Raqamli tugunlarning asosiy ko‘rinishlari va sintezlash tartiblari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________________
(oliy ta’lim muassasasi nomi)
“_________________________” fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Raqamli tugunlarning asosiy ko‘rinishlari va sintezlash
tartiblari
Bajardi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. RAQAMLI TUGUNLARNING ASOSIY KO‘RINISHLARI ...............
1.1. Raqamli tugun tushunchasi ...........................................................................
1.2. Raqamli tugunlarning tasnifi ........................................................................
1.3. Sintez masalasining qo‘yilishi ......................................................................
1.4. Raqamli tugunlarni amalga oshirish vositalarining rivojlanishi ...................
II BOB. KOMBINATSION TUGUNLARNI SINTEZ QILISH .........................
2.1. Mantiqiy funksiyalarni ifodalash shakllari ...................................................
2.2. Minimallashtirish usullari .............................................................................
2.3. Sintez misoli: ikkilik-o‘nlik son qiymatini aniqlovchi tugun .......................
2.4. Universal tugunlar asosida sintez ...............................................................
2.5. Dasturlanuvchi mantiqiy matritsalar ..........................................................
III BOB. KETMA-KET TUGUNLARNI SINTEZ QILISH .............................
3.1. Ketma-ket tugunlar sintezining umumiy tartibi .........................................
3.2. Sintez misoli: moduli 6 ga teng sinxron hisoblagich ..................................
3.3. Sintez misoli: svetofor boshqaruv avtomati ...............................................
3.4. Holatlarni kodlash usullari .........................................................................
3.5. Apparat tavsiflash tillari asosida avtomatlashtirilgan sintez ......................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Raqamli   qurilmani   loyihalash   –   bu   berilgan   vazifani   mantiqiy   elementlar   va
triggerlardan   iborat   aniq   sxemaga   aylantirish   jarayoni.   Bu   jarayon   sintez   deb
ataladi. Sintez natijasida olingan sxema nafaqat to‘g‘ri ishlashi, balki imkon qadar
sodda, tez va tejamkor bo‘lishi ham kerak. Bir xil vazifani bajaruvchi ikki sxema
elementlar soni bo‘yicha bir necha baravar farq qilishi mumkin, va aynan shu farq
qurilmaning narxi, o‘lchami va ishonchliligini belgilaydi.
Raqamli   texnikada   ma’lum   vazifalarni   bajaruvchi   standart   tuzilmalar   –
raqamli   tugunlar   shakllangan:   jamlagichlar,   multipleksorlar,   deshifratorlar,
komparatorlar, registrlar, hisoblagichlar va boshqalar. Ularning har biri ko‘p marta
takrorlanadigan   vazifani   bajaradi   va   murakkab   qurilmalar   asosan   shunday
tugunlardan   yig‘iladi.   Har   bir   tugunni   esa   umumiy   sintez   usullari   yordamida
mantiqiy elementlar darajasigacha loyihalash mumkin.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   bugungi   kunda   raqamli   qurilmalar   asosan
kompyuter   yordamida,   apparat   tavsiflash   tillari   va   avtomatik   sintez   dasturlari
orqali   loyihalanadi.   Ammo   bu   dasturlar   aynan   klassik   sintez   usullari   –   mantiqiy
funksiyalarni   minimallashtirish,   holatlarni   kodlash,   element   bazasiga   moslash   –
asosida   ishlaydi.   Bu   usullarni   tushunmasdan   turib   sintez   natijasini   baholash,
xatolarni topish va samarali tavsif yozish qiyin.
Mustaqil   ishning   maqsadi   –   raqamli   tugunlarning   asosiy   ko‘rinishlari   va
ularni sintezlash tartiblarini o‘rganish, kombinatsion va ketma-ket tugunlarni sintez
qilishni misollarda ko‘rsatish. Shu maqsadda quyidagi vazifalar qo‘yildi:
– raqamli tugunlarning asosiy turlari va ularning tasnifini ko‘rib chiqish;
– kombinatsion tugunlarni  sintez qilish  bosqichlarini, mantiqiy funksiyalarni
minimallashtirish usullarini o‘rganish;
–   sintez   natijasini   turli   element   bazalarida   –   VA-EMAS   elementlari,
multipleksor, deshifrator va dasturlanuvchi matritsalarda – amalga oshirishni tahlil
qilish;
– ketma-ket tugunlarni sintez qilish tartibini hisoblagich misolida bajarish;
–   apparat   tavsiflash   tillari   asosidagi   zamonaviy   avtomatlashtirilgan   sintez
jarayonini ko‘rib chiqish.
Ish   kirish,   uch   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.
Ishdagi barcha sxemalar, Karno kartalari va diagrammalar qayta chizilgan.
3 I BOB. RAQAMLI TUGUNLARNING ASOSIY KO‘RINISHLARI
1.1. Raqamli tugun tushunchasi
Raqamli tugun – ma’lum funksional vazifani bajaruvchi, mantiqiy elementlar
va   triggerlardan   tashkil   topgan   va   raqamli   qurilmaning   tarkibiy   qismi   sifatida
ishlatiladigan   sxema   [1].   Tugun   mantiqiy   element   va   to‘liq   qurilma   o‘rtasidagi
oraliq   daraja   hisoblanadi:   u   alohida   elementdan   murakkabroq,   lekin   mustaqil
qurilmadan soddaroq.
Raqamli tugunlarning muhim xususiyati – standartlashganlik. Bir xil vazifani
bajaruvchi tugunlar turli qurilmalarda deyarli o‘zgarishsiz takrorlanadi. Shu sababli
ular   o‘rta   integratsiya   darajasidagi   tayyor   mikrosxemalar   ko‘rinishida   ishlab
chiqarilgan,   zamonaviy   loyihalash   tizimlarida   esa   tayyor   kutubxona   bloklari
sifatida   mavjud.   Muhandis   murakkab   qurilmani   loyihalashda   alohida   elementlar
bilan emas, balki tugunlar bilan fikrlaydi – bu loyihalashni sezilarli soddalashtiradi
va xatolar ehtimolini kamaytiradi.
1.2. Raqamli tugunlarning tasnifi
Raqamli   tugunlar   ishlash   prinsipiga   ko‘ra   ikki   katta   guruhga   bo‘linadi   (1.1-
rasm).   Kombinatsion   tugunlarda   chiqish   signallari   faqat   joriy   kirish   signallariga
bog‘liq, ketma-ket tugunlarda esa ichki holatga ham bog‘liq bo‘ladi [2].
1.1-rasm. Raqamli tugunlarning tasnifi
Asosiy tugunlarning vazifalari 1.1-jadvalda keltirilgan.
