murojaat   qilish
mumkin. Bu xususiyat yarim o‘tkazgichli xotirani ketma-ket murojaatli xotiradan,
masalan, magnit tasmadan ajratib turadi.
Murojaat   usuli   bo‘yicha   xotira   adresli   (har   bir   katakning   o‘z   adresi   bor),
assotsiativ   (ma’lumot   uning   mazmuni   bo‘yicha   qidiriladi)   va   stek   yoki   navbat
tipidagi   xotiralarga   bo‘linadi.   Interfeys   bo‘yicha   esa   parallel   (adres   va   ma’lumot
ko‘p   razryadli   shinalar   orqali   uzatiladi)   va   ketma-ket   (SPI,   I²C   kabi   interfeyslar
orqali bitlab uzatiladi) xotira farqlanadi.
1.3. Xotira mikrosxemasining umumiy tuzilishi
Xotira turidan qat’iy nazar, ko‘pchilik xotira mikrosxemalari  bir xil umumiy
tuzilishga   ega   (1.3-rasm).   Uning   markazida   xotira   matritsasi   –   qator   va   ustunlar
ko‘rinishida joylashgan saqlash katakchalari to‘plami joylashgan. Har bir katakcha
bir bit axborotni saqlaydi.
5 1.3-rasm. Xotira mikrosxemasining umumlashgan tuzilish sxemasi
Kerakli   katakni   tanlash   uchun   adres   ikki   qismga   bo‘linadi.   Adresning   bir
qismi qator deshifratoriga beriladi va u matritsaning bitta qatorini – so‘z liniyasini
faollashtiradi.   Adresning   ikkinchi   qismi   ustun   deshifratori   va   multipleksoriga
beriladi   va   tanlangan   qatordagi   kerakli   ustunni   kirish/chiqish   sxemasiga   ulaydi.
Bunday   ikki   koordinatali   adreslash   deshifratorlar   hajmini   keskin   kamaytiradi.
Masalan, 1 Mbit sig‘imli matritsani bitta deshifrator bilan adreslash uchun million
chiqishli   deshifrator   kerak   bo‘lardi,   1024×1024   matritsa   uchun   esa   ikkita   1024
chiqishli deshifrator yetarli.
Xotira sig‘imi va adres razryadlari soni o‘rtasida oddiy bog‘liqlik mavjud:
N = 2 n
, (1.1)
bu   yerda   N   –   adreslanadigan   so‘zlar   soni,   n   –   adres   razryadlari   soni.   Xotira
mikrosxemasining   sig‘imi   esa   so‘zlar   soni   va   so‘z   razryadliligining   ko‘paytmasi
bilan ifodalanadi:
V = 2 n
 · m, (1.2)
bu   yerda   m   –   so‘z   razryadliligi.   Masalan,   32K×8   deb   belgilangan
mikrosxemada   32   768   ta   sakkiz   bitli   so‘z   saqlanadi,   umumiy   sig‘im   262   144   bit
(256   Kbit),   adres   razryadlari   soni   esa   15   ta.   Bunday   bog‘liqliklar   1.1-jadvalda
keltirilgan.
1.1-jadval
Adres razryadlari soni va adreslanadigan so‘zlar soni o‘rtasidagi bog‘liqlik
Adres razryadlari, n So‘zlar soni, 2ⁿ Belgilanishi
10 1 024 1K
13 8 192 8K
15 32 768 32K
16 65 536 64K
20 1 048 576 1M
30 1 073 741 824 1G
Boshqaruv   sxemasi   tashqi   signallar   asosida   mikrosxemaning   ish   rejimini
belgilaydi.   Odatda   uchta   boshqaruv   signali   bo‘ladi:   kristallni   tanlash   CS̄
(mikrosxema faqat shu signal faol bo‘lganda ishlaydi), yozishga ruxsat W  (yozish	
E̅
yoki o‘qish rejimini tanlaydi) va chiqishga ruxsat  O  (chiqish kuchaytirgichlarini	
E̅
6 yoqadi).   Ko‘pchilik   mikrosxemalarda   bu   signallar   past   sath   bilan   faol   bo‘ladi,
ya’ni   nol   berilganda   ishlaydi.   Ma’lumot   chiqishlari   uch   holatli   bo‘lib,   bir   nechta
mikrosxemani umumiy ma’lumotlar shinasiga ulash imkonini beradi.
1.4. Yarim o‘tkazgichli xotiraning rivojlanish tarixi
Yarim   o‘tkazgichli   xotiraning   rivojlanishi   integral   mikrosxemalar
texnologiyasi   bilan   chambarchas   bog‘liq.   1966-yilda   IBM   kompaniyasi   xodimi
Robert   Dennard   bitta   tranzistor   va   bitta   kondensatordan   iborat   dinamik   xotira
katakchasini   taklif   qildi   va   1968-yilda   unga   patent   oldi.   Bu   katakcha   hozirgacha
barcha DRAM mikrosxemalarining asosi hisoblanadi.
1970-yilda   Intel   kompaniyasi   1   Kbit   sig‘imli   birinchi   tijoriy   DRAM
mikrosxemasi   –   Intel   1103   ni   chiqardi.   U   tez   orada   ferrit   halqali   xotirani   siqib
chiqardi.   1971-yilda   Intel   xodimi   Dov   Frohman   ultrabinafsha   nur   bilan
o‘chiriladigan   EPROM   ni   ixtiro   qildi.   1980-yillarda   Toshiba   kompaniyasida
Fudzio   Masuoka   flesh   xotirani   yaratdi:   uning   nomi   ma’lumotlarni   “bir   zumda”
katta bloklar bilan o‘chirish xususiyatidan kelib chiqqan.
O‘sha davrdan beri xotira mikrosxemalarining sig‘imi millionlab marta oshdi.
Zamonaviy   DRAM   kristallari   o‘nlab   gigabit   sig‘imga   ega,   flesh   xotirada   esa
katakchalar   yuzlab   qatlam   ko‘rinishida   vertikal   joylashtirilib,   bitta   kristallda
terabitga   yaqin   sig‘im   olinmoqda.   Muallif   fikricha,   xotira   texnologiyasi   Mur
qonunining   eng   yaqqol   namoyon   bo‘lgan   sohasi   bo‘ldi:   aynan   xotira
mikrosxemalari ko‘p yillar davomida yangi texnologik jarayonlarni birinchi bo‘lib
o‘zlashtirgan.
