Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 9000UZS
Hajmi 1.2MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 22 Oktyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Iqtisodiyot

Sotuvchi

Jasurbek Ataniyazov

Ro'yxatga olish sanasi 22 Oktyabr 2026

0 Sotish

Kichik biznes sub‘ektlari faoliyatini rivojlantirish

Sotib olish
 
KICHIK BIZNES SUB’EKTLARI FAOLIYATINI
RIVOJLANTIRISH
  
 
1-BOB KICHIK   BIZNES   SUB’EKTLARI
FAOLIYATINI
RIVOJLANTIRISHNING
MOLIYAVIY-IQTISODIY
IMPERATIVLARINING
NAZARIY ASOSLARI
    1.1. Kichik   biznes   sub’ektlarida
moliyalashtirish,   moliyaviy-iqtisodiy
импerativlarining nazariy asoslari
1.2. Kichik   biznes   sub’ektlari   faoliyatini
1 rivojlantirishning   moliyaviy   iqtisodiy
manbalari
1.3. Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni
rivojlantirish   uchun   qo‘llaniladigan
moliyaviy-iqtisodiy impirativlar
Birinchi bob bo’yicha xulosalar
2-BOB KICHIK   BIZNES
SUB’EKTLARINING
FAOLIYATINI   MOLIYAVIY-
IQTISODIY   AMALDAGI HOLATI
VA TENDENSIYALARI
2.1. Kichik   biznes   sub’ektlari   faoliyatini
rivojlantirish   holatining tahlili
2.2. Kichik   biznes   faoliyatini   innovatsion
rivojlantirish   va   q o` llab   -   quvvatlash
holatini tahlil qilish
2.3 Kichik     biznesni   rivojlantirishda
banklar   tomonidan
mikro kreditlashning     hozirgi
holatining tahlili
Ikkinchi bob bo’yicha xulosalar
3-BOB KICHIK   BIZNES
SUB’EKTLARINING
FAOLIYATI DA   MOLIYAVIY   -
IQTISODIY
IMPERATIVLARIDAN
SAMARALI   FOYDALANISh
ISTIQBOLLARI
3.1. Kichik   biznes   sub’ektlarini   faoliyatini
rivojlantirish   yo‘nalishlari   va   ularni
davlat tomonidan tartibga imperativlari
3. 2 . Kichik   biznes   sub’ektlarining
faoliyatini   rivojlantirish
imprerativlaridan  samarali   foydalanish
istiqbollari  
3.3. Kichik   biznesni   qo'llab-quvvatlash
sohasida   moliyaviy   siyosatni   ishlab
chiqish
Uchinchi bob bo’yicha xulosalar
XULOSA
2 FOYDALANILGAN
ADABIY O TLAR RO’YXATI
KIRISH
Kichik   biznesning   iqtisodiyotdagi   o‘rni   uning   ishlab   chiqarishdagi   hissasi   bilangina   emas,   balki   bandlikni
kengaytirish, yangi tashabbuslarni yuzaga chiqarish va mahalliy bozorni rivojlantirish imkoniyati bilan ham
belgilanadi.   Bunday   subyektlarning   barqaror   ishlashi   ichki   hamda   tashqi   moliya   manbalariga   yetarli
darajada kira olishiga bog‘liq. Xalqaro moliya korporatsiyasi (IFC) hisobotlariga ko’ra “Jahondagi 65 million
kichik   biznes   subyektlarining   40   foizi   har   yili   5,2   trillion   AQSh   dollari   miqdorida   moliyalashtirilmagan
ehtiyojga egaligi, global darajada kichik va o’rta biznesni kreditlash darajasidan 1,4 barobar ko’pdir. Global
moliyaviy  tafovutning  eng   katta  ulushi,  Sharqiy  Osiyo  va   Tinch  okeani  mintaqasida   jami  46  foizni  tashkil
etsa,   Lotin   Amerikasi   va   Karib   havzasi   mintaqasida   23   foizni,   Yevropa   va   Markaziy   Osiyo   mintaqasida
nisbatan pastroq 15 foizni tashkil etadi” 1
. Keltirilgan ma’lumotlar kichik biznes uchun moliyalashtirishdagi
tafovutlar xalqaro darajada ham jiddiy masala ekanini ko‘rsatadi. Shu sababli mablag‘ga kirishni cheklovchi
omillarni aniqlash va ularni kamaytirishga xizmat qiladigan mexanizmlarni takomillashtirish zarur.
Xalqaro   miqyosdagi   ilmiy   izlanishlar   kichik   biznesning   moliyaga   kirishini   yengillashtirish,   kapital
manbalarini ko‘paytirish va moliyaviy xizmatlarni tadbirkorlarning ehtiyojlariga moslashtirish masalalariga
qaratilgan.  Bu  boradagi   tadqiqotlarda  kredit  olish  shartlari  va  risklarni  baholash  bilan  bir  qatorda,  kichik
korxonalarning   iqtisodiy   o‘sishga   qo‘shadigan   hissasini   kuchaytirish,   moliyaviy   resurslarni   samarali
boshqarish hamda yangi moliyalashtirish modellarini joriy etish yo‘llari ham o‘rganilmoqda.
O‘zbekiston   sharoitida   kichik   biznesning   moliyaviy   barqarorligiga   mablag‘   yetishmasligi,   kredit
olish   uchun   qo‘yiladigan   talablar,   bitim   tuzish   va   xizmatlardan   foydalanish   xarajatlari   hamda   bozor
tavakkalchiliklari   ta’sir   qiladi.   Mazkur   omillar   korxonalarning   raqobatga   bardoshliligini   va   uzoq   muddatli
faoliyatini   cheklashi   mumkin.   Shu   bois   moliyaviy-iqtisodiy   imperativlarni   nazariy   jihatdan   aniqlash   bilan
birga,   ularni   tadbirkorlik   amaliyotiga   mos   ravishda   shakllantirish   ham   muhimdir.   Kichik   biznes   yangi   ish
o‘rinlari   yaratish,   bozor   taklifini   kengaytirish   va   innovatsion   g‘oyalarni   amalga   oshirishga   qodir   bo‘lgani
uchun, uning rivojlanish shartlarini yaxshilash iqtisodiy siyosatning alohida yo‘nalishi bo‘lib qoladi. Raqamli
moliyaviy   xizmatlar,   kraudfanding   va   venchur   investitsiyalar   kabi   usullarning   paydo   bo‘lishi   esa
moliyalashtirish tizimiga yangicha yondashuvlarni talab etadi.
Tadqiqotning  maqsadi.   Ishning bosh maqsadi kichik biznes subyektlari rivojlanishiga
ta’sir   qiluvchi   moliyaviy-iqtisodiy   imperativlarni   aniqlash,   ularni   amaliyot   nuqtayi   nazaridan
baholash va takomillashtirish bo‘yicha ilmiy hamda amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat.
. Tadqiqotning vazifalari:
1
Jahon banki hisoboti ( https://www.worldbank.org/en/topic/smefinance  ma’lumotlari asosida).
3 Belgilangan maqsadga erishish uchun quyidagi o‘zaro bog‘liq vazifalar nazarda tutilgan:
-   moliyaviy-iqtisodiy   imperativlar   tushunchasining   nazariy   mazmuni   va
metodologik asoslarini ochib berish;
- kichik biznes  subyektlarining moliyaviy resurslar  bilan ta’minlanganlik
darajasi va mablag‘ manbalarining tarkibini o‘rganish;
-   kichik   tadbirkorlik   uchun   qo‘llanilayotgan   zamonaviy   va   innovatsion
moliyalashtirish   vositalarini   tahlil   qilib,   ulardan   foydalanish   imkoniyatlarini
aniqlash;
-   korxonalar   moliyaviy   barqarorligi   hamda   kredit   resurslaridan
foydalanishda uchraydigan muammolarni tizimli baholash;
-   kichik   biznesni   rivojlantirishga   xizmat   qiladigan   moliyaviy-iqtisodiy
imperativlar   modelini   ishlab   chiqish   va   uni   amaliyotga   tatbiq   etish
yo‘nalishlarini asoslash;
-   moliyaviy   barqarorlik   shartlarini   hisobga   olgan   holda   kichik   biznes
ishlab   chiqarishi   bo‘yicha   2030-yilgacha   bo‘lgan   strategik   prognoz
ko‘rsatkichlarini ishlab chiqish.
Tadqiqot   obyekti   sifatida   O‘zbekiston   Respublikasida   faoliyat   olib   borayotgan   kichik
biznes subyektlari tanlangan.
Tadqiqot   predmeti   kichik   biznes   faoliyatini   rivojlantirish   jarayonida
shakllanadigan va moliyaviy-iqtisodiy munosabatlarni ifodalovchi munosabatlar
majmuasidan iborat.
Tadqiqotda   tizimli   yondashuv,   statistik   kuzatish,   mantiqiy   va   tarkibiy   tahlil,   korrelyatsion-
regression   usullar,   iqtisodiy-statistik   taqqoslash,   grafik   tasvirlash,   iqtisodiy-matematik   modellashtirish
hamda prognozlash usullari qo‘llanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi  quyidagilardan iborat:
kichik   biznes   sub’ektlarini   moliyalashtirishda   bank   krediti,
mikromoliyalashtirish, lizing, innovatsion loyihalarni moliyalashtirish  va davlat
tomonidan   moliyaviy   qullab   quvvatlash   manbalarini   o‘zaro   birgalikda
integratsiyalashgan   moliyalashtirish   tizimini   joriy   etish   maqsadga   muvofiqligi
asoslangan;
4 kichik   biznes   sub’ektlarining   jarayonlarni   rivojlantirishda   tarmoq
sub’ektlari   ijobiy   kredit   va   soliq   tarixiga   ega   tadbirkorlik   sub’ektlarining
faoliyatini  kengaytirish uchun kreditlar  ajratishda ularga garov talabi  50 foizga
kamaytirish taklif etilgan;
kichik biznes sub’ektlarida «yaxshi» va «a’lo» kredit tarixiga ega bo‘lgan
tarmoq   sub’ektlari   uchun   avval   (olgan   kreditlari   bo‘yicha   kafillik   yordamidan
foydalanayotgan   bo‘lishidan   qat’i   nazar)   qo‘shimcha   ajratiladigan   kreditlar
bo‘yicha   belgilangan   umumiy   miqdorlar   doirasida   kafillik   taqdim   etish
maqsadga muvofiqligi asoslangan; 
kichik   biznes   sub’ektlarining   moliyaviy-iqtisodiy   barqarorligini
ta’minlash   asosida   tarmoq   xo‘jaliklarida   mahsulotlarini   ishlab   chiqarishning
istiqboldagi 2030-yilgacha strategik prognoz ko‘rsatkichlari ishlab chiqilgan.
Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
-   kichik   biznes   subyektlarining   moliyaviy-iqtisodiy   holati   xalqaro   tajriba   bilan   qiyoslagan   holda
baholandi;
-   mahsulot,   ish   va   xizmatlar   hajmidagi   o‘zgarishlarning   kichik   biznes   subyektlari   moliyaviy
barqarorligi bilan bog‘liqligi dispersiya hamda korrelyatsion-regression tahlil natijalari asosida aniqlandi;
- kichik biznes tomonidan xalqaro standartlarga mos mahsulot ishlab chiqarish ko‘rsatkichlarining
vaqt   bo‘yicha   dinamikasi   o‘rganilib,   o‘sish   tendensiyalari   asosida   istiqboldagi   prognoz   variantlari   ishlab
chiqildi;
- moliyaviy-iqtisodiy  imperativlarni  belgilashda  chet mamlakatlar  tajribasini  qo‘llashning  mumkin
bo‘lgan yo‘nalishlari umumlashtirildi;
-   O‘zbekistonda   kichik   biznesning   moliyaviy   barqarorligiga   ta’sir   etuvchi   asosiy   cheklovlar
aniqlanib, faoliyatni kengaytirish bo‘yicha amaliy yo‘nalishlar shakllantirildi.
Tadqiqot   natijalarining   ishonchliligi   tanlangan   usullar   va   tahlil   yondashuvlarining   tadqiqot
maqsadlariga mosligi, rasmiy statistik va me’yoriy manbalardan foydalanilgani hamda olingan natijalarning
moliyaviy-iqtisodiy   munosabatlarga   oid   hujjatlar   bilan   solishtirilgani   orqali   ta’minlanadi.   Xulosa   va
tavsiyalar kichik biznes subyektlarining amaldagi holatini aks ettiruvchi ma’lumotlarga tayangan.
Tadqiqotning   ilmiy   ahamiyati   kichik   biznesni   moliyalashtirish   va   uning   moliyaviy-iqtisodiy
barqarorligini   baholashga   doir   nazariy   yondashuvlarni   kengaytirishi,   shuningdek,   moliyaviy   manbalarni
shakllantirish va taqsimlash masalalarida keyingi izlanishlar uchun tahliliy asos yaratishi bilan belgilanadi.
Ishning   amaliy   qiymati   ishlab   chiqilgan   tavsiyalarni   kichik   biznesni   moliyaviy   resurslar   bilan
ta’minlash   mexanizmlarini   yangilashda,   manzilli   davlat   dasturlarini   ishlab   chiqishda   va   tadbirkorlik
loyihalarini tayyorlash hamda baholash amaliyotida qo‘llash imkoniyati bilan izohlanadi.
5 Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. 
Respublikamiz   kichik   biznes   sub’ektlari   imperativlar   faoliyatini   asosida,
olingan ilmiy-amaliy natijalar quyidagilardan iborat:
kichik   biznes   sub’ektlarini   moliyalashtirishda   bank   krediti,
mikromoliyalashtirish, lizing, innovatsion loyihalarni moliyalashtirish  va davlat
tomonidan   moliyaviy   qullab   quvvatlash   manbalarini   o‘zaro   birgalikda   qo‘llash
asosida   integratsiyalashgan   moliyalashtirish   tizimini   joriy   etish   maqsadga
muvofiqligi   asoslanganligi   taklifi     ( “Poytaxt   Bank”   AJ   ning   202 6   yil   30
aprel dagi   02-23/368-sonli   ma’lumotnomasi).   Integratsiyalashgan
moliyalashtirish tizimini joriy etishning amaliy natijasi shundaki, u kichik biznes
sub’ektlarining   moliyaviy   resurslarga   kirish   imkoniyatlarini   kengaytiradi   va
moliyalashtirish   manbalarini   diversifikatsiya   qilish   orqali   moliyaviy
barqarorlikni   ta’minlaydi.   Turli   moliyaviy   instrumentlarni   (bank   krediti,
mikromoliyalashtirish,   lizing   va   davlat   qo‘llab-quvvatlashi)   uyg‘un   qo‘llash
natijasida   kapital   qiymati   optimallashadi,   investitsion   faollik   oshadi   va
innovatsion   loyihalarni   amalga   oshirish   imkoniyatlari   kengayadi.   Natijada,
kichik   biznesning   raqobatbardoshligi   ortib,   ishlab   chiqarish   hajmi   va
iqtisodiyotdagi ulushi oshadi.;
kichik   biznes   sub’ektlarining   jarayonlarni   rivojlantirishda   tarmoq
sub’ektlari   ijobiy   kredit   va   soliq   tarixiga   ega   tadbirkorlik   sub’ektlarining
faoliyatini  kengaytirish uchun kreditlar  ajratishda ularga garov talabi  50 foizga
kamaytirish   taklifi   (“Poytaxt   Bank”   AJ   ning   2026   yil   30   apreldagi   02-23/368-
sonli   ma’lumotnomasi).   Ushbu   taklifning   ilmiy-amaliy   natijasi   shundaki,
kreditlar bo‘yicha qisman kafillik (30% gacha)  mexanizmii joriy etilishi  kichik
biznes sub’ektlari va o‘zini o‘zi band qilgan shaxslarning moliyaviy resurslarga
kirish   imkoniyatlarini   kengaytiradi.   Bu   yondashuv   kredit   risklarini   bank   va
davlat o‘rtasida taqsimlash orqali moliya institutlarining kredit berish faolligini
oshiradi. Natijada, norasmiy sektordagi sub’ektlarning rasmiy iqtisodiyotga jalb
6 etilishi   tezlashadi,   tadbirkorlik   faolligi   ortib,   bandlik   va   daromad   manbalari
ko‘payadi.
kichik biznes sub’ektlarida «yaxshi» va «a’lo» kredit tarixiga ega bo‘lgan
tarmoq   sub’ektlari   uchun   avval   (olgan   kreditlari   bo‘yicha   kafillik   yordamidan
foydalanayotgan   bo‘lishidan   qat’i   nazar)   qo‘shimcha   ajratiladigan   kreditlar
bo‘yicha   belgilangan   umumiy   miqdorlar   doirasida   kafillik   taqdim   etish
maqsadga muvofiqligi asoslanganlik taklifi (“Poytaxt Bank” AJ ning 2026 yil 30
apreldagi   02-23/368-sonli   ma’lumotnomasi).   Mazkur   taklifning   ilmiy-amaliy
ahamiyati shundan iboratki, ya’ni  «yaxshi» va «a’lo» kredit tarixiga ega kichik
biznes   sub’ektlariga   qo‘shimcha   kreditlar   bo‘yicha   kafillik   taqdim   etish
mexanizmi   kredit   resurslarini   samarali   taqsimlashni   ta’minlaydi.   Bunda
moliyaviy intizomli va ishonchli  qarz oluvchilarni rag‘batlantirish orqali kredit
risklari pasayadi va banklarning kredit berish faolligi oshadi. Natijada, barqaror
faoliyat   yuritayotgan   kichik   biznes   sub’ektlarining   investitsion   salohiyati
kengayadi,   ularning   o‘sish   sur’atlari   tezlashadi   hamda   iqtisodiyotda   samarali
resurs taqsimoti ta’minlanadi.
kichik   biznes   sub’ektlarining   moliyaviy-iqtisodiy   barqarorligini
ta’minlash   asosida   tarmoq   xo‘jaliklarida   mahsulotlarini   ishlab   chiqarishning
istiqboldagi   2030-yilgacha   strategik   prognoz   ko‘rsatkichlari   ishlab   chiqilganlig
taklifi     (“Poytaxt   Bank”   AJ   ning   2026   yil   30   apreldagi   02-23/368-sonli
ma’lumotnomasi).   Ushbu   taklifning   ilmiy-amaliy   natijasi   shundaki,   kichik
biznes   sub’ektlarining   moliyaviy-iqtisodiy   barqarorligini   ta’minlash   asosida
ishlab   chiqilgan   2030   yilgacha   strategik   prognoz   ko‘rsatkichlari   tarmoq
xo‘jaliklarida ishlab chiqarishni uzoq muddatli va ilmiy asoslangan rejalashtirish
imkonini   beradi.   Bu   orqali   resurslardan   samarali   foydalanish,   investitsiya
yo‘nalishlarini aniq belgilash va bozor talabiga mos ishlab chiqarish hajmlarini
shakllantirish   ta’minlanadi.   Natijada,   tarmoqlarda   barqaror   o‘sish   sur’atlari,
raqobatbardoshlik   va   eksport   salohiyati   oshadi   hamda   iqtisodiyotning   tarkibiy
rivojlanishiga xizmat qiladi.
7 8 1-BOB KICHIK   BIZNESNI   RIVOJLANTIRISH   UCHUN
MOLIYAVIY   VA   IQTISODIY   IMPERATIVLARNING
NAZARIY ASOSLARI
1.1. Kichik   biznes   sub’ektlarida   moliyalashtirish,   moliyaviy-
iqtisodiy импerativlarining nazariy asoslari
Moliyaviy   munosabatlar   bozor   iqtisodiyoti   sharoitida   mahsulot   ayirboshlash,   pul   muomalasi   va
iqtisodiy   subyektlarning   mablag‘ga   bo‘lgan   ehtiyojlari   bilan   birgalikda   rivojlanadi.   Moliya   tushunchasi
daromadlar   va   resurslarni   shakllantirish,   ularni   taqsimlash   va   qayta   taqsimlash   hamda   turli   ehtiyojlarni
qondirish uchun ishlatish jarayonida vujudga keladigan iqtisodiy aloqalarni anglatadi. Ushbu munosabatlar
korxonalar o‘rtasidagi hisob-kitoblar va pul oqimlarining harakatida ham ko‘rinadi.
Moliyaviy resurslar davlat, hudud, korxona yoki boshqa xo‘jalik yurituvchi subyekt ixtiyorida bo‘lgan
pul   mablag‘lari   va   tegishli   aktivlarni   qamrab   oladi.   Ular   daromadlar,   jamg‘armalar,   kreditlar   va   boshqa
moliyaviy   manbalar   hisobidan   shakllanib,   kundalik   xarajatlar,   investitsiyalar   va   mavjud   majburiyatlarni
bajarish uchun yo‘naltiriladi.  Shu jihatdan  moliya davlat  budjeti bilan cheklanmay, korporativ mablag‘lar,
kredit munosabatlari, moliya bozorlari va xalqaro kapital oqimlarini ham o‘z ichiga oladi.
Moliyalashtirish iqtisodiy faoliyat uchun zarur kapitalni topish, shakllantirish va maqsadga muvofiq
ishlatish   bilan   bog‘liq.   Moliyaviy   resurslar   ishlab   chiqarish   vositalarini   yangilash,   sug‘urta   va   zaxira
fondlarini   to‘plash,   jamoat   ehtiyojlarini   qoplash   hamda   davlat   va   xususiy   iste’molni   ta’minlash   uchun
taqsimlanadi. Shuning uchun moliyalashtirish mexanizmini korxona yoki davlatning mablag‘ jalb etishigina
emas,   balki   bu   mablag‘larning   keyingi   harakati   va   natijasini   ham   qamrab   oluvchi   jarayon   sifatida   tahlil
qilish lozim.
P.   Drukerning   innovatsiyaga   oid   yondashuvi   I.   Shumpeter   qarashlarini   amaliy   boshqaruv   nuqtayi
nazaridan   kengaytiradi:   yangilik   iqtisodiy   qiymatga   aylanishi   uchun   uni   tashkilot   faoliyatiga   tatbiq   etish
talab   etiladi.   Shu   ma’noda   texnologik   innovatsiya   uskunalarni   almashtirish   bilangina   cheklanmaydi;   u
ishlab   chiqarish   jarayonlari,   operatsion   tartiblar   va   mavjud   texnologik   yechimlarni   yangilashni   ham
qamrab oladi.
Kichik  biznesni  moliyalashtirish  masalasi  tadbirkorlikning  kelib  chiqishi,  boshqaruv  xususiyatlari  va
o‘sish   bosqichlari   bilan   chambarchas   bog‘langan.   Iqtisodiy   adabiyotlarda   mualliflar   tadbirkorning
resurslardan  foydalanish  usuli,   riskni  qabul   qilishi  va   korxona  faoliyatini   tashkil  etish  qobiliyatini  turlicha
izohlaydi.   Shu   qarashlarni   qiyoslash   moliyalashtirishga   bo‘lgan   ehtiyoj   nega   korxona   turi   va   rivojlanish
bosqichiga qarab farqlanishini tushunishga yordam beradi.
Vladimir   Savchenko   kichik   biznesga   davlat   ko‘magini   tashkil   etish   masalasini   davlat   mulkini
boshqarish tamoyillari bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqadi.  Uning yondashuvi davlat resurslarini boshqarish
mexanizmlarini tadbirkorlikni rag‘batlantirish vositalari bilan qiyosiy o‘rganish zarurligiga urg‘u beradi.