1.1-jadval
Asosiy raqamli tugunlar va ularning vazifalari
Tugun Turi Vazifasi
Jamlagich, AMQ Kombinatsion Sonlarni qo‘shish, ayirish, mantiqiy amallar
Multipleksor Kombinatsion Bir nechta kirishdan birini tanlash
Demultipleksor Kombinatsion Signalni tanlangan chiqishga uzatish
Shifrator, deshifrator Kombinatsion Kodlarni o‘zgartirish
Komparator Kombinatsion Sonlarni solishtirish
Registr Ketma-ket Ko‘p razryadli so‘zni saqlash va siljitish
Hisoblagich Ketma-ket Impulslarni sanash, chastotani bo‘lish
Boshqaruv avtomati Ketma-ket Amallar ketma-ketligini boshqarish
4 Kombinatsion   tugunlarning   ko‘pchiligi   kodlarni   o‘zgartirish   yoki   tanlash
bilan   bog‘liq:   deshifrator   ikkilik   kodni   pozitsion   kodga,   shifrator   esa   aksincha
o‘zgartiradi,   multipleksor   bir   nechta   manbadan   birini   tanlaydi,   jamlagich   va
komparator esa sonlar ustida arifmetik amallarni bajaradi. Ketma-ket tugunlar esa
axborotni   saqlash   va   vaqt   bo‘yicha   qayta   ishlash   vazifalarini   bajaradi:   registr
so‘zni   saqlaydi,   siljituvchi   registr   uni   bitlab   uzatadi,   hisoblagich   impulslarni
sanaydi, boshqaruv avtomati esa amallar ketma-ketligini boshqaradi.
Tugunlarni   tasniflashning   yana   bir   usuli   –   ular   bajaradigan   funksiyaning
universalligiga   ko‘ra.   Ixtisoslashgan   tugunlar   (masalan,   yetti   segmentli   indikator
deshifratori)   faqat   bitta   aniq   vazifani   bajaradi.   Universal   tugunlar   esa
(multipleksor,   deshifrator,   doimiy   xotira,   dasturlanuvchi   mantiqiy   matritsa)
ixtiyoriy mantiqiy funksiyani amalga oshirish uchun ishlatilishi mumkin. Universal
tugunlarning bu xususiyati 2-bobda sintez usullarini ko‘rib chiqishda alohida tahlil
qilinadi.
1.3. Sintez masalasining qo‘yilishi
Raqamli   tugunni   sintez   qilish   deganda   uning   vazifasi   tavsifidan   (so‘zli
topshiriq, haqiqiylik jadvali, vaqt diagrammasi yoki holatlar diagrammasi) berilgan
element   bazasidagi   sxemani   olish   tushuniladi.   Sintez   odatda   ikki   bosqichga
bo‘linadi [1]:
–   abstrakt   sintez   –   tugunning   funksiyasi   formal   tilda   ifodalanadi:   haqiqiylik
jadvali,   mantiqiy   ifodalar,   ketma-ket   tugunlar   uchun   esa   o‘tishlar   va   chiqishlar
jadvallari tuziladi;
–   strukturaviy   sintez   –   formal   tavsif   minimallashtiriladi   va   tanlangan
elementlar   (mantiqiy   elementlar,   triggerlar,   universal   tugunlar)   yordamida   aniq
sxemaga aylantiriladi.
Kombinatsion   tugun   sintezining   umumiy   tartibi   1.2-rasmda   ko‘rsatilgan.
Ketma-ket   tugunlar   sintezida   bunga   holatlarni   aniqlash,   kodlash   va   trigger   turini
tanlash bosqichlari qo‘shiladi.
1.2-rasm. Kombinatsion tugun sintezining asosiy bosqichlari
Sintez   sifatini   baholash   uchun   bir   nechta   mezon   ishlatiladi.   Eng   ko‘p
qo‘llaniladigani   –   sxemaning   narxi,   ya’ni   elementlar   soni   yoki   barcha   elementlar
kirishlarining   umumiy   soni.   Tezlik   mezoni   sxemaning   kritik   yo‘lidagi   elementlar
soni   bilan   baholanadi.   Zamonaviy   loyihalashda   iste’mol   quvvati   va   kristalldagi
maydon   ham   hisobga   olinadi.   Bu   mezonlar   ko‘pincha   bir-biriga   zid:   eng   kam
elementli sxema odatda eng sekin bo‘ladi va aksincha. Muallif fikricha, sintezning
asl mohiyati aynan shu mezonlar orasidagi oqilona murosani topishdan iborat.
1.4. Raqamli tugunlarni amalga oshirish vositalarining rivojlanishi
Raqamli   tugunlarni   amalga   oshirish   vositalari   bir   necha   bosqichdan   o‘tdi.
1960-yillarda   tugunlar   alohida   mantiqiy   elementlar   mikrosxemalaridan   yig‘ilgan
va   sintez   to‘liq   qo‘lda   bajarilgan.   1970-yillarda   o‘rta   integratsiya   darajasidagi
mikrosxemalar   paydo   bo‘ldi:   jamlagich,   multipleksor,   deshifrator,   hisoblagich,
registr   bitta   korpusda   ishlab   chiqarila   boshladi.   Loyihalovchining   vazifasi   asosan
tayyor tugunlarni to‘g‘ri birlashtirishga aylandi.
1980-yillarda dasturlanuvchi mantiqiy mikrosxemalar – PAL va GAL – keng
tarqaldi.   Loyihalovchi   mantiqiy   ifodalarni   maxsus   dasturda   yozar,   dastur   esa
5 mikrosxemani   dasturlash   uchun   fayl   hosil   qilardi.   1990-yillardan   boshlab
murakkab dasturlanuvchi qurilmalar va PLIS lar rivojlandi, ular bilan birga apparat
tavsiflash tillari va avtomatik sintez dasturlari ommaviy vositaga aylandi. Bugungi
kunda   bitta   PLIS   da   yuz   minglab   triggerlar   va   qidiruv   jadvallari   mavjud   bo‘lib,
ular minglab standart mikrosxemalar o‘rnini bosadi.
Shunga   qaramay,   sintezning   asosiy   g‘oyalari   o‘zgarmadi:   funksiyani   formal
tavsiflash, uni minimallashtirish va mavjud element bazasiga moslash. O‘zgargani
–   bu   ishlarni   kim   bajarishi:   avval   inson   qo‘lda   bajargan   bo‘lsa,   hozir   kompyuter
dasturi bajaradi, inson esa tavsif va natijaning to‘g‘riligi uchun javob beradi.
6 II BOB. KOMBINATSION TUGUNLARNI SINTEZ QILISH
2.1. Mantiqiy funksiyalarni ifodalash shakllari
Har   qanday   mantiqiy   funksiyani   ikki   standart   shaklda   yozish   mumkin   [2].