7 II BOB. XOTIRA QURILMALARINING TURLARI VA ISHLASH
PRINSIPLARI
2.1. Statik operativ xotira (SRAM)
Statik   xotirada   har   bir   bit   trigger   sxemasida   saqlanadi.   Klassik   SRAM
katakchasi   oltita   MOP   tranzistordan   iborat   (2.1-rasm).   To‘rtta   tranzistor   (VT1–
VT4)   ikkita   kesishgan   KMOP   inverterni   tashkil   etadi:   birinchi   inverterning
chiqishi   ikkinchisining   kirishiga   va   aksincha   ulangan.   Bu   sxema   ikkita   barqaror
holatga ega va ta’minot bo‘lgan vaqt davomida o‘z holatini cheksiz uzoq saqlaydi.
Yana   ikkita   tranzistor   (VT5,   VT6)   kalit   vazifasini   bajaradi   va   so‘z   liniyasi   WL
faollashganda katakchani bit liniyalari BL va B  ga ulaydi.L̄
2.1-rasm. Olti tranzistorli SRAM katakchasining soddalashtirilgan sxemasi
O‘qish   jarayonida   ikkala   bit   liniyasi   oldindan   yuqori   potensialgacha
zaryadlanadi,   so‘ngra   so‘z   liniyasi   faollashadi.   Katakchaning   nol   saqlayotgan
tomoni o‘ziga mos bit liniyasini sekin razryadlay boshlaydi. Bit liniyalari orasidagi
kichik   kuchlanish   farqi   sezgir   kuchaytirgich   bilan   qayd   etiladi   va   to‘liq   mantiqiy
sathgacha   kuchaytiriladi.   Yozishda   esa   bit   liniyalariga   kuchli   drayverlar   orqali
qarama-qarshi   sathlar   beriladi   va   ular   katakchani   kerakli   holatga   “majburlab”
o‘tkazadi.
SRAM   ning   asosiy   afzalliklari   –   yuqori   tezlik   va   qayta   tiklashning   talab
qilinmasligi.   Murojaat   vaqti   protsessor   keshlarida   bir   necha   nanosekunddan   kam
bo‘ladi.  Statik holatda  KMOP  katakchaning  iste’moli  juda  kichik, shuning  uchun
past  quvvatli SRAM  mikrosxemalari  batareya bilan uzoq vaqt ma’lumotni saqlay
oladi.   Asosiy   kamchilik   –   katakchaning   katta   maydoni:   oltita   tranzistor   DRAM
katakchasidagi bitta tranzistor va kondensatorga nisbatan ancha ko‘p joy egallaydi.
Shu sababli SRAM ning bir bitiga to‘g‘ri keladigan narx yuqori va u asosan kesh
xotira, mikrokontrollerlarning ichki operativ xotirasi va kichik sig‘imli bufer xotira
sifatida ishlatiladi.
SRAM   mikrosxemasidan   o‘qish   jarayonining   vaqt   diagrammasi   2.2-rasmda
ko‘rsatilgan. Adres o‘rnatilgandan va kristall tanlangandan keyin murojaat vaqti t
kir
o‘tgach,   chiqishda   to‘g‘ri   ma’lumot   paydo   bo‘ladi.   Bu   vaqtgacha   chiqishdagi
qiymat noaniq bo‘ladi va undan foydalanib bo‘lmaydi.
8 2.2-rasm. SRAM dan o‘qishning vaqt diagrammasi
Keng   tarqalgan   parallel   SRAM   mikrosxemalariga   62256   (32K×8)   misol
bo‘ladi.   Zamonaviy   tizimlarda   esa   tashqi   SRAM   tobora   kamroq   ishlatilmoqda:
mikrokontrollerlar ichida yetarli hajmdagi SRAM mavjud, katta hajmlar uchun esa
DRAM arzonroq.
2.2. Dinamik operativ xotira (DRAM)
Dinamik xotira katakchasi faqat bitta tranzistor va bitta kondensatordan iborat
(2.3-rasm).   Bit   kondensator   C
s   dagi   zaryad   ko‘rinishida   saqlanadi:   zaryadlangan
kondensator   birni,   razryadlangan   esa   nolni   bildiradi.   Tranzistor   so‘z   liniyasi   WL
faollashganda kondensatorni bit liniyasi BL ga ulovchi kalit vazifasini bajaradi.
2.3-rasm. Bir tranzistorli DRAM katakchasi
Katakchaning soddaligi DRAM ning asosiy afzalligi: u SRAM katakchasidan
bir necha baravar kam maydon egallaydi, shuning uchun bir kristallda ancha ko‘p
bit   joylashtiriladi   va   bit   narxi   past   bo‘ladi.   Aynan   shu   sababli   kompyuter   va
smartfonlarning asosiy operativ xotirasi DRAM asosida quriladi.
Biroq   bu   soddalikning   o‘z   narxi   bor.   Kondensator   sig‘imi   juda   kichik   –   bir
necha   o‘n   femtofarad   –   va   zaryad   sizish   toklari   tufayli   asta-sekin   yo‘qoladi.
Shuning   uchun   DRAM   dagi   ma’lumot   vaqti-vaqti   bilan   qayta   tiklanishi
(regeneratsiya qilinishi) kerak: har bir qator o‘qiladi va qaytadan yoziladi. Standart
DRAM   mikrosxemalarida   barcha   qatorlar   64   ms   ichida   qayta   tiklanishi   talab
etiladi  [6].  Qayta  tiklash  vaqtida xotiraga  oddiy murojaat  qilib bo‘lmaydi, bu  esa
samarali tezlikni biroz kamaytiradi.
Qayta   tiklash   talabini   son   bilan   baholaymiz.   Faraz   qilaylik,   mikrosxemada
8192  ta   qator   bor   va   ularning   barchasi   64  ms   ichida   qayta   tiklanishi   kerak.   Agar
qatorlar bir tekis navbat bilan tiklansa, har 64 ms / 8192 ≈ 7,8 mks da bitta qatorni
tiklash   buyrug‘i   berilishi   kerak.   Har   bir   buyruq   xotirani   bir   necha   o‘n
nanosekundga   band   qiladi,   demak,   qayta   tiklashga   sarflanadigan   vaqt   umumiy
9 vaqtning   bir   necha   foizini   tashkil   etadi.   Zamonaviy   xotira   kontrollerlari   bu
buyruqlarni avtomatik ravishda beradi va dasturchi bu jarayonni sezmaydi.
O‘qish   jarayoni   ham   murakkabroq.   Kondensator   bit   liniyasiga   ulanganda
uning   kichik   zaryadi   ancha   katta   sig‘imli   bit   liniyasi   bilan   bo‘linadi   va   bit
liniyasidagi   kuchlanish   juda   oz   –   bir   necha   o‘n   millivoltga   o‘zgaradi.   Bu
o‘zgarishni   sezgir   kuchaytirgich   aniqlaydi.   O‘qish   katakchadagi   zaryadni   buzadi,
shuning   uchun   har   bir   o‘qishdan   keyin   ma’lumot   qaytadan   yoziladi.   Bu   jarayon
“buzuvchi   o‘qish”   deb   ataladi   va   sezgir   kuchaytirgich   tomonidan   avtomatik
bajariladi.