9 Sergey   Raevskiy   moliyalashtirish   mexanizmlarini   tahlil   qilib,   ularni   yanada   samarali   tashkil   etish
masalalariga e’tibor qaratadi. U hududiy barqarorlikni moliyaviy munosabatlarning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi,
shuningdek budjet darajalari o‘rtasidagi vertikal va gorizontal tafovutlarni yumshatish bilan bog‘laydi.
Elena   Rogova   tadqiqotlarida   kichik   korxonalarning   moliyaga   kirish   imkoniyatlari,   ular   duch
keladigan   cheklovlar  va   keyingi   rivojlanish   istiqbollari   yoritilgan.  Muallif   biznes   klasterlari,   korxonalararo
hamkorlik   va   xususiy   investitsiyalar   o‘rtasidagi   aloqalarni   tahlil   qiladi.   Bu   yondashuv   moliyalashtirish
vositalarining   innovatsiyalarni   joriy   etish   va   texnologik   yangilanishlarni   rag‘batlantirishdagi   ahamiyatini
baholashga imkon beradi.
Svetlana   Matvienko,   Shamil   Galimov   va   Armen   Dalakyan   kichik   korxonalar   o‘sishini   cheklovchi
omillar, davlat xaridlaridagi ishtirok hamda soliq yukini maqbullashtirish masalalarini o‘rgangan. Ularning
ishlari   kichik   biznes   uchun   qulay   muhit   yaratish   moliyaviy   yordam   bilan   birga,   bozorga   kirish
imkoniyatlarini kengaytirish va ma’muriy shartlarni takomillashtirishni ham talab qilishini ko‘rsatadi.
Lyudmila  Dyachenko  va hammualliflari kichik biznesni  moliyaviy  qo‘llab-quvvatlashning  tashkiliy-
iqtisodiy   tomonlarini   MDH   mamlakatlaridagi   bozor   islohotlari   bilan   bog‘liq   holda   tahlil   qiladi.
Monografiyada sektorning iqtisodiy vazifalari, uning o‘sishini cheklovchi shartlar, davlat yordamini tashkil
etish   va  rivojlanish  imkoniyatlari  ko‘rib  chiqilgan.  Bu  ishlar  kichik  biznesga  moliyaviy  ko‘makning  natijasi
institutsional muhitga ham bog‘liqligini anglatadi.
  N.   Siropolis   tadbirkorni   korxonani   tashkil   etuvchi,   uni   o‘z   bilim   va   boshqaruv   ko‘nikmalariga
tayangan   holda   yurituvchi   hamda   faoliyat   jarayonidagi   xavflar   uchun   javobgarlikni   zimmasiga   oluvchi
shaxs sifatida tavsiflaydi. Uning yondashuvida maqsadni belgilash, mas’uliyat, tavakkalchilikni qabul qilish,
qat’iyat va o‘ziga ishonch tadbirkorlikka xos muhim jihatlardir 2
.
  R. McConnell va L. Bruce iqtisodiy faoliyatni mehnat, kapital va yer resurslarini birlashtirib tovar
hamda   xizmatlar   yaratish,   shu   bilan   birga   biznesni   tashkil   etish   bo‘yicha   muhim   qarorlar   qabul   qilish
jarayoni   sifatida   izohlaydi.   Ularning   qarashlarida   yangi   texnologiyalarni   ishlab   chiqish   va   noaniqlik
sharoitida samarali ish usullarini topish ham tijorat faoliyatining tarkibiy qismi sifatida ko‘riladi 3
.
 M. Rasulov tadbirkorlik va biznes tushunchalarining mohiyati o‘zaro yaqin, ularni mazmunan bir-
biridan keskin ajratish to‘g‘ri emas, degan qarashni ilgari suradi 4
.
  A.   O‘lmasov   va   A.   Vahobovning   yondashuvida   biznes   faoliyati   bilan   tadbirkorlik   aynan   bir
tushuncha   emas:   biznes   foyda   olishga   qaratilgan   xo‘jalik   faoliyatini   ifodalashi   mumkin,   tadbirkorlik   esa
ijodkorlik, kapitalni safarbar qilish va mavjud resurslardan samarali foydalanish bilan ajralib turadi 5
.
Ko‘rib chiqilgan ilmiy manbalar kichik biznesni moliyalashtirishga doir yagona ta’rif
shakllanmaganini   ko‘rsatadi.   Biroq   turli   yondashuvlarning   umumiy   jihati   shundaki,
korxonaning   moliyaviy   resurslarga   kirish   imkoniyati   uning   kengayishi,   investitsiya   qilish
2
 Siropolis, Nikolay Konstantinovich. Mening kichik biznesimni boshqarish. Tadbirkorlar uchun qo'llanma. Moskva: Delo, 2007  , 58-59-betlar .
3
  McConnell KR, Bruce L. Iqtisodiyot. 7-jild, Moskva: Delo, 2003. - 45-bob
4
  Rasulov M. Bozor iqtisodiyoti asoslari. Darslik. – T.: O'zbekiston, 2005. – 285-bet.
5
O'lmasov A., Vaxobov A., Iqtisodiy nazariya: Darslik. – T: Shark, 2006. – 142 b.
10 salohiyati   va   bozordagi   o‘rniga   ta’sir   qiladi.   Shu   bilan   birga,   davlat   siyosati   va   bozor
mexanizmlari   o‘zaro   to‘ldiruvchi   vositalar   sifatida   ishlatilganda,   tadbirkorlik   faolligini
qo‘llab-quvvatlash imkoniyati ortadi.
Adabiyotlarda   kichik   biznes   moliyasini   budjet   tizimi,   makroiqtisodiy   muhit   va
huquqiy   tartibga   solish   bilan   birgalikda   tahlil   qilish   zarurati   ham   ko‘rinadi.   Iqtisodiyotdagi
tarkibiy o‘zgarishlar, moliya bozorining rivojlanishi va qonunchilikning yangilanishi mablag‘
jalb   etish   tartiblarini   qayta   baholashni   talab   qiladi.   Shu   sababli   moliyalashtirish
mexanizmlarini faqat alohida instrument kesimida emas, balki ularning o‘zaro ta’siri doirasida
o‘rganish maqsadga muvofiq.
Kichik   biznesni   moliyalashtirish   moliyaviy   mexanizmning   ajralmas   qismidir.   Uni
mablag‘ni   bir   hisobdan   boshqasiga   o‘tkazish   bilan   cheklab   bo‘lmaydi,   chunki   jarayon
resurslarni   shakllantirish,   jalb   qilish,   taqsimlash   va   ishlatish   bo‘yicha   qarorlarni   ham   o‘z
ichiga   oladi.   Ushbu   ikki   tushuncha   o‘rtasidagi   bog‘liqlik   korxonaning   real   ehtiyojlarini
aniqlash va mos moliyaviy yechimni tanlashda namoyon bo‘ladi.
Boris   Glushchenko   va   Viktor   Chexunov   moliyaviy   mexanizmni   moliyaviy
munosabatlarni   amalda   tashkil   etish   usullari   va   shakllarining   birligi   sifatida   tavsiflaydi.
Mazkur qarashda rejalashtirish va prognozlash, nazorat, me’yorlar, limitlar, boshqaruv hamda
iqtisodiy   rag‘batlantirish   o‘zaro   bog‘langan   tarkibiy   qismlar   hisoblanadi.   Boshqa
yondashuvlar   esa   tizim   doirasiga   resurslarni   to‘plash,   taqsimlash   va   ulardan   foydalanish
usullarini ham kiritadi.
Ilmiy qarashlarni qiyoslash moliyaviy mexanizmga ikki nuqtayi nazardan yondashish
mumkinligini   ko‘rsatadi.   Bir   tomondan,   u   pul   oqimlarini   tartibga   solish   va   moliyaviy
resurslarni   oqilona   ishlatishni   ta’minlaydigan   vositalar   majmuasidir.   Ikkinchi   tomondan,
mexanizm   korxonaning   moliyaviy   natijalari   hamda   rivojlanish   sur’atlariga   ta’sir   qiluvchi
boshqaruv usullari va iqtisodiy dastaklarni qamrab oladi.
Kichik   biznesning   moliyaviy   mexanizmi   iqtisodiy   maqsadlar,   davlat   moliyaviy
siyosati   va   xo‘jalik   yurituvchi   subyektlarning   ehtiyojlariga   mos   ravishda   moliyaviy
munosabatlarni  yo‘lga qo‘yish vositalaridan  tarkib topadi.  Uning ishlashi huquqiy normalar,
tashkiliy boshqaruv, moliyaviy rejalashtirish va iqtisodiy rag‘batlar bir-biriga mos bo‘lishiga
bog‘liq. Bu mexanizmning asosiy vazifasi resurslardan foydalanish natijadorligini oshirish va
tadbirkorlik faoliyatidagi moliyaviy cheklovlarni kamaytirishdir.
Moliyalashtirishning   mazmuni   bankdan   kredit   olishdan   kengroq   bo‘lib,
texnologiyalarni xarid qilish, intellektual mulkdan foydalanish, nomoddiy aktivlarni baholash,
sug‘urta,   patentlash   va   boshqa   jarayonlarni   ham   qamrab   oladi.   Shu   bois   kichik   biznesni
11 moliyaviy qo‘llab-quvvatlash resurslarni topish bilan birga, ulardan foydalanishning tashkiliy
shartlari va iqtisodiy samaradorligini ham hisobga olishi kerak.
Hududlarda   kichik   biznesni   moliyalashtirish   mahalliy   rivojlanish   dasturlari,   davlat
xaridlarida   qatnashish   imkoniyati,   moliyaviy   yoki   mulkiy   yordam   va   tadbirkorlik
infratuzilmasi   orqali   amalga   oshiriladi.   Ushbu   vositalarning   hudud   ehtiyojlariga
moslashtirilishi   kichik   korxonalarning   kapitalga   kirishini   yengillashtirish   va   mahalliy
iqtisodiy faollikni oshirishga xizmat qiladi.
Kichik   biznesning   kengayishi   investitsiya   resurslarini   jalb   qilish   va   ularni   samarali
boshqarish   bilan   chambarchas   bog‘liq.   Mablag‘   yetarli   bo‘lsa,   korxonalar   ishlab   chiqarish
uskunalarini  yangilashi, yangi mahsulotlarni  o‘zlashtirishi va bozor talabidagi  o‘zgarishlarga
moslashishi   osonlashadi.   Shu   bilan   birga,   inflyatsiya,   davlat   qarzi   va   budjet   taqchilligining
boshqariladigan   darajada   bo‘lishi   moliyalashtirish   qiymati   hamda   tadbirkorlarning
investitsion qarorlariga ta’sir ko‘rsatadi.
Kichik   korxonalarni   moliyalashtirish   deganda   ularni   tashkil   etish,   kundalik
operatsiyalarni   davom   ettirish   va   ishlab   chiqarish   ko‘lamini   oshirish   uchun   mablag‘
manbalarini   shakllantirish   hamda   ulardan   foydalanish   nazarda   tutiladi.   Ichki   manbalar
foydaning   korxonada   qoldirilgan   qismi,   amortizatsiya   ajratmalari   va   zaxiralardan   iborat
bo‘lishi   mumkin.   Tashqi   manbalar   esa   bank   krediti,   investor   mablag‘i,   grant,   subsidiya   va
boshqa institutsional ko‘mak turlarini qamrab oladi. Ularning turli manbalarga  taqsimlanishi
moliyaviy qaramlikni kamaytirib, to‘lov qobiliyatini boshqarishga yordam beradi.
Kichik   biznesni   moliyalashtirishga   doir   nazariy   qarashlar   bozorning   o‘zini-o‘zi
muvozanatlash qobiliyatiga urg‘u beruvchi klassik yondashuvlardan tortib, moliya bozoridagi
nomukammalliklarni   e’tirof   etuvchi   zamonaviy   qarashlargacha   farqlanadi.   Amaliyotda
axborot   tengsizligi,   qarz   oluvchining   riskini   to‘liq   baholash   qiyinligi   va   likvid   garovning
yetishmasligi   kichik   korxonalar   uchun   kredit   olishni   qimmatlashtiradi.   Shu   sababli   davlat
kafolatlari, maslahat xizmatlari va maqsadli dasturlar ayrim sharoitlarda bozor kamchiliklarini
yumshatishi mumkin.
Kichik   biznes   ehtiyojlari   bir   xil   bo‘lmagani   sababli   moliyalashtirish   vositalarini
tanlash   korxonaning   bosqichi   va   loyihaning   riskiga   bog‘liq   bo‘lishi   lozim.   Bank   krediti,
mikromoliya,   lizing,   faktoring,   venchur   kapitali,   kraudfanding   va   davlat   dasturlari   turli
vaziyatlarda   qo‘llanadi.   Ularni   qiyoslashda   faqat   foiz   yoki   komissiya   miqdorini   emas,   balki
qaytarish muddati, garov talabi,  mablag‘dan  foydalanish cheklovlari  va kelajakdagi  o‘sishga
ta’sirini ham hisobga olish zarur.
12 Moliyaviy boshqaruv mablag‘ni jalb qilganidan keyin ham davom etadi: korxona pul
oqimlarini   rejalashtirishi,   daromad   va   xarajatlarni   solishtirishi,   kredit   yukini   kuzatishi   va
investitsiya   qarorlarining   samarasini   baholashi   kerak.   Bunday   tartib   moliyaviy
yetishmovchilikni   erta   payqash,   to‘lov   majburiyatlarini   oldindan   rejalashtirish   va   tashqi
mablag‘lardan foydalanish haqida dalillangan qaror qabul qilish imkonini beradi.
Muqobil   moliyalashtirish   manbalari   kichik   biznesning   faqat   bank   kreditiga   tayanib   qolishini
kamaytirishi   mumkin.   Venchur   kapitali   o‘sish   salohiyati   yuqori   loyihalarga   uzoq   muddatli   sarmoya   olib
kiradi,   kraudfanding   ko‘plab   kichik   investorlar   mablag‘ini   birlashtiradi,   mikromoliya   kichik   hajmdagi
ehtiyojlarga moslashadi. Lizing asosiy vositalardan foydalanish uchun dastlabki katta xarajatni kamaytirsa,
faktoring debitorlik tushumini tezlashtirishi mumkin. Shu vositalarning mavjudligi tadbirkorga o‘ziga  mos
moliyaviy tuzilmani tanlash imkonini beradi.
Ushbu   tadqiqot   doirasida   moliyaviy-iqtisodiy   imperativlar   kichik   biznes   faoliyatida   qaror   qabul
qilish   va   resurslardan   foydalanishni   belgilovchi   muhim   tamoyillar   sifatida   talqin   etiladi.   Ularning   asosiy
yo‘nalishlariga  likvidlik   va  to‘lov  qobiliyatini   saqlash,   moliyaviy   mustaqillikni   mustahkamlash,  cheklangan
resurslardan   yuqori   natija   olish   hamda   investitsion   qarorlarni   iqtisodiy   hisob-kitob   bilan   asoslash   kiradi.
Mazkur   talablar   korxonaning   qisqa   muddatli   to‘lovlari   bilan   uzoq   muddatli   rivojlanish   maqsadlarini
muvofiqlashtirishga yordam beradi.
Bozor sharoitida kichik korxonalar daromad, talab, foiz stavkasi va ta’minot qiymatining o‘zgarishi
bilan   bog‘liq   noaniqliklarga   duch   keladi.   Shuning   uchun   xatarlarni   oldindan   aniqlash,   ularning   ehtimoliy
moliyaviy   oqibatlarini   hisoblash   va   zararini   cheklovchi   choralarni   rejalashtirish   lozim.   Daromad
manbalarini   kengaytirish   hamda   moliyaviy   hisobotning   shaffofligini   ta’minlash   kreditor   va   investorlar
ishonchini oshiradi, bu esa qo‘shimcha kapital jalb qilish imkoniyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlashda   davlat   dasturlari,   xususiy   investorlar   va   moliya   institutlari
takliflari bir-birini to‘ldirishi kerak. Moliyalashtirish manbalarining uyg‘unligi korxonalarga loyihalarini turli
bosqichlarda   moliyalashtirish,   risklarni   bir   nechta   tomon   o‘rtasida   taqsimlash   va   kerakli   resursni   o‘z
vaqtida jalb qilish imkonini beradi. Shu jarayonda har bir instrument aniq ehtiyojga yo‘naltirilishi muhim.
Ishonchli   ma’lumotlar   moliyaviy   boshqaruvning   asosiy   shartlaridan   biridir.   Pul   tushumlari   va
xarajatlarini   kuzatish,   kelgusi   davr  uchun   pul  oqimlarini   baholash  va  ehtimoliy   xatarlarni   aniqlash   uchun
korxonaning   hisob   ma’lumotlari   aniq   hamda   o‘z   vaqtida   shakllanishi   lozim.   Raqamli   hisob   tizimlari   va
avtomatlashtirish   vositalari   moliyaviy   operatsiyalarni   nazorat   qilishni   yaxshilab,   mablag‘lardan   maqsadli
foydalanish bo‘yicha boshqaruv qarorlarini asoslashga ko‘maklashadi.
Kichik   biznes   iqtisodiy   tizimda   mahsulot   va   xizmatlar   taklifini   kengaytirish,   ish   bilan   bandlikni
oshirish va uy xo‘jaliklari daromad manbalarini ko‘paytirishga yordam beradi. Uning o‘sishi o‘zini o‘zi band
qilish   imkoniyatlarini   yaratishi,   mahalliy   bozor   talabini   qondirishi   va   iqtisodiy   faollikni   hududlar   bo‘ylab
yoyishi   mumkin.   Shu   bois   kichik   tadbirkorlikni   rivojlantirish   choralari   iqtisodiy   siyosat   bilan   bir   qatorda
ijtimoiy taraqqiyot nuqtayi nazaridan ham ahamiyatlidir.
13 Kichik   biznesning   ushbu   salohiyati   moliyalashtirish   shartlari   korxonalar   ehtiyojiga   mos
bo‘lgandagina   to‘liq   namoyon   bo‘ladi.   Investitsiyaga   kirishdagi   ortiqcha   to‘siqlarni   kamaytirish,
tadbirkorlarning   moliyaviy   savodxonligini   oshirish   va   ko‘mak   natijasini   ishlab   chiqarish   hamda   bandlikka
ta’siri   bo‘yicha   baholash   lozim.   Davlat   yordami   samaradorligini   faqat   ajratilgan   pul   miqdori   bilan   emas,
balki u yaratgan iqtisodiy natijalar bilan o‘lchash maqsadga muvofiq.
Kichik   biznes   subyektlari   tarkibiga   yakka   tartibda   faoliyat   yurituvchilar,   mikrokorxonalar   va   kichik
korxonalar kiradi. Ularni tasniflashda amaldagi me’yoriy mezonlar, jumladan faoliyat turi va xodimlar soni
hisobga   olinadi.   Bir   nechta   yo‘nalishda   ishlaydigan   subyektning   qaysi   toifaga   mansubligi   odatda   uning
asosiy faoliyati yoki daromad keltiruvchi yo‘nalishi asosida belgilanadi.
Tadbirkorlik kichik biznes orqali bozor talabiga mos tovar va xizmatlar yaratish, resurslarni mustaqil
boshqarish   hamda   xo‘jalik   yuritish   natijasi   uchun   javobgarlikni   o‘z   zimmasiga   olish   shaklida   namoyon
bo‘ladi. Ushbu jarayonning barqarorligi moliyaviy resurslar mavjudligi, ulardan tejamli foydalanish va zarur
mablag‘ni   o‘z   vaqtida   jalb   qilish   qobiliyatiga   bog‘liq.   Shu   ma’noda   moliyaviy   cheklovlar   tadbirkorlik
tashabbusining amalga oshishiga to‘sqinlik qiluvchi omil bo‘lishi mumkin.
Kichik   korxonalar   iqtisodiy   o‘sish,   daromadlar   yaratish   va   bandlikni   kengaytirishda   ishtirok   etadi.
Moliya   tizimi   jamg‘armalarni   investitsiyaga   aylantirish   hamda   kapitalga   ehtiyoji   bor   tadbirkorlar   bilan
mablag‘ egalari o‘rtasida vositachilik qilish orqali bu jarayonga xizmat qiladi. Kredit, investitsiya va boshqa
vositalar   to‘g‘ri   ishlatilsa,   yangi   g‘oyalarni   ishlab   chiqarish   loyihalariga   aylantirish   va   texnologik
yangilanishlarni amalga oshirish osonlashadi.
Iqtisodiy   sharoit,   bozor   tuzilmasi   va   qonunchilikdagi   o‘zgarishlar   kichik   biznesni   moliyalashtirish
usullarini davriy qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Tadbirkorlar sarmoya kiritishi uchun barqaror qoidalar,
tushunarli soliq tartibi va qulay moliyaviy xizmatlar zarur. Shu bois davlat ko‘magini uzoq muddatli ishlab
chiqarish,   texnologik   modernizatsiya   va   innovatsion   faoliyat   bilan   bog‘laydigan   mexanizmlar   ustuvor
bo‘lishi kerak.
Tadbirkorlik   natijasi   faqat   biznes   g‘oyasiga   emas,   balki   uni   amalga   oshirish   uchun   tanlangan
boshqaruv   usuli,   moliyaviy   risklarni   baholash   va   resurslarni   maqsadli   taqsimlashga   ham   bog‘liq.   Ushbu
omillar   bir-birini   qo‘llab-quvvatlaganida   korxona   talabdagi   o‘zgarishlarga   tez   moslashadi,   mahsulot   va
xizmatlar   sifatini   yaxshilaydi   hamda   raqobat   muhitida   o‘z   o‘rnini   mustahkamlaydi.   Shuning   uchun
tadbirkorlikning moliyaviy ta’minoti boshqaruv salohiyati bilan uzviy bog‘liq.
Kichik   biznesni   rivojlantirish   uchun   ichki   mablag‘larni   to‘g‘ri   boshqarish   bilan   bir   qatorda   tashqi
kapitalni   jalb   qilish   yo‘llari   ham   zarur.   Tijorat   banklari,   mikromoliya   tashkilotlari,   lizing   beruvchilar,
investitsiya institutlari va davlat dasturlari hamkorlik qilsa, turli hajm va muddatdagi ehtiyojlar qoplanishi
mumkin. Moliyalashtirish  shartlari ochiq bayon etilishi tadbirkorlarga xarajatlar  hamda risklarni qiyoslab,
mos variantni tanlashga yordam beradi.
Davlatning   kichik   biznesga   qaratilgan   yordam   mexanizmlari   ishlab   chiqarish,   xizmat   ko‘rsatish,
eksport   va   innovatsion   faoliyat   kabi   maqsadlarga   muvofiq   ishlab   chiqilishi   kerak.   Har   bir   dastur   uchun
kimlar   undan   foydalanishi,   mablag‘ni   ishlatish   shartlari,   risklar   va   kutilayotgan   natijalar   oldindan
14 belgilansa,   davlat   resurslarining   yo‘nalishi   aniq   bo‘ladi.   Bunday   mezonlar   keyinchalik   ko‘makning
natijadorligini baholash imkonini ham beradi.