Mukammal diz’yunktiv normal shakl (MDNSh) – funksiya birga teng bo‘lgan har
bir   kirish   kombinatsiyasi   uchun   mintermlar   (barcha   o‘zgaruvchilarning
ko‘paytmasi) yig‘indisi:
F = Σ m
i ,  F(i) = 1. (2.1)
Mukammal   kon’yunktiv   normal   shakl   (MKNSh)   esa   funksiya   nolga   teng
bo‘lgan kombinatsiyalar uchun makstermlar (barcha o‘zgaruvchilarning yig‘indisi)
ko‘paytmasi:
F = Π M
i ,  F(i) = 0. (2.2)
Ikkala   shakl   ham   haqiqiylik   jadvalidan   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   yoziladi   va
funksiyani   to‘liq   aniqlaydi.   Agar   funksiyada   birlar   soni   nollardan   kam   bo‘lsa,
MDNSh   qisqaroq   bo‘ladi,   aks   holda   MKNSh.   Biroq   mukammal   shakllar   odatda
ortiqcha   murakkab:   masalan,   to‘rt   o‘zgaruvchili   funksiyaning   MDNSh   si   o‘nlab
literallardan   iborat   bo‘lishi   mumkin.   Shuning   uchun   keyingi   qadam   –
minimallashtirish.
Ko‘p   amaliy   masalalarda   funksiya   ba’zi   kirish   kombinatsiyalarida
aniqlanmagan   bo‘ladi:   bu   kombinatsiyalar   hech   qachon   uchramaydi   yoki   ularda
chiqish   qiymati   ahamiyatsiz.   Masalan,   ikkilik-o‘nlik   kodda   to‘rt   bitli   kodning   10
dan   15   gacha   bo‘lgan   qiymatlari   ishlatilmaydi.   Bunday   “ahamiyatsiz”
kombinatsiyalar x belgisi bilan belgilanadi va minimallashtirishda qulay tarzda nol
yoki bir deb olinishi mumkin. Bu ko‘pincha ifodani sezilarli soddalashtiradi.
2.2. Minimallashtirish usullari
Mantiqiy   funksiyalarni   minimallashtirishning   bir   necha   usuli   mavjud.
Algebraik usulda Bul algebrasi qonunlari – yopishtirish (A·B + A·  = A), yutilishB̄
(A + A·B = A), de Morgan qonunlari – ketma-ket qo‘llaniladi. Bu usul universal,
lekin uning natijasi ko‘p jihatdan loyihalovchining tajribasiga bog‘liq va minimal
shaklga erishilganini kafolatlamaydi.
Karno kartalari usuli  grafik usul  bo‘lib, 4–5 o‘zgaruvchili  funksiyalar  uchun
juda qulay. Kartada kataklar Grey kodi tartibida joylashadi, shuning uchun qo‘shni
kataklar faqat bitta o‘zgaruvchi bilan farq qiladi va ularni birlashtirish yopishtirish
qonuniga   mos   keladi.   Birlar   1,   2,   4,   8   katakli   to‘g‘ri   to‘rtburchak   guruhlarga
birlashtiriladi, guruhlar iloji boricha katta va soni iloji boricha kam bo‘lishi kerak.
Kartaning chetlari ham qo‘shni hisoblanadi.
Kvayn–Mak-Klaski   usuli   esa   jadval   ko‘rinishidagi   algoritmik   usul:
mintermlar   birlar   soni   bo‘yicha   guruhlanadi   va   bitta   o‘zgaruvchi   bilan   farq
qiluvchi   juftlar   ketma-ket   birlashtiriladi.   Bu   usul   ko‘p   o‘zgaruvchili   funksiyalar
uchun   ham   ishlaydi   va   kompyuter   dasturi   ko‘rinishida   oson   amalga   oshiriladi.
Zamonaviy   sintez   dasturlarida   esa   evristik   algoritmlar   (masalan,   Espresso
algoritmi)   ishlatiladi,   ular   juda   katta   funksiyalarni   ham   amaliy   jihatdan   maqbul
vaqtda minimallashtiradi.
Kvayn–Mak-Klaski   usulining   g‘oyasini   oddiy   misolda   ko‘rsatamiz.   Uch
o‘zgaruvchili F(A,B,C) = Σm(3, 5, 6, 7) funksiyasi berilgan bo‘lsin (bu – majoritar
funksiya).   Birinchi   qadamda   mintermlar   ikkilik   koddagi   birlar   soni   bo‘yicha
guruhlanadi,   ikkinchi   qadamda   qo‘shni   guruhlardan   faqat   bitta   razryadda   farq
qiluvchi juftlar birlashtiriladi, farq qiluvchi razryad “–” belgisi bilan almashtiriladi
(2.1-jadval).
2.1-jadval
Kvayn–Mak-Klaski usuli bo‘yicha mintermlarni birlashtirish
Birlar soni Mintermlar (ABC) Birlashtirish natijasi
2 3 (011), 5 (101), 6 (110) 3,7 → –11 (B·C)
3 7 (111) 5,7 → 1–1 (A·C)
7 Birlar soni Mintermlar (ABC) Birlashtirish natijasi
6,7 → 11– (A·B)
Ikkinchi  ustundagi  hadlarni  yana birlashtirib bo‘lmaydi, chunki  ularning “–”
belgilari turli razryadlarda. Demak, ular oddiy implikantlar: B·C (–11), A·C (1–1)
va A·B (11–). Keyingi qadamda implikantlar jadvali yordamida funksiyani qoplash
uchun  zarur   bo‘lgan   minimal   implikantlar   to‘plami   tanlanadi.  Bu   misolda   har   bir
implikant  kamida  bitta  mintermni   yolg‘iz  o‘zi  qoplaydi   (3  – faqat   B·C,  5 –  faqat
A·C, 6 – faqat A·B), shuning uchun uchalasi ham zarur va F = A·B + B·C + A·C.
Natija   Karno   kartasi   bilan   olinadigan   natijaga   to‘liq   mos   keladi,   lekin   usul   to‘liq
formallashtirilgan va dastur ko‘rinishida bajarilishi mumkin.
2.3. Sintez misoli: ikkilik-o‘nlik son qiymatini aniqlovchi tugun
Sintez   tartibini   aniq   misolda   bajaramiz.   To‘rt   bitli   ikkilik-o‘nlik   kod   (A   –
katta   razryad,   D   –   kichik   razryad)   bilan   berilgan   raqam   5   yoki   undan   katta
bo‘lganda   chiqishda   F=1   hosil   qiluvchi   tugun   loyihalansin.   Bunday   tugun,
masalan, o‘nlik sonlarni yaxlitlash sxemalarida ishlatiladi.
Birinchi qadam – haqiqiylik jadvali (2.2-jadval). 0–4 raqamlari uchun F=0, 5–
9   uchun   F=1,   10–15   kombinatsiyalari   esa   ikkilik-o‘nlik   kodda   uchramaydi   va
ahamiyatsiz deb belgilanadi.
2.2-jadval
“5 dan katta yoki teng” tugunining haqiqiylik jadvali
Raqam A B C D F
0 0 0 0 0 0
1 0 0 0 1 0
2 0 0 1 0 0
3 0 0 1 1 0
4 0 1 0 0 0
5 0 1 0 1 1
6 0 1 1 0 1
7 0 1 1 1 1
8 1 0 0 0 1
9 1 0 0 1 1
10–15 1 x x x x (ahamiyatsiz)
Ikkinchi   qadam   –   Karno   kartasini   to‘ldirish   va   guruhlash   (2.1-rasm).
