Kombinatsion qurilmalarning vazifalari va parametrlari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________________
(oliy ta’lim muassasasi nomi)
“_________________________” fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Kombinatsion qurilmalarning vazifalari va parametrlari
Bajardi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. KOMBINATSION QURILMALARNING NAZARIY ASOSLARI .....
1.1. Kombinatsion qurilma tushunchasi ..............................................................
1.2. Kombinatsion qurilmalarni tavsiflash usullari .............................................
1.3. Kombinatsion sxemani sintez qilish tartibi ..................................................
1.4. Kombinatsion qurilmalarning tasnifi ............................................................
II BOB. ASOSIY KOMBINATSION QURILMALAR .......................................
2.1. Yarim jamlagich va to‘liq jamlagich ............................................................
2.2. Multipleksorlar va demultipleksorlar .........................................................
2.3. Shifrator va deshifratorlar ...........................................................................
2.4. Raqamli komparatorlar ...............................................................................
2.5. Juftlikni nazorat qilish sxemalari ................................................................
2.6. Arifmetik-mantiqiy qurilma .......................................................................
III BOB. KOMBINATSION QURILMALARNING PARAMETRLARI .......
3.1. Statik parametrlar .......................................................................................
3.2. Dinamik parametrlar ...................................................................................
3.3. Xavfli impulslar (poyga) hodisasi ..............................................................
3.4. Kombinatsion qurilmalarning iste’mol quvvati ..........................................
3.5. Kombinatsion qurilmalarni modellash va sinash .......................................
3.6. Kombinatsion mikrosxemalarni tanlash .....................................................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Har   qanday   raqamli   qurilma   –   oddiy   kalkulyatordan   tortib   zamonaviy
protsessorgacha – ikki turdagi tugunlardan tashkil topadi. Birinchi turdagi tugunlar
faqat   hozirgi   kirish   signallariga   qarab   natija   chiqaradi,   ikkinchilari   esa   oldingi
holatlarni  ham  “eslab  qoladi”. Birinchi  guruh kombinatsion qurilmalar, ikkinchisi
esa   ketma-ket   (xotirali)   qurilmalar   deb   ataladi.   Ushbu   ish   birinchi   guruhga
bag‘ishlangan.
Kombinatsion   qurilmalar   raqamli   texnikaning   “ishchi   otlari”   hisoblanadi.
Protsessordagi arifmetik-mantiqiy qurilma sonlarni qo‘shadi va solishtiradi, xotira
adres   deshifratori   kerakli   katakni   tanlaydi,   multipleksor   ma’lumot   oqimlarini
yo‘naltiradi,   juftlik   nazorat   sxemasi   uzatilgan   ma’lumotdagi   xatolarni   aniqlaydi.
Bularning   barchasi   kombinatsion   qurilmalardir.   Ularning   ishlash   prinsipini,
parametrlarini va loyihalash usullarini bilmasdan turib raqamli tizimlarni tushunish
mumkin emas.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   bugungi   kunda   raqamli   qurilmalar   asosan
dasturlanuvchi   mantiqiy   integral   sxemalar   va   mikrokontrollerlar   asosida   qurilsa
ham, ularning ichki tuzilishi baribir kombinatsion va ketma-ket tugunlardan iborat.
Apparat   tavsiflash   tillarida   yozilgan   dastur   oxir-oqibat   aynan   shunday   tugunlarga
aylantiriladi, ularning tezligi va iste’mol quvvati esa butun qurilmaning tavsiflarini
belgilaydi.
Mustaqil   ishning   maqsadi   –   kombinatsion   qurilmalarning   vazifalari,   asosiy
turlari,   ularni   loyihalash   usullari   va   parametrlarini   o‘rganish   hamda   tahlil   qilish.
Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
– kombinatsion qurilma tushunchasini, uning ketma-ket qurilmalardan farqini
va tavsiflash usullarini ko‘rib chiqish;
–   mantiqiy   funksiyalarni   minimallashtirish   va   kombinatsion   sxemani   sintez
qilish tartibini misolda ko‘rsatish;
–   asosiy   kombinatsion   qurilmalar   –   jamlagichlar,   multipleksorlar,
demultipleksorlar,   shifrator   va   deshifratorlar,   raqamli   komparatorlar   va   juftlik
nazorat sxemalarining tuzilishi va vazifasini o‘rganish;
–   kombinatsion   qurilmalarning   statik   va   dinamik   parametrlarini,   xavfli
impulslar (“poyga”) hodisasini tahlil qilish;
–   amaliy   mikrosxemalar   misolida   qurilmalarni   tanlash   bo‘yicha   tavsiyalar
ishlab chiqish.
Ish   kirish,   uch   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.
Ishdagi barcha sxemalar va diagrammalar qayta chizilgan, shartli belgilar ESKD va
IEC 60617 standartlariga mos keladi.
3 I BOB. KOMBINATSION QURILMALARNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Kombinatsion qurilma tushunchasi
Kombinatsion qurilma (KQ) – chiqish signallari har bir vaqt momentida faqat
shu momentdagi kirish signallari bilan bir qiymatli aniqlanadigan raqamli qurilma
[1].   Boshqacha   aytganda,   kombinatsion   qurilmada   xotira   yo‘q:   bir   xil   kirish
kombinatsiyasi   berilsa,   oldin   nima   bo‘lganidan   qat’iy   nazar,   chiqishda   doimo   bir
xil natija olinadi.
Umumiy holda n ta kirish va m ta chiqishga ega kombinatsion qurilmani 1.1-
rasmdagidek tasvirlash mumkin. Uning har bir chiqishi kirish o‘zgaruvchilarining
mantiqiy funksiyasidir:
y
j  = f
j (x
1 , x
2 , …, x
n ),  j = 1, 2, …, m. (1.1)
1.1-rasm. Kombinatsion qurilmaning umumlashgan tasviri
Ketma-ket   qurilmalarda   esa   chiqish   nafaqat   kirishlarga,   balki   qurilmaning
ichki   holatiga   ham   bog‘liq   bo‘ladi,   ichki   holat   esa   oldingi   kirish   signallari   bilan
belgilanadi.   Ketma-ket   qurilmalarga   triggerlar,   registrlar,   hisoblagichlar   kiradi.
Ularning   tarkibida   xotira   elementlari   va   teskari   aloqa   zanjirlari   bo‘ladi.
Kombinatsion   qurilmada   esa   signal   kirishdan   chiqishga   faqat   bir   yo‘nalishda
o‘tadi, teskari aloqa bo‘lmaydi.
Ta’rifdagi   “har   bir   vaqt   momentida”   degan   ibora   shartli   ekanini   ta’kidlash
lozim.   Real   elementlarda   signal   kechikish   bilan   o‘tadi,   shuning   uchun   kirish
o‘zgargandan   keyin   chiqish   darhol   emas,   ma’lum   vaqtdan   keyin   yangi   qiymatga
o‘tadi.   O‘tish   jarayoni   davomida   chiqishda   qisqa   muddatli   noto‘g‘ri   signallar
paydo bo‘lishi ham mumkin. Bu masala 3-bobda batafsil ko‘rib chiqiladi.
1.2. Kombinatsion qurilmalarni tavsiflash usullari
Kombinatsion qurilmaning ishini  bir  necha  usulda tavsiflash  mumkin va har
biri o‘z vazifasida qulay [2].
Haqiqiylik jadvali – barcha mumkin bo‘lgan kirish kombinatsiyalari va ularga
mos chiqish qiymatlari ro‘yxati. n ta kirish uchun jadvalda 2 n
 ta satr bo‘ladi. Jadval
eng   ko‘rgazmali   va   bir   qiymatli   usul,   lekin   kirishlar   soni   ortishi   bilan   u   tez
kattalashadi: 10 ta kirishda satrlar soni 1024 ga yetadi.