1.2.   Kichik   biznes   sub’ektlari   faoliyatini   rivojlantirishning   moliyaviy
iqtisodiy manbalari.
Korxonaning   moliyaviy   mustaqilligini   mustahkamlash   uchun   boshqaruv   hisobi   va   rejalashtirish
tizimini takomillashtirish zarur. Daromad va xarajatlarni davriy tahlil qilish, investitsiya loyihalarini hisob-
kitob   bilan   baholash   hamda   mavjud   mablag‘larni   ustuvor   vazifalarga   yo‘naltirish   rahbariyatga   moliyaviy
oqibatlarni oldindan ko‘rish imkonini beradi.
Kichik   tadbirkorlikning   ijtimoiy   natijasi   ish   o‘rinlari   ko‘payishi,   fuqarolarning   iqtisodiy   faoliyatga
qo‘shilishi   va   o‘z   daromadini   mustaqil   shakllantirish   imkoniyatlarining   ortishi   bilan   namoyon   bo‘ladi.
Mahalliy   darajada   huquqiy   va   tashkiliy   sharoitlar   barqaror   bo‘lsa,   xususiy   mulkchilik   mustahkamlanadi,
mavjud resurslar iqtisodiy faoliyatga jalb qilinadi va aholi tashabbuslari qo‘llab-quvvatlanadi.
Tadbirkorlik samaradorligi bozor ehtiyojini anglash, mustaqil qarorlar qabul qilish va tavakkalchilikni
boshqarish   qobiliyatiga   tayanadi.   Tadbirkor   moliyaviy   hamda   mulkiy   mas’uliyatni   o‘z   zimmasiga   olgan
holda, cheklangan resurslardan maksimal natija olishga intiladi.  Shu sababli  faoliyat natijasi  rejalashtirish
sifati, xarajatlarni nazorat qilish va moliyaviy barqarorlikni saqlash qobiliyati bilan bevosita bog‘liq.
Tadbirkorlikni   resurslarni   mustaqil   birlashtirish,   iste’molchilar   ehtiyojiga   mos   taklif   yaratish   va
faoliyat   natijalari   uchun   javob   berish   jarayoni   sifatida   tavsiflash   mumkin.   Uning   mazmunida
tashabbuskorlik   bilan   bir   qatorda,   kapital   va   mehnatni   samarali   birlashtirish   hamda   daromad   olish
imkoniyatlarini   hisoblash  muhim   o‘rin   tutadi.  Korxonaning  iqtisodiy  natijasi  tushum,  xarajatlar,   foyda   va
kelgusi o‘sish imkoniyatlarining nisbatida aks etadi.
Bozor iqtisodiyotida tadbirkor ishlab chiqarish usuli, mahsulot tarkibi va maqsadli mijozlarni tanlab,
resurslarni   ularga   mos   yo‘nalishga   safarbar   etadi.   Bu   jarayonda   qarorlarning   mustaqilligi   moliyaviy   va
mulkiy   javobgarlik  bilan  birga  keladi.   Moliyaviy  manbalarni  oqilona  tanlash  va  xarajatlar  ustidan  nazorat
o‘rnatish ushbu qarorlarning iqtisodiy natijasini belgilovchi omillardan hisoblanadi.
Daromad   shakllanish   usuliga   qarab   tadbirkorlik   savdo   yoki   ishlab   chiqarish   faoliyati   ko‘rinishida
amalga oshishi mumkin. Savdo korxonasida natija xarid va sotuv qiymati o‘rtasidagi farq hamda aylanma
tezligiga   bog‘liq   bo‘lsa,   ishlab   chiqarishda   mahsulotni   yaratish,   resurslardan   foydalanish   va   uni
iste’molchiga   yetkazish   jarayonlari   muhimdir.   Turli   mulkchilik   shakllari   esa   xo‘jalik   faoliyatini   tashkil
etishning bir necha modelini yuzaga keltiradi.
Tadbirkorlik   yangi   biznes   tashabbuslarini   yuzaga   chiqarish,   xo‘jalik   yuritish   usullarini
takomillashtirish va innovatsion g‘oyalarni amaliyotda sinash uchun maydon yaratadi. Raqobat kuchaygan
sari   korxonalar   xarajatlarni   maqbullashtirish,   mahsulot   sifatini   oshirish   va   mijoz   talabiga   moslashishga
intiladi. Bu jarayonlar iqtisodiy tizimning moslashuvchanligini kuchaytirib, o‘sish manbalarini kengaytiradi.
15 Kichik korxonalarning muhim ustunligi bozor o‘zgarishlariga tez javob berish va yangi mahsulot yoki
xizmatlarni nisbatan kam xarajat bilan sinab ko‘rish imkoniyatidir. Ular chakana savdo, maishiy xizmat va
kichik ishlab  chiqarish  kabi  yo‘nalishlar  orqali  mahalliy  iqtisodiy  aloqalarni  faollashtiradi.  Shu  bilan  birga,
tadbirkorlik   bandlikni   oshirish   va   aholi   mehnat   salohiyatini   iqtisodiy   aylanmaga   jalb   etishga   yordam
beradi.
O‘zbekistonda   iqtisodiy   islohotlarning   muhim   yo‘nalishlaridan   biri   kichik   biznes,   jumladan   qishloq
hududlaridagi  tadbirkorlik uchun   shart-sharoitlarni  yaxshilashdan   iborat.  Ishlab   chiqarish  infratuzilmasini
yangilash,   texnologiyalarni   o‘zlashtirish   va   yangi   mahsulot   turlarini   yaratish   korxonalarning   ishlab
chiqarish   salohiyatini   oshirishi   mumkin.   Bunda   mahalliy   xomashyo,   mehnat   va   moddiy   resurslardan
samarali foydalanish alohida ahamiyatga ega.
Tashqi   iqtisodiy   aloqalar   kengaygani   sari   kichik   biznes   korxonalarining   xalqaro   bozordagi
raqobatbardoshligi   ham   tobora   muhimlashadi.   Buning   uchun   investitsion   loyihalarni   moliyalashtirish,
ishlab   chiqarish   quvvatini   oshirish   va   innovatsion   mahsulotlarni   bozorga   olib   chiqish   imkoniyatlari
kengaytirilishi   zarur.   Davlat   ko‘magining   real   ehtiyojlarga   mosligi   esa   korxonalar   o‘zgarayotgan   talabga
qanchalik tez javob berishiga ta’sir qiladi.
Qishloq   joylarda   kichik   biznesning   faollashuvi   ish   bilan   bandlikni   oshirish,   mahalliy   mehnat
resurslaridan foydalanish va daromad manbalarini diversifikatsiya qilishga imkon beradi. Kichik korxonalar
mahalliy   xomashyo   asosida   raqobatbardosh   mahsulot   ishlab   chiqarishi   va   eksport   faoliyatini   yo‘lga
qo‘yishi orqali hududiy rivojlanishga hissa qo‘shishi mumkin.
Kichik   biznesning   funksiyalari   bir   nechta   yo‘nalishda   ko‘rinadi:   u   mahsulot   va   xizmatlar   taklifini
oshiradi,   bozor   raqobatini   faollashtiradi   va   soliq   tushumlarining   shakllanishida   qatnashadi.   Ijtimoiy
jihatdan   sektor   bandlik   hamda   daromad   manbalarini   kengaytiradi,   institutsional   jihatdan   esa   xususiy
mulkdorlar qatlamining shakllanishi va iqtisodiy mustaqillikning kuchayishiga yordam beradi.
Kichik   biznesni  uzoq  muddatli   rivojlantirishda  hududning  ixtisoslashuvi,   ishlab  chiqarish  resurslari,
mehnat   salohiyati   va   korxonalarning   moliyaviy   ehtiyojlarini   birgalikda   hisobga   olish   kerak.   Davlat
dasturlarini   innovatsion  moliyalashtirish   vositalari   bilan   to‘ldirish   va   korxonaning   bosqichiga   mos  kapital
manbalarini   taklif   etish   yordam   samaradorligini   kuchaytiradi.   Bunda   davlat,   moliya   institutlari   va
tadbirkorlar o‘rtasida muntazam axborot almashinuvi yo‘lga qo‘yilishi lozim.
Tadbirkorlikning   iqtisodiy   mohiyati   bozor   talabini   qondirish,   resurslardan   maqsadga   muvofiq
foydalanish   va   xo‘jalik   faoliyati   natijasida   daromad   olishga   intilishda   namoyon   bo‘ladi.   Tashabbuskorlik,
mustaqillik,   tavakkalchilikni   qabul   qilish   hamda   moliyaviy   va   mulkiy   javobgarlik   shu   faoliyatning   asosiy
belgilaridir.   Ushbu   tamoyillar   mahsulotni   tanlash,   texnologiya   va   ishlab   chiqarish   hajmi   bo‘yicha
qarorlarda ko‘rinadi.
Kichik   korxonaning   barqaror   ishlashi   moliyaviy   imkoniyatlar   bilan   bir   qatorda   qonunchilik   va
shartnomaviy   talablarni   bilish   darajasiga   ham   bog‘liq.   Soliq,   bojxona,   shartnoma   tuzish   va   tadbirkorlik
huquqi   bo‘yicha   amaliy   seminarlar   hamda   maslahat   xizmatlari   huquqiy   xatolarni   kamaytirishi,   ma’muriy
xavflarning oldini olishi va ishbilarmonlik muhitiga ishonchni oshirishi mumkin.
16 Tadbirkorlik   ko‘nikmalarini   rivojlantirishda   ta’lim   muassasalarining   imkoniyatlaridan   foydalanish
lozim.   Qishloq   xo‘jaligi,   chorvachilik   va   xizmat   ko‘rsatish   kabi   sohalarda   kasbiy   tayyorgarlik   bilan   birga
biznesni  rejalashtirish,  xarajatlarni  hisoblash  va  moliyaviy  resurslarni boshqarish  bo‘yicha  amaliy  bilimlar
berilishi tadbirkorlarning mustaqil faoliyatini kuchaytiradi.
Kichik   biznesni   rivojlantirishga   ko‘mak   faqat   pul   mablag‘i   ajratish   bilan   cheklanmaydi.   Uning
samarasi huquqiy himoya, davlat xizmatlarining qulayligi, maslahat yordami va tadbirkorlik infratuzilmasi
bilan ham belgilanadi.
Hududlarda   kichik   biznesning   o‘sishi   ajratilgan   moliyaviy   va   mulkiy   yordamning   amaliy   natijasi,
mahalliy   dasturlarning   izchilligi   hamda   mavjud   iqtisodiy   sharoitlarga   mosligiga   bog‘liq.   Shu   sababli
ko‘makning   hajmi   bilan   birga,   uning   ishlab   chiqarish,   bandlik   va   daromadlarga   ta’siri   ham   baholanishi
kerak.
Kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlashda   davlat   va   nodavlat   tashkilotlari   o‘zaro   to‘ldiruvchi   vazifalarni
bajaradi.   Taraqqiyot   jamg‘armalari,   ixtisoslashgan   agentliklar,   tadbirkorlik   uyushmalari   va   maslahat
markazlari   moliyalashtirish   manbalariga   kirishni   yengillashtirish   hamda   biznesni   tashkil   etishdagi
to‘siqlarni kamaytirishga xizmat qilishi mumkin.
Hududiy   iqtisodiyotda   innovatsion   tadbirkorlikning   rivojlanishi   investitsiya   jozibadorligini   oshiradi,
yangi moliyaviy xizmatlarga talabni yuzaga keltiradi va mahalliy ishlab chiqarish resurslaridan samaraliroq
foydalanish   imkonini   beradi.   Bunda   moliya   institutlari   bilan   texnologik   hamkorlik   o‘rtasidagi   bog‘liqlik
muhim ahamiyatga ega.
Moliyaviy   infratuzilmaning   alohida   bo‘g‘inlari   korxonalarning   turli   ehtiyojlariga   javob   beradi.
Sug‘urta ayrim xatarlarning moliyaviy oqibatini yumshatadi, venchur kapitali esa yuqori o‘sish salohiyatiga
ega, biroq tavakkalchiligi katta loyihalarga sarmoya jalb qilishga yordam beradi.
Davlat   moliya   institutlari   salohiyatini   kichik   biznesning   real   ehtiyojlariga   yo‘naltirish   ko‘mak
samaradorligini   belgilaydi.   Bunda   moliyalashtirish   shartlari,   mablag‘   ajratish   tartibi   va   kutilayotgan
natijalar o‘zaro bog‘langan holda belgilanib, keyinchalik ularning ijrosi baholanishi lozim.
1. Moliyalashtirish shartlarini korxonaning rivojlanish bosqichiga moslashtirish. Kredit summasi, foiz
stavkasi va qaytarish muddati biznesning pul oqimi hamda investitsiya rejasiga muvofiq belgilanishi zarur.
2.   Mikrokredit   olish   tartibini   soddalashtirish   va   innovatsion   tashabbuslarni   qo‘llab-quvvatlash.
Arizalarni   ko‘rib   chiqish   muddatlarini   maqbullashtirish   bilan   birga,   subsidiya   va   boshqa   moliyaviy
rag‘batlardan foydalanish mezonlari ochiq bayon etilishi kerak.
3.   Ishlab   chiqarish   infratuzilmasi   va   moddiy-texnik   bazaga   kirishni   yaxshilash.   Uskunalar   hamda
texnologiyalarni   yangilashni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash,   zarur   ishlab   chiqarish   maydonlaridan
foydalanish shartlarini yengillashtirish korxonalarning unumdorligini oshirishi mumkin.
4.   Kredit   va   lizing   operatsiyalaridagi   xatarlarni   sug‘urta   orqali   taqsimlash.   Sug‘urta   mexanizmlari
kutilmagan yo‘qotishlarning bir qismini qoplashga yordam beradi va moliya tashkilotlari uchun loyihalarni
moliyalashtirishni maqbullashtirishi mumkin.
5.   Davlat   kafilligi   va   grantlarga   murojaat   qilish   jarayonini   qulaylashtirish.   Keraksiz   hujjatlarni
17 qisqartirish,   tanlov   mezonlarini   oldindan   e’lon   qilish   va   qaror   qabul   qilish   tartibini   shaffoflashtirish
ko‘makdan foydalanishni kengaytiradi.
1.1-rasm.   Kichik biznes uchun moliyaviy va iqtisodiy imkoniyatlar 6
6. Innovatsiya va intellektual mulk yaratishni rag‘batlantirish. Yangi texnologiyalarni ishlab chiqish,
ilmiy  natijalarni  tijoratlashtirish  va  nomoddiy  aktivlarni  iqtisodiy  muomalaga  kiritish  uchun  mos  grantlar,
investitsiyalar va maslahat xizmatlari rivojlantirilishi lozim.
6
  Muallif tomonidan iqtisodiy adabiyotlar asosida tuzilgan.
18 Davlat   ko‘magi   kichik   korxonalarning   moliyaviy   imkoniyatlarini   kuchaytirish   bilan   birga,
infratuzilma  va zarur xizmatlardan  foydalanish  shartlarini  ham yaxshilashi  mumkin. Uning  uzoq  muddatli
samarasi   mablag‘   ajratishdan   tashqari,   korxonalar   olgan   resurslardan   qanday   natija   chiqarganiga   qarab
baholanishi kerak.
1.1-rasmda   kichik   biznesni   moliyalashtirish   manbalari   va   ularning   asosiy   tarkibi   jamlangan.
Tizimda   davlat   budjeti   hamda   maxsus   jamg‘armalar   mablag‘lari   bilan   bir   qatorda,   bank   kreditlari,
korxonaning o‘z mablag‘lari, lizing va investitsiya resurslari ham ishtirok etadi. Manbalar o‘rtasidagi nisbat
biznesning turi va loyihaning xususiyatiga qarab farqlanishi mumkin.
Innovatsion   loyihalarni   moliyalashtirish   resurslari   respublika,   hudud   va   korxona   darajasida
shakllanadi.   Har   bir   darajada   mablag‘ni   boshqarish   va   taqsimlash   tartibi   aniq   belgilansa,   mablag‘ning
ustuvor loyihalarga yo‘naltirilishi hamda natijalarni kuzatib borish imkoniyati kuchayadi.
1.2-rasm   innovatsion   va   investitsion   tashabbuslarni   qo‘llab-quvvatlovchi   qo‘shimcha   moliyaviy
manbalarni   ko‘rsatadi.   Ushbu   manbalar   kichik   korxonalarga   an’anaviy   bank   krediti   bilan   cheklanib
qolmasdan, loyihaning mazmuni va xatarlari uchun mos resursni tanlash imkonini beradi.
Innovatsion   moliyalashtirish   manbalarini   mulkchilik   shakli   bo‘yicha   guruhlash   ularning   kelib
chiqishi   va   boshqarilish   usulini   aniqlashtiradi.   Davlat,   xususiy   investorlar   va   korxonaning   ichki   resurslari
o‘ziga  xos shartlarga ega bo‘lgani uchun, ularni birgalikda tahlil qilish moliyaviy modelni to‘g‘ri tanlashga
yordam beradi.
19 1.2-rasm . Kichik biznesda moliyalaviy-iqtisodiy imkoniyatlar 7
Davlat   investitsiyalari   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlashning   muhim   manbalaridan   biridir.   Ular
budjet ajratmalari, davlat qarzlari, davlat aktivlari yoki boshqa shakllarda shakllanib, ustuvor deb topilgan
iqtisodiy va infratuzilmaviy loyihalarga yo‘naltirilishi mumkin.
Kichik   biznesni   moliyalashtirish   tizimi   bir   nechta   manba   va   boshqaruv   darajalarini   birlashtiradi.
Uning   samaradorligi   resurslar   mavjudligi   bilangina   emas,   balki   ularni   tanlash,   taqsimlash,   qaytarish   va
natijasini baholash mexanizmlarining uyg‘unligiga ham bog‘liq.
Milliy   miqyosda   kichik   biznesga   yo‘naltiriladigan   mablag‘lar   budjet   dasturlari,   davlat   moliya
institutlari,   sug‘urta   tizimi   va   ichki   hamda   tashqi   qarz   manbalari   orqali   shakllanishi   mumkin.   Ushbu
vositalar  turli muddat va maqsadlarga  ega bo‘lgani  sababli, ulardan foydalanish  ustuvor vazifalar  asosida
rejalashtirilishi kerak.
7
  Muallif tomonidan iqtisodiy adabiyotlar asosida tuzilgan.
20 Korxona darajasida innovatsion va investitsion faoliyatni moliyalashtirishning tayanch manbalaridan
biri   ichki   resurslardir.   Foydaning   qayta   investitsiya   qilinishi,   jamg‘arilgan   mablag‘lar   va   amortizatsiya
ajratmalari tashqi qarzga ehtiyojni kamaytirishi mumkin, biroq ularning hajmi ko‘pincha biznesning o‘sish
sur’atini to‘liq qoplamaydi.
Innovatsion   loyihalar   uchun   moliyaviy   siyosat   kapitalga   kirish   imkoniyatidan   tashqari,   istiqbolli
tashabbuslarni   tanlash,   loyihalarning   iqtisodiy   asoslanganligini   tekshirish   va   moliyalashtirish   natijalarini
nazorat qilishni ham qamrab olishi zarur.
Tadbirkorlarning   resurslardan   foydalanish   imkonini   kengaytirish   uchun   hududlarda   bo‘sh   yer
maydonlari,   ishlatilmayotgan   bino-inshootlar,   transport   va   ishlab   chiqarish   vositalaridan   foydalanish
shartlarini   qayta  ko‘rib  chiqish   mumkin.  Bunday   aktivlar  mavjud   talab   va   texnik   holatiga   qarab  iqtisodiy
aylanmaga qaytarilishi lozim.
Ishlab   chiqarish   yoki   xizmat   ko‘rsatishni   boshlayotgan   korxonalar   uchun   bino,   yer   va   texnologik
uskunalardan qulay shartlarda foydalanish boshlang‘ich xarajatlarni kamaytiradi. Bu, ayniqsa, o‘z aktivlari
cheklangan, biroq faoliyatini kengaytirish imkoniyatiga ega tadbirkorlar uchun muhim.
Mahsulotni   xalqaro   standartlarga   muvofiq   sertifikatlash   xarajatlarini   qisman   qoplash   kichik
korxonalar   uchun  tashqi   bozorlarga   chiqish   to‘sig‘ini   kamaytiradi.   Sertifikat,   xavfsizlik   va   sifat   talablariga
rioya   qilinishi   eksportga   tayyorgarlikni   oshiradi,   lekin   bu   yordam   aniq   standartlar   va   tasdiqlangan
xarajatlar asosida berilishi kerak.
Moliyalashtirishni   kengaytirishda   xususiy   investorlar,   davlat   tashkilotlari   va   mahalliy   hokimiyat
resurslarini   iqtisodiy   jihatdan   asoslangan   loyihalarda   birlashtirish   mumkin.   Bunday   hamkorlik   mablag‘
manbalarini   diversifikatsiya   qilib,   infratuzilma   va   ishlab   chiqarish   loyihalarining   boshlang‘ich   moliyaviy
yukini taqsimlashga imkon beradi.
Kichik biznesning innovatsion rivoji moliyaviy tartibga solish qoidalari, investitsiya jalb etish shartlari
va   xalqaro   talablarga   moslashish   imkoniyatlari   bilan   chambarchas   bog‘liq.   Shu   bois   moliyaviy
instrumentlar   bilan   bir   qatorda,   korxonalarning   hisobot   yuritish,   texnologik   yangilanish   va   standartlarga
muvofiqlik salohiyatini ham rivojlantirish zarur.
Kichik   biznesni   davlat   tomonidan   qo‘llab-quvvatlash   jarayonida   rivojlanishga   yordam   beruvchi
omillar   bilan   birga,   amaliyot   samaradorligini   pasaytiruvchi   cheklovlar   ham   mavjud.   Ularni   aniqlash
moliyaviy resurslarni yo‘naltirish va rag‘batlantirish choralarini takomillashtirish uchun zarur.
Moliyaviy   ko‘makning   yetarli   bo‘lmasligi   yoki   mavjud   mablag‘larning   ehtiyojlarga   mos
taqsimlanmasligi   innovatsion   tashabbuslarning   amalga   oshishiga   to‘sqinlik   qilishi   mumkin.   Davlat   va
xususiy  sektor  o‘rtasidagi  hamkorlik sust bo‘lsa, istiqbolli  loyihalarni moliyalashtirishdagi  bo‘shliq yanada
kengayadi.
Nomoddiy   aktivlarni   yaratish,   ro‘yxatga   olish,   baholash   va   tijoratlashtirishni   tartibga   soluvchi
me’yorlarning   aniqligi   kichik   biznesning   innovatsion   salohiyatiga   ta’sir   ko‘rsatadi.   Huquqiy   tartiblarning
murakkabligi   yoki   aktivlarning   qiymatini   ishonchli   aniqlash   imkoniyatining   cheklanganligi   ulardan
moliyaviy ta’minot sifatida foydalanishni qiyinlashtiradi.
21 Intellektual   mulk   va   boshqa   nomoddiy   aktivlarga   tayangan   korxonalar   uchun   mos   moliyaviy
vositalarning   yetarli   emasligi   alohida   muammo   hisoblanadi.   Banklar   bunday   aktivlarning   likvidligini
baholashda   qiynalishi   mumkin;   shu   sababli   ekspert   baholash,   kafillik   va   ixtisoslashgan   investitsiya
instrumentlari tizimini rivojlantirish lozim.