DRAM   mikrosxemalarida   adres   odatda  ikki   qismda,   bir   xil   chiqishlar   orqali
beriladi:   avval   qator   adresi,   keyin   ustun   adresi.   Bu   adres   chiqishlari   sonini   ikki
baravar   kamaytiradi.   Zamonaviy   DRAM   lar   sinxron   ishlaydi   (SDRAM):   barcha
amallar takt signali bilan sinxronlashtirilgan. DDR (ikki baravar ma’lumot tezligi)
texnologiyasida ma’lumot takt signalining ikkala frontida uzatiladi. DDR avlodlari
2.1-jadvalda taqqoslangan.
2.1-jadval
DDR SDRAM avlodlarining ta’minot kuchlanishi
Avlod Ta’minot kuchlanishi, V Ommaviy qo‘llanila
boshlagan davr (taxminan)
DDR 2,5 2000-yillar boshi
DDR2 1,8 2000-yillar o‘rtasi
DDR3 1,5 2000-yillar oxiri
DDR4 1,2 2010-yillar o‘rtasi
DDR5 1,1 2020-yillar boshi
Jadvaldan ko‘rinadiki, har bir yangi avlodda ta’minot kuchlanishi kamaygan.
Bu   bir   tomondan   iste’mol   quvvatini   kamaytirgan,   ikkinchi   tomondan   yuqori
uzatish   tezligida   signal   sathlarini   tezroq   o‘zgartirish   imkonini   bergan.
Smartfonlarda esa alohida past quvvatli LPDDR xotira turlari ishlatiladi.
SRAM va DRAM ning asosiy xususiyatlari 2.2-jadvalda taqqoslangan.
2.2-jadval
SRAM va DRAM ning taqqoslanishi
Belgisi SRAM DRAM
Katakcha tuzilishi 6 ta tranzistor (trigger) 1 ta tranzistor va 1 ta 
kondensator
Qayta tiklash Talab qilinmaydi Davriy ravishda zarur
Tezlik Juda yuqori Yuqori, lekin SRAM dan past
Bitning narxi Yuqori Past
Sig‘im zichligi Past Yuqori
Asosiy qo‘llanilishi Kesh, mikrokontroller OXQ Kompyuter va smartfon asosiy
xotirasi
2.3. Niqobli va bir marta dasturlanadigan doimiy xotira
Niqobli   doimiy   xotirada   (ROM)   ma’lumot   mikrosxemani   tayyorlash
jarayonida,   fotoshablon   yordamida   yoziladi.   Har   bir   katakchada   tranzistor   yoki
ulanish bor yoki yo‘q bo‘ladi va bu bir yoki nolga mos keladi. Ma’lumotni keyin
o‘zgartirib   bo‘lmaydi.   Fotoshablon   tayyorlash   qimmat   bo‘lgani   uchun   niqobli
10 ROM   faqat   juda   katta   seriyalarda   –   o‘yin   kartrijlari,   shrift   generatorlari,   maishiy
texnika dasturlari – o‘zini oqlagan.
Niqobli   ROM   ning   ishlash   prinsipini   diodli   matritsa   misolida   ko‘rish   qulay
(2.4-rasm). Adres deshifratori to‘rtta qatordan birini yuqori sathga o‘rnatadi. Agar
qator va ustun kesishgan joyda diod bo‘lsa, yuqori sath diod orqali ustunga o‘tadi
va mos chiqishda bir paydo bo‘ladi. Diod bo‘lmagan joyda ustun rezistor orqali nol
sathda qoladi. Masalan, adres 00 bo‘lganda nolinchi qator faollashadi va chiqishda
1011   kodi   olinadi.   Zamonaviy   ROM   larda   diodlar   o‘rniga   MOP   tranzistorlar
ishlatiladi,  lekin  tamoyil   o‘zgarmagan:   ma’lumot  matritsadagi  elementlarning  bor
yoki yo‘qligi bilan belgilanadi.
2.4-rasm. Diodli matritsa asosidagi 4×4 doimiy xotira
Shu   misoldan   doimiy   xotiraning   yana   bir   muhim   xususiyati   ko‘rinadi:   uni
kombinatsion   qurilma   sifatida   qarash   mumkin.   Har   bir   adres   uchun   chiqishda
ma’lum   kod   paydo   bo‘ladi,   ya’ni   ROM   ixtiyoriy   haqiqiylik   jadvalini   amalga
oshiradi.   Shu   sababli   doimiy   xotira   kod   o‘zgartirgichlar,   funksiyalar   jadvallari
(masalan, sinus qiymatlari) va murakkab mantiqiy funksiyalarni amalga oshirishda
ham ishlatiladi.
Bir   marta   dasturlanadigan   xotirada   (PROM)   har   bir   katakchada   eriydigan
peremichka   bo‘ladi.   Dastlab   barcha   peremichkalar   butun.   Dasturlashda   kerakli
katakchalardagi   peremichkalar   katta   tok   impulsi   bilan   kuydiriladi.   Bu   jarayon
qaytarilmas,   shuning   uchun   xato   yozilgan   mikrosxema   yaroqsiz   bo‘lib   qoladi.
Bunday xotira foydalanuvchiga ma’lumotni o‘zi yozish imkonini bergan va kichik
seriyalar   uchun   qulay   bo‘lgan.   Hozirgi   kunda   bir   marta   dasturlanadigan   xotira
mikrokontrollerlar   ichida,   masalan,   kalibrlash   koeffitsientlari   va   noyob
identifikatorlarni yozish uchun saqlanib qolgan.
2.4. EPROM va EEPROM
Qayta   dasturlanadigan   doimiy   xotiraning   asosi   –   suzuvchi   zatvorli   MOP
tranzistor   (2.5-rasm).   Uning   oddiy   (boshqaruvchi)   zatvori   ostida,   har   tomondan
dielektrik bilan o‘ralgan qo‘shimcha zatvor – suzuvchi zatvor joylashgan. U hech
qayerga   ulanmagan,   shuning   uchun   unga   kiritilgan   elektronlar   o‘nlab   yillar
davomida saqlanib qoladi.
11 2.5-rasm. Suzuvchi zatvorli tranzistorning soddalashtirilgan kesimi
Suzuvchi   zatvordagi   manfiy   zaryad   tranzistorning   ochilish   kuchlanishini
oshiradi.   Agar   zatvorda   zaryad   bo‘lmasa,   tranzistor   oddiy   o‘qish   kuchlanishida
ochiladi;   zaryad   bo‘lsa   –   ochilmaydi.   Shunday   qilib,   tranzistorning   holati   bir   bit
axborotni ifodalaydi, bu axborot esa ta’minotsiz saqlanadi.