Mantiqiy   ifoda   –   funksiyaning   Bul   algebrasi   amallari   orqali   yozilishi.
Haqiqiylik   jadvalidan   bevosita   mukammal   diz’yunktiv   normal   shakl   (MDNSh)
olinadi:  funksiya  birga teng  bo‘lgan har  bir  satr  uchun barcha o‘zgaruvchilarning
ko‘paytmasi (minterm) yoziladi va mintermlar YOKI amali bilan birlashtiriladi.
Karno   kartasi   –   haqiqiylik   jadvalining   maxsus   tartibda   joylashtirilgan   grafik
ko‘rinishi.   Unda   qo‘shni   kataklar   faqat   bitta   o‘zgaruvchi   bilan   farq   qiladi   va   bu
ifodani minimallashtirishni ko‘rgazmali bajarish imkonini beradi.
Sxema – funksiyani amalga oshiruvchi mantiqiy elementlar va ular orasidagi
ulanishlar.   Murakkab   qurilmalar   uchun   esa   apparat   tavsiflash   tillaridagi   (VHDL,
Verilog) matnli tavsif ishlatiladi.
Kombinatsion qurilmalarni loyihalash odatda shu usullar orasidagi ketma-ket
o‘tishdan   iborat:   so‘zli   topshiriqdan   haqiqiylik   jadvaliga,   jadvaldan   mantiqiy
ifodaga, ifodani minimallashtirishdan keyin esa sxemaga o‘tiladi.
4 1.3. Kombinatsion sxemani sintez qilish tartibi
Sintez tartibini oddiy, lekin amaliy ahamiyatga ega misolda ko‘rib chiqamiz.
Uchta   kirishli   “ko‘pchilik”   (majoritar)   elementini   loyihalash   talab   etilsin:
kirishlarning kamida ikkitasi birga teng bo‘lsa, chiqish M birga teng bo‘lishi kerak.
Bunday   element   ishonchlilikni   oshirish   uchun   uchta   bir   xil   qurilma   natijalarini
solishtirishda – “uchdan ikki” ovoz berish tizimlarida ishlatiladi.
Birinchi qadam – haqiqiylik jadvalini tuzish (1.1-jadval).
1.1-jadval
Majoritar elementning haqiqiylik jadvali
A B C M
0 0 0 0
0 0 1 0
0 1 0 0
0 1 1 1
1 0 0 0
1 0 1 1
1 1 0 1
1 1 1 1
Ikkinchi   qadam   –   jadvaldan   MDNSh   ni   yozish.   Funksiya   011,   101,   110   va
111 kombinatsiyalarida birga teng:
M = Ā·B·C + A· ·C + A·B·  + A·B·C.B̄	C̄ (1.2)
Uchinchi qadam – ifodani minimallashtirish. Buning uchun Karno kartasidan
foydalanamiz   (1.2-rasm).   Kartada   birlar   qo‘shni   kataklarda   joylashgan   va   ularni
uchta ikki katakli guruhga birlashtirish mumkin. Har bir guruhda o‘zgarmaydigan
o‘zgaruvchilar qoladi: qizil guruh B·C ni, yashil guruh A·C ni, ko‘k guruh esa A·B
ni beradi.
1.2-rasm. Majoritar funksiya uchun Karno kartasi
Natijada minimal ifoda olinadi:
M = A·B + B·C + A·C. (1.3)
Taqqoslash   uchun:   (1.2)   ifodani   bevosita   amalga   oshirish   uchun   to‘rtta   uch
kirishli VA elementi, to‘rt kirishli YOKI elementi va uchta inverter kerak bo‘lardi.
(1.3) ifoda esa uchta ikki kirishli VA elementi va bitta uch kirishli YOKI elementi
bilan   amalga   oshiriladi   (1.3-rasm).   Minimallashtirish   natijasida   elementlar   soni
qariyb ikki baravar kamaydi, sxema esa tezroq va arzonroq bo‘ldi.
5 1.3-rasm. Majoritar elementning sxemasi
To‘rtinchi  qadam  – sxemani  tanlangan element bazasiga moslashtirish. Agar
faqat   VA-EMAS   elementlari   mavjud   bo‘lsa,   de   Morgan   qonunidan   foydalanib,
VA–YOKI   sxemasini   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   VA-EMAS–VA-EMAS   sxemasiga
almashtirish   mumkin.   Bu   ikki   pog‘onali   sxemaning   har   ikkala   pog‘onasidagi
elementlarni   VA-EMAS   bilan   almashtirish   orqali   bajariladi   va   funksiya
o‘zgarmaydi. Shu sababli amaliyotda bitta turdagi elementlardan qurilgan sxemalar
keng tarqalgan.
Beshinchi qadam – sxemani tekshirish. Buning uchun modellash dasturlarida
(masalan,   Multisim   yoki   Logisim)   sxema   yig‘iladi   va   barcha   kirish
kombinatsiyalarida   chiqish   haqiqiylik   jadvali   bilan   solishtiriladi.   Kirishlar   soni
katta bo‘lgan sxemalar uchun bu ish avtomatlashtirilgan test dasturlari yordamida
bajariladi.
Minimallashtirish   va   sxemani   o‘zgartirish   Bul   algebrasining   asosiy
qonunlariga tayanadi. Ulardan amaliyotda eng ko‘p ishlatiladiganlari 1.2-jadvalda
keltirilgan.
1.2-jadval
Bul algebrasining asosiy qonunlari
Qonun YOKI uchun VA uchun
Nol va bir bilan amal A + 0 = A;  A + 1 = 1 A · 1 = A;  A · 0 = 0
Idempotentlik A + A = A A · A = A
To‘ldiruvchi A + Ā = 1 A · Ā = 0
O‘rin almashtirish A + B = B + A A · B = B · A
Taqsimot A + B·C = (A + B)(A + C) A(B + C) = A·B + A·C
Yutilish A + A·B = A A(A + B) = A
De Morgan ¬(A + B) = Ā · B̄ ¬(A · B) = Ā + 	B̄
Jadvaldagi  qonunlarning ko‘pchiligi oddiy algebradagi  qoidalarga o‘xshaydi,
lekin   ba’zilari   faqat   mantiq   algebrasiga   xos.   Masalan,   A+A=A   va   A+A·B=A
(yutilish qonuni) oddiy sonlar uchun to‘g‘ri emas. De Morgan qonunlari esa VA va
YOKI   amallarini   inversiya   orqali   bir-biriga   almashtirish   imkonini   beradi   va   bir
turdagi   elementlardan   sxema   qurishning   nazariy   asosi   hisoblanadi.   Karno   kartasi
bilan   bajarilgan   minimallashtirish   natijasini   har   doim   shu   qonunlar   yordamida
tekshirish   mumkin.   Masalan,   (1.2)   ifodadagi   ikkita   mintermni   birlashtiramiz:
Ā·B·C+A·B·C=B·C·(Ā+A)=B·C. Bu Karno kartasidagi qizil guruhga mos keladi.
6 1.4. Kombinatsion qurilmalarning tasnifi
Amalda   keng   qo‘llaniladigan   kombinatsion   qurilmalarni   vazifasiga   ko‘ra   bir
necha guruhga ajratish mumkin (1.3-jadval).