Ahamiyatsiz kataklardan foydalanib uchta katta guruh hosil qilinadi: qizil guruh (8
katak) – A, yashil guruh (4 katak) – B·D, ko‘k guruh (4 katak) – B·C.
8 2.1-rasm. Karno kartasi va birlarni guruhlash (x – ahamiyatsiz kombinatsiyalar)
Natijada minimal ifoda olinadi:
F = A + B·D + B·C = A + B·(C + D). (2.3)
Taqqoslash   uchun:   ahamiyatsiz   kombinatsiyalarni   hisobga   olmasdan
minimallashtirish ancha murakkabroq ifoda beradi, chunki 8 va 9 raqamlari uchun
A· ·   hadi   kerak   bo‘ladi.   Ahamiyatsiz   kombinatsiyalardan   foydalanish   uchtaB̄C̄
literalli   hadni   bitta   literalga   –   A   ga   –   aylantirdi.   Bu   misol   aniqlanmagan
qiymatlarni to‘g‘ri hisobga olish qanchalik muhimligini ko‘rsatadi.
Uchinchi   qadam   –   element   bazasiga   moslash.   Agar   faqat   VA-EMAS
elementlari mavjud bo‘lsa, (2.3) ifodaga ikki marta inversiya va de Morgan qonuni
qo‘llaniladi:
F = ¬(¬F) = ¬(Ā · ¬(B·D) · ¬(B·C)). (2.4)
Bu   ifoda   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   to‘rtta   VA-EMAS   elementida   amalga   oshiriladi
(2.2-rasm): bittasi A ni inversiyalaydi, ikkitasi B·D va B·C ning inversiyasini hosil
qiladi,   uch   kirishli   to‘rtinchisi   esa   natijani   beradi.   Butun   sxema   bitta   74HC00
(to‘rtta  ikki  kirishli  VA-EMAS)  va  bitta  74HC10   (uchta   uch  kirishli   VA-EMAS)
mikrosxemasining bir qismida yig‘iladi.
2.2-rasm. Tugunning VA-EMAS elementlaridagi sxemasi
9 Tekshirish. B=1, C=0, D=1 (5 raqami): ¬(B·D)=0, demak oxirgi elementning
kirishlaridan biri nol va F=1  . A=0, B=1, C=0, D=0 (4 raqami): Ā=1, ¬(B·D)=1,✓
¬(B·C)=1   –   barcha   kirishlar   bir,  F=0   .  Qolgan   kombinatsiyalar   ham   shu   tarzda	
✓
tekshiriladi.
2.4. Universal tugunlar asosida sintez
Kombinatsion   funksiyani   faqat   alohida   mantiqiy   elementlar   emas,   balki
universal   tugunlar   yordamida   ham   amalga   oshirish   mumkin.   Bu   usul
minimallashtirishni talab qilmaydi va ko‘pincha sxemani soddalashtiradi.
Multipleksor   asosida   sintez.   2 k
  kirishli   multipleksor   k   o‘zgaruvchili   har
qanday   funksiyani   amalga   oshiradi:   o‘zgaruvchilar   adres   kirishlariga,   haqiqiylik
jadvalining   qiymatlari   esa   axborot   kirishlariga   beriladi.   Bundan   ham   samaraliroq
usul   bor:   n   o‘zgaruvchili   funksiyani   2 n−1
  kirishli   multipleksorda   qurish   mumkin.
Buning uchun n−1 o‘zgaruvchi adres kirishlariga beriladi, axborot kirishlariga esa
qolgan   bitta   o‘zgaruvchi   orqali   ifodalangan   qiymatlar:   0,   1,   shu   o‘zgaruvchining
o‘zi yoki uning inversiyasi beriladi.
Yuqoridagi   misolni   sakkiz   kirishli   multipleksorda   quramiz.   A,   B,   C   adres
kirishlariga beriladi. Har bir ABC kombinatsiyasi uchun haqiqiylik jadvalining ikki
qatori (D=0 va D=1) qaraladi va axborot kirishi aniqlanadi (2.3-jadval).
2.3-jadval
Multipleksor axborot kirishlarini aniqlash
ABC F (D=0) F (D=1) Axborot kirishi
000 0 0 D0 = 0
001 0 0 D1 = 0
010 0 1 D2 = D
011 1 1 D3 = 1
100 1 1 D4 = 1
101 – 111 x x D5 – D7 = 1
Natijaviy sxema 2.3-rasmda ko‘rsatilgan. U bitta 74HC151 mikrosxemasidan
iborat va hech qanday qo‘shimcha element talab qilmaydi.
2.3-rasm. Tugunni sakkiz kirishli multipleksorda amalga oshirish
Deshifrator   asosida   sintez.   Deshifratorning   har   bir   chiqishi   bitta   mintermga
mos   keladi.   Shuning   uchun   funksiyaning   MDNSh   sidagi   mintermlarga   mos
10 chiqishlarni   YOKI   elementi   bilan   birlashtirish   kifoya.   Inversiyalangan   chiqishli
deshifratorlar   (masalan,   74HC138)   uchun   YOKI   o‘rniga   VA-EMAS   elementi
ishlatiladi.   Deshifrator   usuli   bir   xil   o‘zgaruvchilardan   bir   nechta   funksiyani   bir
vaqtda   hosil   qilish   kerak   bo‘lganda   ayniqsa   qulay:   barcha   funksiyalar   umumiy
deshifratorni ishlatadi.
Misol   sifatida   majoritar   funksiya   F   =   Σm(3,   5,   6,   7)   ni   inversiyalangan
chiqishli 3 dan 8 ga deshifrator asosida quramiz (2.4-rasm). Deshifratorning 3, 5, 6
va   7-chiqishlari   to‘rt   kirishli   VA-EMAS   elementiga   ulanadi.   Tanlangan
mintermlardan   biri   faol   bo‘lganda   mos   chiqish   nolga   tushadi   va   VA-EMAS
elementi chiqishida bir hosil bo‘ladi. Sxema ikkita mikrosxemadan – 74HC138 va
74HC20 ning yarmidan – iborat va hech qanday minimallashtirish talab qilmaydi.
2.4-rasm. Majoritar funksiyani deshifrator va VA-EMAS elementi asosida amalga
oshirish
Doimiy   xotira   asosida   sintez.   n   kirishli   va   m   chiqishli   har   qanday
kombinatsion   tugunni   2 n
×m   sig‘imli   doimiy   xotirada   amalga   oshirish   mumkin:
kirish   o‘zgaruvchilari   adres   sifatida   beriladi,   xotiraga   esa   haqiqiylik   jadvalining
o‘zi yoziladi. Bu usul eng universal, lekin kirishlar soni ortishi bilan xotira hajmi
eksponensial o‘sadi.
Sintezning   yana   bir   muhim   holati   –   bir   nechta   chiqishli   tugunlar.   Masalan,
ikki   razryadli   A=A
1 A
0   va   B=B
1 B
0   sonlarini   solishtiruvchi   komparatorning   A>B
chiqishini   sintez   qilaylik.   To‘rt   o‘zgaruvchili   funksiya   A>B   bo‘lgan   oltita
kombinatsiyada   birga   teng:   Σm(4,   8,   9,   12,   13,   14).   Karno   kartasi   2.5-rasmda
keltirilgan.