Nomoddiy   aktivlar   tarkibiga   ixtirolar,   sanoat   namunalari,   foydali   modellar,   kompyuter   dasturlari,
ma’lumotlar   bazalari,   tovar   belgilari   va   boshqa   intellektual   mulk   obyektlari   kiradi.   Ularning   qiymati
korxonaning   texnologik   salohiyati   va   kelgusidagi   daromad   olish   imkoniyatini   aks   ettirishi   mumkin,   biroq
amaliy baholashda aktivning huquqiy himoyasi va tijoratlashtirish istiqboli ham hisobga olinishi kerak.
Kichik   biznesni   rivojlantirish   uchun   mablag‘larni   faoliyat   yo‘nalishlari   bo‘yicha   ustuvorlik   asosida
taqsimlash  va  moliyaviy   hamda   moddiy   resurslardan   foydalanish   natijasini   baholash   zarur.   Bunda   ishlab
chiqarish   hajmi,   yangi   ish   o‘rinlari,   eksport   va   texnologik   yangilanish   kabi   natijalar   muhim   ko‘rsatkich
bo‘lishi mumkin.
Moliya   institutlari   innovatsion   mahsulotlarni   ishlab   chiqish,   ilmiy   natijalarni   tijoratlashtirish   va
kichik   korxonalarni   texnologik   yangilashga   mablag‘   yo‘naltirish   orqali   iqtisodiy   o‘sishga   ko‘maklashadi.
Bunday yordam samarali bo‘lishi uchun loyihaning bozor talabi, kutilayotgan tushumi va xatarlari oldindan
baholanishi kerak.
Davlat ko‘magining kichik biznes rivojiga ta’sirini bir-biriga bog‘liq bir necha yo‘nalish orqali ko‘rish
mumkin.   Ular   orasida   moliyaviy   resurslarga   kirish,   innovatsion   salohiyatni   rivojlantirish,   huquqiy
sharoitlarni yaxshilash va tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish alohida o‘rin tutadi.
Birinchi   yo‘nalish   qo‘shma   ilmiy-tadqiqot   va   tajriba-konstruktorlik   ishlarini   qo‘llab-quvvatlash,
loyiha   xatarlarini   hamkorlar   o‘rtasida   taqsimlash   va   investitsiyalarni   samarali   boshqarishdan   iborat.
Mazkur   yondashuv   kichik   korxonalar   uchun   o‘z   mablag‘i   hisobidan   amalga   oshirish   qiyin   bo‘lgan
innovatsion ishlarni bajarish imkonini kengaytiradi.
Soliq   siyosati   ham   kichik   biznesning   moliyaviy   imkoniyatlariga   bevosita   ta’sir   qiladi.   Tushunarli   va
prognoz   qilinadigan   soliq   qoidalari   tadbirkorning   erkin   pul   oqimini   rejalashtirishiga   yordam   beradi;
maqsadli   soliq   yengilliklari   esa   texnologiyalarni   yangilash   va   foydani   qayta   investitsiya   qilishni
rag‘batlantirishi mumkin.
Uchinchi muhim yo‘nalish kichik biznesni moliyalashtirishning huquqiy asoslarini mustahkamlash va
moliyaviy  manbalar  tarkibini kengaytirishdir.  Qoidalar  aniq  bo‘lsa,  investor  va  kreditorlar  tavakkalchilikni
ishonchliroq   baholaydi;   muqobil   moliyaviy   instrumentlar   esa   korxonalarning   bank   kreditlariga   haddan
tashqari bog‘liqligini kamaytiradi.
Tadbirkorlikning   kengayishi   yangi   texnologiyalarni   joriy   etish,   ishlab   chiqarishni   modernizatsiya
qilish va sanoat salohiyatini oshirishga turtki beradi. Bunday natijaga erishish uchun biznesning tashabbusi
zarur, biroq uzoq  muddatli  moliyalashtirish  va  malakali  kadrlar  bilan ta’minlash  ham  muhim shart bo‘lib
qoladi.
Savdo va eksport aloqalarining kengayishi, xalqaro standartlarga moslashish hamda tashqi iqtisodiy
sheriklikni   mustahkamlash   milliy   iqtisodiyotning   raqobatbardoshligini   oshiradi.   Kichik   biznes   uchun
22 bunday imkoniyatlar moliyaviy resurslar, sifat talablariga muvofiqlik va eksport bozorlariga oid axborotdan
foydalanish osonlashganida kengayadi.
1.3.   Xorijiy   mamlakatlarda   kichik   biznesni   rivojlantirish   uchun
qo'llaniladigan moliyaviy va iqtisodiy imperativlar.
Yevropa  Ittifoqi   mamlakatlari  tajribasi  kichik  biznesni  qo‘llab-quvvatlash   kredit  ajratish  bilangina
cheklanmasligi,  balki  davlat  buyurtmalari,  eksport  yordami,  soliq   rag‘batlari   va  maslahat  xizmatlari   bilan
birgalikda yuritilishi kerakligini ko‘rsatadi.
Davlat   xaridlarida   kichik   korxonalar   ishtirokini   kengaytirish   ularga   oldindan   prognoz   qilinadigan
buyurtmalar   va   barqarorroq   tushum   manbaini   beradi.   Ayrim   Yevropa   mamlakatlarida   eksport
xarajatlarining bir qismini qoplash mexanizmlari ham qo‘llanadi; bu vositalar kichik biznesning ichki bozor
bilan cheklanib qolmasligiga ko‘maklashadi.
Soliq  vositalari  orqali tadbirkorlar  ixtiyorida  qoladigan  mablag‘  miqdorini oshirish  kichik  biznesni
bilvosita   rag‘batlantirish   usullaridan   biridir.   Bunda   soliq   yengilliklari   aniq   maqsadlar   va   muddatlar   bilan
bog‘lanib, investitsiya yoki bandlikka ta’siri bo‘yicha baholanishi lozim.
Yevropa tajribasini O‘zbekiston sharoitiga tatbiq etishda davlat xaridlariga kichik korxonalarni jalb
etish,   eksport   faoliyatiga   xizmat   qiluvchi   vositalarni   takomillashtirish   va   moliyalashtirish   manbalarini
ko‘paytirish masalalarini birgalikda ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq.
Yevropadagi   amaliyotni   qiyosiy   o‘rganishda   Ispaniya,   Fransiya,   Italiya,   Germaniya   va   Buyuk
Britaniya   misollariga   tayanish   mumkin.   Bu   davlatlarning   tajribasi   kichik   biznesni   kreditlash,   eksportga
ko‘maklashish va davlat buyurtmalaridan foydalanish usullarini taqqoslash imkonini beradi.
Eksportni   qo‘llab-quvvatlashda   davlat   subsidiyalari   ham   muhim   vosita   sifatida   tilga   olinadi.
Hujjatda  Buyuk Britaniyada  eksport  qiluvchi  kompaniyalar  xarajatlarining  50  foizi  qoplanishi,  Germaniya,
Italiya, Irlandiya va Belgiyada esa eksport faoliyati sug‘urta bilan qo‘llab-quvvatlanishi keltirilgan 8
.
1.1-jadval
Rivojlangan mamlakatlarda korxonalar   sektorlar bo'yicha o'sish
(foizda) 9M
amlakatlar	
Sanoat	
Qurilish	
Ulgurji va	
chakana savdo	
Oziq-ovqat	
mahsulotlarini	
ishlab	
chiqaruvchi	
korxonalar	
Xizmatlar	
Boshqa sektorlar
Ispaniya 11 % 13% 28% 9% 16% 23%
Fransiya 23% 0% 20% 5% 17% 35%
8
  Shchenina RK Yevropa Ittifoqi iqtisodiyoti. Darslik. .-M.: KnoRus, 2015.  – 137-  bet  .
9
Jahon banki veb-sayti - www.worldbank.org ma'lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan.
23 Italiya 44% 0% 31% 8% 6% 11%
Germaniya 15% 14% 17% 3% 17% 33%
Buyuk
Britaniya 8% 14% 18% 4% 22% 34%
Germaniyada kichik biznesning kapital bazasini mustahkamlash, ishlab chiqarishni kengaytirish va
innovatsion loyihalarni amalga oshirishga qaratilgan davlat dasturlari qo‘llangan. Keltirilgan ma’lumotlarda
subsidiyalangan kreditlar 1 million yevrogacha, muddati 3–10 yilgacha ekani, davlat subsidiyasi esa kredit
qiymatining   3–10   foizini   tashkil   etishi   qayd   qilinadi.   Deutsche   Compensation   Bank   orqali   taqdim   etilgan
kredit shartlari quyida bayon etiladi:
 kredit summasi 1,0 million yevrogacha;
 kredit bo'yicha yillik foiz stavkasi 5 foizni tashkil etadi;
 kredit   20   yilgacha   muddatga   beriladi   va   kichik   korxona   faoliyatini
kengaytirish  hamda  uni   texnik va  texnologik qayta  jihozlash  xarajatlarining  50
foizidan ko'p bo'lmagan qismini qoplashi kerak;
 Kredit   shartlarining   ayrimida   dastlabki   ikki   yil   davomida   foiz   hisoblanmasligi   nazarda
tutilgan 10
.
Germaniya amaliyotida kichik biznesga beriladigan kreditlar ko‘pincha uzoq muddatli investitsion
ehtiyojlarni qoplashga yo‘naltiriladi. Ayrim dasturlarda davlat foiz yoki asosiy qarz to‘lovlarining bir qismini
subsidiya   orqali   yengillashtiradi.   Dastlabki   davr   uchun   imtiyozli   to‘lov   shartlarining   berilishi   yangi
loyihalarning pul oqimini barqarorlashtirishga yordam beradi.
Buyuk Britaniya va Fransiyada kredit kafilligi fondlari bank kreditlari bilan bog‘liq xatarlarning bir
qismini   o‘z   zimmasiga   olishi   mumkin.   Bu,   ayniqsa,   likvid   garovi   cheklangan,   biroq   iqtisodiy   jihatdan
asoslangan   loyihaga   ega   tadbirkorlar   uchun   muhim:   bank   tavakkalchiligi   kamayganda   kredit   olish
imkoniyati kengayadi.
Yevropa  Ittifoqida  venchur  kapital   fondlarini  rivojlantirish   davlat  siyosati   orqali rag‘batlantiriladi.
Bunday   fondlar   yuqori   tavakkalchilikka   ega   innovatsion   loyihalarni   moliyalashtirib,   yangi   mahsulot   va
texnologiyalarni iqtisodiyotga olib kirish jarayonini tezlashtirishi mumkin.
AQSh   va   Yevropa   mamlakatlarida   faktoring   kichik   biznesning   aylanma   mablag‘larini   to‘ldirishda
qo‘llanadigan   vositalardan   hisoblanadi.   Keltirilgan   ma’lumotlarda   Yevropa   faktoring   xizmatlari
mijozlarining katta qismini yillik aylanmasi taxminan 5 million yevrogacha bo‘lgan korxonalar tashkil etishi
va ularning ulushi qariyb 80 foizga yetishi ko‘rsatiladi.
10
Shchenina RK Yevropa Ittifoqi iqtisodiyoti. Darslik. .-M.: KnoRus, 2015.  –  S.  139-140.
24 AQSh   va   Yevropada   faktoring   regress   huquqi   bilan   ham,   regress   huquqisiz   ham   qo‘llanadi.
Hujjatda   Buyuk   Britaniya,   Fransiya   va   Italiya   ushbu   xizmat   bozori   eng   rivojlangan   davlatlar   qatoriga
kiritilib, global faktoring hajmining taxminan 22 foizi Buyuk Britaniya, 15 foizi Fransiya va 14 foizi Italiyaga
to‘g‘ri kelishi qayd etilgan 11
.
Xorijiy   tajribada   kredit   foizlarining   bir   qismini   subsidiyalash   eksportni   qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlari bilan birga qo‘llanadi.  Foiz yordami qarz mablag‘larining narxini kamaytirsa, eksport krediti
kafolatlari,   sug‘urta   va   tashqi   bozorga   chiqish   xarajatlarini   qoplash   kichik   korxonalarning   xalqaro
savdodagi ishtirokini kuchaytirishi mumkin.
Germaniya va Fransiyada kredit xarajatlarini yengillashtirish uchun ayrim dasturlar doirasida foiz
to‘lovlarining bir qismi davlat tomonidan qoplanadi. Bunday tartib tadbirkorning qarzga xizmat ko‘rsatish
xarajatlarini kamaytirishi mumkin, biroq kredit tavakkalchiligi avtomatik ravishda yo‘qolmaydi. Shu sababli
subsidiyalash   kreditga   layoqatlilikni   baholash,   kafillik   va   qaytarilish   monitoringi   bilan   birga   olib   borilishi
zarur.
Imtiyozli kreditlash modellari ko‘pincha davlat, tijorat banki va qarz oluvchi o‘rtasidagi hamkorlik
asosida ishlaydi. Davlat foiz xarajatlarining belgilangan qismini qoplab, moliyaviy yukni yumshatadi; bank
esa kreditni baholash va undirish bo‘yicha odatdagi mas’uliyatini saqlab qoladi.
Eksport bilan shug‘ullanuvchi kichik korxonalar  davlat ko‘magidan bir necha shaklda foydalanishi
mumkin: eksport xarajatlarining  bir  qismini  qoplash,  kredit  kafolati,  tashqi  savdo  bitimlarini  sug‘urtalash
va   xalqaro   bozor   xatarlarini   kamaytirish.   Germaniya,   Italiya,   Belgiya   va   Irlandiya   tajribasida   eksport
sug‘urtasi tadbirkorlarni ayrim to‘lov va siyosiy xatarlardan himoya qilish vositasi sifatida qayd etiladi.
Eksport xarajatlarini qoplash darajasi turli mamlakatlar va dasturlarda bir xil emas. Umumiy xulosa
shuki,   foiz   subsidiyasi,   kredit   kafolati   va   eksport   sug‘urtasi   uyg‘un   qo‘llansa,   kichik   korxonalarning
moliyaviy barqarorligi va xorijiy bozorlarga chiqish imkoniyatlari oshishi mumkin.
G‘arbiy Yevropa mamlakatlaridagi kredit dasturlari mablag‘ ajratish muddati va qo‘llab-quvvatlash
ulushini   loyihaning   maqsadiga   moslashtirish   bilan   tavsiflanadi.   Keltirilgan   ma’lumotlarda   kichik   biznes
xarajatlarining   40   foizigacha   qismini   qoplash,   yangi   korxonalar   uchun   kreditlarni   15   yilgacha,
modernizatsiya   uchun   esa   10   yilgacha   muddatda   berish   amaliyoti   keltiriladi.   Davlat   institutlari   ayrim
hollarda   korxona   uyushmalarini   ham   moliyalashtiradi.   Yopiq   venchur   fondlari   ro‘yxatga   olinmagan
kompaniyalarga   sarmoya   kiritib,   daromadni   ulushlarni   keyinchalik   sotish   orqali   olishi   mumkin;   ilmiy   va
texnologik fondlar esa tadqiqotlarni tijoratlashtirishga yordam beradi.
Yirik   kompaniyalar   venchur   fondlar   bilan   hamkorlikni   uzoq   muddatli   investitsiya   sifatida   tashkil
etishi   mumkin.   Ayrim   modellarda   fond   kapitaliga   kiritilgan   mablag‘lar   bo‘yicha   tezkor   dividend   talabi
qo‘yilmasligi innovatsion loyihalarga uzoqroq muddatda sarmoya yo‘naltirish imkonini beradi.
Yevropa Ittifoqida davlat xaridlari kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashning iqtisodiy vositasi sifatida
qaraladi.   Davlat   buyurtmalariga   kirish   korxonalarga   sotuvni   rejalashtirish,   pul   tushumlarini
barqarorlashtirish va ishlab chiqarish quvvatlarini bosqichma-bosqich oshirish imkonini beradi.
11
www.worldbank.org - Jahon banki veb-saytidagi ma'lumotlar
25 Tijorat   banklari   kichik   biznesning   aylanma   mablag‘lari,   ishlab   chiqarish   kengayishi,   texnologiya
yangilanishi va investitsion rejalari uchun muhim moliyaviy manba hisoblanadi. Kredit taklifining shartlari
esa bankning resurs bazasi, likvidligi, kapital yetarliligi hamda risklarni boshqarish qobiliyatiga bog‘liq.
Bankning   kredit  berish   qarori  faqat   uning   moliyaviy   holatiga   emas,  balki   qarz   oluvchining   to‘lov
qobiliyati,   kredit   tarixi,   garov   aktivlari   va   loyihaning   iqtisodiy   samaradorligiga   ham   tayanadi.   Kichik
korxonalar   uchun   ushbu   mezonlar   qanchalik   ochiq   va   oldindan   tushunarli   bo‘lsa,   mablag‘   olish
imkoniyatlarini rejalashtirish shunchalik osonlashadi.
AQShda   kichik   biznesni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   mexanizmlari   maxsus   institutlar,   kredit
kafolatlari   va   ularni   tartibga   soluvchi   me’yorlar   majmuasi   orqali   amalga   oshiriladi.   Mazkur   tizim   moliya
resurslariga   kirish   bilan   birga,   kredit   risklarini   nazorat   qilish   va   tadbirkorlarga   maslahat   berishni   ham
qamrab oladi.
AQSh   kichik   biznesi   uchun   bank   kreditiga   chiqishda   aylanma   mablag‘   oqimining   beqarorligi,
garovning   yetishmasligi   va   korxona   faoliyatiga   oid   ma’lumotlarning   cheklanganligi   muammo   bo‘lishi
mumkin.   Shu   sababli   kredit   kafolatlari   va   maslahat   xizmatlari   xususiy   moliyalashtirish   bilan   davlat
ko‘magini bog‘lovchi vosita sifatida qo‘llanadi.
Small Business Administration (SBA) AQShda kichik biznesga ko‘rsatiladigan moliyaviy va maslahat
yordamining   muhim   instituti   hisoblanadi.   Uning   dasturlari   kredit   kafolatlari,   startaplarni   qo‘llab-
quvvatlash va tadbirkorlarning biznesni yuritish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan.
-   biznes-reja   tuzish,   loyihaning   iqtisodiy   asoslanganligini   baholash   va   uni   amalga   oshirish
bosqichlarini rejalashtirish bo‘yicha maslahat berish;
- yangi tashkil etilayotgan korxonalarning faoliyatni boshlashi uchun zarur boshlang‘ich moliyaviy
resurslarga kirishini qo‘llab-quvvatlash;
- tijorat banklari va boshqa kredit tashkilotlaridan qarz oladigan kichik biznes subyektlariga davlat
kafolati orqali kredit olish imkonini kengaytirish;
-   boshqaruv,   moliyaviy   rejalashtirish   va   istiqboldagi   rivojlanish   yo‘nalishlarini   belgilash   bo‘yicha
tadbirkorlarga maslahat xizmatlarini taqdim etish;
Ushbu   yordam   shakllari   yangi   va   kichik   korxonalar   duch   keladigan   boshlang‘ich   moliyaviy
to‘siqlarni   yumshatadi.   Mablag‘   topish   va   biznesni   tashkil   etish   bo‘yicha   amaliy   maslahatlar   birgalikda
taqdim etilganda, tadbirkorlik tashabbuslarini hayotga tatbiq etish imkoniyati ortadi.
Hujjatda AQSh tijorat banklari kichik biznesga taxminan 726 milliard AQSh dollari miqdorida kredit
ajratgani,   mazkur   kreditlarning   qariyb   13   foizi   esa   tegishli   ma’muriy   kafolatlar   doirasida   berilgani
ko‘rsatilgan 12
.
AQShda kichik biznesni moliyalashtirishga qaratilgan maxsus dasturlar qatoriga 504, 7(a) va 7(m)
kabi   yo‘nalishlar   kiradi.   Ular   investitsion   aktivlarni   xarid   qilish,   yangi   korxonalarni   ishga   tushirish   yoki
mablag‘ga   kirish   imkoniyati   cheklangan   tadbirkorlarni   qo‘llab-quvvatlash   kabi   turli   ehtiyojlarga
moslashtirilgan.
12
Kichik biznes iqtisodiyoti: Prezidentga hisobot. Vashington: AQSh hukumati nashriyoti, 2025, 17-bet.
26 504   dasturi   faoliyatini   kengaytirish   yoki   modernizatsiya   qilishni   rejalashtirayotgan   kichik
korxonalarning   investitsion   xarajatlarini   moliyalashtirishga   qaratilgan.   Biznes   tahlilidan   so‘ng   ko‘chmas
mulk, ishlab chiqarish uskunalari va texnologiyalarni xarid qilish uchun 10–20 yil muddatli kredit ajratilishi,
kredit miqdori esa odatda 1 million AQSh dollaridan oshmasligi ko‘rsatilgan.
7(a)   dasturi   yangi   tashkil   etilgan   yoki   faoliyatini   kengaytirayotgan   kichik   biznes   subyektlarining
kreditga   kirishini   davlat   kafolatlari   orqali   yengillashtiradi.   Undan   foydalanish   uchun   korxonaning   kichik
biznes  mezonlariga   mosligi,  loyihaning   tijorat  asoslanganligi  va  o‘z  mablag‘i  yetarli emasligi  kabi talablar
qo‘yiladi; ijobiy kredit tarixi ham baholashda ahamiyat kasb etadi.
7(a)   dasturi   bo‘yicha   davlat   kafolatlari   aylanma   mablag‘lar   uchun   beriladigan   qisqa   muddatli
kreditlarda 10 yilgacha,  investitsion  kreditlarda esa 25 yilgacha  muddatni qamrab oladi. 7(m) dasturi esa
kapital yetishmovchiligi yoki texnik ko‘makka ehtiyoji bor kichik biznesga 35 ming AQSh dollarigacha qisqa
muddatli kredit ajratishga qaratilgan 13
.
AQShning   kichik   biznesni   kreditlash   tizimida   kafolat,   risklarni   boshqarish   va   moliyaviy   nazorat
mexanizmlariga alohida e’tibor  qaratiladi.  Qonunchilik talablari bitim ma’lumotlarini to‘liq yuritish, kredit
majburiyatlarining bajarilishini kuzatish va moliya tashkilotlarining faoliyatini nazorat qilishni ko‘zda tutadi.
Axborotning   ishonchliligi   kreditga   layoqatlilikni   baholash   va   moliyaviy   yo‘qotishlarni   cheklashga   yordam
beradi.
AQShdagi   Yagona   tijorat   kodeksining   9-bobi   kredit   ta’minoti   va   garovga   oid   shartlarni   tartibga
soluvchi   qoidalarni   o‘z   ichiga   oladi.   Mazkur   yondashuv   doirasida   kelishuv   shartlariga   muvofiq   depozit
hisobvarag‘idagi   mablag‘lar,   tovar-moddiy   zaxiralar   va   asosiy   vositalar   kredit   ta’minoti   sifatida   ko‘rib
chiqilishi mumkin. Bunday bitimlarni to‘g‘ri rasmiylashtirish uchun huquqiy va hisob yuritish bo‘yicha bilim
talab etiladi.