1.3-jadval
Kombinatsion qurilmalarning vazifasi bo‘yicha tasnifi
Guruh Qurilmalar va vazifasi
Arifmetik Jamlagichlar, ayiruvchilar, ko‘paytiruvchilar, arifmetik-
mantiqiy qurilmalar
Kommutatsion Multipleksorlar va demultipleksorlar – ma’lumot oqimlarini 
yo‘naltirish
Kod o‘zgartiruvchi Shifratorlar, deshifratorlar, kod o‘zgartirgichlar (masalan, yetti 
segmentli indikator uchun)
Solishtiruvchi Raqamli komparatorlar
Nazorat qiluvchi Juftlik generatorlari va tekshiruvchilari, xatolarni tuzatuvchi 
kod koderlari
Bu   qurilmalarning   ko‘pchiligi   o‘rta   integratsiya   darajasidagi   tayyor
mikrosxemalar   ko‘rinishida   ishlab   chiqariladi.   Muallif   fikricha,   aynan   shu
qurilmalar   to‘plami   raqamli   texnikaning   “alifbosi”   hisoblanadi:   murakkab
tizimlarni   loyihalashda   muhandis   alohida   mantiqiy   elementlar   bilan   emas,   balki
jamlagich, multipleksor, deshifrator kabi tayyor bloklar bilan fikrlaydi.
7 II BOB. ASOSIY KOMBINATSION QURILMALAR
2.1. Yarim jamlagich va to‘liq jamlagich
Ikkilik   sonlarni   qo‘shish   –   raqamli   texnikadagi   eng   muhim   amallardan   biri.
Ayirish,   ko‘paytirish   va   bo‘lish   ham   oxir-oqibat   qo‘shishga   keltiriladi.   Ikkita   bir
razryadli ikkilik sonni qo‘shuvchi eng oddiy qurilma yarim jamlagich deb ataladi.
Uning   ikkita   kirishi   (A,   B)   va   ikkita   chiqishi   –   yig‘indi   S   va   keyingi   razryadga
o‘tkazish P bor (2.1-jadval).
2.1-jadval
Yarim jamlagichning haqiqiylik jadvali
A B S P
0 0 0 0
0 1 1 0
1 0 1 0
1 1 0 1
Jadvaldan   ko‘rinib   turibdiki,   yig‘indi   A   va   B   ning   istisno   etuvchi   YOKI
funksiyasi, o‘tkazish esa ularning VA funksiyasidir:
S = A   B,   P = A · B.⊕ (2.1)
Shunga   ko‘ra   yarim   jamlagich   bitta   istisno   etuvchi   YOKI   va   bitta   VA
elementidan iborat (2.1-rasm).
2.1-rasm. Yarim jamlagich sxemasi
Ko‘p   razryadli   sonlarni   qo‘shishda   har   bir   razryadda   uchta   bitni   –   ikkita
qo‘shiluvchining   bitlarini   va   oldingi   razryaddan   kelgan   o‘tkazishni   –   qo‘shish
kerak. Buni to‘liq jamlagich bajaradi (2.2-jadval).
2.2-jadval
To‘liq jamlagichning haqiqiylik jadvali
A B P	
ₖ S P	ₖ₊₁
0 0 0 0 0
0 0 1 1 0
0 1 0 1 0
0 1 1 0 1
1 0 0 1 0
1 0 1 0 1
8 A B Pₖ S P	ₖ₊₁
1 1 0 0 1
1 1 1 1 1
To‘liq jamlagichning chiqish funksiyalari quyidagicha:
S = A   B   P	
⊕ ⊕
k ,   P
k+1  = A·B + P
k ·(A   B).	⊕ (2.2)
To‘liq jamlagichni ikkita yarim jamlagich va bitta YOKI elementidan yig‘ish
mumkin   (2.2-rasm).   Birinchi   yarim   jamlagich   A   va   B   ni   qo‘shadi,   ikkinchisi
natijaga   kirish   o‘tkazishini   qo‘shadi.   Ikkala   yarim   jamlagichdan   birortasida
o‘tkazish   paydo   bo‘lsa,   chiqish   o‘tkazishi   birga   teng   bo‘ladi.   Ikkala   yarim
jamlagichda   bir   vaqtda   o‘tkazish   paydo   bo‘lishi   mumkin   emas,   shuning   uchun
ularni oddiy YOKI elementi bilan birlashtirish yetarli.
2.2-rasm. To‘liq jamlagichning ikkita yarim jamlagich asosidagi tuzilishi
To‘rt   razryadli   sonlarni   qo‘shish   uchun   to‘rtta   to‘liq   jamlagich   ketma-ket
ulanadi:   har   bir   razryadning   chiqish   o‘tkazishi   keyingi   razryadning   kirish
o‘tkazishiga beriladi (2.3-rasm). Bunday jamlagich ketma-ket o‘tkazishli jamlagich
deb ataladi.
2.3-rasm. To‘rt razryadli ketma-ket o‘tkazishli jamlagich
Misol. 0111 (7) va 0101 (5) sonlarini qo‘shamiz. Nolinchi razryadda 1+1=10,
S0=0,   P1=1.   Birinchi   razryadda   1+0+1=10,   S1=0,   P2=1.   Ikkinchi   razryadda
1+1+1=11,  S2=1,  P3=1.   Uchinchi   razryadda   0+0+1=1,   S3=1,  P4=0.  Natija   1100,
ya’ni   12   –   to‘g‘ri.   Misoldan   ko‘rinadiki,   o‘tkazish   signali   razryaddan   razryadga
“yugurib”  o‘tadi  va  eng  katta razryadning natijasi  faqat   barcha  oldingi  razryadlar
hisoblangandan   keyin   to‘g‘ri   bo‘ladi.   Bu   ketma-ket   o‘tkazishli   jamlagichning
asosiy kamchiligi bo‘lib, uning tezligiga ta’siri 3-bobda ko‘rib chiqiladi.
Jamlagichlar   asosida   ayiruvchi   qurilma   ham   quriladi.   Ikkilik   sonlarni
ayirishda   qo‘shimcha   kod   ishlatiladi:   B   ni   ayirish   uchun   uning   barcha   bitlari
inversiyalanadi   va   birinchi   razryadning   kirish   o‘tkazishiga   bir   beriladi.   Shunday
qilib,   bitta   jamlagich   va   bir   nechta   istisno   etuvchi   YOKI   elementlari   yordamida
9 ham   qo‘shish,   ham   ayirish   bajariladi   –   boshqaruv   signali   nolga   teng   bo‘lsa
qo‘shish, birga teng bo‘lsa ayirish. Protsessorlarning arifmetik-mantiqiy qurilmasi
aynan shu tamoyil asosida qurilgan.
2.2. Multipleksorlar va demultipleksorlar
Multipleksor (MS) – bir nechta axborot kirishlaridan birini adres kodiga mos
ravishda   yagona   chiqishga   ulovchi   kombinatsion   qurilma   [1].   Uni   ko‘p   holatli
elektron   kalit   sifatida   tasavvur   qilish   mumkin:   adres   kirishlariga   berilgan   kod
kalitni   kerakli   holatga   o‘rnatadi.   k   ta   adres   kirishi   bo‘lgan   multipleksor   2 k
  ta
axborot kirishiga ega bo‘ladi: 1 ta adres – 2 ta kirish, 2 ta adres – 4 ta, 3 ta adres –
8 ta va hokazo.
Eng oddiy ikki kirishli multipleksorning funksiyasi:
Y = Ā · D
0  + A · D
1 . (2.3)
A=0 bo‘lganda birinchi qo‘shiluvchi D
0  ga teng, ikkinchisi nolga teng, demak
Y=D
0 .   A=1   bo‘lganda   esa   Y=D
1 .   Bu   ifodani   amalga   oshiruvchi   sxema   2.4,a-
rasmda, to‘rt kirishli multipleksorning shartli belgisi esa 2.4,b-rasmda ko‘rsatilgan.