11 2.5-rasm. Ikki razryadli komparatorning A>B chiqishi uchun Karno kartasi
Kartada uchta guruh ajratiladi: qizil (to‘rt katak) – A
1 ·B̄
1 , yashil (ikki katak) –
A
0 ·	
B̄
1 ·	B̄
0 ,   ko‘k   (kartaning   chap   va   o‘ng   chetlari   qo‘shni   bo‘lgani   uchun   12   va   14
kataklar) – A
1 ·A
0 ·	
B̄
0 . Natijada:
F
A>B  = A
1 ·	
B̄
1  + A
0 ·	B̄
1 ·	B̄
0  + A
1 ·A
0 ·	B̄
0 . (2.5)
Ifodaning   ma’nosi   tushunarli:   birinchi   had   katta   razryadlar   bo‘yicha   A   katta
ekanligini,   qolgan   ikkitasi   esa   kichik   razryad   hisobiga   A   katta   bo‘lgan   holatlarni
ifodalaydi. A<B chiqishi simmetriya bo‘yicha A va B ni almashtirish orqali, A=B
chiqishi esa ikkala razryad tengligining ko‘paytmasi sifatida olinadi. Ko‘p chiqishli
tugun   sintezida   chiqishlar   uchun   umumiy   hadlarni   topishga   harakat   qilinadi   –   bu
umumiy elementlar sonini kamaytiradi.
Sintezda   faqat   elementlar   sonini   emas,   balki   sxemaning   dinamik
xususiyatlarini  ham hisobga olish kerak. Minimallashtirish natijasida olingan ikki
pog‘onali   sxemada   kirish   signali   o‘zgarganda   chiqishda   qisqa   muddatli   xavfli
impulslar paydo bo‘lishi mumkin. Bu, ayniqsa, Karno kartasida bir-biriga qo‘shni,
lekin   turli   guruhlarga   kirgan   kataklar   orasidagi   o‘tishlarda   sodir   bo‘ladi:   bitta
o‘zgaruvchi o‘zgarganda bir had nolga tushadi, ikkinchisi esa kechikish bilan birga
ko‘tariladi.   Bunday   xavfni   bartaraf   etish   uchun   ikki   qo‘shni   guruhni   bog‘lovchi
qo‘shimcha   (ortiqcha)   guruh   kartaga   kiritiladi.   Natijada   ifoda   minimal   bo‘lmay
qoladi, lekin sxema o‘tishlarda barqaror ishlaydi. Agar tugun chiqishi takt signali
bilan   sinxron   o‘qilsa,   xavfli   impulslar   ahamiyatsiz   bo‘ladi   va   minimal   ifodadan
foydalanish mumkin.
2.5. Dasturlanuvchi mantiqiy matritsalar
Kombinatsion   funksiyalarni   amalga   oshirishning   yana   bir   universal   usuli   –
dasturlanuvchi mantiqiy matritsa (PLM, ingliz adabiyotida PLA). U ikkita ketma-
ket ulangan matritsadan iborat (2.6-rasm): VA matritsasi kirish o‘zgaruvchilari va
ularning inversiyalaridan kerakli ko‘paytmalarni hosil qiladi, YOKI matritsasi  esa
bu   ko‘paytmalarni   chiqish   funksiyalariga   birlashtiradi.   Ikkala   matritsadagi
ulanishlar   (rasmda   ×   belgisi   bilan   ko‘rsatilgan)   foydalanuvchi   tomonidan
dasturlanadi.
12 2.6-rasm. Dasturlanuvchi mantiqiy matritsaning tuzilishi
Rasmdagi  misolda VA matritsasi  to‘rtta ko‘paytmani  hosil  qiladi:  A·B, B· ,C̄
Ā·C va A· ·C. YOKI matritsasi esa ulardan ikkita funksiya hosil qiladi: F	
B̄
1  = A·B +
B·   +   Ā·C   va   F	
C̄
2   =   B·   +   A· ·C.   B·   ko‘paytmasi   ikkala   funksiyada   umumiy	C̄	B̄	C̄
ishlatilgan   –  bu   PLM   ning  muhim   afzalligi:   umumiy  hadlar   faqat   bir   marta   hosil
qilinadi.
PLM   ning   soddalashtirilgan   varianti   –   dasturlanuvchi   massiv   mantiqi   (PAL,
GAL)   – faqat  VA  matritsasi  dasturlanadigan,  YOKI  matritsasi  esa   qat’iy  bo‘lgan
tuzilishga   ega.   Bunday   mikrosxemalar   (masalan,   GAL16V8,   GAL22V10)   1980–
1990-yillarda   keng   tarqalgan   va   kichik   raqamli   qurilmalarda   o‘nlab   standart
mikrosxemalarni almashtirgan. Ularning keyingi rivoji – murakkab dasturlanuvchi
mantiqiy qurilmalar (CPLD) va PLIS (FPGA) bo‘ldi.
Sintez usullarining taqqoslanishi 2.4-jadvalda keltirilgan.
2.4-jadval
Kombinatsion tugunlarni amalga oshirish usullarining taqqoslanishi
Usul Afzalligi Kamchiligi
Mantiqiy elementlar Minimal elementlar soni, yuqori
tezlik Minimallashtirish talab qilinadi, 
o‘zgartirish qiyin
Multipleksor Minimallashtirishsiz, bitta 
mikrosxema Bitta chiqish, o‘zgaruvchilar soni 
cheklangan
Deshifrator + YOKI Bir nechta funksiya umumiy 
deshifratorda Ko‘p mintermli funksiyalar uchun
katta YOKI elementlari
Doimiy xotira To‘liq universal, qayta 
dasturlash mumkin Hajm kirishlar soniga 
eksponensial bog‘liq
PLM, PAL, PLIS Ko‘p funksiyalar, umumiy 
hadlar, qayta dasturlash Maxsus vositalar va dasturiy 
ta’minot kerak
13 III BOB. KETMA-KET TUGUNLARNI SINTEZ QILISH
3.1. Ketma-ket tugunlar sintezining umumiy tartibi
Ketma-ket   tugun   sintezi   kombinatsion   tugun   sinteziga   qaraganda
murakkabroq,   chunki   tugunning   xatti-harakati   vaqt   bo‘yicha   –   holatlar   ketma-
ketligi   bilan   tavsiflanadi.   Sinxron   ketma-ket   tugun   sintezining   umumiy   tartibi
quyidagicha [1; 6]:
– so‘zli topshiriq asosida holatlar diagrammasi yoki o‘tishlar jadvali tuziladi;
– holatlar soni minimallashtiriladi – ekvivalent holatlar birlashtiriladi;
–   holatlar   ikkilik   kodlar   bilan   kodlanadi   va   triggerlar   soni   aniqlanadi:   N   ta
holat uchun kamida  log⌈
2 N  ta trigger kerak;	⌉
–   trigger   turi   tanlanadi   va   uning   qo‘zg‘atish   jadvali   asosida   har   bir   trigger
kirishi uchun funksiyalar jadvali tuziladi;
– trigger kirishlari va chiqishlar funksiyalari minimallashtiriladi;
– sxema quriladi va vaqt diagrammalari yordamida tekshiriladi.