EPROM da suzuvchi zatvorga elektronlar stok yaqinida tezlashtirilgan “issiq”
elektronlarni kiritish orqali yoziladi. O‘chirish uchun esa mikrosxema korpusidagi
kvars   oyna   orqali   kuchli   ultrabinafsha   nur   bilan   bir   necha   daqiqa   yoritiladi:   nur
energiyasi   elektronlarga   dielektrik   to‘siqni   yengib   o‘tish   imkonini   beradi.   Bunda
butun   mikrosxema   birdaniga   o‘chiriladi.   27C256   kabi   EPROM   mikrosxemalari
uzoq   vaqt   mikroprotsessorli   qurilmalarda   dastur   saqlash   uchun   asosiy   vosita
bo‘lgan.   Ularning   arzonroq   varianti   –   kvars   oynasiz   korpusdagi   bir   marta
dasturlanadigan EPROM ham keng ishlab chiqarilgan.
EEPROM   da   esa   yozish   ham,   o‘chirish   ham   elektr   yo‘li   bilan   bajariladi.
Buning   uchun   suzuvchi   zatvor   ostidagi   oksid   juda   yupqa   qilinadi   va   elektronlar
kuchli   elektr   maydonda   kvant   tunnel   effekti   orqali   oksiddan   o‘tadi.   EEPROM   ni
mikrosxemani   qurilmadan   chiqarmasdan,   alohida   baytlar   bo‘yicha   qayta   yozish
mumkin. Kamchiligi – katakchaning murakkabligi (har bir katakchada qo‘shimcha
tanlash   tranzistori)   va   natijada   kichik   sig‘im   hamda   yuqori   narx.   Shu   sababli
EEPROM asosan kichik hajmdagi sozlamalar va kalibrlash ma’lumotlarini saqlash
uchun   ishlatiladi.   Masalan,   24C02   mikrosxemasi   I²C   interfeysli   2   Kbit   sig‘imli
EEPROM bo‘lib, ko‘plab qurilmalarda sozlamalarni saqlaydi.
Suzuvchi   zatvorli   xotiraning   muhim   cheklovi   –   qayta   yozishlar   sonining
chegaralanganligi.   Har   bir   yozish   va   o‘chirish   siklida   tunnel   oksidi   biroz
shikastlanadi va ma’lum sondagi sikldan keyin katakcha zaryadni ishonchli saqlay
olmaydi. EEPROM   uchun bu  chegara odatda  yuz  ming yoki   million  sikl   atrofida
bo‘ladi.   Ma’lumotni   saqlash   muddati   esa   ma’lumotnomalarda   odatda   o‘n   yildan
yuz yilgacha ko‘rsatiladi.
Resurs cheklovining amaliy ahamiyatini misolda ko‘ramiz. Qurilma o‘lchash
natijasini har daqiqada EEPROM ning bitta katagiga yozsin, katakcha esa 100 000
marta   qayta   yozishga   mo‘ljallangan   bo‘lsin.   U   holda   100   000   daqiqa,   ya’ni
taxminan 69 sutkadan keyin katakcha ishdan chiqishi mumkin. Agar yozuvlar 100
ta   turli   katakka   navbat   bilan   taqsimlansa,   resurs   100   baravar   –   taxminan   19
yilgacha   oshadi.   Bu   oddiy   hisob   yozishlarni   tekislash   g‘oyasining   mohiyatini
ko‘rsatadi   va   loyihalashda   yozish   chastotasini   doimo   hisobga   olish   zarurligini
tasdiqlaydi.
2.5. Flesh xotira
Flesh   xotira   ham   suzuvchi   zatvorli   tranzistorlarda   quriladi,   lekin   EEPROM
dan farqli ravishda u alohida baytlar emas, balki katta bloklar bilan o‘chiriladi. Bu
har bir katakchadagi qo‘shimcha tanlash tranzistoridan voz kechish va katakchani
juda   kichik   qilish   imkonini   berdi.   Natijada   flesh   xotira   yuqori   sig‘im   va   past
narxga ega bo‘ldi va bugungi kunda doimiy xotiraning asosiy turiga aylandi.
12 Katakchalarni   ulash   usuliga   ko‘ra   flesh   xotiraning   ikki   asosiy   arxitekturasi
mavjud   (2.6-rasm).   NOR   arxitekturasida   har   bir   katakcha   bit   liniyasi   va   umumiy
sim   orasiga   parallel   ulanadi.   Bu   har   qanday   katakchani   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   va   tez
o‘qish   imkonini   beradi,   shuning   uchun   NOR   flesh   dasturlarni   bevosita   xotiradan
bajarish   uchun   qulay   va   mikrokontrollerlarning   ichki   dastur   xotirasida   keng
ishlatiladi.
2.6-rasm. Flesh xotira arxitekturalari: a) NOR; b) NAND
NAND arxitekturasida esa bir nechta katakcha ketma-ket zanjirga ulanadi va
zanjir   bitta   tanlash   tranzistori   orqali   bit   liniyasiga   ulanadi.   Katakchalar   orasidagi
kontaktlar soni keskin kamayadi, bu esa katakchani yanada kichik qilish imkonini
beradi. NAND flesh ma’lumotlarni sahifalar bilan o‘qiydi va yozadi, bloklar bilan
o‘chiradi. Ixtiyoriy baytni  to‘g‘ridan-to‘g‘ri  o‘qish  sekinroq, lekin katta hajmdagi
ma’lumotlarni ketma-ket o‘qish va yozish juda tez. Shu sababli NAND flesh xotira
kartalari,   USB   to‘plagichlar,   SSD   disklar   va   smartfonlar   xotirasining   asosi
hisoblanadi.
Sig‘imni   oshirish   uchun   bitta   katakchada   bir   nechta   bit   saqlash   usuli
qo‘llaniladi.   Buning   uchun   suzuvchi   zatvordagi   zaryad   ikki   emas,   balki   to‘rt,
sakkiz yoki o‘n olti sathdan biriga o‘rnatiladi. Biroq sathlar soni oshgani sari ularni
ajratish   qiyinlashadi,   yozish   sekinlashadi   va   qayta   yozishlar   soni   kamayadi   (2.3-
jadval).