AQSh   tajribasida   kredit   ta’minotining   turli   shakllaridan   foydalanish   ko‘lami   keng   ekani   qayd
etiladi.  Keltirilgan  ma’lumotlarda   garov  mexanizmlari   ipoteka   kreditlarining  uchdan   ikki   qismidan   ortig‘i,
kredit   kartalari   qarzlarining   taxminan   to‘rtdan   bir   qismi   va   avtomobil   kreditlarining   qariyb   yettidan   bir
qismi bilan bog‘langan. Ushbu nisbatlarni boshqa mamlakatlarga tatbiq etishda bozor tuzilmasi va huquqiy
sharoitlarni hisobga olish zarur.
Mazkur tizimda kredit muassasalari ayrim kredit majburiyatlarini maxsus maqsadli trast fondlariga
o‘tkazishi,   fondlar   esa   ularni   ta’minlovchi   qimmatli   qog‘ozlarni   chiqarishi   mumkin.   Bunday   tuzilma
moliyaviy oqimlarni boshqarish va ta’minot aktivlari ustidan nazoratni tashkil etishga xizmat qiladi; risklar
qayta taqsimlangani sari banklarning ayrim yo‘qotishlarga duch kelish ehtimoli kamayishi mumkin.
Kredit reyting agentliklari qarz bitimi ta’minotining sifati, likvidligi va tegishli shartlarini tahlil qilib,
baholash   xulosalarini  tayyorlaydi.  Bunday  axborot  banklarga  kredit  xatarini   aniqlash  va  kredit  shartlarini
belgilashda qo‘shimcha asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
AQSh   moliya   bozorining   tartibga   solinishida   axborot   shaffofligi   muhim   o‘rin   egallaydi.   Hisobot
ma’lumotlari va kredit shartlarining  ochiq taqdim etilishi  qarz oluvchilarga takliflarni solishtirish imkonini
13
  Kichik biznes iqtisodiyoti: Prezidentga hisobot. Vashington: AQSh hukumati bosmaxonasi, 20 20 , 20-bet
27 beradi. Hujjatda 1970-yildagi kredit hisobotlariga oid qonun hamda 1974-yilda qabul qilingan teng kredit
imkoniyatlari to‘g‘risidagi qonun mazkur yo‘nalishdagi muhim huquqiy asoslar sifatida ko‘rsatilgan.
Shuningdek, hujjatda 1982-yilda qabul qilingan federal qonun moliya institutlaridan foiz stavkalari
va   kredit   shartlarini   standartlashtirilgan   shaklda   oshkor   etishni   talab   qilishi   qayd   etiladi.   Foizning   yillik
ko‘rsatkichda berilishi hamda boshqa shartlarning belgilangan tartibda e’lon qilinishi qarz oluvchiga kredit
qiymatini tushunishga yordam beradi.
Xorijiy   mamlakatlar  amaliyotida   kichik   biznes   ehtiyojlari  kredit,   mikroqarz,  mikrolizing,  maqsadli
subsidiya   va   soliq   rag‘batlari   orqali   birgalikda  qoplanadi.   Bu  vositalar   aylanma   kapitalni  to‘ldirish,   texnik
bazani   yangilash,   investitsion   loyihalarni   amalga   oshirish   va   biznes   miqyosini   kengaytirishni   qo‘llab-
quvvatlaydi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari kichik biznes uchun qulay institutsional va moliyaviy muhit yaratish
bo‘yicha   katta  tajribaga   ega.  Hujjatda  kichik  va  o‘rta  biznes  Yevropa  Ittifoqi  yalpi  ichki  mahsulotining  50
foizdan ortig‘ini shakllantirishi va korxonalarning 99 foizdan ziyod qismini tashkil qilishi qayd etilgan.
Yevropa   Ittifoqida   davlat   xaridlari   kichik   korxonalarga   davlat   buyurtmachilari   bilan   savdo
aloqalarini yo‘lga qo‘yish, mahsulot va xizmatlarini sotish hamda tushumlarni barqarorlashtirish imkonini
beradi.   Fransiya   bo‘yicha   keltirilgan   manbalarda   davlat   kontraktlarining   25–30   foizga   yaqin   qismi   kichik
biznes hissasiga to‘g‘ri kelishi ta’kidlangan 14
.
G‘arbiy   Yevropada   imtiyozli   kreditlar   ayrim   ma’lumotlarda   kichik   korxona   xarajatlarining   40
foizigacha   qismini   qoplashi   qayd   etilgan.   Yangi   korxonalar   uchun   kredit   muddati   15   yilgacha,
modernizatsiya   uchun   10   yilgacha   bo‘lishi,  foiz   stavkalari   esa  manbada   36–60   foiz  oralig‘ida   ko‘rsatilishi
bayon   qilingan.   Davlat   institutlari   bunday   moliyaviy   yordami   korxonalar   bilan   bir   qatorda   ularning
birlashmalariga ham taqdim etishi mumkin 15
.
Venchur tadbirkorligi uchun yopiq investitsion fondlar tashkil etilgan. Bu
fondlar   birjada   ro‘yxatga   olinmagan   korxonalar   aksiyasini   oladi.   Unda   fond
mablag‘lari   davlat   obligatsiyalari   va   boshqa   yopiq   fondlar   aksiyalariga
sarflanishi mumkin emas. Fondlarning  asosiy daromad manbai u tashkil etilgan
firma   aksiyalarini   sotish   orqali   tarkib   topadi.   Ilmiy   tadqiqot   faoliyati   va
konstruktorlik   ishlanmalari   va   ilmiy   biznesni   qo‘llab   –   quvvatlash   uchun
investitsion   texgologik   fond   va   Amaliy   tadqiqotlar   fondi   ish   yuritadi.   Davlat
tomonidan   har   yili   maxsus   fondlarga   moliyaviy   yordam   ko‘rsatiladi.   Chunki,
venchurli   moliyalashtirish   innovatsion   mahsulotlar   ishlab   chiqarish   imkonini
beradi.
14
 Экономика Европейского Союза, Учебник. Под. ред. проф. Р.К. Щенина. – М.: КноРус, 2012. -  С. 142.
15
  www    .   db    .   com    .  сайти маълумотлари.
28 Davlat   buyurtmalarida   ishtirok   etish   kichik   korxonalarning   sotuv   kanallarini   kengaytirib,   tushum
manbalarini   diversifikatsiya   qiladi.   Yevropa   mamlakatlari   amaliyotida   ushbu   vosita   kichik   biznesning
iqtisodiy faolligi va moliyaviy barqarorligini qo‘llab-quvvatlash mexanizmlaridan biri sifatida qo‘llanadi 16
.
1.2-jadval
Rivojlangan mamlakatlarda kichik va o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llab-
quvvatlashning yillik hajmi 17
,
202 4  yil 1 yanvar holatiga (mlrd. AQSh dollari)
O‘zbekistonda   kichik   biznesni   uzoq   muddatli   rivojlantirishda   davlat   idoralari   va   nodavlat
tashkilotlari   turli   yo‘nalishlarda   ko‘mak   berishi   mumkin.   Tadbirkorlikni   muvofiqlashtiruvchi   organlar,
Savdo-sanoat   palatasi,   fermerlar   uyushmalari   va   tashqi   iqtisodiy   aloqalarga   ixtisoslashgan   tashkilotlar
moliyalashtirishga kirish, huquqiy maslahat va eksport aloqalarini rivojlantirishda yordam beradi.
Hududlarda   ishlab   chiqarishga   ixtisoslashgan   kichik   korxonalarni   ko‘paytirish   uchun   mahalliy
xomashyo, mehnat salohiyati va infratuzilmaga mos loyihalarni rag‘batlantirish lozim. Bunday yondashuv
mahalliy   ishlab   chiqarish   zanjirlarini   kengaytirib,   resurslardan   yuqori   qo‘shilgan   qiymat   yaratishda
foydalanishga yordam beradi.
Germaniya va Fransiya misolida kichik biznes uchun qo‘llanadigan ayrim kredit dasturlarida bozor
stavkasi   bilan   imtiyozli   stavka   o‘rtasidagi   farqni   davlat   mablag‘lari   hisobidan   qoplash   amaliyoti   bayon
etilgan. Bu tartib qarz xarajatlarini kamaytirib, korxona pul oqimi va investitsion rejalari uchun qo‘shimcha
imkoniyat yaratadi; bank risklarini boshqarish esa alohida mexanizmlarni talab qiladi.
Germaniyada   kichik   tadbirkorlik   dasturlari   kapitalni   mustahkamlash,   ishlab   chiqarish
infratuzilmasini   yangilash   va   korxona   faoliyatini   kengaytirishga   ko‘maklashadi.   Davlat   ko‘magidagi
investitsion   mexanizmlar   mavjud   ishlab   chiqarishni   rivojlantirish   va   innovatsion   loyihalarga   sarmoya
yo‘naltirish uchun sharoit yaratadi.
16
 Экономика Европейского Союза, Учебник. Под. ред. проф. Р.К. Ще ч ин. – М.: КноРус, 20 23 . -  С. 142.
17
  www    .   federalreserve    .   gov    .   сайти маълумотлари
29  Keltirilgan   ma’lumotlarda   Germaniyadagi   ayrim   dasturlar   bo‘yicha   imtiyozli   kreditlar   1   million
yevrogacha   miqdorda   va   3–10   yillik   muddatlarda   berilishi   ko‘rsatilgan.   Ba’zi   mexanizmlarda   subsidiya
kredit summasining 3–10 foiziga teng bo‘lishi mumkin.
Hujjatda   Germaniyaning   ayrim   davlat   ko‘magidagi   dasturlari   uchun   kredit   summasi   1   million
yevrogacha,   yillik   foiz   stavkasi   5   foiz,   muddat   20   yilgacha   bo‘lishi   hamda   texnik-texnologik   yangilash
xarajatlarining 50 foizigacha  qoplanishi mumkinligi qayd etilgan.  Shuningdek, ayrim shartlarda kreditning
dastlabki ikki yilida foiz hisoblanmasligi nazarda tutiladi.
Bunday   kredit   mexanizmlari   kichik   biznesning   moliyaviy   yukini   pasaytirib,   uzoq   muddatli
investitsiyalarni amalga oshirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga sharoit yaratadi 18
.
Germaniya   amaliyotidan   uchta   jihatni   ajratish   mumkin:   kreditlarning   uzoq   muddatli
investitsiyalarga   yo‘naltirilishi,   qarz   va   foiz   xarajatlarining   bir   qismini   davlat   qo‘llab-quvvatlashi   hamda
boshlang‘ich davrda imtiyozli to‘lov shartlarining taqdim etilishi. Bu omillar kichik korxonaning pul oqimiga
moslashishiga yordam beradi.
Moliyaviy   yordam   tadbirkorlarning   boshqaruv   ko‘nikmalari   bilan   to‘ldirilganda   samaraliroq
bo‘ladi.   O‘quv   dasturlarida   moliyaviy   rejalashtirish,   biznes-reja   tuzish,   marketing,   raqamli
texnologiyalardan foydalanish va eksportni tashkil etish ko‘nikmalarini rivojlantirish lozim.
Yevropa   Ittifoqida   venchur   kapital   fondlarini   qo‘llab-quvvatlash   kichik   innovatsion   korxonalar
uchun   muqobil   moliya   manbaini   kengaytiradi.   Ushbu   fondlar   yangi   texnologiyalar   va   mahsulotlarni
tijoratlashtirish bilan bog‘liq dastlabki xatarlarni qabul qilishi mumkin.
D.   MakNoton   qishloq   xo‘jaligi   ishlab   chiqaruvchilari   uchun   kelgusida   olinadigan   hosil   kredit
ta’minoti   vazifasini   bajarishi   mumkinligini   ta’kidlaydi.   Biroq   qurg‘oqchilik   kabi   tabiiy   hodisalar   hosil
miqdorini   kamaytirishi   ehtimoli  mavjud.   Shu   bois  bo‘lajak  hosilni   tabiiy   xatarlardan   sug‘urtalash   mazkur
ta’minotning ishonchliligini oshiradi 19
.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasi kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashda davlat xaridlaridan
foydalanish,   kredit   instrumentlarini   diversifikatsiya   qilish   va   bank   xizmatlariga   kirishni   kengaytirish
bir-birini   to‘ldiruvchi   yo‘nalishlar   ekanini  ko‘rsatadi.   Kredit   liniyasi,   alohida   ssuda   va   boshqa   shakllar
tadbirkorlik loyihasining moliyaviy ehtiyoji hamda pul oqimiga qarab tanlanadi. Shuning uchun xalqaro
tajribani   o‘rganishda   faqat   instrument   nomlarini   sanash   emas,   ularning   qaysi   vaziyatda   samara
berishini baholash muhim.
Xitoy   tajribasi   kichik   va   o‘rta   korxonalarni   davlat   siyosati   orqali   qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlarini   tahlil   qilish   uchun   foydali   misoldir.   Ushbu   mamlakatda   tadbirkorlik   siyosati   ishlab
chiqarishni kengaytirish, iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish va xususiy tashabbusni rag‘batlantirish
vazifalari bilan bog‘liq tarzda shakllangan. Natijada davlat yordami va bozor tashabbuslari o‘rtasidagi
munosabat kichik biznesni rivojlantirishning muhim jihatiga aylangan.
18
 Экономика Европейского Союза, Учебник. Под. ред. проф. Р.К. Щенина. – М.: КноРус, 2012. -  С. 139-140.
19
 МакНотон Д. Банковские учреждения в развивающихся странах. Том 1. Пер. с англ.- Вашингтон Д.С.: ИЭР, 1994. – С. 1233-124.
30 Xitoyda   uzoq   davr   mobaynida   amalga   oshirilgan   iqtisodiy   islohotlar   ishlab   chiqarish
salohiyatining   o‘sishi   va   mamlakatning   jahon   xo‘jaligidagi   mavqei   mustahkamlanishiga   olib   keldi.
Ushbu jarayonni tahlil qilish davlat siyosati,  sanoatni rivojlantirish va tadbirkorlik  faoliyati o‘rtasidagi
aloqalarni o‘rganish imkonini beradi.
Xitoyda   kichik   va   o‘rta   biznesning   kengayishi   bozor   taklifini   ko‘paytirish,   ishlab   chiqarish
zanjirlarida  yangi  ishtirokchilarni shakllantirish hamda  bandlikni  qo‘llab-quvvatlash  bilan  bog‘liq. Shu
sababli mazkur sektor tadbirkorlikka oid iqtisodiy siyosatning muhim yo‘nalishi sifatida qaraladi.
  Xitoydagi kichik   va  o‘rta biznes  bo‘yicha  keltirilgan  ma’lumotlarda 2023-yil  martidan  2024-
yil   avgustigacha   6   milliondan   ortiq   yangi   korxona   ish   boshlagani   qayd   etiladi.   Kichik   va   o‘rta
tadbirkorlik subyektlari mamlakatdagi korxonalarning 95 foizidan ortig‘ini tashkil etib, band aholining
50,5   foizini   qamrab   olgan.   2024-yil   1-yanvar   holatida   mazkur   sektorda   11,7   million   ish   o‘rni,   ya’ni
umumiy bandlikning 70 foizidan ortig‘i to‘g‘ri kelgan. Shuningdek, uning YaIMdagi ulushi 60 foizdan,
soliq tushumlaridagi hissasi 50 foizdan, eksport-importning umumiy hajmidagi ulushi esa 70 foizdan
yuqori deb ko‘rsatilgan 20
.
Xitoy   tajribasida   kichik   va   o‘rta   biznesni   rivojlantirishga   ko‘maklashuvchi   choralarning   biri   bank
kreditlashini kengaytirishdan iborat. Tahlil qilinayotgan davrda ushbu korxonalarga yo‘naltirilgan kreditlar
hajmida   o‘sish   kuzatilgani   davlatning   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   mexanizmlari   bilan   biznes   ehtiyojlari
o‘rtasidagi aloqani ko‘rsatadi.
Xitoyning   iqtisodiy   siyosatida   Milliy   rivojlanish  va   islohotlar   komissiyasi   hamda   uning  tarkibidagi
kichik va o‘rta biznesga mas’ul bo‘linmalar muhim o‘rin tutadi. Ushbu tuzilmalar sektorning holati haqidagi
ma’lumotlarni   yig‘adi   va   tahlil   qiladi;   natijalar   esa   qo‘llab-quvvatlash   ustuvorliklarini   belgilash   hamda
davlat choralarini muvofiqlashtirish uchun ishlatiladi.
Xitoyda   kichik   biznes   uchun   axborot   xizmatlarini   rivojlantirish   ham   institutsional   ko‘makning   bir
qismi  hisoblanadi.  China   SME  Online   (CSMEO)  kabi  platformalar   tadbirkorlik  muhitiga  oid  ma’lumotlarni
yig‘ish va ulardan foydalanishni yengillashtirish vazifasini bajaradi.
Mazkur   axborot   tizimlari   davlat   idoralari,   biznes   vakillari   va   jamoatchilikka   kichik   hamda   o‘rta
korxonalarning holati haqida ma’lumot beradi. Ular orqali tarmoqning rivojlanish sur’atlari, bozorga kirish,
tashqi   iqtisodiy   faoliyat   va   boshqa   yo‘nalishlar   bo‘yicha   ma’lumotlarni   operativ   ravishda   tahlil   qilish
mumkin.
CSMEO   tizimining   muhim   jihati   tadbirkorlik   subyektlari   bo‘yicha   ma’lumotlarni   jamlash   bilan
cheklanmay,   kelgusi   rivojlanish   prognozlarini   shakllantirish   va   davlat   dasturlarining   natijadorligi   haqida
xulosa   chiqarish   imkoniyatini   berishidir.   Bu   esa   ko‘mak   choralarini   dalillarga   tayangan   holda
rejalashtirishga xizmat qiladi.
Axborot platformasi korxonalarga biznesni tashkil etish tartiblari, mahsulot va xizmatlarni bozorga
chiqarish,   maslahat   olish   hamda   moliyaviy   tashkilotlar   bilan   aloqa   o‘rnatish   bo‘yicha   ma’lumot   taqdim
20
  China MSME Finance Report (20 24 ) of the Central University of Finance and Economics. p10.
31 etishi mumkin. Mehnat resurslari, hududiy sharoit va boshqa amaliy ma’lumotlarning bir joyda jamlanishi
tadbirkorlarning axborot izlash xarajatlarini kamaytiradi.
O‘zbekistonda kichik biznesning barqaror o‘sishi huquqiy kafolatlar, prognoz qilinadigan iqtisodiy
qoidalar   va   tadbirkorlar   manfaatlarini   himoya   qiluvchi   institutsional   tizimni   talab   qiladi.   Markaziy   va
hududiy   dasturlarni   muvofiqlashtirish,   moliyaviy   xizmatlar   hamda   infratuzilmaviy   yordamni   bir-biriga
bog‘lash korxonalarning ehtiyojlarini aniqroq qondirishga yordam beradi.
Nazariy   tahlil   va   xorijiy   mamlakatlar   tajribasi   asosida   O‘zbekistonda   kichik   biznesni
moliyalashtirish   imkoniyatlarini   oshirish,   tadbirkorlikning   milliy   iqtisodiyotdagi   hissasini   kuchaytirish   va
mavjud cheklovlarni kamaytirish uchun bir nechta amaliy yo‘nalishlarni ajratish mumkin.
Birinchi   navbatda,   imtiyozli   kreditlash   tizimining   tadbirkorlar   uchun   qulayligi   hamda   hududiy
qamrovini   yaxshilash   zarur.   Ariza   topshirish   tartibini   soddalashtirish,   dasturlar   turini   biznes   ehtiyojlariga
mos   ravishda   kengaytirish   va   ulardan   foydalanish   shartlarini   tushunarli   bayon   qilish   ishlab   chiqarish
quvvatlarini oshirish hamda yangi loyihalarni ishga tushirishga yordam beradi.
Ikkinchi   yo‘nalish   hududlarda   ishlab   chiqarish   faoliyatini   tashkil   etayotgan   kichik   korxonalarni
rivojlantirishni   rag‘batlantirishdan   iborat.   Bunda   mahalliy   xomashyo,   malakali   ishchi   kuchi,
kommunikatsiya   tarmoqlari   va   hududning   iqtisodiy   ixtisoslashuvi   hisobga   olinishi   kerak.   Mahalliy
resurslarni   qayta   ishlash   orqali   yuqori   qo‘shilgan   qiymat   yaratish   hududiy   daromad   manbalarini
kengaytiradi.
Uchinchi   yo‘nalish   xalqaro   moliya   institutlari   bilan   hamkorlik   imkoniyatlarini   kengaytirishdir.
Ushbu   institutlarning   kredit   liniyalari,   grantlari   va   maslahat   xizmatlaridan   foydalanish   tartibini
soddalashtirish,   kichik   biznes   vakillariga   zarur   axborot   hamda   hujjat   tayyorlash   bo‘yicha   ko‘mak   berish
muhim.   Hududlarda   moliyaviy   xizmatlarga   kirish   cheklangan   bo‘lsa,   hamkorlik   dasturlarining   joylarda
amaliy ishlashini ta’minlash alohida ahamiyat kasb etadi.
To‘rtinchi   yo‘nalish   mahalliy   korxonalar   uchun   xalqaro   kapital   bozorlariga   chiqish   shartlarini
o‘rganishdan   iborat.  Buning   uchun   korporativ  boshqaruv,   hisobotning   shaffofligi,  investorlar   huquqlarini
himoya qilish va milliy huquqiy talablarni xalqaro amaliyot bilan uyg‘unlashtirish masalalarini ko‘rib chiqish
zarur.   Xalqaro   birja   platformalarida   ishtirok   etish   imkoniyati   esa   korxonalarning   tayyorgarligi   va   tegishli
talablarga mosligidan kelib chiqib baholanishi lozim.
Beshinchi yo‘nalish tadbirkorlarga zarur bo‘lgan iqtisodiy va bozor axborotini taqdim etish tizimini
rivojlantirishdir.   Maxsus   markazlar   yoki   raqamli   platformalar   orqali   talab,   raqobatchilar,   ishlab   chiqarish
sharoitlari,   biznes   yuritish   tartiblari   va   boshqa  amaliy   ma’lumotlarning   ochiq   taqdim   etilishi   qaror  qabul
qilish xarajatlarini kamaytiradi.
Oltinchi   yo‘nalish   tadbirkorlarning   kasbiy   bilimlari   va   boshqaruv   ko‘nikmalarini
mustahkamlashdan iborat. Malaka oshirish va masofaviy ta’lim kurslariga moliyaviy rejalashtirish, biznes-
reja   tuzish,   marketing,   raqamli   vositalar   va   tashqi   savdo   bo‘yicha   amaliy   modullarni   kiritish   maqsadga
muvofiq.
Yettinchi   yo‘nalish   moliyaviy   holati   barqaror   bo‘lgan   kichik   korxonalarni   qimmatli   qog‘ozlar
32 bozoriga bosqichma-bosqich olib chiqish imkoniyatini ko‘rib chiqishdir. Aksiya yoki obligatsiya chiqarishni
rejalashtirayotgan subyektlarga maslahat  va tashkiliy yordam berish bank kreditidan  tashqari kapital jalb
qilish kanallarini kengaytirishi mumkin.