To‘rt kirishli multipleksorning funksiyasi xuddi shunday yoziladi:
Y = Ā
1 Ā
0 D
0  + Ā
1 A
0 D
1  + A
1 Ā
0 D
2  + A
1 A
0 D
3 . (2.4)
2.4-rasm. Multipleksorlar: a) ikki kirishli multipleksor sxemasi; b) to‘rt kirishli
multipleksorning shartli belgisi
Multipleksorlarning asosiy qo‘llanilish sohalari:
– bir nechta manbadan ma’lumotni bitta shinaga navbatma-navbat uzatish;
–   parallel   kodni   ketma-ket   kodga   aylantirish   –   adres   kodini   ketma-ket
o‘zgartirib, kirishlardagi bitlar chiqishga navbat bilan chiqariladi;
–   ixtiyoriy   mantiqiy   funksiyani   amalga   oshirish   –   k   ta   o‘zgaruvchili   har
qanday funksiyani 2 k
  kirishli multipleksorda qurish mumkin: o‘zgaruvchilar adres
kirishlariga, haqiqiylik jadvalining chiqish ustuni esa axborot kirishlariga beriladi;
– raqamli indikatorlarni dinamik boshqarish tizimlarida razryadlarni tanlash.
Uchinchi   qo‘llanish   ayniqsa   qiziq.   Masalan,   1.3-bo‘limdagi   majoritar
funksiyani   sakkiz   kirishli   multipleksorda   qurish   uchun   A,   B,   C   ni   adres
kirishlariga, axborot kirishlariga esa 1.1-jadvalning chiqish ustunidagi 0, 0, 0, 1, 0,
1, 1, 1 qiymatlarni berish kifoya. Hech qanday minimallashtirish kerak bo‘lmaydi.
Aynan   shu   g‘oya   dasturlanuvchi   mantiqiy   integral   sxemalarning   “qidiruv
jadvallari”  (LUT)   asosida   yotadi:   ular   aslida   xotira   katakchalari   bilan   to‘ldirilgan
kichik multipleksorlardir.
Demultipleksor   (DMS)   teskari   vazifani   bajaradi:   yagona   axborot   kirishidagi
signalni adres kodi bilan tanlangan chiqishlardan biriga uzatadi. Qolgan chiqishlar
faol  bo‘lmagan holatda qoladi. Multipleksor  va demultipleksor juftligi  bitta aloqa
liniyasi   orqali   bir   nechta   signalni   vaqt   bo‘yicha   navbat   bilan   uzatish   imkonini
beradi.   Bu   usul   vaqt   bo‘yicha   zichlash   deb   ataladi   va   telefon   aloqasi   hamda
ma’lumot uzatish tizimlarida keng ishlatiladi.
10 Mikrosxemalar orasida 74HC157 (to‘rtta ikki kirishli), 74HC153 (ikkita to‘rt
kirishli)   va   74HC151   (bitta   sakkiz   kirishli)   multipleksorlar   keng   tarqalgan.
Ularning   ko‘pchiligida   ruxsat   (strob)   kirishi   bo‘ladi:   u   faol   bo‘lmaganda   chiqish
adresdan qat’iy nazar  nolga teng bo‘ladi. Ruxsat  kirishi  bir  nechta multipleksorni
birlashtirib, kirishlar sonini oshirish imkonini beradi.
2.3. Shifrator va deshifratorlar
Deshifrator   (DC)   –   n   razryadli   ikkilik   kodni   2 n
  ta   chiqishdan   birida   faol
signalga aylantiruvchi kombinatsion qurilma. Boshqacha aytganda, deshifrator har
bir   kirish   kombinatsiyasi   uchun   “o‘z”   chiqishini   faollashtiradi.   Ikki   kirishli
deshifratorning ishlashi 2.3-jadvalda, sxemasi esa 2.5-rasmda ko‘rsatilgan.
2.3-jadval
Ikki kirishli deshifratorning haqiqiylik jadvali
A1 A0 Y0 Y1 Y2 Y3
0 0 1 0 0 0
0 1 0 1 0 0
1 0 0 0 1 0
1 1 0 0 0 1
2.5-rasm. Ikki kirishli deshifratorning sxemasi
Har   bir   chiqish   kirish   o‘zgaruvchilarining   bitta   mintermiga   mos   keladi:
Y
0 =Ā
1 Ā
0 ,   Y
1 =Ā
1 A
0 ,   Y
2 =A
1 Ā
0 ,   Y
3 =A
1 A
0 .   Shuning   uchun   deshifratorni   “minterm
generatori”   deb   ham   atashadi.   Bu   xususiyatdan   ixtiyoriy   mantiqiy   funksiyani
qurishda   foydalaniladi:   deshifratorning   kerakli   chiqishlari   YOKI   elementi   bilan
birlashtiriladi. Masalan, majoritar funksiya uch kirishli deshifratorning 3, 5, 6 va 7-
chiqishlarini birlashtirish orqali olinadi.
Deshifratorlarning   eng   muhim   qo‘llanilish   sohasi   –   adres   deshifratsiyasi.
Mikroprotsessorli   tizimda   bir   nechta   xotira   mikrosxemasi   va   tashqi   qurilmalar
umumiy   shinaga   ulanadi.   Adresning   yuqori   razryadlari   deshifratorga   beriladi   va
uning chiqishlari  mikrosxemalarning tanlash kirishlariga ulanadi. Natijada har bir
adres sohasiga faqat bitta mikrosxema javob beradi. Bundan tashqari, deshifratorlar
yorug‘lik   indikatorlarini   boshqarish,   buyruqlarni   deshifratsiya   qilish   va
demultipleksor sifatida ishlatiladi.
Keng   tarqalgan   74HC138   mikrosxemasi   –   uch   kirishli   deshifrator   (3   dan   8
ga).   Uning   chiqishlari   inversiyalangan,   ya’ni   tanlangan   chiqish   past   sathga   ega,
qolganlari yuqori sathda. Mikrosxemada uchta ruxsat kirishi bor va ular yordamida
11 bir   nechta   deshifratorni   birlashtirib,   chiqishlar   sonini   oshirish   mumkin:   masalan,
ikkita 74HC138 dan 4 dan 16 ga deshifrator yig‘iladi.
Shifrator   (CD)   teskari   amalni   bajaradi:   faollashgan   kirish   raqamini   ikkilik
kodga   aylantiradi.   2 n
  ta   kirishli   shifrator   n   razryadli   chiqish   kodiga   ega.   Oddiy
shifrator   faqat   bitta   kirish   faol   bo‘lganda   to‘g‘ri   ishlaydi.   Amaliyotda   esa
ko‘pincha ustuvorlik shifratori ishlatiladi: bir nechta kirish bir vaqtda faol bo‘lsa, u
eng   katta   raqamli   (eng   yuqori   ustuvorlikka   ega)   kirishning   kodini   chiqaradi.
74HC148   mikrosxemasi   sakkiz   kirishli   ustuvorlik   shifratoridir.   Shifratorlar
klaviaturalardan   kod   olishda   va   mikroprotsessorli   tizimlarda   uzilish   so‘rovlarini
qayta ishlashda ishlatiladi.
Alohida   guruhni   kod   o‘zgartirgichlar   tashkil   etadi.   Masalan,   ikkilik-o‘nlik
kodni   yetti   segmentli   indikator   kodiga   aylantiruvchi   CD4511   mikrosxemasi
kirishdagi  to‘rt  bitli  koddan  segmentlarni  boshqaruvchi  yetti  signalni  hosil  qiladi.
Bu ham kombinatsion qurilma, chunki chiqish faqat hozirgi kirish kodiga bog‘liq.
Yetti segmentli indikator raqamlarni ko‘rsatishning eng keng tarqalgan usuli.