2.3-jadval
Flesh xotira katakchalarining turlari (taxminiy ko‘rsatkichlar)
Turi Bit / katakcha Zaryad sathlari soni Qayta yozishlar soni
SLC 1 2 ~100 000
MLC 2 4 ~3 000 – 10 000
TLC 3 8 ~1 000 – 3 000
QLC 4 16 ~1 000 va undan kam
Flesh   xotiraning   cheklangan   resursini   hisobga   olish   uchun   boshqaruvchi
kontrollerlarda   maxsus   algoritmlar   ishlatiladi.   Yozishlarni   tekislash   algoritmi
ma’lumotni   doimo   bir   xil   bloklarga   emas,   butun   xotira   bo‘ylab   bir   tekis
taqsimlaydi. Xatolarni tuzatuvchi kodlar o‘qishdagi alohida bit xatolarini tuzatadi,
yaroqsiz bloklar esa ishlatilmaydigan deb belgilanadi. Muallif fikricha, zamonaviy
SSD diskning ishonchliligi  xotira katakchalarining sifatiga emas, balki aynan shu
kontroller algoritmlarining mukammalligiga ko‘proq bog‘liq.
Doimiy xotira turlari 2.4-jadvalda umumlashtirilgan.
13 2.4-jadval
Doimiy xotira turlarining taqqoslanishi
Turi Yozish usuli O‘chirish usuli Qo‘llanilishi
ROM Tayyorlashda, fotoshablon 
orqali Mumkin emas Juda katta seriyalar
PROM Peremichkalarni kuydirish Mumkin emas Kichik seriyalar, 
identifikatorlar
EPROM Issiq elektronlar Ultrabinafsha nur, 
butun kristall Dastur xotirasi 
(eskirgan)
EEPROM Tunnel effekti Elektr, bayt bo‘yicha Sozlamalar, kalibrlash
Flesh Issiq elektronlar yoki 
tunnel effekti Elektr, blok bo‘yicha Dasturlar, ma’lumotlar,
SSD
2.6. Xotiraning yangi turlari
So‘nggi   o‘n   yilliklarda   an’anaviy   xotira   turlarining   kamchiliklarini   bartaraf
etuvchi yangi texnologiyalar ustida faol ishlar olib borilmoqda. Ularning maqsadi
– DRAM  tezligi va flesh xotiraning energiyaga bog‘liq emasligini  birlashtiruvchi
universal xotira yaratish.
Ferroelektrik xotira (FRAM) da axborot ferroelektrik materialning qutblanishi
ko‘rinishida saqlanadi. U deyarli cheksiz qayta yozishlarga chidaydi, yozish tez va
kam   energiya   talab   qiladi.   FRAM   ba’zi   past   quvvatli   mikrokontrollerlar   va
hisoblagichlarda qo‘llaniladi, lekin sig‘imi hali flesh xotiradan ancha kichik.
Magnitorezistiv   xotira   (MRAM)   da   axborot   nanometrli   magnit   qatlamlar
magnitlanishining   o‘zaro   yo‘nalishi   bilan   saqlanadi.   U   tez,   qayta   yozishlarga
chidamli   va   energiyaga   bog‘liq   emas.   Faza   o‘zgarishiga   asoslangan   xotira   esa
materialning kristall va amorf holatlari orasidagi qarshilik farqidan foydalanadi. Bu
texnologiyalar hozircha asosan maxsus sohalarda ishlatiladi, lekin kelajakda xotira
ierarxiyasini sezilarli o‘zgartirishi mumkin.
2.7. Kesh xotira va mikrokontrollerlar ichidagi xotira
Xotira   ierarxiyasining   amaliy   ko‘rinishi   –   kesh   xotira   (2.7-rasm).   Protsessor
ma’lumotga   murojaat   qilganda   avval   kesh   tekshiriladi.   Agar   kerakli   ma’lumot
keshda   bo‘lsa   (kesh   “tegishi”),   u   bir   necha   takt   ichida   olinadi.   Aks   holda   (kesh
“o‘tkazib yuborishi”) ma’lumot sekinroq asosiy xotiradan o‘qiladi va bir vaqtning
o‘zida qo‘shni ma’lumotlar bilan birga keshga ko‘chiriladi.
2.7-rasm. Protsessor, kesh va asosiy xotiraning o‘zaro bog‘lanishi
Xotiraga o‘rtacha murojaat vaqti quyidagicha baholanadi:
t
o‘rt  = h · t
k  + (1 − h) · t
a , (2.1)
bu   yerda   h   –   kesh   tegishi   ehtimoli,   t
k   –   kesh   murojaat   vaqti,   t
a   –   asosiy
xotiradan o‘qish vaqti.
14 Misol.   t
k =2   ns,   t
a =60   ns   bo‘lsin.   Agar   h=0,95   bo‘lsa,
t
o‘rt =0,95·2+0,05·60=1,9+3=4,9   ns.   Agar   h=0,99   ga   oshsa,   t
o‘rt =1,98+0,6≈2,6   ns.
Ko‘rinib   turibdiki,   tegish   ehtimolining   bir   necha   foizga   o‘zgarishi   o‘rtacha
murojaat   vaqtini   deyarli   ikki   baravar   o‘zgartiradi.   Shu   sababli   zamonaviy
protsessorlarda   bir   necha   darajali   (L1,   L2,   L3)   kesh   ishlatiladi   va   kristall
maydonining katta qismi aynan keshga ajratiladi.
Mikrokontrollerlarda   esa   barcha   turdagi   xotira   bitta   kristallda   joylashadi:
dastur flesh xotirada, o‘zgaruvchilar SRAM da, sozlamalar esa EEPROM da (yoki
flesh   xotiraning   maxsus   qismida)   saqlanadi.   Bir   nechta   keng   tarqalgan
mikrokontrollerlarning ichki xotirasi 2.5-jadvalda keltirilgan.
2.5-jadval
Ayrim mikrokontrollerlarning ichki xotirasi
Mikrokontroller Flesh SRAM EEPROM
ATmega328P (Arduino 
Uno) 32 KB 2 KB 1 KB
ATmega2560 (Arduino 
Mega) 256 KB 8 KB 4 KB
STM32F103C8 64 KB 20 KB Yo‘q (flesh orqali 
emulyatsiya)
ESP32 Tashqi flesh (SPI) 520 KB Yo‘q (flesh orqali)
Jadvaldan ko‘rinadiki, mikrokontrollerlarda flesh xotira hajmi odatda SRAM
dan   bir   necha   baravar   katta.   Bu   tabiiy:   dastur   kodi   ko‘p   joy   egallaydi,
o‘zgaruvchilar uchun esa nisbatan kam xotira kerak. Shu bilan birga, SRAM ning
kichikligi mikrokontroller dasturlarini yozishda jiddiy cheklov bo‘lib, dasturchidan
xotiradan   tejamkor   foydalanishni   talab   qiladi.   Muallif   tajribasiga   ko‘ra,   Arduino
platformasidagi   loyihalarda   “tushunarsiz”   to‘xtab   qolishlarning   ko‘p   qismi   aynan
SRAM ning to‘lib qolishi bilan bog‘liq.