Sakkizinchi   yo‘nalish   tadbirkorlik   bilan   bog‘liq   ma’muriy   tartiblarni   soddalashtirish   va   huquqiy
himoyani kuchaytirishdan iborat. Ariza va loyihalarni ko‘rib chiqish muddatlarini maqbullashtirish, takroriy
talablarni   qisqartirish,   davlat   xizmatlarining   ochiqligini   oshirish   hamda   vakolatlarni   suiiste’mol   qilish
xavfini kamaytirish biznes yuritish xarajatlarini pasaytiradi.
Kichik   biznesni   uzoq   muddatli   rivojlantirish   uchun   tadbirkorlik   erkinligi   va   xususiy   tashabbusni
rag‘batlantiruvchi  muhit zarur. Moliyaviy yordam mexanizmlari real ehtiyojlarga  mos bo‘lishi  bilan birga,
korxonalarning mulkiy huquqlari himoya qilinishi va tadbirkorlar uchun zarur maslahat hamda infratuzilma
xizmatlari   mavjud   bo‘lishi   lozim.   Ana   shu   shartlar   birgalikda   ishlaganidagina   kichik   biznesni   tizimli
rivojlantirish imkoniyati kengayadi.
1-BOB BO‘YIChA XULOSA
1.   Kichik   biznes   subyektlarining   uzluksiz   rivojlanishini   ta’minlash   uchun
turli   moliyalashtirish   vositalarini   bir-birini   to‘ldiradigan   tarzda   qo‘llash   zarur.
Bank kreditlari, mikromoliya, lizing, innovatsion loyihalar uchun investitsiyalar
va   davlat   subsidiyalarini   o‘zaro   muvofiqlashtirish   korxonaga   mos   manbani
tanlash imkonini  beradi. Natijada kapitaldan foydalanish samaradorligi oshishi,
moliyaviy   barqarorlik   kuchayishi   va   investitsion   tashabbuslar   amalga   oshishi
mumkin.
2.   O‘zbekistonda   innovatsion   tadbirkorlikni   moliyalashtirishning   muqobil
yo‘llari,   jumladan   venchur   investitsiyalari   va   kraudfandingni   rivojlantirish
uchun   institutsional   muhitni   takomillashtirish   kerak.   Innovatsion   loyihalar
mualliflari, mahalliy va xorijiy investorlar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish,
ixtisoslashgan   infratuzilmani   rivojlantirish   va   moliyalashtirish   shartlarining
shaffofligini   ta’minlash   muhimdir.   Shuningdek,   mazkur   bozor
ishtirokchilarining   huquq   va   majburiyatlarini   belgilovchi   me’yoriy   asoslarni
yangilash investitsiyalarni jalb etish imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
3.   Xorijiy   tajriba   moliyalashtirish   samarasi   moliyaviy   infratuzilma   va
intellektual   resurslardan   foydalanish   imkoniyatlariga   ham   bog‘liqligini
ko‘rsatadi.   Shu   sababli   ilmiy-texnik   salohiyati   yuqori   kichik   korxonalar   uchun
moliyalashtirish   yo‘llarini   soddalashtirish,   intellektual   mulkni   baholash   va
33 himoya   qilish   tizimini   rivojlantirish   hamda   uni   iqtisodiy   muomalaga   kiritish
imkoniyatlarini kengaytirish lozim. Bunda rivojlangan mamlakatlar amaliyotini
milliy   iqtisodiyotning   institutsional   va   moliyaviy   sharoitlariga   moslashtirish
muhimdir.
4.   Ijobiy   kredit   intizomi   va   soliq   majburiyatlarini   o‘z   vaqtida   bajarish
tarixiga   ega   bo‘lgan   kichik   biznes   subyektlarini   rag‘batlantirish   maqsadida
ularga ajratiladigan kreditlar bo‘yicha garov ta’minotiga qo‘yiladigan talabni 50
foizgacha qisqartirish mexanizmini joriy etish taklif etiladi. Bunday yondashuv
moliyaviy   majburiyatlarini   muntazam   bajarayotgan   tadbirkorlarning   kredit
resurslaridan foydalanishini yengillashtirib, ularning investitsion imkoniyatlarini
kengaytirish   va   biznes   faoliyatini   rivojlantirishga   yordam   beradi.   Bundan
tashqari,   kredit   tarixi   ijobiy   bo‘lgan   mijozlarni   alohida   qo‘llab-quvvatlash
banklarning   qarz   oluvchilar   bilan   bog‘liq   tavakkalchiliklarini   boshqarish   va
kredit   portfeli   sifatini   yaxshilashga   ko‘maklashishi   mumkin.   Natijada,   mazkur
mexanizm   kichik   biznesning   barqarorligini   mustahkamlash,   iqtisodiy   faollikni
oshirish va soliq tushumlari o‘sishiga sharoit yaratishga xizmat qiladi.
2-BOB KICHIK   BIZNES   SUB’EKTLARINING   FAOLIYATINI
MOLIYAVIY-IQTISODIY   AMALDAGI   HOLATI   VA
TENDENSIYALARI
2.1. Kichik   biznes   sub’ektlari   faoliyatini   rivojlantirish   holatining
tahlili
Respublikada   rivojlanish   va   tadbirkorlik   uchun   moliyaviy   va   iqtisodiy
sharoitlar, aytish mumkinki, ko'p yillar davomida doimiy ravishda o'zgarib turdi,
rejimlar,   tarixiy   va   siyosiy   bosqichlar   va   iqtisodiyotning   turli   texnologik
tuzilmalari   ta'sirida.   1990-yillarda   boshlangan   yangi   davr   kichik   biznesning
rivojlanishi   va   o'sishiga   yordam   berdi.   Iqtisodiyotni   demonopolizatsiya   qilish,
bozorga   asoslangan   boshqaruv   usullariga   o'tish,   bozor   infratuzilmasi   va
narxlarini  liberallashtirish siyosati  amalga oshirildi. O'sha  davrdagi eng muhim
bozor   o'zgarishi   xususiylashtirish,   xususiy   mulkni   davlat   mulkidan   tortib   olish
34 edi.   Mintaqaviy   xususiylashtirish   davri   kooperativ   foydaning   ishlab   chiqarish
samaradorligini   oshirish   orqali   emas,   balki   tovarlar   va   xizmatlar   tannarxining
oshishi  orqali oshishi bilan ajralib turdi.
Kichik   biznes   va   xususiy   tadbirkorlikning   O‘zbekiston   yalpi   ichki
mahsulotidagi   ishtiroki   mazkur   sektorning   iqtisodiy   rivojlanishdagi   salmog‘ini
ko‘rsatadi.   Shu   bilan   birga,   tadbirkorlar   biznesni   boshlash,   ishlab   chiqarishni
yo‘lga   qo‘yish   va   faoliyat   ko‘lamini   oshirish   jarayonlarida   mablag‘   jalb   qilish
hamda   ularni   samarali   ishlatishga   doir   to‘siqlarga   duch   keladi.   Ushbu
muammolar   moliyalashtirish   tizimini   takomillashtirish   va   kapital   manbalariga
kirish imkoniyatlarini oshirish zaruratini yuzaga chiqaradi.
Tahlil qilinayotgan davrda kichik biznesning YaIMdagi ulushi 2014-yildagi
61,9   foizdan   2024-yilda   54,3   foizgacha   o‘zgargan.   Mazkur   pasayishning   o‘zi
kichik   biznes   ishlab   chiqarishining   mutlaq   hajmi   qisqarganini   anglatmaydi.
Ko‘rsatkichga   yirik   korxonalar   faoliyatining   kengayishi,   katta   investitsiya
loyihalarining   amalga   oshirilishi   va   asosiy   kapitalga   yo‘naltirilgan   mablag‘lar
o‘sishi   ham   ta’sir   ko‘rsatishi   mumkin.   Shu   sababli   kichik   biznes   holatini
baholashda   YaIMdagi   ulush   bilan   birga   ishlab   chiqarish   hajmi,   bandlik,
investitsion   faollik   va   moliyalashtirish   imkoniyatlari   ham   tahlil   qilinishi   kerak
(2.1-jadval).
2.1 -jadval
O'zbekiston Respublikasining 2014-2024 yillardagi iqtisodiy
ko'rsatkichlari 21
21
  https://stat.uz/ . O‘zbekiston Respublikasi  milliy  statistika qo‘mitasi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan
35 Kichik   korxonalar   tashkil   topgan   paytidan   boshlab   ishlab   chiqarish   va   xizmat   ko‘rsatishni   yo‘lga
qo‘yish, aylanma mablag‘larni to‘ldirish hamda moddiy-texnik bazani yaxshilash uchun moliyaviy resursga
muhtoj   bo‘ladi.   Ayniqsa,   ish   boshlash   davrida   daromad   oqimi   barqarorlashmagani   sababli   mablag‘ga
ehtiyoj kuchliroq seziladi.
Bozor institutlarining rivojlanishi va mulkchilik shakllari uchun teng sharoitlarning kengayishi kichik
biznesning   mustaqil   iqtisodiy   sektor   sifatida   shakllanishiga   zamin   yaratdi.   Bugungi   kunda   mazkur   sektor
ishlab chiqarish va investitsiya jarayonlarida qatnashish, bandlikni ta’minlash va mahalliy bozorlarni tovar
hamda xizmatlar bilan to‘ldirish orqali iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shmoqda. Shuning uchun uning moliyaviy
imkoniyatlarini baholash umumiy iqtisodiy tahlilning muhim qismidir.
36 2. 1-rasm. Kichik tadbirkorlik sub’ektlarining YaIM dagi ulushi 22
2.1-rasm   kichik   biznes   subyektlarining   yalpi   ichki   mahsulotdagi   ulushi   so‘nggi   yillarda   qanday
o‘zgarganini ko‘rsatadi.  Grafikdagi pasayish faqat kichik biznes faoliyatining susayishi bilan izohlanmasligi
mumkin;   shu   davrda   yirik   korxonalar   ishlab   chiqarishining   kengayishi   ham   umumiy   tarkibdagi   ulushga
ta’sir   etadi.   Demak,   ulush   dinamikasini   baholashda   kichik   biznes   hajmi   bilan   birga,   yirik   sektor   o‘sishini
ham hisobga olish lozim.
2.2-rasm   ma’lumotlariga   ko‘ra,   kichik   tadbirkorlik   subyektlari   eksporti   2014-yildagi   3657,8   mln.
AQSh dollaridan 2024-yilda 8973,3 mln. AQSh dollariga yetgan. Bu davrda ko‘rsatkich qariyb uch baravar
oshgan. Ushbu o‘zgarish kichik biznesning tashqi bozorga chiqish imkoniyatlari kengayganini ko‘rsatsa-da,
eksportning barqaror davom etishi mahsulot sifati, logistika, aylanma mablag‘ va eksport operatsiyalarini
moliyalashtirish shartlariga ham bog‘liq.
22
  https://stat.uz/ . O‘zbekiston Respublikasi  milliy  statistika qo‘mitasi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan
37 2.2-rasm. Kichik tadbirkorlik sub’ektlarining maxsulot eksportdagi xajmi
(mln.$) 23
Kichik   biznes   va   xususiy   tadbirkorlik   uchun   ajratilgan   kreditlar   tarkibini   ko‘rib   chiqish   yirik
tadbirkorlik   subyektlariga   yo‘naltirilgan   kreditlar   ulushi   ayrim   davrlarda   yuqoriroq   bo‘lganini   ko‘rsatadi
(2.3-rasm).   Bu   holat   kichik   korxonalar   uchun   kreditga   kirish   shartlarini,   garov   ta’minoti   talablarini   va
moliyalashtirish dasturlarining qamrovini alohida tahlil qilish zarurligini anglatadi.
2.3-rasm. Kichik biznes va tadbirkorlik faoliyatiga ajratilgan kreditlar
ulushi, foizda. 24
Tahlil   natijalari   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   siyosati   izchil   davom   ettirilishi   lozimligini
ko‘rsatadi.   Sektorning   YaIM   yaratishdagi   ishtirokini   kengaytirish,   ishlab   chiqarish   va   xizmatlar   hajmini
oshirish,   bandlikni   ko‘paytirish   va   yangi   mahsulotlarni   bozorga   olib   chiqish   uchun   moliyaviy   resurslar
muhim   omil   bo‘lib   qoladi.   Hududiy   ehtiyojlar   va   korxonalarning   o‘sish   bosqichini   hisobga   olish   yordam
choralarining natijadorligini oshirishi mumkin.
2.2 -jadval
O‘zbekistonda kichik biznes sub’ektlarining iqtisodiy 
faoliyat turlari bo‘yicha tarkibi 25
23
  https://stat.uz/ . O‘zbekiston Respublikasi  milliy  statistika qo‘mitasi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan
24
  Muallif statistik ma'lumotlardan foydalangan.
25
  https://stat.uz        ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan.
38 2.2-jadval   kichik   biznesning   iqtisodiy   faoliyat   turlari   bo‘yicha   tarkibini   aks   ettiradi.   Undagi   ko‘rsatkichlar
savdo   xizmatlari   sektorning   muhim   yo‘nalishlaridan   biri   ekanini   ko‘rsatadi.   Shu   bilan   birga,   tarmoqlar
kesimidagi tarkibni baholashda nafaqat subyektlar soni, balki ishlab chiqarish hajmi, yaratilgan qo‘shilgan
qiymat, bandlik va investitsiya ehtiyojlarini ham solishtirish maqsadga muvofiq.
39 2.3-jadval
Kichik biznes va aholi uchun tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadlari.
ajratilgan kreditlar 26
  milliard so'mlik
Davr Ajratilgan kreditlar shundan  :
Yuridik shaxslar
uchun Yakka tartibdagi
tadbirkorlar uchun Aholiga tadbirkorlik faoliyati
bilan shug'ullanish
imkoniyatini berish.
raqam miqdor raqam miqdor raqam miqdor raqam miqdor
1 2 3 4 5 6 7 8 9
202 4 -yil 507 856 69 770.3 60 811 57 002.9 24 819 3673.1   422 226 9094.4
Yanvar 8 114 3482.0 3733 3226.9 2013 206.1 2,368 49.0
Fevral 21 726 4400.0 4,714 3787.7 2266 307.4 14 746 304.9
Mart 39 694 5766.3 5761 4712.2 2022  278.7 31 911 775.5
Aprel 52 745 5505.0 6 262 4,137.7 2 233 326.3 44 250 1041.0
Balki 45,561 6,254.2 5 267 5 118.9 1893 268.0 38 401 867.2
Iyun 52 282 7 194.8 5789 5,922.9 2 241 306.1 44 252 965.8
Iyul 37 101 4665.6 4 249 3761.7 2180 250.3 31 130 653.6
Avgust 66 541 8480.6 5,428 6,944.7 2582 382.4 58,531 1153.5
Sentyabr 45 508 5,994.3 4,739 4,896.3 2063 324.2 38 706 773.7
Oktyabr 48 522 ta 5,927.9 4,807 4732.2 1968 310.5 41 747 885.3
Noyabr 48 192 5424.0 5,011 4 204.7 1979 351.9 41 202 867.5
Dekabr 41 870 6,675.5 5051 5556.9 1837 361.3 34 982 757.3
26
O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2022-yil uchun statistik byulletenidan olingan ma'lumotlar.
40 2.4-rasm.   2024-yilda   kichik   biznes   va   jismoniy   shaxslarga
tadbirkorlik   faoliyati   uchun   ajratilgan   kreditlar   (sektorlar   bo'yicha,
milliard so'mlarda). 27
2.3-jadvalda berilgan ma’lumotlarga ko‘ra, jami kreditlarning 81,7 foizi yuridik shaxslarga, 5,2 foizi
yakka   tartibdagi   tadbirkorlarga,   13,1   foizi   esa   tadbirkorlik   faoliyati   uchun   jismoniy   shaxslarga
yo‘naltirilgan. 2024-yilda 507 856 ta tashkilotga jami 69 770,3 mlrd. so‘m kredit ajratilgan. Ushbu taqsimot
moliyaviy resurslarning qarz oluvchilar toifasi bo‘yicha tarkibini baholash imkonini beradi.
2.4-rasmdagi   taqsimotda   2024-yilda   sanoat   sohasi   20   312,1   mlrd.   so‘m   yoki   29,1   foiz   bilan
kreditlarning eng katta qismini olgan. Savdo va umumiy ovqatlanish sohasi 24,5 foiz ulushga ega bo‘lgan,
jismoniy shaxslarga tadbirkorlik uchun ajratilgan kreditlar ulushi esa 13,03 foizni tashkil etgan. Tarmoqlar
bo‘yicha   bu   tafovut   kredit   siyosatini   ishlab   chiqishda   sohalarning   kapitalga   bo‘lgan   ehtiyoji   va   qaytarish
imkoniyatlarini hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi.
27
Muallif tomonidan O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 202 4 -yil uchun statistik byulleteni ma'lumotlari asosida tuzilgan.
41 2.4 -  jadval
Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar. 28
 
milliard so'mlik
Davr Ajratilgan
kreditlarning
umumiy hajmi Shu jumladan
"Har bir oila tadbirkor"
dasturi asosida. Fermerlar, fermer
xo'jaliklari va xususiy
tomorqa egalarini qo'llab-
quvvatlash jamg'armasi
hisobidan. Hunarmandchilik
ni rivojlantirish Mahalliy hokimiyat
organlari va Bandlikka
ko'maklashish jamg'armasi
tasarrufidagi mablag'lar
hisobidan.
raqam   miqdor raqam   miqdor raqam   miqdor raqam   miqdor raqam   miqdor
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
202 2 -yil 424 538 9,893.3 410 719 9 379.9 12 011 411.0 1670 ta 85.4 138 17.0
Yanvar 2,602 83.9 2466 74.4 40 2.9 74 2.7 22 3.9
Fevral 14 440 351.9 14,241 342.6 100 5.2 87 3.1 12 1.0
Mart 32 108 861.8 29 348 774.3 2670 ta 82.8 84 3.7 6 1.0
Aprel 44 385 1 101.9 39 755 991.7 4,560 105.6 53 2.9 17 1.8
Balki 38 472 918.7 37,303 878.2 1068 35.0 92 4.6 9 0.9
Iyun 44 521 1089.2 43 815 1061.1 511 17.9 180 8.9 15 1.3
Iyul 31 398 707.3 30 981 682.1 302 19.5 113 5.6 2 0.2
Avgust 58 937 1,229.4 58 119 1 181.8 563 33.8 243 12.6 12 1.3
Sentyabr 39,039 863.1 38 404 823.2 424 29.6 207 9.7 4 0,5
Oktyabr 42 049 937.4 41 226 898.9 574 25.9 242 11.8 7 0.8
Noyabr 41 313 919.2 40 616 885.8 548 23.9 136 8.0 13 1.6
Dekabr 35,274 829.5 34 445 785.9 651 28.9 159 11.8 19 2.9
28
O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 202 2 -yil uchun statistik byulletenidan olingan ma'lumotlar.
42 2.4-jadval   ma’lumotlariga   ko‘ra,   2022-yilda   “Har   bir   oila   —   tadbirkor”   dasturi   doirasida   9,893   mlrd.
so‘mdan ortiq imtiyozli kredit ajratilgan.  Ushbu mablag‘lar  400 mingdan ziyod oilaga  tadbirkorlikni boshlash
yoki daromad keltiruvchi faoliyatni kengaytirish imkonini bergan. Bundan tashqari, 2022-yilda mazkur dastur
uchun   9   901,1   mlrd.   so‘m   miqdorida   resurs   ajratilgani   hamda   moliyalashtirish   qamrovi   kengaygani   qayd
etilgan.
Tadbirkorlik   tashabbuslarini   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   uchun   Yagona   ijtimoiy   himoya   reyestriga
kiritilgan   fuqarolarga   tijorat   banklari   ajratadigan   kredit   summasining   75   foizigacha,   lekin   bazaviy   hisoblash
miqdorining   150   baravaridan   oshmagan   hajmda   davlat   kafolati   berish   mexanizmi   belgilangan.   Kredit
summasining   bir   qismini   kafolat   bilan   ta’minlash   garov   yetishmovchiligi   mavjud   bo‘lgan   mijozlar   uchun
moliyalashtirishga kirishni yengillashtirishi mumkin.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish iqtisodiy o‘sish va bandlikni ta’minlash siyosatining
tarkibiy   qismidir.   Ushbu   sohaning   rivojlanishi   aholining   daromad   topish   imkoniyatlari   va   hududiy   iqtisodiy
faollik   bilan   chambarchas   bog‘liq.   Shuning   uchun   qulay   ishbilarmonlik   muhitini   shakllantirish   bilan   birga,
kredit va boshqa moliyaviy xizmatlardan foydalanish shartlarini ham takomillashtirib borish zarur.
Tijorat   banklari   kichik   korxonalarni   moliyaviy   resurslar   bilan   ta’minlashda,   investitsiya   loyihalarini
moliyalashtirishda  va   ishlab   chiqarish  ko‘lamini   kengaytirishda   asosiy  vositachilardan   hisoblanadi.   Shu  bilan
birga, kreditning qiymati, muddati, garov talablari va qaytarish jadvali korxonaning pul oqimiga mos kelmasa,
qarz   mablag‘i   rivojlanish   imkoniyatini   oshirish   o‘rniga   moliyaviy   bosimni   kuchaytirishi   mumkin.   Shu   sababli
kredit shartlari qarz oluvchining to‘lov qobiliyati bilan uyg‘un bo‘lishi kerak.
Kichik   biznes   odatda   yirik   korxonalarga   qaraganda   boshqaruv   va   ishlab   chiqarish   ko‘lamini   tez
o‘zgartira  oladi.   Bu   xususiyat  talabdagi   o‘zgarishlarga  moslashishda   ustunlik  bersa-da,  resurslar   va  aylanma
mablag‘larning   cheklanganligi   tashqi   shoklar   ta’sirini   kuchaytirishi   mumkin.   Shuning   uchun   kichik   biznesni
qo‘llab-quvvatlash   nafaqat   kredit   ajratish,   balki   bozor   axboroti,   malaka,   texnologiya   va   risklarni   boshqarish
imkoniyatlarini kengaytirishni ham talab etadi.
“So'nggi   yillarda   O'zbekiston   iqtisodiyotida   kichik   biznesni   moliyaviy
qo'llab-quvvatlash   bo'yicha   amalga   oshirilgan   keng   ko'lamli   islohotlar   natijasida
tijorat   banklari   tomonidan   ushbu   sohaga   ko'rsatilayotgan   kreditlar   va
mikromoliyaviy   xizmatlar   hajmi   yildan-yilga   oshib   bormoqda.   Xususan,   2024-
yilda barcha manbalardan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikka ajratilgan kredit
resurslari   hajmi   19564   milliard   so'mni   tashkil   etdi,   bu   2014-yilga   nisbatan   3,2
baravar   ko'p,   mikrokreditlar   hajmi   esa   3,6   baravar   oshib,   4   015   milliard   so'mga
yetdi.   Xususan,   oilaviy   tadbirkorlik   va   hunarmandchilikni   rivojlantirishga   490,3
milliard so'm, ayollar tadbirkorligini rivojlantirishga 2 782,2 milliard so'm va oziq-
ovqat   sanoati   korxonalariga   3   381,4   milliard   so'm   ajratildi.   Shundan   3915,8
milliard   so'mi   nooziq-ovqat   iste'mol   tovarlari   ishlab   chiqaruvchi   korxonalarga,
43 360,2   milliard   so'mi   esa   kasb-hunar   maktablari   bitiruvchilarining   biznes
loyihalarini moliyalashtirishga ajratildi” 29
.