U a dan g gacha belgilangan yettita yorug‘lik segmentidan iborat (2.6-rasm). Har
bir raqam ma’lum segmentlar to‘plamini yoqish orqali hosil qilinadi: masalan, “1”
raqami   uchun   b   va   c   segmentlari,   “8”   raqami   uchun   esa   barcha   yetti   segment
yoqiladi.   Kod   o‘zgartirgich   to‘rt   bitli   ikkilik-o‘nlik   kodni   qabul   qilib,   yettita
chiqishda segmentlarni boshqaruvchi signallarni hosil qiladi (2.4-jadval).
2.6-rasm. Yetti segmentli indikator segmentlarining belgilanishi va 0–3 raqamlarining
ko‘rinishi
2.4-jadval
Ikkilik-o‘nlik koddan yetti segmentli kodga o‘zgartirish (1 – segment yoniq)
Raqam Kod a b c d e f g
0 0000 1 1 1 1 1 1 0
1 0001 0 1 1 0 0 0 0
2 0010 1 1 0 1 1 0 1
3 0011 1 1 1 1 0 0 1
4 0100 0 1 1 0 0 1 1
5 0101 1 0 1 1 0 1 1
6 0110 1 0 1 1 1 1 1
7 0111 1 1 1 0 0 0 0
8 1000 1 1 1 1 1 1 1
9 1001 1 1 1 1 0 1 1
12 Har   bir   segment   uchun   alohida   mantiqiy   funksiya   yoziladi   va
minimallashtiriladi. To‘rt bitli kodning 10 dan 15 gacha bo‘lgan kombinatsiyalari
ikkilik-o‘nlik   kodda   ishlatilmaydi,   shuning   uchun   ular   Karno   kartasida
“ahamiyatsiz” kataklar sifatida belgilanadi va minimallashtirishda qulay tarzda bir
yoki   nol   deb   hisoblanadi.   Bu   usul   ifodalarni   sezilarli   soddalashtiradi.   Umumiy
anodli   va   umumiy   katodli   indikatorlar   uchun   chiqish   signallarining   faol   sathi
qarama-qarshi  bo‘ladi, shuning uchun deshifrator  tanlashda indikator  turi  hisobga
olinadi.
2.4. Raqamli komparatorlar
Raqamli   komparator   ikki   ikkilik   sonni   solishtiradi   va   ularning   nisbatini
aniqlaydi:   A>B,   A=B   yoki   A<B.   Bir   razryadli   komparator   uchun   chiqish
funksiyalari oddiy:
F
A>B  = A· ,   FB̄
A=B  = ¬(A   B),   F	⊕
A<B  = Ā·B. (2.5)
Tegishli   sxema   2.7-rasmda   ko‘rsatilgan.   Tenglik   chiqishi   istisno   etuvchi
YOKI-EMAS elementi  orqali olinadi: u ikkala kirish bir  xil  bo‘lganda birga teng
bo‘ladi.
2.7-rasm. Bir razryadli raqamli komparator sxemasi
Ko‘p   razryadli   sonlarni   solishtirish   katta   razryaddan   boshlanadi.   Agar   katta
razryadlar   farq   qilsa,   natija   ular   orqali   aniqlanadi.   Agar   ular   teng   bo‘lsa,   keyingi
razryad tekshiriladi va hokazo. Masalan, to‘rt razryadli sonlar teng bo‘lishi uchun
barcha   to‘rt   razryad   teng   bo‘lishi   kerak,   ya’ni   to‘rtta   tenglik   signalining   VA
funksiyasi olinadi.
74HC85   mikrosxemasi   to‘rt   razryadli   komparator.   Unda   uchta   qo‘shimcha
kirish bor va ular kichik razryadlarni solishtiruvchi oldingi komparator natijalarini
qabul   qiladi.   Bu   bir   nechta   mikrosxemani   ketma-ket   ulab,   ixtiyoriy   razryadli
sonlarni solishtirish imkonini beradi. Raqamli komparatorlar boshqaruv tizimlarida
(masalan, o‘lchangan qiymatni berilgan chegara bilan solishtirishda), adres tanlash
sxemalarida va protsessorlarning shartli o‘tish buyruqlarida ishlatiladi.
2.5. Juftlikni nazorat qilish sxemalari
Raqamli   ma’lumot   uzatilganda   yoki   saqlanganda   shovqin   ta’sirida   ayrim
bitlar o‘zgarishi mumkin. Bunday xatolarni aniqlashning eng oddiy usuli – juftlik
bitini  qo‘shish. Uzatuvchi  tomonda ma’lumot so‘zidagi  birlar  soni  hisoblanadi  va
so‘zga   shunday   qo‘shimcha   bit   qo‘shiladiki,   birlarning   umumiy   soni   juft   bo‘lsin.
Qabul   qiluvchi   tomonda   birlar   soni   qayta   tekshiriladi:   agar   u   toq   bo‘lib   chiqsa,
xato yuz bergan.
Birlar sonining juft yoki toqligini istisno etuvchi YOKI elementlari aniqlaydi,
chunki bu element ikkita bitni moduli 2 bo‘yicha qo‘shadi. To‘rt bitli so‘z uchun
juftlik biti quyidagicha hisoblanadi:
P = x
0    x	
⊕
1    x	⊕
2    x	⊕
3 . (2.6)
13 Sxemani   elementlar   zanjiri   ko‘rinishida   emas,   “daraxt”   ko‘rinishida   qurish
maqsadga   muvofiq   (2.8-rasm):   bunda   signal   kirishdan   chiqishga   ikkita   element
orqali   o‘tadi,   zanjirda   esa   uchta   element   orqali   o‘tardi.   Razryadlar   soni   ko‘p
bo‘lganda   bu   farq   sezilarli   bo‘ladi:   16   bitli   so‘z   uchun   daraxtda   to‘rt   pog‘ona,
zanjirda esa 15 pog‘ona bo‘ladi.
2.8-rasm. To‘rt bitli so‘z uchun juftlik generatori
Juftlik   usuli   bitta   (va   umuman   toq   sondagi)   xatoni   aniqlaydi,   lekin   juft
sondagi xatolarni sezmaydi va xatoni tuzata olmaydi. Shunga qaramay, u soddaligi
tufayli   ketma-ket   aloqa   interfeyslarida   va   xotira   modullarida   keng   ishlatiladi.
Xatolarni   tuzatish   uchun   esa   Xemming   kodlari   kabi   murakkabroq   kodlar
qo‘llaniladi,   ularning   koderlari   ham   istisno   etuvchi   YOKI   elementlaridan   iborat
kombinatsion sxemalardir. 74HC280 mikrosxemasi to‘qqiz bitli so‘z uchun juftlik
generatori va tekshiruvchisidir.
2.6. Arifmetik-mantiqiy qurilma
Yuqorida   ko‘rilgan   qurilmalarni   birlashtirish   natijasida   eng   murakkab
kombinatsion tugunlardan biri – arifmetik-mantiqiy qurilma (AMQ) hosil bo‘ladi.
AMQ   ikkita   ko‘p   razryadli   son   ustida   boshqaruv   kodiga   qarab   turli   amallarni
bajaradi: qo‘shish, ayirish, razryadlar bo‘yicha VA, YOKI, istisno etuvchi YOKI,
inversiya, solishtirish va boshqalar.
AMQ ning soddalashtirilgan tuzilishini quyidagicha tasavvur qilish mumkin.
Har   bir   razryadda   bir   vaqtning   o‘zida   bir   nechta   amal   bajariladi:   jamlagich
yig‘indini   hisoblaydi,  mantiqiy  elementlar  razryadlar  bo‘yicha amallarni   bajaradi.
So‘ngra   har   bir   razryad   chiqishidagi   multipleksor   boshqaruv   kodiga   mos   natijani
tanlaydi.   Shunday   qilib,   AMQ   –   bu   jamlagich,   mantiqiy   elementlar   va
multipleksorlarning birikmasi.