15 III BOB. XOTIRA QURILMALARINING PARAMETRLARI VA ULARNI
TANLASH
3.1. Asosiy parametrlar
Xotira  qurilmalarining parametrlarini   bir   necha  guruhga ajratish  mumkin [1;
3].
Sig‘im   –   xotirada   saqlanadigan   axborot   miqdori.   U   bit   yoki   baytlarda
o‘lchanadi   va   odatda   so‘zlar   soni   hamda   so‘z   razryadliligi   ko‘rinishida   beriladi
(masalan,   32K×8).   Xotira   bilan   bog‘liq   birliklarda   “kilo”   ko‘pincha   1024   ni,
“mega” esa 1 048 576 ni bildiradi, lekin xalqaro standartlarda bular uchun alohida
belgilar  (KiB, MiB)  tavsiya  etilgan.  Flesh  xotira  va disklar  sig‘imi  esa ko‘pincha
o‘nlik   prefikslar   bilan   ko‘rsatiladi   va   bu   foydalanuvchilarda   ba’zan
tushunmovchilik keltirib chiqaradi.
Tezkorlik parametrlari:
–   murojaat   vaqti   t
kir   –   adres   berilgandan   chiqishda   to‘g‘ri   ma’lumot   paydo
bo‘lgunicha bo‘lgan vaqt;
–   sikl   vaqti   –   ketma-ket   ikki   murojaat   orasidagi   minimal   vaqt;   DRAM   da   u
murojaat vaqtidan ancha katta bo‘lishi mumkin;
– yozish vaqti – doimiy xotira uchun ayniqsa muhim: EEPROM da bir necha
millisekund, flesh xotirada sahifa uchun yuzlab mikrosekund;
– o‘chirish vaqti – flesh xotirada blok uchun millisekundlar;
–   o‘tkazish   qobiliyati   –   vaqt   birligida   uzatiladigan   ma’lumot   hajmi;
zamonaviy sinxron xotiralar uchun asosiy ko‘rsatkich.
Energetik parametrlar: faol rejimdagi iste’mol toki, kutish rejimidagi iste’mol
toki   va   ma’lumotni   saqlash   rejimidagi   iste’mol   (past   kuchlanishda).   Batareyali
qurilmalar   uchun   kutish   rejimidagi   iste’mol   ko‘pincha   faol   rejimdagidan
muhimroq   bo‘ladi,   chunki   qurilma   vaqtining   katta   qismini   aynan   shu   rejimda
o‘tkazadi.
Ishonchlilik   parametrlari:   doimiy   xotira   uchun   qayta   yozishlar   soni   va
ma’lumotni saqlash muddati, barcha xotira turlari uchun esa ish harorati oralig‘i va
tasodifiy   xatolar   darajasi.   Kosmik   nurlanish   zarralari   va   korpus   materiallaridagi
tabiiy   radioaktivlik   xotira   katakchalaridagi   zaryadni   o‘zgartirib,   “yumshoq”
xatolarga   sabab   bo‘lishi   mumkin.   Shuning   uchun   serverlar   va   mas’uliyatli
tizimlarda xatolarni tuzatuvchi kodli (ECC) xotira ishlatiladi.
Xotira qurilmalarining asosiy parametrlari 3.1-jadvalda umumlashtirilgan.
3.1-jadval
Xotira qurilmalarining asosiy parametrlari
Guruh Parametrlar
Axborot Sig‘im, tashkil etilishi (so‘zlar soni × razryadlilik), interfeys turi
Tezkorlik Murojaat vaqti, sikl vaqti, yozish va o‘chirish vaqti, o‘tkazish 
qobiliyati
Energetik Faol, kutish va saqlash rejimlaridagi iste’mol toki, ta’minot 
kuchlanishi
Ishonchlilik Qayta yozishlar soni, saqlash muddati, xatolar darajasi, harorat 
oralig‘i
3.2. Xotira sig‘imini va razryadliligini oshirish
Ko‘pincha bitta mikrosxema talab qilinadigan sig‘im yoki so‘z razryadliligini
ta’minlay olmaydi. Bunday hollarda bir nechta mikrosxema birlashtiriladi.
So‘z   razryadliligini   oshirish   uchun   mikrosxemalar   parallel   ulanadi:   ularning
adres   kirishlari   va   boshqaruv   signallari   birlashtiriladi,   ma’lumot   chiqishlari   esa
alohida   qoladi   va   umumiy   so‘zning   turli   razryadlarini   tashkil   etadi   (3.1-rasm).
Masalan, ikkita 1K×4 mikrosxemadan 1K×8 xotira olinadi.
16 3.1-rasm. Ikkita mikrosxema yordamida so‘z razryadliligini oshirish
So‘zlar   sonini   oshirish   uchun   esa   mikrosxemalarning   adres   va   ma’lumot
chiqishlari   birlashtiriladi,   kristallni   tanlash   kirishlariga   esa   adresning   yuqori
razryadlaridan deshifrator orqali olingan alohida signallar beriladi. Masalan, to‘rtta
8K×8   mikrosxemadan   32K×8   xotira   yig‘ish   uchun   13   ta   adres   razryadi   barcha
mikrosxemalarga   beriladi,   ikkita   yuqori   razryad   esa   ikki   kirishli   deshifratorga
beriladi   va   uning   chiqishlari   to‘rtta   mikrosxemadan   birini   tanlaydi.   Bunda
ma’lumot   chiqishlarining   uch   holatli   bo‘lishi   zarur:   tanlanmagan
mikrosxemalarning chiqishlari yuqori impedans holatida bo‘ladi va shinaga xalaqit
bermaydi.
Bunday   ulanish   sxemasi   3.2-rasmda,   natijada   hosil   bo‘lgan   adres
maydonining   taqsimlanishi   esa   3.3-rasmda   ko‘rsatilgan.   Har   bir   mikrosxema   8
Kbaytli maydonni egallaydi va A14A13 razryadlari qaysi mikrosxema tanlanishini
belgilaydi.
3.2-rasm. To‘rtta 8K×8 mikrosxemadan 32K×8 xotira yig‘ish
17 3.3-rasm. Xotira adres maydonining taqsimlanishi
Mikroprotsessorli  tizimda bu usul  xotira kartasini  tuzish  deb ataladi. Har bir
xotira   mikrosxemasi   va   tashqi   qurilmaga   adres   maydonining   ma’lum   qismi
ajratiladi.   Adres   deshifratori   shunday   loyihalanadiki,   adres   maydoni   qismlari   bir-
birini   qoplamasin.   Muallif   tajribasiga   ko‘ra,   o‘quv   loyihalaridagi   xotira   bilan
bog‘liq   xatolarning   katta   qismi   aynan   noto‘g‘ri   adres   deshifratsiyasidan   kelib
chiqadi.