Trigger   turini   tanlashda   qo‘zg‘atish   jadvallari   ishlatiladi.   Ular   triggerni   bir
holatdan   boshqasiga   o‘tkazish   uchun   kirishlarga   qanday   signal   berish   kerakligini
ko‘rsatadi (3.1-jadval).
3.1-jadval
Triggerlarning qo‘zg‘atish jadvallari
O‘tish Q(t) → Q(t+1) D T J K
0 → 0 0 0 0 x
0 → 1 1 1 1 x
1 → 0 0 1 x 1
1 → 1 1 0 x 0
D   trigger   uchun   qo‘zg‘atish   jadvali   eng   sodda:   kirishga   triggerning   keyingi
holati beriladi. Shuning uchun D triggerda sintez eng oddiy bo‘ladi va zamonaviy
loyihalashda   asosan   aynan   D   triggerlar   ishlatiladi.   JK   trigger   esa   ahamiyatsiz
qiymatlarning ko‘pligi  tufayli  ko‘pincha soddaroq kirish funksiyalarini beradi, bu
esa alohida mikrosxemalardan qurilgan qurilmalarda afzallik bo‘lgan.
3.2. Sintez misoli: moduli 6 ga teng sinxron hisoblagich
Ketma-ket   tugun   sintezini   moduli   6   ga   teng   sinxron   ikkilik   hisoblagich
misolida bajaramiz. Hisoblagich 000 dan 101 gacha sanashi va undan keyin 000 ga
qaytishi   kerak.   Bunday   hisoblagich,   masalan,   soatlarda   o‘nlik   sekundlarni   sanash
uchun ishlatiladi.
Birinchi   qadam   –   holatlar   diagrammasi   (3.1-rasm).   Hisoblagichda   kirish
signali   yo‘q   (takt   signalidan   tashqari),  shuning   uchun   har   bir   holatdan   faqat   bitta
o‘tish bor. Oltita holat uchun uchta trigger kerak: 2 2
=4<6≤2 3
=8.
14 3.1-rasm. Moduli 6 ga teng hisoblagichning holatlar diagrammasi
Ikkinchi qadam – o‘tishlar jadvali (3.2-jadval). D triggerlar tanlangani uchun
har   bir   triggerning   kirishi   uning   keyingi   holatiga   teng.   110   va   111   holatlari
ishlatilmaydi va ular uchun keyingi holat ahamiyatsiz deb olinadi.
3.2-jadval
Moduli 6 ga teng hisoblagichning o‘tishlar jadvali
Joriy holat Q Q Q₂ ₁ ₀ Keyingi holat D  D  D	₂ ₁ ₀
000 001 0 0 1
001 010 0 1 0
010 011 0 1 1
011 100 1 0 0
100 101 1 0 1
101 000 0 0 0
110 – x x x
111 – x x x
Uchinchi  qadam  –  kirish  funksiyalarini   minimallashtirish.  D
0   ustuni  Q
0   ning
inversiyasi  ekanligi  jadvaldan bevosita  ko‘rinadi. D
1   va D
2   uchun Karno kartalari
3.2-rasmda keltirilgan.
3.2-rasm. D  va D  funksiyalari uchun Karno kartalari	
₁ ₂
15 Natijada quyidagi ifodalar olinadi:
D
0  = Q̄
0 ,   D
1  = Q
1 ·	Q̄
0  + 	Q̄
2 ·	Q̄
1 ·Q
0 ,   D
2  = Q
1 ·Q
0  + Q
2 ·	Q̄
0 . (3.1)
D
2   funksiyasida   ahamiyatsiz   kataklar   ikki   marta   foydalanildi:   Q
1 ·Q
0   guruhi
011 va 111 kataklarini, Q
2 ·	
Q̄
0   guruhi esa 100 va 110 kataklarini qamrab oladi. D
1
funksiyasida   esa   001   katagini   ahamiyatsiz   kataklar   bilan   birlashtirib   bo‘lmaydi,
chunki qo‘shni 101 katagida funksiya nolga teng.
To‘rtinchi   qadam   –   sxemani   qurish.   Hisoblagichning   tuzilishi   3.3-rasmda
ko‘rsatilgan:   uchta   D   trigger   umumiy   takt   signali   bilan   boshqariladi,   ularning
kirishlariga   (3.1)   ifodalarni   amalga   oshiruvchi   kombinatsion   sxema   chiqishlari
beriladi,   triggerlar   chiqishlari   esa   teskari   aloqa   orqali   kombinatsion   sxemaga
qaytariladi.
3.3-rasm. Moduli 6 ga teng sinxron hisoblagichning tuzilishi
Beshinchi qadam – tekshirish. Hisoblagichning vaqt diagrammasi 3.4-rasmda
ko‘rsatilgan: chiqishlar ketma-ket 000, 001, 010, 011, 100, 101 qiymatlarini oladi
va   yana   000   ga   qaytadi.   Q
2   chiqishidagi   signal   chastotasi   takt   chastotasidan   olti
baravar   kichik,   ya’ni   hisoblagich   bir   vaqtda   chastotani   6   ga   bo‘luvchi   vazifasini
ham bajaradi.
3.4-rasm. Moduli 6 ga teng hisoblagichning vaqt diagrammasi
Sintez qilingan sxemani amalda tekshirishning qulay usuli – uni Logisim yoki
Multisim dasturida yig‘ish. Uchta D trigger va (3.1) ifodalarni amalga oshiruvchi
elementlar   joylashtiriladi,   takt   kirishiga   generator,   chiqishlarga   esa   mantiqiy
analizator   yoki   yorug‘lik   indikatorlari   ulanadi.   Modellash   natijasi   3.4-rasmdagi
diagrammaga   mos   kelishi   kerak.   Laboratoriyada   esa   xuddi   shu   sxema   74HC74
(ikkita   D   trigger),   74HC08   (VA   elementlari),   74HC32   (YOKI   elementlari)   va
74HC04   (inverterlar)   mikrosxemalaridan   yig‘iladi.   Takt   signali   sifatida   sekin
generator   (bir   necha   gers)   ishlatilsa,   holatlar   o‘zgarishini   ko‘z   bilan   kuzatish
mumkin.   Taqqoslash   uchun:   bir   xil   hisoblagich   74HC163   mikrosxemasi   va   bitta
VA-EMAS elementi  yordamida ham olinadi  – hisoblagich 5 ga yetganda sinxron
16 tashlash   kirishi   faollashtiriladi.   Bu   ikki   yondashuv   –   sintez   va   tayyor   tugundan
foydalanish – loyihalashda doimo bir-birini to‘ldiradi.