Klassik   misol   –   74181   mikrosxemasi.   U   to‘rt   razryadli   sonlar   ustida   16   ta
arifmetik   va   16   ta   mantiqiy   amalni   bajara   olgan   va   1970-yillarda   ko‘plab   mini-
kompyuterlarning   protsessorlarida   ishlatilgan.   Zamonaviy   protsessorlarda   AMQ
kristall ichida joylashgan va 64 razryadli sonlar bilan ishlaydi, lekin uning tamoyili
o‘zgarmagan.   Muallif   fikricha,   AMQ   misolida   kombinatsion   qurilmalarning
“qurilish   bloklari”   sifatidagi   rolini   eng   yaxshi   ko‘rish   mumkin:   murakkab   tugun
oddiy va yaxshi o‘rganilgan bloklardan yig‘iladi.
14 III BOB. KOMBINATSION QURILMALARNING PARAMETRLARI
3.1. Statik parametrlar
Kombinatsion   qurilmalar   mantiqiy   elementlardan   qurilgani   uchun   ularning
statik   parametrlari   asosan   qo‘llanilgan   mantiqiy   oilaning   parametrlari   bilan
belgilanadi [3]. Bularga quyidagilar kiradi:
– ta’minot kuchlanishi va uning ruxsat etilgan oralig‘i;
– kirish va chiqish mantiqiy sathlari U
IH , U
IL , U
OH , U
OL ;
– kirish toklari va chiqishning yuklama qobiliyati;
– statik iste’mol toki;
– shovqinga chidamlilik zaxirasi.
Bir   oilaga   mansub   mikrosxemalar   bir-biri   bilan   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   ulanadi   va
sathlarni   moslashtirish   talab   qilinmaydi.   Turli   oilalarni   birlashtirishda   esa
sathlarning  mosligini  alohida  tekshirish   kerak.   Masalan,  TTL   chiqishining  yuqori
sathi (kafolatlangan 2,4 V) 5 V li 74HC kirishi uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin,
shuning   uchun   bunday   hollarda   TTL   sathlariga   moslashtirilgan   74HCT   seriyasi
ishlatiladi.
Kombinatsion   qurilma   uchun   yana   bir   muhim   statik   parametr   –   funksional
imkoniyatlar:   kirish   va   chiqishlar   soni,   ruxsat   kirishlarining   mavjudligi   va   faol
sathi,   chiqish   turi   (oddiy,   ochiq   kollektorli   yoki   uch   holatli).   Uch   holatli   chiqish
ayniqsa muhim: u chiqishni “uzib qo‘yish” imkonini beradi va bir nechta qurilmani
umumiy shinaga ulashga ruxsat beradi.
3.2. Dinamik parametrlar
Kombinatsion   qurilmaning   asosiy   dinamik   parametri   –   signalning   kirishdan
chiqishgacha   tarqalish   kechikishi.   Murakkab   qurilmalarda   kechikish   bitta   qiymat
bilan   emas,   balki   har   bir   kirish–chiqish   juftligi   uchun   alohida   beriladi.   Masalan,
multipleksor ma’lumotnomasida axborot kirishidan chiqishgacha, adres kirishidan
chiqishgacha   va   ruxsat   kirishidan   chiqishgacha   kechikishlar   alohida   ko‘rsatiladi.
Odatda   adres   kirishidan   kechikish   kattaroq   bo‘ladi,   chunki   adres   signali   ichki
deshifrator orqali qo‘shimcha elementlardan o‘tadi.
Kombinatsion sxemaning umumiy kechikishi kirishdan chiqishgacha bo‘lgan
eng uzun yo‘l – kritik yo‘l bo‘yicha aniqlanadi:
t
kech  = Σ t
i , (3.1)
bu   yerda   yig‘indi   kritik   yo‘ldagi   barcha   elementlar   bo‘yicha   olinadi.   Ikki
pog‘onali   sxemada   (masalan,   VA–YOKI)   kechikish   ikki   element   kechikishiga,
inverterlar ham hisobga olinsa – uch element kechikishiga teng.
Ketma-ket   o‘tkazishli   jamlagich   misolida   kritik   yo‘lni   ko‘rib   chiqamiz.   Har
bir  razryadda o‘tkazish signali  taxminan ikki  element  orqali  o‘tadi. Agar  element
kechikishi   t   bo‘lsa,   n   razryadli   jamlagichning   kechikishi   taxminan   2n·t   ga   teng.
Element   kechikishi   10   ns   bo‘lganda   4   razryadli   jamlagich   uchun   bu   80   ns,   32
razryadli jamlagich uchun esa 640 ns ni tashkil etadi – zamonaviy protsessor uchun
mutlaqo qabul qilib bo‘lmaydigan qiymat.
Bu   muammo   tezlashtirilgan   (parallel)   o‘tkazish   sxemalari   bilan   hal   qilinadi.
Har   bir   razryad   uchun   ikkita   yordamchi   signal   kiritiladi:   o‘tkazish   generatsiyasi
G
i =A
i ·B
i   (razryadning   o‘zi   o‘tkazish   hosil   qiladi)   va   o‘tkazishni   uzatish   T
i =A
i B⊕
i
(razryad kelgan o‘tkazishni o‘tkazib yuboradi). U holda
P
i+1  = G
i  + T
i  · P
i , (3.2)
ifodani   ketma-ket   ochib   chiqib,   har   bir   razryadning   o‘tkazishini   to‘g‘ridan-
to‘g‘ri   kirish   bitlari   orqali,   oldingi   razryadlarni   kutmasdan   hisoblash   mumkin.
Natijada kechikish razryadlar soniga chiziqli emas, logarifmik bog‘liq bo‘ladi. 3.1-
rasmda   ikki   usulning   kechikishlari   taxminiy   taqqoslangan.   74HC283   kabi   to‘rt
razryadli jamlagich mikrosxemalari ichida aynan tezlashtirilgan o‘tkazish sxemasi
ishlatiladi.
15 3.1-rasm. Jamlagich kechikishining razryadlar soniga bog‘liqligi (element kechikishi 10
ns)
Bu   misol   muhim   umumiy   xulosaga   olib   keladi:   kombinatsion   qurilmaning
tezligi   nafaqat   elementlarning   tezligiga,   balki   sxemaning   tuzilishiga   ham   bog‘liq.
Bir xil funksiyani  bajaruvchi  ikki sxema bir xil elementlardan qurilgan bo‘lsa-da,
kechikishi   bo‘yicha   o‘n   baravar   farq   qilishi   mumkin.   Tezlik   uchun   to‘lov   esa
elementlar sonining ortishidir.
3.3. Xavfli impulslar (poyga) hodisasi
Kombinatsion   qurilmalarning   eng   muhim   dinamik   xususiyatlaridan   biri   –
o‘tish  jarayonida  chiqishda qisqa  muddatli  noto‘g‘ri  impulslar  paydo bo‘lishi. Bu
hodisa “poyga” yoki xavfli holat (hazard) deb ataladi va kirish signali  sxemaning
turli yo‘llari bo‘ylab turli kechikish bilan o‘tishi natijasida yuzaga keladi [2].
Misol sifatida Y = A·B + Ā·C funksiyasini ko‘rib chiqamiz. B=C=1 bo‘lganda
Y=A+Ā=1,   ya’ni   A   qanday   bo‘lmasin,   chiqish   birga   teng   bo‘lishi   kerak.   Endi   A
birdan  nolga   o‘tsin.  A·B   hadi  deyarli   darhol  nolga   tushadi,  Ā·C   hadi   esa  inverter
kechikishidan keyingina birga ko‘tariladi. Shu qisqa oraliqda ikkala had ham nolga
teng va chiqishda nolga tushuvchi qisqa impuls paydo bo‘ladi (3.2-rasm).