3.3. Xotira bilan ishlashning vaqt parametrlarini hisobga olish
Protsessor   xotiraga   murojaat   qilganda   u   ma’lumotni   ma’lum   vaqtdan   keyin
o‘qiydi.   Agar   xotiraning   murojaat   vaqti   protsessor   ajratgan   vaqtdan   katta   bo‘lsa,
noto‘g‘ri ma’lumot o‘qiladi. Shuning uchun quyidagi shart bajarilishi kerak:
t
kir  + t
desh  + t
bufer  ≤ t
prots , (3.1)
bu yerda t
desh  – adres deshifratori kechikishi, t
bufer  – shina buferlari kechikishi,
t
prots  – protsessor xotiraga ajratgan vaqt.
Misol.   Protsessor   xotiradan   o‘qish   uchun   150   ns   ajratadi,   adres
deshifratorining   kechikishi   20   ns,   shina   buferining   kechikishi   10   ns.   U   holda
xotiraning   murojaat   vaqti   120   ns   dan   oshmasligi   kerak.   Agar   mavjud
mikrosxemaning   murojaat   vaqti   150   ns   bo‘lsa,   protsessorning   kutish   sikllarini
qo‘shish mexanizmidan foydalanish kerak: xotira tayyor bo‘lguncha protsessor bir
yoki   bir   nechta   qo‘shimcha   takt   kutadi.   Bu   ishonchli   ishlashni   ta’minlaydi,   lekin
samarali tezlikni kamaytiradi.
Sinxron xotiralarda vaqt parametrlari takt davrlari bilan ifodalanadi. Masalan,
DDR   xotira   modulining   belgisidagi   CL   (CAS   latency)   parametri   ustun   adresi
berilgandan   ma’lumot   chiqqunicha   bo‘lgan   takt   davrlari   sonini   bildiradi.   Haqiqiy
kechikish esa CL ni takt davriga ko‘paytirish orqali topiladi. Shuning uchun yuqori
chastotali, lekin katta CL ga ega xotira past chastotali, kichik CL li xotiradan har
doim ham tezroq bo‘lavermaydi.
3.4. Xotira qurilmalarini sinash
Xotira   mikrosxemalari   ishlab   chiqarishda   ham,   qurilma   tarkibida   ham
sinovdan   o‘tkaziladi.   Xotiraning   odatiy   nosozliklari   quyidagilar:   katakcha   doimo
nol yoki birda “qotib qolgan”, katakcha qo‘shni katakchaga yozilganda o‘z holatini
o‘zgartiradi,   adres   deshifratori   nosozligi   tufayli   ikki   adres   bitta   katakchaga
murojaat qiladi yoki bitta adres hech qaysi katakchani tanlamaydi.
Bunday nosozliklarni aniqlash uchun maxsus test algoritmlari ishlatiladi. Eng
oddiy test – barcha katakchalarga nol yozib o‘qish, so‘ng bir yozib o‘qish. U qotib
qolgan   katakchalarni   aniqlaydi,   lekin   adres   va   katakchalar   orasidagi   bog‘liqlik
nosozliklarini   sezmaydi.   Shaxmat   taxtasi   testida   qo‘shni   katakchalarga   qarama-
qarshi qiymatlar yoziladi va ularning o‘zaro ta’siri tekshiriladi.
Eng samarali usullardan biri – “marsh” testlari. Unda xotira adreslar bo‘yicha
o‘sish va kamayish tartibida bir necha marta o‘tib chiqiladi va har bir katakchada
18 o‘qish   va   yozish   amallarining   ma’lum   ketma-ketligi   bajariladi.   Masalan,   avval
barcha   katakchalarga   nol   yoziladi,   so‘ng   o‘sish   tartibida   har   bir   katakchadan   nol
o‘qilib, bir yoziladi, keyin kamayish tartibida har biridan bir o‘qilib, nol yoziladi.
Bunday   test   bajarilish   vaqti   xotira   hajmiga   chiziqli   bog‘liq   bo‘lib,   qotib   qolish,
adres   deshifratori   va   katakchalar   o‘zaro   ta’siri   nosozliklarining   ko‘pchiligini
aniqlaydi.
Kompyuterlar   yoqilganda   bajariladigan   dastlabki   tekshiruv   dasturi   ham
operativ   xotirani   soddalashtirilgan   test   bilan   tekshiradi.   Katta   hajmli   xotira
mikrosxemalari   ichida   esa   o‘z-o‘zini   sinash   bloklari   joylashtiriladi:   ular   tashqi
uskunasiz   testni   bajaradi   va   nosoz   qator   yoki   ustunlarni   zaxiradagilari   bilan
almashtiradi.   Aynan   zaxira   qator   va   ustunlar   tufayli   kristalldagi   kichik   nuqsonlar
mikrosxemani yaroqsiz qilmaydi, bu esa xotira ishlab chiqarishda yaroqli mahsulot
chiqimini sezilarli oshiradi.
3.5. Xotira mikrosxemalarini tanlash
Keng tarqalgan xotira mikrosxemalariga misollar 3.2-jadvalda keltirilgan.
3.2-jadval
Xotira mikrosxemalariga misollar
Mikrosxema Turi Tashkil etilishi Interfeys
62256 SRAM 32K × 8 Parallel
27C256 EPROM 32K × 8 Parallel
28C256 EEPROM 32K × 8 Parallel
24C02 EEPROM 256 × 8 I²C
25Q64 NOR flesh 64 Mbit SPI
MB85RC256 FRAM 32K × 8 I²C
Xotirani   tanlashda   quyidagi   savollarga   javob   berish   kerak.   Birinchidan,
ta’minot   o‘chirilganda   ma’lumot   saqlanishi   kerakmi?   Agar   kerak   bo‘lmasa   –
operativ xotira, kerak bo‘lsa – doimiy xotira tanlanadi. Ikkinchidan, qancha sig‘im
va qanday tezlik kerak? Kichik hajmdagi tez bufer uchun SRAM, katta hajm uchun
DRAM yoki flesh mos keladi. Uchinchidan, ma’lumot qanchalik tez-tez yoziladi?
Sozlamalar   kamdan-kam   o‘zgarsa   EEPROM   yetarli,   tez-tez   yoziladigan   jurnal
ma’lumotlari   uchun  esa   FRAM   yoki   flesh   xotira  bilan  birga  yozishlarni  tekislash
algoritmi kerak.
To‘rtinchidan,   interfeys   tanlanadi.   Mikrokontrollerli   qurilmalarda   ketma-ket
interfeysli   (I²C   yoki   SPI)   xotira   mikrosxemalari   juda   qulay:   ular   kichik   korpusda
bo‘lib,   bir   necha   sim   bilan   ulanadi.   Parallel   interfeys   esa   yuqori   tezlik   talab
qilinganda ishlatiladi. Nihoyat, ta’minot kuchlanishi, iste’mol toki, harorat oralig‘i
va korpus turi hisobga olinadi.