Muhim   qo‘shimcha   tekshiruv   –   ishlatilmaydigan   holatlardan   chiqish.   Agar
ta’minot   yoqilganda   hisoblagich   tasodifan   110   yoki   111   holatiga   tushsa   nima
bo‘ladi?   (3.1)   ifodalarga   qo‘yib   ko‘ramiz.   110   holatida:   D
0 =1,   D
1 =1·1+0=1,
D
2 =0+1·1=1   –   keyingi   holat   111.   111   holatida:   D
0 =0,   D
1 =0+0=0,   D
2 =1+0=1   –
keyingi holat 100. Demak, hisoblagich ikki takt ichida ishchi sikl holatiga qaytadi
va   “qotib   qolmaydi”.   Muallif   fikricha,   bu   tekshiruv   sintezning   majburiy   bosqichi
bo‘lishi   kerak:   ahamiyatsiz   deb   olingan   holatlar   real   qurilmada   albatta   uchrashi
mumkin.
3.3. Sintez misoli: svetofor boshqaruv avtomati
Chiqishlari   bo‘lgan   avtomat   sintezini   soddalashtirilgan   svetofor   misolida
ko‘rib chiqamiz. Svetofor  to‘rt  holatni  ketma-ket  takrorlaydi:  qizil, qizil  va sariq,
yashil,   sariq.   Har   bir   holatda   yonadigan   chiroqlar   faqat   holatga   bog‘liq,   ya’ni   bu
Mur avtomati. Holatlar diagrammasi 3.5-rasmda ko‘rsatilgan.
3.5-rasm. Svetofor boshqaruv avtomatining holatlar diagrammasi
To‘rt holat uchun ikkita trigger kerak. Holatlarni Grey kodi bilan kodlaymiz:
S0=00, S1=01, S2=11, S3=10. Bunda har bir o‘tishda faqat bitta trigger o‘zgaradi.
O‘tishlar va chiqishlar jadvali 3.3-jadvalda keltirilgan.
3.3-jadval
Svetofor avtomatining o‘tishlar va chiqishlar jadvali
Holat Q Q₁ ₀ D D  (keyingi)	₁ ₀ R Y G
S0 00 01 1 0 0
S1 01 11 1 1 0
S2 11 10 0 0 1
S3 10 00 0 1 0
Jadvaldan D trigger kirishlari va chiqishlar funksiyalari bevosita yoziladi:
D
1  = Q
0 ,   D
0  = 	
Q̄
1 ,   R = 	Q̄
1 ,   Y = Q
1    Q	⊕
0 ,   G = Q
1 ·Q
0 . (3.2)
Natija juda sodda: avtomat ikkita D trigger, bitta inverter, bitta istisno etuvchi
YOKI   va   bitta   VA   elementidan   iborat.   Agar   holatlar   oddiy   ikkilik   kod   bilan
kodlanganida   (S0=00,   S1=01,   S2=10,   S3=11),   trigger   kirishlari   uchun
murakkabroq   funksiyalar   olinardi.   Bu   misol   holatlarni   kodlashning   sxema
murakkabligiga   ta’sirini   yaqqol   ko‘rsatadi.   Real   svetoforda   har   bir   holatning
17 davomiyligi turlicha bo‘ladi, buning uchun avtomatga taymer qo‘shiladi:  avtomat
taymer signali kelgandagina keyingi holatga o‘tadi, ya’ni o‘tishlar shartli bo‘ladi.
3.4. Holatlarni kodlash usullari
Ketma-ket   tugun   murakkabligiga   holatlarni   kodlash   usuli   katta   ta’sir
ko‘rsatadi.   Bir   xil   holatlar   diagrammasini   turli   kodlash   usullari   bilan   amalga
oshirib, elementlar soni bo‘yicha sezilarli farq qiluvchi sxemalar olish mumkin [6].
Ikkilik kodlashda holatlar ketma-ket ikkilik sonlar bilan raqamlanadi. Bu usul
eng   kam   trigger   talab   qiladi:   N   holat   uchun   log⌈
2 N   ta.   Grey   kodlashida   qo‘shni	⌉
holatlar  faqat  bitta  bit  bilan  farq  qiladi.  Bu   o‘tishlar  paytida  chiqishlardagi   xavfli
impulslarni kamaytiradi  va iste’mol  quvvatini  pasaytiradi, chunki har bir  o‘tishda
faqat bitta trigger ulanadi.
Bir faol bitli kodlashda (one-hot) har bir holat uchun alohida trigger ajratiladi
va istalgan  vaqtda faqat  bittasi  birga  teng bo‘ladi. Triggerlar  soni  ko‘p bo‘lsa-da,
kombinatsion   qism   juda   sodda   va   tez   bo‘ladi:   har   bir   trigger   kirishi   faqat   o‘ziga
o‘tuvchi   holatlarga   bog‘liq.   Bu   usul   PLIS   da   ayniqsa   samarali,   chunki   ularda
triggerlar   ko‘p   va   arzon,   murakkab   kombinatsion   mantiq   esa   sekinlashtiradi.
Zamonaviy   sintez   dasturlari   kodlash   usulini   avtomatik   tanlaydi   yoki
loyihalovchiga tanlash imkonini beradi.
3.5. Apparat tavsiflash tillari asosida avtomatlashtirilgan sintez
Yuqorida   ko‘rilgan   qo‘lda   sintez   usullari   o‘nlab   elementli   tugunlar   uchun
qulay.   Minglab   va   millionlab   elementli   zamonaviy   qurilmalar   esa   faqat
avtomatlashtirilgan   loyihalash   tizimlari   yordamida   sintez   qilinadi.   Bunda
loyihalovchi   qurilmaning   xatti-harakatini   apparat   tavsiflash   tilida   –   VHDL   yoki
Verilog   da   –   yozadi,   sxemani   esa   dastur   hosil   qiladi.   Avtomatlashtirilgan
loyihalash bosqichlari 3.6-rasmda ko‘rsatilgan.
3.6-rasm. Apparat tavsiflash tillari asosidagi loyihalash bosqichlari
Masalan,   moduli   6   ga   teng   hisoblagich   Verilog   tilida   bir   necha   satr   bilan
tavsiflanadi: takt signalining har bir o‘sish frontida, agar hisoblagich qiymati 5 ga
teng   bo‘lsa,   u   nolga   tashlanadi,   aks   holda   bittaga   oshiriladi.   Sintez   dasturi   bu
tavsifdan   o‘zi   holatlar   jadvalini   tuzadi,   kodlashni   tanlaydi,   funksiyalarni
minimallashtiradi va tanlangan element bazasiga (PLIS ning qidiruv jadvallari yoki
standart elementlar kutubxonasi) moslaydi. Natija biz qo‘lda olgan sxemaga yaqin
bo‘ladi.