3.2-rasm. Xavfli impulsning paydo bo‘lishi
Bunday impulsning davomiyligi bir necha nanosekund bo‘lishi mumkin, lekin
agar   chiqish   triggerning   takt   kirishiga   yoki   hisoblagichga   ulangan   bo‘lsa,   u
noto‘g‘ri   ishlashga   sabab   bo‘ladi.   Xavfli   impulslarni   bartaraf   etishning   bir   necha
usuli mavjud:
–   ortiqcha   (konsensus)   hadni   qo‘shish   –   yuqoridagi   misolda   B·C   hadi
qo‘shiladi: Y = A·B + Ā·C + B·C; B=C=1 bo‘lganda bu had doimo birga teng va
o‘tish paytida chiqishni “ushlab turadi”;
16 –   chiqish   signalini   faqat   o‘tish   jarayoni   tugagandan   keyin,   masalan,   takt
signali bilan sinxron ravishda o‘qish;
–   chiqishga   kichik   sig‘imli   filtr   ulash   –   bu   usul   faqat   sekin   sxemalarda
qo‘llaniladi.
Amaliyotda   eng   ko‘p   ikkinchi   usul   ishlatiladi:   zamonaviy   raqamli
tizimlarning   mutlaq   ko‘pchiligi   sinxron   bo‘lib,   kombinatsion   qurilmalarning
chiqishlari   takt   signali   fronti   bilan   registrlarga   yoziladi.   Takt   davri   kritik   yo‘l
kechikishidan   katta   qilib   tanlanadi   va   shu   vaqt   ichida   barcha   o‘tish   jarayonlari
tugaydi.   Muallif   fikricha,   sinxron   loyihalash   tamoyili   aynan   xavfli   impulslar
muammosini   tizimli   hal   qilish   vositasi   sifatida   paydo   bo‘lgan   va   hozirgi   kunda
raqamli texnikaning asosiy qoidasiga aylangan.
3.4. Kombinatsion qurilmalarning iste’mol quvvati
KMOP   texnologiyasidagi   kombinatsion   qurilmalarning   iste’mol   quvvati
asosan   dinamik   bo‘lib,   elementlarning   ulanish   chastotasiga   bog‘liq.   Quvvat
taxminan quyidagicha baholanadi:
P = α · C · U 2
 · f, (3.3)
bu   yerda   α   –   ulanish   faolligi   koeffitsienti   (bir   taktda   o‘z   holatini
o‘zgartiradigan   elementlar   ulushi),   C   –   umumiy   yuklama   sig‘imi,   U   –   ta’minot
kuchlanishi, f – takt chastotasi.
Xavfli impulslar iste’mol quvvatiga ham ta’sir qiladi. Har bir ortiqcha impuls
yuklama   sig‘imini   zaryadlab-razryadlaydi   va   energiya   sarflaydi,   garchi   natijaga
hech   qanday   hissa   qo‘shmasa   ham.   Katta   kombinatsion   sxemalarda,   masalan,
ko‘paytiruvchilarda,   bunday   “befoyda”   ulanishlar   umumiy   dinamik   quvvatning
sezilarli  qismini  tashkil  etishi  mumkin. Shuning uchun past  quvvatli  loyihalashda
sxemadagi yo‘llar kechikishlarini muvozanatlashtirishga harakat qilinadi.
Bundan   tashqari,   ma’lumotnomalarda   KMOP   mikrosxemalari   uchun   quvvat
dissipatsiyasining   ekvivalent   sig‘imi   C
PD   beriladi.   U   mikrosxemaning   ichki
zanjirlari qayta zaryadlanishini bitta ekvivalent sig‘im bilan ifodalaydi va dinamik
quvvatni   hisoblashda   tashqi   yuklama   sig‘imiga   qo‘shiladi.   Mikrosxemani
tanlashda bu parametrni hisobga olish batareyali qurilmalar uchun ayniqsa muhim.
3.5. Kombinatsion qurilmalarni modellash va sinash
Loyihalangan   kombinatsion   qurilmaning   to‘g‘riligini   tekshirishning   eng
ishonchli   usuli   –   kompyuterda   modellash.   Multisim,   Proteus   yoki   Logisim   kabi
dasturlarda   sxema   yig‘iladi,   kirishlarga   so‘z   generatori   ulanadi   va   chiqishlar
mantiqiy   analizator   yordamida   kuzatiladi.   Kombinatsion   qurilma   uchun   barcha
kirish   kombinatsiyalarini   ketma-ket   berish   yetarli:   xotira   bo‘lmagani   uchun
kombinatsiyalar tartibi natijaga ta’sir qilmaydi.
3.3-rasmda to‘liq jamlagichni modellash natijasi ko‘rsatilgan. Kirishlarga 000
dan   111   gacha   bo‘lgan   sakkizta   kombinatsiya   ketma-ket   berilgan,   chiqishlardagi
signallar   esa   2.2-jadval   bilan   to‘liq   mos   keladi.   Diagrammadan   yig‘indi   S
kirishlardagi birlar soni toq bo‘lganda, o‘tkazish esa kamida ikkita kirish birga teng
bo‘lganda   birga   teng   ekanligi   ko‘rinadi.   Shunday   qilib,   to‘liq   jamlagichning
o‘tkazish   chiqishi   aynan   1.3-bo‘limda   sintez   qilingan   majoritar   funksiyaning   o‘zi
ekan.
17 3.3-rasm. To‘liq jamlagichni modellash natijasi (vaqt diagrammalari)
Real   sxemani   laboratoriyada   sinashda   kirishlar   tumblerlar   yoki   generator
orqali   beriladi,   chiqishlar   esa   yorug‘lik   diodlari   yoki   ossillograf   bilan   kuzatiladi.
Dinamik parametrlarni o‘lchash uchun kirishga to‘g‘ri burchakli impulslar beriladi
va   ikki   kanalli   ossillografda   kirish   va   chiqish   frontlari   orasidagi   vaqt   o‘lchanadi.
Bunda   ossillograf   zondining   sig‘imi   ham   yuklama   ekanligini   va   natijaga   ta’sir
qilishini unutmaslik kerak.
Muallif   tajribasida   o‘quv   laboratoriyasidagi   eng   ko‘p   uchraydigan   xatolar
quyidagilar: ishlatilmagan kirishlarning ochiq qoldirilishi, mikrosxemaga ta’minot
ulanmasligi yoki teskari ulanishi, chiqishlarning bir-biriga ulanib qolishi. Ularning
barchasi   modellash   bosqichida   emas,   faqat   real   yig‘ishda   namoyon   bo‘ladi,
shuning uchun modellash va real sinov bir-birini to‘ldiradi.
3.6. Kombinatsion mikrosxemalarni tanlash
Kombinatsion qurilmalar  uchun  mikrosxemalarning keng tarqalgan misollari
3.1-jadvalda keltirilgan.
3.1-jadval
Kombinatsion qurilmalar mikrosxemalariga misollar
Mikrosxema Vazifasi Izoh
74HC283 4 razryadli ikkilik jamlagich Tezlashtirilgan o‘tkazish sxemasi 
bilan
74HC157 To‘rtta 2 kirishli multipleksor Umumiy adres va ruxsat kirishi
74HC151 8 kirishli multipleksor To‘g‘ri va inversiyalangan chiqish
74HC138 Deshifrator 3 dan 8 ga Inversiyalangan chiqishlar, uchta 
ruxsat kirishi
74HC148 8 kirishli ustuvorlik shifratori Kaskadlash imkoniyati
74HC85 4 razryadli komparator Kaskadlash kirishlari mavjud
74HC280 9 bitli juftlik generatori Juft va toq chiqishlar
CD4511 Yetti segmentli indikator 
deshifratori Ichki registr va chiqish 
kuchaytirgichlari
Mikrosxema   tanlashda   quyidagi   ketma-ketlikka   amal   qilish   tavsiya   etiladi.