Turli xotira turlarining umumiy taqqoslanishi 3.3-jadvalda keltirilgan.
3.3-jadval
Xotira turlarining umumiy taqqoslanishi
Belgisi SRAM DRAM EEPROM Flesh
Energiyaga 
bog‘liqlik Bog‘liq Bog‘liq Bog‘liq emas Bog‘liq emas
O‘qish tezligi Juda yuqori Yuqori O‘rtacha O‘rtacha – 
yuqori
Yozish tezligi Juda yuqori Yuqori Past O‘rtacha
Qayta yozishlar Cheklanmagan Cheklanmagan Cheklangan Cheklangan
19 Belgisi SRAM DRAM EEPROM Flesh
Sig‘im zichligi Past Yuqori Past Juda yuqori
20 XULOSA
Ushbu   mustaqil   ishning   maqsadi   yarim   o‘tkazgichli   xotira   qurilmalarining
vazifalari,   turlari,   ishlash   prinsiplari   va   parametrlarini   o‘rganish   edi.   Qo‘yilgan
vazifalar bajarildi.
Birinchi   bobda   xotira   qurilmalarining   vazifasi,   xotira   ierarxiyasi   va   uning
lokallik   tamoyiliga   asoslangan   samaradorligi   ko‘rib   chiqildi.   Xotira   qurilmalari
ta’minotga   bog‘liqlik,   murojaat   usuli   va   interfeys   bo‘yicha   tasniflandi,   xotira
mikrosxemasining   umumiy   tuzilishi   va   ikki   koordinatali   adreslash   tamoyili
tushuntirildi, rivojlanish tarixi bayon qilindi.
Ikkinchi   bobda   olti   tranzistorli   SRAM   va   bir   tranzistorli   DRAM
katakchalarining   tuzilishi,   o‘qish   va   yozish   jarayonlari,   DRAM   ni   qayta   tiklash
zarurati   va   DDR   avlodlari   tahlil   qilindi.   Doimiy   xotira   turlari   –   diodli   matritsa
misolida   niqobli   ROM,   PROM,   EPROM,   EEPROM   va   flesh   xotira,   suzuvchi
zatvorli tranzistorning ishlash prinsipi, NOR va NAND arxitekturalari, ko‘p sathli
katakchalar,   kesh   xotira   va   mikrokontrollerlar   ichidagi   xotira   hamda   xotiraning
yangi turlari ko‘rib chiqildi.
Uchinchi   bobda   xotira   qurilmalarining   sig‘im,   tezkorlik,   energetik   va
ishonchlilik   parametrlari   tizimlashtirildi,   xotira   sig‘imi   va   razryadliligini   oshirish
usullari, vaqt parametrlarini hisobga olish misoli keltirildi, xotirani sinash usullari
ko‘rib chiqildi  hamda xotira mikrosxemalarini  tanlash bo‘yicha tavsiyalar  berildi.
Olingan natijalar  mikroprotsessorli  va mikrokontrollerli  qurilmalarni loyihalashda
qo‘llanilishi mumkin.
21 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Угрюмов   Е.П.   Цифровая   схемотехника.   –   2-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2004. – 800 с.
2.   Пухальский   Г.И.,   Новосельцева   Т.Я.   Цифровые   устройства:   учебное
пособие для втузов. – СПб.: Политехника, 1996. – 885 с.
3.   Опадчий   Ю.Ф.,   Глудкин   О.П.,   Гуров   А.И.   Аналоговая   и   цифровая
электроника. – М.: Горячая линия – Телеком, 2003. – 768 с.
4.   Шило   В.Л.   Популярные   цифровые   микросхемы:   справочник.   –   М.:
Радио и связь, 1988. – 352 с.
5. Хоровиц П., Хилл У. Искусство схемотехники: в 3 т. – М.: Мир, 1993.
6.   Rabaey   J.M.,   Chandrakasan   A.,   Nikolić   B.   Digital   Integrated   Circuits:   A
Design Perspective. 2nd ed. – Upper Saddle River: Prentice Hall, 2003. – 761 p.
7.   Харрис   Д.М.,   Харрис   С.Л.   Цифровая   схемотехника   и   архитектура
компьютера. – М.: ДМК Пресс, 2018. – 792 с.
8.   Tocci   R.J.,   Widmer   N.S.,   Moss   G.L.   Digital   Systems:   Principles   and
Applications. 11th ed. – Boston: Pearson, 2011. – 1020 p.
22

Yarim o‘tkazgichli xotira qurilmalarining vazifalari va parametrlari mavzusida tayyor, to‘liq rasmiylashtirilgan mustaqil ish (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “Raqamli qurilmalar”, “Kompyuter arxitekturasi” fanlari bo‘yicha talabalar uchun mo‘ljallangan. Hajmi taxminan 5 100 so‘z, 20 sahifadan ortiq (A4).

Ish tarkibi:

  • Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar.
  • I bob. Xotira qurilmalarining umumiy tavsifi – xotira qurilmalarining vazifasi va xotira ierarxiyasi; yarim o‘tkazgichli xotira qurilmalarining tasnifi; xotira mikrosxemasining umumiy tuzilishi; yarim o‘tkazgichli xotiraning rivojlanish tarixi.
  • II bob. Xotira qurilmalarining turlari va ishlash prinsiplari – statik operativ xotira (SRAM); dinamik operativ xotira (DRAM); niqobli va bir marta dasturlanadigan doimiy xotira; EPROM va EEPROM; flesh xotira; xotiraning yangi turlari; kesh xotira va mikrokontrollerlar ichidagi xotira.
  • III bob. Xotira qurilmalarining parametrlari va ularni tanlash – asosiy parametrlar; xotira sig‘imini va razryadliligini oshirish; xotira bilan ishlashning vaqt parametrlarini hisobga olish; xotira qurilmalarini sinash; xotira mikrosxemalarini tanlash.
  • Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

Nima uchun foydali:

  • Mundarija, boblar va bo‘limlar bilan oliy ta’lim talablariga mos tuzilgan.
  • Ishda 13 ta rasm va sxema hamda 9 ta jadval berilgan.
  • Sarlavha varag‘ida “Bajardi” va “Tekshirdi” hamda fan nomi maydonlari bo‘sh – o‘z ma’lumotlaringizni kiritasiz.
  • Word formatida – matnni o‘z talabingizga ko‘ra tahrirlash mumkin.
  • Mustaqil ish, referat, laboratoriya va kurs ishlariga tayyorlanish uchun asos bo‘ladi.

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).