Likvid garovning yetarli bo‘lmasligi kichik tadbirkorlar uchun kreditga kirishni cheklaydigan omillardan
biridir. Korxona istiqbolli loyiha va kelajakdagi pul tushumiga ega bo‘lsa ham, bank talab qiladigan qiymatdagi
mol-mulkka   ega   bo‘lmasligi   mumkin.   Shu   sababli   garov   qiymatini   baholash   bilan   birga,   kredit   tarixi,   pul
oqimining   barqarorligi   va   loyihaning   iqtisodiy   asoslanganligini   hisobga   oluvchi   yondashuvlarni   rivojlantirish
lozim.
2.5- rasm . Davlat dasturlari bo'yicha kichik biznes sub'ektlariga  “Poytaxt
Bank” AJ   tomonidan berilgan kreditlarning qaytarilishi (milliard so'm) 30
Kichik biznesga investitsiya xarajatlari uchun kreditlar berish amaliyotida hal
qilinishi   kerak   bo'lgan   yana   bir   muammo   -   bu   xorijiy   kredit   liniyalari   orqali   jalb
qilingan investitsiya kreditlarining yuqori narxidir. 
2.5-jadval.
Kichik va mikro korxonalarning texnologik, marketing va tashkiliy
innovatsiyalarga sarflagan xarajatlari to'g'risidagi ma'lumotlar 31
YILLAR 2017-
yil 2018-
yil 2019-
yil 2020-
yil 2021-
yil 2023-
yil 2024-
yil
Kichik korxonalar va
mikrofirmalarning
texnologik, marketing va
tashkiliy
innovatsiyalariga
sarflangan xarajatlar
(milliard so'm) 211.4 725.8 1156.8 1939.9 1041.6 1189.4 2006.1
korxonaning o'z
mablag'lari 181 500.2 771.7 1077.6 716.2 878 1246.6
Xorijiy investitsiyalar 6.1 144.7 26.3 191.2 79.3 97.9 151.9
29
  Muallif tomonidan  http://www. Poytaxtbank.uz     veb-saytidan olingan ma'lumotlar asosida tuzilgan     .  
30
Muallif tomonidan  http://www. Poytaxtbank.uz     veb-saytidan olingan ma'lumotlar asosida tuzilgan     .  
31
  O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining statistik byulletenidan olingan ma'lumotlar.
44 Tijorat banklari
kreditlari 23.6 36.6 345.3 596.4 171.2 170.2 554
Boshqa mablag'lar 0.7 44.3 13.5 74.7 74.9 43.3 53.6
45 2.6 -jadval
Kichik va mikrofirmalarning asosiy kapitalga investitsiyalari bo'yicha
moliyalashtirish manbalari 
bo'yicha ma'lumotlar (milliard so'm) 32
YILLAR 2017-
yil 2018-
yil 2019-
yil 2020-
yil 2021-
yil 2023-
yil 2024-
yil
Asosiy vositalarga
investitsiyalar 8442.4 14076.
7 33111.
9 70650.
9 77487.
9 85221.
1 99981
Shu jumladan:
korxonaning o'z
mablag'lari 4702.7 7358.5 14130.
5 14080.
4 28572.
6 26130.
8 28011.
8
Xorijiy investorlar fondlari
862.4 886.3 3940.8 33641.
8 19582.
8 26888 31791.
6
Xorijiy kreditlar
185.1 497.2 1657.8 10680.
2 18427.
2 19873.
8 25689.
6
Boshqa kreditlar
2159.1 4699.2 12369.
1 11144.
1 10411.
4 11700.
3 12401
Boshqa manbalar
533.1 635.5 1013.5 1103.7 493.7 628.2 2087-
yil
Bank   kreditlaridan   foydalanish   imkoniyatining   cheklanishi   kichik   korxonalarning   aylanma
mablag‘larini   to‘ldirish   va   pul   oqimlarini   muvozanatlash   qobiliyatiga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatishi   mumkin.   Kredit
olish   qiyinlashganda   korxonalar   xomashyo   xaridi,   ish   haqi   va   boshqa   operatsion   xarajatlarni   o‘z   vaqtida
qoplashda  qiynaladi;  natijada  ishlab  chiqarish  uzluksizligi  va  shartnoma  majburiyatlarini  bajarish  xavf  ostida
qoladi.  Shu   jihatdan  moliyalashtirishga   kirish  masalasi  faqat  investitsiya  emas,  kundalik  faoliyat  barqarorligi
bilan ham bog‘liq.
2.5-rasmda 2022–2024-yillarda “Poytaxt Bank” AJga davlat  dasturlari doirasida ajratilgan  mablag‘lar
va qaytarilgan kreditlar dinamikasi keltirilgan. Ushbu davrda bankka yo‘naltirilgan kreditlar 283,7 mlrd. so‘mni
tashkil etgan. Kreditlarning qaytishi mablag‘larni keyingi davrda boshqa qarz oluvchilarga yo‘naltirish imkonini
beradi,   biroq   qaytarish   darajasini   baholashda   ajratilgan   summalar,   muddatlar   va   portfel   tarkibi   birgalikda
ko‘rib chiqilishi lozim.
Tijorat banklari kreditlari hajmi va shartlarining tarmoqlar bo‘yicha farqlanishi mablag‘lar iqtisodiyot
bo‘ylab   notekis   taqsimlanishiga   olib   kelishi   mumkin.   Ayrim   yo‘nalishlarda   foiz   stavkalarining   yuqoriligi   yoki
garov   talablari   qat’iyligi   istiqbolli   korxonalarni   moliyalashtirishdan   chetda   qoldirishi   ehtimoli   mavjud.   Shu
sababli   kreditlash   siyosati   tarmoqlar   riskini   hisobga   olishi,   lekin   moliyaviy   xizmatlardan   foydalanish
imkoniyatini asossiz cheklamasligi kerak.
“2022-yilda   “O zbekiston-Yaponiya   kichik   biznesni   qo llab-quvvatlashʻ ʻ
dasturi   (J-USBP)   doirasida   kreditlash”   kredit   liniyasidan   2   578,70   million   so m	
ʻ
daromad   oldi.   Filialning   ushbu   kredit   liniyasi   bo yicha   kredit   portfeli   2024-yil	
ʻ
32
  O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining statistik byulletenidan olingan ma'lumotlar.
46 oxirida   10   944,10   million   so mni   tashkil   etdi.   Bu   ko rsatkich   2021-yil   oxirida   8ʻ ʻ
871,19 million so mni tashkil etdi va kredit portfeli o tgan yilga nisbatan 2 072,91	
ʻ ʻ
million so mga oshdi	
ʻ 33
. Foizlar va asosiy qarz bo yicha oraliq to lovlar o z vaqtida	ʻ ʻ ʻ
qaytariladi   hamda   kreditning   muammoli   bo lib   qolishining   oldini   olish   uchun	
ʻ
muntazam monitoring va tushuntirish ishlari olib boriladi. 
2.5-jadvaldagi   ko‘rsatkichlar   kichik   va   mikrokorxonalarning   texnologik,   marketing   hamda   tashkiliy
yangilanishlarga yo‘naltirgan xarajatlari sezilarli o‘sganini ko‘rsatadi: 2017-yilda ular 211,4 mlrd. so‘mni, 2024-
yilda   esa   2006,1   mlrd.   so‘mni   tashkil   etgan.   Xarajatlarning   bunday   o‘zgarishi   innovatsiyalarni   joriy   etish
bo‘yicha talab oshganini ko‘rsatishi mumkin, biroq sarflar samaradorligi ishlab chiqarish natijasi, unumdorlik
va yangi bozorlar bilan ham solishtirilishi lozim.
33
https     :    //www.mortgagebank.en/en/about/reports/     
47 2.7 -jadval
Oilaviy biznesni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilgan kreditlar haqida ma'lumot (milliard so'm). 34
Yillar Ajratilgan
kreditlarning umumiy
hajmi "Har bir oila
tadbirkori" dasturi
asosida. Fermerlar, fermer
xo'jaliklari va
xususiy tomorqa
egalarini qo'llab-
quvvatlash
jamg'armasi
hisobidan. Hunarmandchilikni
rivojlantirish Mahalliy hokimiyat
organlari va
Bandlikka
ko'maklashish
jamg'armasi
tasarrufidagi
mablag'lar hisobidan.
raqam miqdor raqam miqdor raqam miqdor raqam miqdor raqam miqdor
2021-yil 352 469 8566 ,  3 342976 8196 ,  3 3387 189,0 4584 134 ,  3 122 16 ,  8
2022-yil 424538 9893,3 410719 9379 ,  9 12011 411 ,  0 1670 ta 85 ,  4 138 17,0
2023-yil 472021 9864,3 452449 9259 ,  8 13349 579 ,  5 1500 ta 8 ,  8 73 16 ,  2
34
  O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining statistik byulletenidan olingan ma'lumotlar.
48 2.6-jadvalga   muvofiq,   asosiy   kapitalga   yo‘naltirilgan   investitsiyalar   2017-yildagi   8   442,4   mlrd.
so‘mdan 2024-yilda 99 981,0 mlrd. so‘mga yetgan. Bu o‘sish sarmoya kiritish ko‘lami qariyb o‘n ikki baravar
kengayganini   anglatadi.   Shu   bilan   birga,   korxonalarning   o‘z   mablag‘lari   hisobidan   moliyalashtirgan
investitsiyalari   28   011,8   mlrd.   so‘mni   tashkil   etgani   investitsion   jarayonda   ichki   manbalarning   ham
muhimligini ko‘rsatadi.
2023-yilda oilaviy tadbirkorlik subyektlariga ajratilgan kreditlar 9 864,3 mlrd. so‘mni tashkil qilib, 2022-
yilga nisbatan 29,1 mlrd. so‘mga kamaygan. “Har bir oila — tadbirkor” dasturi doirasida 9 259,8 mlrd. so‘mlik
kreditlar yo‘naltirilgani qayd etiladi. Ushbu raqamlarni baholashda kredit hajmi bilan birga, moliyalashtirilgan
loyihalar   soni,   mablag‘larning   qaytishi   va   yaratilgan   daromadlar   to‘g‘risidagi   ko‘rsatkichlarni   ham   inobatga
olish muhim.
2.7-jadvaldagi   ma’lumotlar   “Poytaxt   Bank”   AJ   tomonidan   biznes   subyektlariga   ajratilgan   kreditlar   va
mikromoliyalash   hajmini   taqqoslash   imkonini   beradi.   Jadvaldagi   dinamika   bank   kreditlari   2019-yildagiga
nisbatan   deyarli   uch   baravar,   mikromoliya   hajmi   esa   taxminan   ikki   baravar   oshganini   ko‘rsatadi.   Ushbu
o‘zgarishlar   moliyaviy   xizmatlar   qamrovi   kengayganidan   dalolat   berishi   mumkin,   biroq   portfel   sifati   va
mablag‘lardan foydalanish natijalarini ham kuzatish zarur.
2.8-jadval. 35
“Poytaxt Bank” AJ   tomonidan biznes sub’ektlariga ajratilgan kreditlar
va mikromoliyalash hajmmi bo‘yicha ma’lumotlar (mln.so‘m)
Yillar Bank kreditlar
hajmi Mikromoliyalash
hajmi
α β IF IFS
2019 107 897,9 44 303,03
0,709 0,291 152 200,93 0,206
2020 110 246,1 43 974,37
0,715 0,285 154 220,47 0,204
2021 80 975,3 45 172,47
0,642 0,358 126 147,77 0,230
2022 74 167,8 41 781,43
0,640 0,360 115 949,23 0,230
2023 78 760,7 40 224,59
0,662 0,338 118 985,29 0,224
2024 302 606,3 64 398,26 
0,825 0,175 367 004,56 0,144
2025 286 527,5 75 164,26
0,792 0,208 361 691,76 0,165
Jadval   ma’lumotlari   bank   kreditlari   hajmi   davr   davomida   bir   xil   sur’atda   o‘zgarmaganini   ko‘rsatadi:
2019-yilda 107 897,9 mlrd. so‘m bo‘lgan ko‘rsatkich 2022-yilda 74 167,8 mlrd. so‘mgacha kamaygan. Ushbu
pasayish   sabablarini   izohlashda   tashqi   iqtisodiy   sharoit,   banklarning   likvidlik   holati   va   kredit   xatarlaridagi
o‘zgarishlarni hisobga olish kerak.
35
  Muallif tomonidan  http://www. Poytaxtbank.uz     veb-saytidan olingan ma'lumotlar asosida tuzilgan     .  
49 Mikromoliyalashtirish   bo‘yicha   ko‘rsatkichlar   2019-yildagi   44   303,03   mlrd.   so‘mdan   2023-yilda   40
224,59   mlrd.   so‘mgacha   kamaygan   bo‘lsa-da,   pasayish   nisbatan   mo‘tadil   kechgan.   Bu   kichik   hajmdagi   va
tezkor   mablag‘ga   ehtiyoji   bo‘lgan   tadbirkorlar   uchun   mikromoliya   hali   ham   ahamiyatli   manba   ekanini
ko‘rsatadi.   Uning   samaradorligini   baholashda   kredit   hajmidan   tashqari,   mijozlar   soni,   muddat   va   qaytarish
ko‘rsatkichlarini ham tahlil qilish lozim.
2024–2025   yillarda   esa   integrallashgan   moliyalashtirish   mexanizmining
samaradorligi   yaqqol   namoyon   bo‘lgan.   Jumladan,   2024   yilda   bank   kreditlari
hajmi 302 606,3 mlrd so‘mgacha, mikromoliyalashtirish hajmi esa 64 398,26 mlrd
so‘mgacha   oshgan.   2025   yilda   ham   mikromoliyalashtirish   hajmining   75   164,26
mlrd   so‘mgacha   o‘sishi   moliya   bozorida   diversifikatsiyalashgan   moliyaviy
xizmatlarga talab ortib borayotganligini ko‘rsatadi.
Integrallashgan modelga ko‘ra :  
α =BK/(BK+MM),   β =MM/(BK+MM), IFS= α × β ,  IF= α BK+ β MM.   
bu   yerda:   α , β   -   moliyalashtirish   samaradorligi   koeffitsientlari.
IFS — integrallashgan moliyalashtirish samaradorligi koeffitsienti
Mazkur   holatlarning   tahlili   kichik   biznes   subyektlarini   moliyalashtirish
mexanizmlarini   diversifikatsiya   qilish   va   muqobil   moliyaviy   instrumentlardan
foydalanish   zarurligini   asoslaydi.   Tadqiqot   natijalaridan   kelib   chiqib,   quyidagi
ilmiy xulosalarni shakllantirish mumkin:
-   kichik   biznesni   moliyalashtirishda   faqat   bank   kreditlariga   tayanish   kredit
resurslarining   cheklanganligi,   qarz   mablag‘lari   qiymatining   o‘zgaruvchanligi   va
kredit   risklarining   yuqoriligi   sharoitida   moliyaviy   barqarorlikni   ta’minlash
imkoniyatlarini cheklaydi;
-   mikromoliyalashtirish   kichik   tadbirkorlarning   qisqa   muddatda   yuzaga
keladigan   pulga   bo‘lgan   ehtiyojini   qoplash,   joriy   hisob-kitoblarni   o‘z   vaqtida
bajarish   va   kundalik   biznes   operatsiyalarining   uzluksizligini   saqlash   uchun
qo‘shimcha imkoniyat beradi;
- bank krediti va mikromoliya vositalarini muvofiqlashtirib qo‘llash korxona
uchun   mablag‘   manbalarini   ko‘paytiradi,   resurslardan   foydalanishni   yaxshilaydi
hamda   moliyaviy   xatarlarni   bir   instrument   doirasida   jamlanib   qolishining   oldini
oladi.
50 Umumiy   baholash   shuni   ko‘rsatadiki,   kichik   biznesni   barqaror
moliyalashtirishda   bank   kreditlari   bilan   mikromoliya   xizmatlari   bir-birini
to‘ldiruvchi   rol   o‘ynashi   mumkin.   Mablag‘   manbasini   korxonaning   ko‘lami,   pul
tushumlari   muntazamligi   va   qarzni   qaytarish   imkoniyatlariga   qarab   tanlash
moliyaviy resurslardan foydalanish natijadorligini oshiradi.
Tahlil natijalariga ko‘ra:
 2019–2023   yillarda   mikromoliyalashtirish   ulushi   o‘rtacha   29–36%
atrofida shakllangan bo‘lib, bu kichik biznes sub’ektlari uchun muqobil moliyaviy
manbalarning ahamiyati yuqori ekanligini ko‘rsatadi. 
 2024–2025   yillarda   bank   kreditlari   koeffitsientining   0,8   darajagacha
oshishi   iqtisodiyotda   yirik   kredit   qo‘llab-quvvatlash   mexanizmlari
faollashganligini anglatadi. 
 Mikromoliyalashtirish   koeffitsientining   0,175–0,208   oralig‘ida
saqlanishi   esa   moliyalashtirish   tizimi   diversifikatsiyalashgan   holda   faoliyat
yuritayotganligini ko‘rsatadi. 
 2.9 -jadval 36
 O‘zbekistonda kichik biznes korxonalarida  ishlab chiqarish va  asosiy
kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi, mlrd. so‘mda
36
  Manba:  O'zbekiston Respublikasi Statistika milliy qumitasi  -  stat.uz
51 
2024 yilda bank kreditlari hajmining keskin o‘sishi natijasida   α  koeffitsienti
0,825   gacha   oshgan,   β   koeffitsienti   esa   0,175   gacha   pasaygan.   Bu   holat
moliyalashtirishning   asosan   bank   sektoriga   bog‘lanib   qolganligini   anglatadi   va
integratsiya darajasini pasaytirgan.
2025-yilda  mikromoliyalashtirish  ko‘lamining kengayishi  bilan  samaradorlik
koeffitsientining 0,165 darajagacha oshgani kuzatilgan. Mazkur holat kichik biznes
subyektlarini   moliyalashtirishda   muqobil   moliyaviy   instrumentlardan   foydalanish
ularning   moliyaviy   resurslarga   bo‘lgan   ehtiyojini   qondirish   va   moliyaviy
barqarorligini   mustahkamlashda   muhim   ahamiyat   kasb   etishini   ko‘rsatadi.
Xususan,   moliyalashtirish   manbalarining   diversifikatsiyalashuvi   tadbirkorlik
subyektlarining   faqat   bank   kreditlariga   bog‘liqligini   kamaytirish,   pul   oqimlarini
muvozanatli   boshqarish   va   mavjud   moliyaviy   imkoniyatlardan   samarali
foydalanish uchun sharoit yaratadi.
52 Shuningdek,   tadqiqot   doirasida   kichik   korxonalar   va   mikrofirmalar
tomonidan   ishlab   chiqarilgan   mahsulotlar,   sotilgan   tovarlar   hamda   ko‘rsatilgan
xizmatlar hajmi va ularning moliyalashtirish manbalari o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil
qilingan.   Mazkur   jarayonda   korxonalarning   ichki   moliyaviy   resurslari,   xorijiy
sarmoyalar hamda tijorat banklari tomonidan ajratiladigan kreditlar asosiy mablag‘
jalb   qilish   manbalari   sifatida   tahlil   qilingan.   Ushbu   manbalar   kesimida   amalga
oshirilgan   tahlil   kichik   biznes   subyektlarining   iqtisodiy   faoliyatini   moliyaviy
ta’minlashda har bir manbaning o‘rni va ahamiyatini baholash, shuningdek, ishlab
chiqarish hamda xizmatlar ko‘rsatish hajmining o‘sishiga ta’sir etuvchi moliyaviy
omillarni aniqlash imkonini beradi.
Regressiya tenglamalari va korrelyatsiya koeffitsientlaridan o'zaro bog'liqlikni
tahlil qilish uchun  foydalanish mumkin (2.8-jadval).
Buning   uchun   Excel   dasturidan   foydalanish   tavsiya   etiladi.   Milliy   darajada
biz   2014-2024   yillarda   mamlakatda   kichik   biznes   subyektlari   tomonidan   ishlab
chiqarilgan tovarlar, ishlar va xizmatlar hajmini  (Y),  korxonaning o'z mablag'larini
(X1 
)  ,  xorijiy investitsiyalarni  (X2 
)  va  tijorat banklaridan olingan kreditlar hajmini
(  X3  ) aniqlaymiz  .
Regressiya  tahlili natijalari
53 Hosil   bo'lgan   Y   omili   va   ta'sir   etuvchi   omillar   (X
1,   X
2,   X
3   X
4   X
5   X
6 )   o'rtasidagi
korrelyatsiyani   aks   ettiruvchi   regressiya   tenglamasini   eng   kichik   kvadratlar   usuli
yordamida quyidagicha ifodalashimiz mumkin:
Y = 0,67+1,72x
1  – 0,18x
2  –
  0,79x
3  +0,003x
4 +
  0,35x
5  +0,01x
6
Ushbu   model   shuni   ko'rsatadiki,   mamlakat   ishlab   chiqarilgan   tovarlar   hajmi
va   moliyalashtirish   manbalari   jihatidan   kichik   biznes   sub’ektlariga   bog'liq.
Modellashtirish   natijalariga   ko'ra,   kichik   biznes   korxonalariga   kiritilgan   asosiy
kapitalga kiritilgan investitsiyalarni bir milliard so'mlik mablag' bilan 1,72 milliard
so'mlik mahsulotlar yaratish salohiyatiga ega ekanligini ko‘rishimiz mumkin.  
2.2. Kichik  biznes faoliyatini innovatsion rivojlantirish va q o` llab -
quvvatlash holatini tahlil qilish
Raqobat   kuchaygan   sharoitda   kichik   korxonalar   mahsulot   va   xizmatlar
sifatini   oshirish,   xarajatlarni   nazorat   qilish   hamda   bozor   talabidagi   o‘zgarishlarga
tez   moslashish   uchun   innovatsion   yechimlarga   ko‘proq   ehtiyoj   sezmoqda.   Yangi
texnologiyalar   va   ishlab   chiqarish   usullarini   joriy   qilish   faoliyat   samaradorligini
oshirish,   mahsulot   turini   yangilash   va   xizmat   ko‘rsatishni   takomillashtirishga
yordam   beradi.   Shu   jihatdan   innovatsiyalar   kichik   biznesning   barqaror
rivojlanishida muhim omildir.
Innovatsiya   ilmiy   izlanish,   texnologik   ishlab   chiqish   yoki   yangi   g‘oyaga
asoslangan  yechimning  amaliyotga  kiritilishini   anglatadi.  U  faqat  yangi  mahsulot
yaratish   bilan   cheklanmay,   ishlab   chiqarish,   boshqaruv,   moliyalashtirish   va
tashkiliy   jarayonlarni   yangilashni   ham   qamrab   olishi   mumkin.   Korxona
54 innovatsion   faoliyati   esa   ilmiy   natijalarni   yangi   texnika,   texnologiya,   boshqaruv
usuli   yoki   iqtisodiy   yechim   sifatida   amaliyotga   tatbiq   etish   jarayonlaridan   tarkib
topadi.