Avvalo   kerakli   funksiya   va   razryadlilik   aniqlanadi.   So‘ngra   qurilmaning   ishlash
chastotasi   va   kechikishga   talablar   asosida   mantiqiy   oila   tanlanadi:   past   chastotali
18 qurilmalar   uchun   74HC   yetarli,   yuqori   tezlik   kerak   bo‘lsa   74AC   yoki   74LVC
seriyalari   ko‘rib   chiqiladi.   Uchinchi   qadamda   ta’minot   kuchlanishi   va   boshqa
mikrosxemalar   bilan   sathlar   mosligi   tekshiriladi.   Nihoyat,   korpus   turi   va   harorat
oralig‘i tanlanadi.
Shuni   ham   ta’kidlash   kerakki,   yangi   loyihalarda   alohida   kombinatsion
mikrosxemalar   tobora   kamroq   ishlatilmoqda:   ko‘pincha   ularning   vazifalarini
mikrokontroller   dasturi   yoki   PLIS   ichidagi   mantiq   bajaradi.   Shunga   qaramay,
oddiy   qurilmalarda,   interfeys   sxemalarida   va   o‘quv   laboratoriyalarida   74   seriyali
mikrosxemalar   hamon   ommabop.   Ularni   o‘rganish   esa   har   qanday   murakkab
raqamli tizim ichida nima sodir bo‘layotganini tushunish uchun zarur.
Kombinatsion   qurilmalarning   asosiy   parametrlari   3.2-jadvalda
umumlashtirilgan.
3.2-jadval
Kombinatsion qurilmalarning asosiy parametrlari
Parametr Mazmuni
Funksional Bajariladigan funksiya, kirish va chiqishlar soni, ruxsat 
kirishlari, chiqish turi
Statik Ta’minot kuchlanishi, mantiqiy sathlar, kirish va chiqish toklari,
statik iste’mol
Dinamik Har bir kirish–chiqish juftligi uchun tarqalish kechikishi, 
frontlar davomiyligi
Energetik Statik va dinamik iste’mol quvvati, quvvat dissipatsiyasi 
ekvivalent sig‘imi C
PD
Ekspluatatsion Ish harorati oralig‘i, korpus turi, statik elektrga chidamlilik
19 XULOSA
Ushbu   mustaqil   ishning   maqsadi   kombinatsion   qurilmalarning   vazifalari,
asosiy   turlari,   loyihalash   usullari   va   parametrlarini   o‘rganish   edi.   Qo‘yilgan
vazifalar to‘liq bajarildi.
Birinchi   bobda   kombinatsion   qurilma   tushunchasi   va   uning   ketma-ket
qurilmalardan   farqi   aniqlandi,   tavsiflash   usullari   –   haqiqiylik   jadvali,   mantiqiy
ifoda,   Karno   kartasi   va   sxema   –   ko‘rib   chiqildi.   Majoritar   element   misolida
sintezning to‘liq tartibi bajarildi va minimallashtirish elementlar sonini qariyb ikki
baravar kamaytirishi ko‘rsatildi.
Ikkinchi bobda asosiy kombinatsion qurilmalar – yarim va to‘liq jamlagichlar,
ko‘p razryadli jamlagich, multipleksor va demultipleksor, shifrator va deshifrator,
yetti   segmentli   indikator   kod   o‘zgartirgichi,   raqamli   komparator,   juftlik   nazorat
sxemasi   va   arifmetik-mantiqiy  qurilma  –   tuzilishi,  ishlash   prinsipi   va   qo‘llanilish
sohalari tahlil qilindi, ularga mos mikrosxemalar ko‘rsatildi.
Uchinchi bobda kombinatsion qurilmalarning statik va dinamik parametrlari,
kritik   yo‘l   tushunchasi,   ketma-ket   va   tezlashtirilgan   o‘tkazishli   jamlagichlarning
tezligi   taqqoslandi,   xavfli   impulslar   hodisasi   va   ularni   bartaraf   etish   usullari,
iste’mol quvvati masalalari ko‘rib chiqildi, to‘liq jamlagichni modellash natijalari
tahlil   qilindi   hamda   mikrosxemalarni   tanlash   bo‘yicha   tavsiyalar   berildi.   Olingan
natijalar raqamli qurilmalarni loyihalash va tahlil qilishda, shuningdek laboratoriya
ishlarida foydalanilishi mumkin.
20 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Угрюмов   Е.П.   Цифровая   схемотехника.   –   2-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2004. – 800 с.
2.   Пухальский   Г.И.,   Новосельцева   Т.Я.   Цифровые   устройства:   учебное
пос’ие для втузов. – СПб.: Политехника, 1996. – 885 с.
3.   Опадчий   Ю.Ф.,   Глудкин   О.П.,   Гуров   А.И.   Аналоговая   и   цифровая
электроника. – М.: Горячая линия – Телеком, 2003. – 768 с.
4.   Шило   В.Л.   Популярные   цифровые   микросхемы:   справочник.   –   М.:
Радио и связь, 1988. – 352 с.
5. Хоровиц П., Хилл У. Искусство схемотехники: в 3 т. – М.: Мир, 1993.
6.   Харрис   Д.М.,   Харрис   С.Л.   Цифровая   схемотехника   и   архитектура
компьютера. – М.: ДМК Пресс, 2018. – 792 с.
7. Mano M.M., Ciletti M.D. Digital Design. 5th ed. – Boston: Pearson, 2013.
– 576 p.
8.   Tocci   R.J.,   Widmer   N.S.,   Moss   G.L.   Digital   Systems:   Principles   and
Applications. 11th ed. – Boston: Pearson, 2011. – 1020 p.
21

Kombinatsion qurilmalarning vazifalari va parametrlari mavzusida tayyor, to‘liq rasmiylashtirilgan mustaqil ish (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “Raqamli qurilmalar”, “Raqamli sxemotexnika” fanlari bo‘yicha talabalar uchun mo‘ljallangan. Hajmi taxminan 5 100 so‘z, 20 sahifadan ortiq (A4).

Ish tarkibi:

  • Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar.
  • I bob. Kombinatsion qurilmalarning nazariy asoslari – kombinatsion qurilma tushunchasi; kombinatsion qurilmalarni tavsiflash usullari; kombinatsion sxemani sintez qilish tartibi; kombinatsion qurilmalarning tasnifi.
  • II bob. Asosiy kombinatsion qurilmalar – yarim jamlagich va to‘liq jamlagich; multipleksorlar va demultipleksorlar; shifrator va deshifratorlar; raqamli komparatorlar; juftlikni nazorat qilish sxemalari; arifmetik-mantiqiy qurilma.
  • III bob. Kombinatsion qurilmalarning parametrlari – statik parametrlar; dinamik parametrlar; xavfli impulslar (poyga) hodisasi; kombinatsion qurilmalarning iste’mol quvvati; kombinatsion qurilmalarni modellash va sinash; kombinatsion mikrosxemalarni tanlash.
  • Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

Nima uchun foydali:

  • Mundarija, boblar va bo‘limlar bilan oliy ta’lim talablariga mos tuzilgan.
  • Ishda 14 ta rasm va sxema hamda 9 ta jadval berilgan.
  • Sarlavha varag‘ida “Bajardi” va “Tekshirdi” hamda fan nomi maydonlari bo‘sh – o‘z ma’lumotlaringizni kiritasiz.
  • Word formatida – matnni o‘z talabingizga ko‘ra tahrirlash mumkin.
  • Mustaqil ish, referat, laboratoriya va kurs ishlariga tayyorlanish uchun asos bo‘ladi.

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).