Funksional modellash bosqichida tavsif test  signallari bilan tekshiriladi, vaqt
tahlili   bosqichida   esa   barcha   yo‘llarning   kechikishlari   takt   davriga   mosligi
tekshiriladi. Shundan keyingina loyiha PLIS ga yuklanadi yoki mikrosxema ishlab
chiqarishga   topshiriladi.   Muallif   fikricha,   avtomatlashtirish   klassik   sintez
usullarining ahamiyatini kamaytirmadi, aksincha – ularni bilish sintez dasturining
natijalarini tushunish, tahlil qilish va yaxshilash uchun zarur bo‘lib qoldi.
Raqamli   tugunlarni   sintez   qilishning   asosiy   bosqichlari   3.4-jadvalda
umumlashtirilgan.
18 3.4-jadval
Raqamli tugunlar sintezining asosiy bosqichlari
Bosqich Mazmuni
Formallashtirish Haqiqiylik jadvali, holatlar diagrammasi yoki HDL tavsifni 
tuzish
Holatlarni minimallashtirish va
kodlash Ketma-ket tugunlar uchun: ekvivalent holatlarni birlashtirish, 
kod tanlash
Funksiyalarni 
minimallashtirish Algebraik usul, Karno kartalari, Kvayn–Mak-Klaski, 
kompyuter algoritmlari
Element bazasiga moslash VA-EMAS / YOKI-EMAS bazasi, universal tugunlar, PLIS
Tekshirish Barcha kombinatsiyalarni modellash, vaqt diagrammalari, 
ishlatilmaydigan holatlarni tahlil qilish
19 XULOSA
Ushbu mustaqil ishning maqsadi raqamli tugunlarning asosiy ko‘rinishlari va
ularni  sintezlash  tartiblarini o‘rganish hamda misollarda ko‘rsatish edi. Qo‘yilgan
vazifalar bajarildi.
Birinchi   bobda   raqamli   tugun   tushunchasi,   kombinatsion   va   ketma-ket
tugunlar tasnifi, ixtisoslashgan va universal tugunlar hamda ularni amalga oshirish
vositalarining   rivojlanishi   ko‘rib   chiqildi,   sintez   masalasining   qo‘yilishi   va   sifat
mezonlari aniqlandi.
Ikkinchi   bobda   mantiqiy   funksiyalarning   mukammal   normal   shakllari,
algebraik,   Karno   kartalari   va   Kvayn–Mak-Klaski   minimallashtirish   usullari
misollar bilan tahlil qilindi. Ikkilik-o‘nlik son qiymatini aniqlovchi tugun misolida
sintezning   to‘liq   tartibi   bajarildi:   ahamiyatsiz   kombinatsiyalardan   foydalanib
minimal   ifoda   olindi   va   u   VA-EMAS   elementlarida,   multipleksorda   amalga
oshirildi.   Ikki   razryadli   komparator   misolida   ko‘p   chiqishli   tugun   sintezi
ko‘rsatildi.   Deshifrator,   doimiy   xotira   va   dasturlanuvchi   mantiqiy   matritsalar
asosida sintez usullari taqqoslandi.
Uchinchi   bobda   ketma-ket   tugunlar   sintezining   tartibi,   triggerlarning
qo‘zg‘atish   jadvallari   ko‘rib   chiqildi.   Moduli   6   ga   teng   sinxron   hisoblagich   va
svetofor   boshqaruv   avtomati   to‘liq   sintez   qilindi,   ishlatilmaydigan   holatlardan
chiqish tekshirildi. Holatlarni kodlash usullari va apparat tavsiflash tillari asosidagi
avtomatlashtirilgan   sintez   jarayoni   tahlil   qilindi.   Olingan   bilimlar   raqamli
qurilmalarni   loyihalash,   laboratoriya   va   kurs   ishlarini   bajarishda   qo‘llanilishi
mumkin.
20 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Угрюмов   Е.П.   Цифровая   схемотехника.   –   2-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2004. – 800 с.
2.   Пухальский   Г.И.,   Новосельцева   Т.Я.   Цифровые   устройства:   учебное
пособие для втузов. – СПб.: Политехника, 1996. – 885 с.
3.   Опадчий   Ю.Ф.,   Глудкин   О.П.,   Гуров   А.И.   Аналоговая   и   цифровая
электроника. – М.: Горячая линия – Телеком, 2003. – 768 с.
4.   Шило   В.Л.   Популярные   цифровые   микросхемы:   справочник.   –   М.:
Радио и связь, 1988. – 352 с.
5. Mano M.M., Ciletti M.D. Digital Design. 5th ed. – Boston: Pearson, 2013.
– 576 p.
6.   Харрис   Д.М.,   Харрис   С.Л.   Цифровая   схемотехника   и   архитектура
компьютера. – М.: ДМК Пресс, 2018. – 792 с.
7.   Tocci   R.J.,   Widmer   N.S.,   Moss   G.L.   Digital   Systems:   Principles   and
Applications. 11th ed. – Boston: Pearson, 2011. – 1020 p.
8. Хоровиц П., Хилл У. Искусство схемотехники: в 3 т. – М.: Мир, 1993.
21

Raqamli tugunlarning asosiy ko‘rinishlari va sintezlash tartiblari mavzusida tayyor, to‘liq rasmiylashtirilgan mustaqil ish (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “Raqamli qurilmalar”, “Raqamli sxemotexnika”, “Kompyuter arxitekturasi” fanlari bo‘yicha talabalar uchun mo‘ljallangan. Hajmi taxminan 4 600 so‘z, 20 sahifadan ortiq (A4).

Ish tarkibi:

  • Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar.
  • I bob. Raqamli tugunlarning asosiy ko‘rinishlari – raqamli tugun tushunchasi; raqamli tugunlarning tasnifi; sintez masalasining qo‘yilishi; raqamli tugunlarni amalga oshirish vositalarining rivojlanishi.
  • II bob. Kombinatsion tugunlarni sintez qilish – mantiqiy funksiyalarni ifodalash shakllari; minimallashtirish usullari; sintez misoli: ikkilik-o‘nlik son qiymatini aniqlovchi tugun; universal tugunlar asosida sintez; dasturlanuvchi mantiqiy matritsalar.
  • III bob. Ketma-ket tugunlarni sintez qilish – ketma-ket tugunlar sintezining umumiy tartibi; sintez misoli: moduli 6 ga teng sinxron hisoblagich; sintez misoli: svetofor boshqaruv avtomati; holatlarni kodlash usullari; apparat tavsiflash tillari asosida avtomatlashtirilgan sintez.
  • Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

Nima uchun foydali:

  • Mundarija, boblar va bo‘limlar bilan oliy ta’lim talablariga mos tuzilgan.
  • Ishda 14 ta rasm va sxema hamda 9 ta jadval berilgan.
  • Sarlavha varag‘ida “Bajardi” va “Tekshirdi” hamda fan nomi maydonlari bo‘sh – o‘z ma’lumotlaringizni kiritasiz.
  • Word formatida – matnni o‘z talabingizga ko‘ra tahrirlash mumkin.
  • Mustaqil ish, referat, laboratoriya va kurs ishlariga tayyorlanish uchun asos bo‘ladi.

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).