Innovatsion ishlanmalarni joriy etayotgan kichik biznes subyektlari g‘oyani
ishlab chiqishdan tortib uni tijoratlashtirishgacha bo‘lgan bosqichlarda tashkiliy va
moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Bunga texnik yechimni sinovdan
o‘tkazish, loyiha hujjatlarini tayyorlash, huquqiy talablarni bajarish va mahsulotni
bozor   talablariga   moslashtirish   kiradi.   Yangilikni   ommaviy   ishlab   chiqarish
darajasiga   olib   chiqish   ham   mablag‘,   texnologiya   va   boshqaruv   tajribasini   talab
etadi. Mazmuniga ko‘ra innovatsiyalar mahsulot, texnologiya, integratsiyalashgan
yechimlar   hamda   tashkiliy-boshqaruv   usullarida   namoyon   bo‘ladi;   kichik   biznes
uchun mahsulot va texnologik yangilanishlar alohida ahamiyatga ega.
Mazkur   innovatsiyalarning   iqtisodiy   samaradorligi   yangi   mahsulotlarni
yuqori   narxlarda   sotish   orqali   foydani   oshirish   imkonini   beradi.   Biroq   bunday
natija   ma’lum   shartlarga   bog‘liq   bo‘lib,   xususan,   yangi   mahsulotning   bozorda
qondirilmagan   talabni   qondirishi   hamda   samarali   marketing   strategiyasi   orqali
unga   bo‘lgan   talabni   shakllantirish   muhim   hisoblanadi.   Mahsulotning   hayotiylik
davri   bosqichlariga   qarab,   korxona   uzoq   muddat   davomida   yuqori   narx   orqali
qo‘shimcha   foyda   olish   imkoniga   ega   bo‘lmasligi   mumkin,   chunki   raqobatchilar
o‘xshash   mahsulotlarni   arzonroq   narxlarda   taklif   etib,   bozor   narxiga   ta’sir
ko‘rsatadi.   Shu   bois   innovatsion   mahsulotlardan   olinadigan   yuqori   foyda
ko‘pincha   qisqa   muddatli   bo‘lishi   mumkin.   Natijada,   faqat   yuqori   narx
strategiyasiga   tayanish   korxonaning   uzoq   muddatli   maqsadlariga   erishishiga
to‘sqinlik qilishi ehtimoli mavjud.
Innovatsion   mahsulotlarni   bozorga   chiqarish   korxonalarga   yangi
iste’molchilar   qatlamini   jalb   etish,   talabni   yaxshiroq   qondirish   va   qo‘shimcha
daromad   manbalarini   yaratish   imkonini   beradi.   Yangi   texnologiyalar   esa   biznes
jarayonlarini   bozor   o‘zgarishlariga   moslashtirish,   mahsulot   assortimentini
kengaytirish   va   iste’molchilar   ehtiyojiga   muvofiq   taklif   ishlab   chiqishni
yengillashtiradi.
55 Kichik   korxonalarning   innovatsion   loyihalari   ichki   va   tashqi
moliyalashtirish   manbalari   hisobidan   amalga   oshirilishi   mumkin.   Bunga
korxonaning o‘z kapitali, xususiy  investorlar, bank kreditlari, qarz mablag‘lari  va
davlat   ko‘magi   kiradi.   Bank   krediti   uskunalarni   xarid   qilish,   texnologiyalarni
yangilash va ishlab chiqarish infratuzilmasini  rivojlantirish uchun resurs yaratadi.
Kredit ajratilishidan avval loyiha iqtisodiyoti, texnik amalga oshirish imkoniyati va
kutilayotgan pul oqimlari baholanishi lozim. Shu sababli loyiha hujjatlarida hisob-
kitoblar,   texnik   asos,   sinov   natijalari   va   mahsulot   namunalari   kabi   dalillarning
mavjudligi ahamiyatlidir.
Ayrim   holatlarda   tijorat   banklarining   innovatsion   loyihalarni   qo‘llab-
quvvatlashdagi   ishtiroki   bevosita   kredit   ajratish   bilan   cheklanib   qolmasdan,
loyihaning amalga oshirilish jarayonini muvofiqlashtirish va moliyaviy natijalarini
monitoring   qilishni   ham   qamrab   olishi   mumkin.   Bunday   yondashuv,   ayniqsa,
loyihaning   iqtisodiy   istiqbollari   yetarlicha   asoslangan   va   kutilayotgan   natijalar
tegishli tahlillar bilan tasdiqlangan sharoitda samarali hisoblanadi. Shu bilan birga,
innovatsion   faoliyatning   yuqori   xarajatlar,   noaniqlik   va   uzoq   muddatli   o‘zini
oqlash   davri   bilan   bog‘liq   xususiyatlari   mazkur   loyihalarni   moliyalashtirishda
qo‘shimcha institutsional qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini talab etadi.
Kichik   biznesdagi   innovatsiyalarni   tezlashtirish   davlatning   moliyaviy   va
institutsional   yordamini   rivojlantirishni   talab   qiladi.   Qaytarilmaydigan   yordam,
imtiyozli   kredit,   kredit   kafolati   va   maxsus   innovatsion   dasturlar   korxonalar
kapitalga  erishish   imkoniyatini   kengaytirishi  mumkin.  Bu  choralarning  maqsadga
muvofiq   qo‘llanilishi   yangi   texnologiyalarni   biznes   jarayonlariga   tatbiq   etish,
kichik   biznesning   bozordagi   mavqeini   yaxshilash   va   milliy   iqtisodiyotga
qo‘shadigan hissasini oshirishga yordam beradi.
Keyingi yillarda davom etayotgan iqtisodiy modernizatsiya jarayonining bir
qismi sifatida "O'zbekiston rahbari tez rivojlanayotgan, yuqori salohiyatga ega o'rta
korxonalar   sonini   hozirgi   3500   dan   10   000   gacha   oshirish   zarurligini   ta'kidladi.
Shu   maqsadda,   2023-yil   1-yanvardan   boshlab:   kichik   biznesdan   o'rta   biznesga
o'tayotgan   korxonalar   ikki   yil   davomida   foyda   solig'ining   atigi   50   foizini
56 to'laydilar;   mulkni   sug'urta   qilish   xarajatlarining   50   foizi   davlat   tomonidan
qoplanadi;   soddalashtirilgan   soliq,   moliyaviy   va   statistik   hisobotlar   joriy   etiladi;
davlat   xaridlarida   20   foizlik   kvota   belgilanadi   va   ushbu   xaridlar   doirasida   sotib
olish narxining 50 foizi oldindan to'lanadi (amalda 15 foiz). Maqsad tadbirkorlarga
o z   faoliyatini   kengaytirish   va   yangi   loyihalarni   amalga   oshirish   uchun   qulayʻ
moliyalashtirish tizimini yaratishdir. Shu maqsadda kichik biznes loyihalari uchun
20 trillion so m ajratiladi	
ʻ 37
.
2.6 -rasm. Tijorat banklari tomonidan mikrokreditlash sxemasi. 38
Birinchidan,   bank-moliya   tizimi   kichik   biznesning   joriy   va   investitsion
ehtiyojlarini   moliyaviy   resurslar   bilan   ta’minlashda   muhim   rol   o‘ynaydi.
Mikromoliyaviy   xizmatlar   hamda   mikroqarzlar   korxonaning   kundalik   to‘lovlarini
bajarish,   ishlab   chiqarish   imkoniyatlarini   kengaytirish   va   kichik   investitsion
tashabbuslarni   amalga   oshirish   uchun   mablag‘   manbai   bo‘lishi   mumkin.   Ulardan
samarali   foydalanish   pul   oqimidagi   uzilishlarni   kamaytirib,   korxonaning
operatsion barqarorligini qo‘llab-quvvatlaydi.
Ikkinchidan,   kreditlash   mexanizmlarini   rivojlantirish   va   takomillashtirish
iqtisodiy   siyosatning   muhim   tarkibiy   yo‘nalishlaridan   biri   hisoblanadi.   Samarali
37
  Prezident   Sh.Mirziyoyev   2022-yil   22-avgust   kuni   Xalqaro   Kongress   Markazida   tadbirkorlar   bilan   ochiq
muloqotdan chetlashtirildi. 
38
Ma'lumot www.microfinance.uz veb-saytidan olingan.
57 kredit   tizimi   tadbirkorlik   tashabbuslarini   rag‘batlantirish,   investitsiyalar   uchun
qulay sharoit yaratish va iqtisodiy o‘sish sur’atlarini jadallashtirishga xizmat qiladi.
Shu   bois   xorijiy   mamlakatlarda   shakllangan   ilg‘or   kreditlash   amaliyotini   chuqur
o‘rganish,   uning   samarali   jihatlarini   O‘zbekiston   iqtisodiyotining   o‘ziga   xos
xususiyatlariga moslashtirish alohida ahamiyat kasb etadi.
Uchinchidan,   kichik   biznesni   moliyalashtirish   faqat   bank   kreditlari   bilan
cheklanmaydi.   Byudjetdan   tashqari   fondlar,   xalqaro   moliyaviy   institutlar,
investitsion dasturlar va davlat subsidiyalari ham muhim manbalar sifatida ishtirok
etadi.   Ushbu   manbalarning   integratsiyalashuvi   moliyaviy   barqarorlikni
kuchaytiradi.
To‘rtinchidan,   kichik   biznesning   innovatsion   faoliyatini   rivojlantirish   uchun
moliyaviy   rag‘batlantirish   mexanizmlarini   kengaytirish   zarur.   Xususan,   garov
talablarini   yumshatish,   kredit   shartlarini   soddalashtirish   va   ijobiy   kredit   tarixiga
ega tadbirkorlar ni qo‘llab-quvvatlash investitsion faollikni oshiradi.
Tijorat   banklarining   kichik   biznes   bilan   ishlashi   kredit   ajratishdan   tashqari,
istiqbolli   loyihalarni   saralash   va   moliyaviy   maslahat   xizmatlari   ko‘rsatishni   ham
qamrab   olishi   mumkin.   Bozor   holati,   moliyaviy   rejalashtirish   va   marketing
bo‘yicha axborot taqdim etish tadbirkorlarga o‘z mahsuloti va xizmatlarini talabga
moslashtirishda   ko‘mak   beradi.   Natijada   banklar   va   tadbirkorlar   o‘rtasidagi
munosabatlar   faqat   kredit   operatsiyalari   bilan   cheklanmay,   biznes   rivojlanishini
qo‘llab-quvvatlovchi xizmatlarni ham o‘z ichiga olishi mumkin.
Umumiy jihatdan, kichik biznesning barqaror taraqqiyoti kreditlash tizimining
samaradorligi,   davlat   tomonidan   ko‘rsatiladigan   moliyaviy   va   tashkiliy   yordam
hamda   moliyaviy   infratuzilmaning   rivojlanganlik   darajasi   o‘rtasidagi   uzviy
bog‘liqlikka asoslanadi. Ushbu yo‘nalishlarning muvofiqlashtirilgan holda faoliyat
yuritishi tadbirkorlarning moliyalashtirish manbalariga erishishini yengillashtiradi,
investitsion   imkoniyatlarini   kengaytiradi   va   yangi   texnologik   yechimlarni
amaliyotga tatbiq etishga rag‘bat uyg‘otadi. Buning natijasida iqtisodiy o‘sishning
barqarorligini   ta’minlash,   qo‘shimcha   ish   o‘rinlarini   tashkil   etish   va   ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish uchun qulay sharoitlar vujudga keladi.
58 Likvidligi   yuqori   garov   aktivlariga   nisbatan   qat’iy   talablar   kichik
tadbirkorlarning   kredit   olish   imkoniyatlarini   cheklashi   mumkin.   Bu   muammo
kredit   tarixini   ijobiy   shakllantirgan,   soliq   majburiyatlarini   vaqtida   bajargan   va
barqaror   moliyaviy   ko‘rsatkichlarga   ega   korxonalarga   ham   ta’sir   qilishi   ehtimol.
Shuning   uchun   kredit   shartlarini   belgilashda   garovdan   tashqari,   qarz   oluvchining
kredit   tarixi,   pul   oqimi   va   to‘lov   intizomini   birgalikda   baholash   maqsadga
muvofiq.
Ushbu   cheklovlarni   kamaytirish   maqsadida   kredit   tarixida   salbiy   holatlar
kuzatilmagan,   soliq   majburiyatlarini   belgilangan   muddatlarda   bajarib   kelayotgan
va   moliyaviy   barqarorligi   tasdiqlangan   kichik   biznes   subyektlari   uchun   garov
ta’minoti   talabini   amaldagi   bazaviy   me’yorga   nisbatan   50   foizgacha   qisqartirish
mexanizmini   joriy   etish   taklif   qilinadi.   Bunda   garov   miqdorini   kamaytirish
to‘g‘risidagi qaror qarz oluvchining to‘lov qobiliyati, pul tushumlari va chiqimlari,
kreditni   qaytarish   imkoniyati   hamda   yuzaga   kelishi   mumkin   bo‘lgan   moliyaviy
xatarlar chuqur tahlil qilinganidan so‘ng qabul qilinishi lozim.
Mazkur  mexanizmni  joriy  etish  quyidagi  ijobiy  natijalarga  erishish   imkonini
berishi mumkin:
Bank   va   tadbirkor   o‘rtasidagi   hamkorlikni   mustahkamlash.   Kredit   tarixi   va
moliyaviy   intizomni   kredit   shartlarini   belgilashda   muhim   omil   sifatida   e’tiborga
olish o‘zaro ishonchni oshiradi va hamkorlik munosabatlarini rivojlantiradi.
Kredit   mablag‘laridan   foydalanish   imkoniyatlarini   kengaytirish.   Garov
ta’minotiga   qo‘yiladigan   talablarni   qarz   oluvchining   moliyaviy   holatiga   muvofiq
maqbullashtirish istiqbolli loyihalarni moliyalashtirishni yengillashtiradi.
Aylanma   mablag‘lar   yetishmovchiligini   qisqartirish.   Kredit   resurslaridan
foydalanishning   osonlashishi   korxonalarning   joriy   moliyaviy   ehtiyojlarini   o‘z
vaqtida   qoplashiga   va   ishlab   chiqarish   jarayonlarini   uzluksiz   davom   ettirishiga
ko‘maklashadi.
Bandlikka   ta’siri.   Moliyaviy   resurslardan   foydalanish   imkoniyatlari
yaxshilanganda   tadbirkorlar   ishlab   chiqarish   yoki   xizmat   ko‘rsatish   faoliyatini
kengaytirishi, natijada qo‘shimcha ish o‘rinlari ochishi mumkin.
59 -   budjet   daromadlarini   mustahkamlash:   korxonalar   faoliyati   kengayib,
iqtisodiy   operatsiyalar   rasmiy   shaklda   amalga   oshirilishi   ko‘paygan   sari   soliq
tushumlari bazasini kengaytirish uchun sharoit yuzaga keladi;
-   norasmiy   iqtisodiy   faoliyatni   qisqartirish:   rasmiy   moliyalashtirish
kanallariga   kirish   yengillashishi   tadbirkorlarni   ochiq   hisob-kitoblar   va   qonuniy
faoliyat yuritishga rag‘batlantirishi mumkin.
Tadqiqot   natijalariga   ko‘ra,   garov   talabining   50   foizga   kamaytirilishi
natijasida kichik biznes sub’ektlarining kreditdan foydalanish imkoniyati kengayib,
ularning   ishlab   chiqarish   quvvatlari   va   mahsulot   ishlab   chiqarish   hajmi   o‘sishi
kuzatiladi.   Bu   esa   iqtisodiyot   tarmoqlarida   qo‘shimcha   qiymat   yaratish,   eksport
salohiyatini oshirish va hududiy iqtisodiy faollikni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek,   ushbu   mexanizmni   amalga   oshirishda   banklar   tomonidan
tadbirkorlik sub’ektlarining kredit reytingi, soliq intizomi, moliyaviy hisobotlari va
pul oqimlari tahlili asosida “ishonchli mijoz” mezonlarini shakllantirish maqsadga
muvofiq   hisoblanadi.   Bu   esa   kredit   risklarini   kamaytirish   bilan   bir   qatorda,
moliyaviy resurslarni samarali taqsimlash imkonini beradi.
Iqtisodiy   likvidlik   darajasi   past   bo'lgan   mamlakatlarda   kredit   garovi   kredit
xavfining o'sishini oldini olishning muhim vositasidir.
Bundan tashqari, tijorat banklarini ushbu sohani qo'llab-quvvatlashga undash
maqsadida,   agar   ushbu   sohaga   ajratilgan   kreditlar   hajmi   bank   aktivlarining   20
foizidan oshsa, ularni Markaziy bankning majburiy zaxira talablaridan ozod qilish
to'g'risida   qaror   qabul   qilindi.   Bu   tijorat   banklarining   resurs   bazasini
mustahkamlash va ularning likvidligini oshirish uchun muhimdir.
Tijorat   banklari   tomonidan   ajratilayotgan   kreditlar   kichik   biznesning
rivojlanishida   asosiy   moliyaviy   manbalardan   biri   bo‘lib,   ular   oziq-ovqat
xavfsizligini   ta’minlash,   xizmat   ko‘rsatish   sohasini   kengaytirish   va   iqtisodiy
barqarorlikni   mustahkamlashga   xizmat   qiladi.   Xorijiy   kredit   liniyalari   orqali   jalb
qilinayotgan   mablag‘lar   esa   hududlarda   qo‘shma   korxonalar   tashkil   etish,
investitsion   faollikni   oshirish   va   chekka   hududlarning   iqtisodiy   rivojlanishini
tezlashtirish imkonini beradi.
60 Tijorat   banklari   hamda   ularning   ixtisoslashgan   tarkibiy   bo‘linmalari
moliyaviy   resurslarni   jalb   etish   va   ularni   iqtisodiyotning   ustuvor   yo‘nalishlariga
oqilona   taqsimlashda   muhim   vazifani   bajaradi.   Shu   bilan   birga,   banklar
tadbirkorlik   subyektlariga   marketing,   muhandislik   va   konsalting   yo‘nalishlarida
maslahat   xizmatlarini   taqdim   etish   orqali   investitsiya   loyihalarining   puxta   ishlab
chiqilishi va amaliy natijadorligini oshirishga ko‘maklashadi.
Mikrokreditlash kichik tadbirkorlik subyektlariga biznesni boshlash, mavjud
faoliyatni   kengaytirish   va   ishlab   chiqarish   yoki   xizmat   ko‘rsatish   jarayonlarini
takomillashtirish   uchun   moliyaviy   tayanch   yaratadi.   Bunday   resurslardan   agrar
faoliyat,   hunarmandchilik,   turizm,   sog‘liqni   saqlash   xizmatlari   va   boshqa
yo‘nalishlarda   foydalanish   mumkin.   Kreditlash   natijasi   mablag‘ning   maqsadga
muvofiq   sarflanishi   va   moliyalashtirilayotgan   loyihaning   iqtisodiy
asoslanganligiga bog‘liq.
Mikrokredit   va   boshqa   kichik   hajmdagi   moliyalashtirish   vositalari   yangi
biznesni   tashkil   etish   yoki   amaldagi   korxonaning   operatsion   ehtiyojlarini
qoplashda   muhim   o‘rin   tutadi.   Mablag‘lar   uskuna   xarid   qilish,   xomashyo
zaxirasini   shakllantirish   yoki   xizmatlar   ko‘lamini   kengaytirishga   yo‘naltirilishi
mumkin.   Shuning   uchun   mikrokredit   dasturlari   tadbirkorning   real   ehtiyoji,   pul
oqimi   va   mablag‘ni   qaytarish   imkoniyatini   hisobga   olgan   holda   tashkil   qilinishi
lozim.
Nima   uchun   biz   avvalgi   yillarda   bunday   ijobiy   natijaga   erisha   olmadik,
degan savol tug'iladi. Zamonaviy talablarga muvofiq qonunchilik bazasini yaratish
va normativ hujjatlarni ishlab chiqish, shuningdek, bank faoliyatini liberallashtirish
ularga   ushbu   sohaga   katta   miqdordagi   kreditlarni   yo'naltirish   imkonini   berdi.
Shuning   uchun   ham   davlatimiz   rahbari   banklar   iqtisodiyotimizning
harakatlantiruvchi kuchi sifatida rol o'ynashi kerakligini ta'kidladi.
Bank   tizimini   yanada   liberallashtirish   va   uning   iqtisodiy   mustaqilligini
oshirish,   faoliyatini   bozor   iqtisodiyotiga   bosqichma-bosqich   moslashtirish   va
xalqaro standartlarga javob beradigan bank tizimini shakllantirish zamonaviy davr
talabidir.
61 Bank   tizimini   mustahkamlash   ularga   beradigan   kreditlar   hajmini   oshirish
imkonini   beradi.   Bu   kichik   biznes   uchun   tijorat   banklari   kreditlaridan
foydalanishni ko'paytirish uchun real imkoniyatlar yaratadi. Tabiiyki, bu jarayonda
kredit risklarini boshqarishning yaxshilanish darajasi katta ahamiyatga ega.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida banklar qisqa muddatli moliyaviy ehtiyojga ega
bo‘lgan   korxonalarga   kredit   ajratish   orqali   ularning   uzluksiz   faoliyat   yuritishiga
sharoit   yaratadi.   Kredit   bozori   iqtisodiyotning   muhim   tarkibiy   qismi   bo‘lib,   u
ishlab  chiqarish  jarayonlarini  moliyaviy  jihatdan ta’minlash,  investitsion  faollikni
kuchaytirish hamda iqtisodiy resurslardan samarali foydalanishga xizmat qiladi.
Kichik   biznesni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlashda   kredit   mablag‘lari,   davlat
dasturlari va muqobil moliyalashtirish vositalari o‘rtasidagi  muvozanat muhimdir.
Kreditlar   ishlab   chiqarish   va   xizmat   ko‘rsatishni   rivojlantirishga   yordam   berishi
mumkin, biroq ular bilan bog‘liq xarajat va qaytarish majburiyati korxonaning pul
oqimiga   mos   bo‘lishi   kerak.   Shu   sababli   moliyalashtirish   qarorlari   loyihaning
iqtisodiy salohiyati va qarz oluvchining to‘lov imkoniyatlarini birgalikda baholash
asosida qabul qilinishi maqsadga muvofiq.
O‘zbekistonda   banklar   kichik   innovatsion   korxonalar   uchun   kapital   jalb
qilish   va   faoliyatni   kengaytirishning   asosiy   manbalaridan   biri   bo‘lib   qolmoqda.
Biroq   kreditlash   hajmini   oshirishga   ayrim   institutsional   va   moliyaviy   cheklovlar
ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli bank xizmatlarini tadbirkorlarning ehtiyojlariga
moslashtirish,   arizalarni   ko‘rib   chiqish   muddatini   qisqartirish,   hujjatlashtirish
jarayonini   soddalashtirish   va   muqobil   ta’minot   shakllarini   ko‘rib   chiqish   dolzarb
vazifa hisoblanadi.
Markaziy   bank   tomonidan   yakka   tartibdagi   tadbirkorlar   va   fermer
xo‘jaliklarini   mikrokreditlash   bo‘yicha   ishlab   chiqilgan   tartiblar   kichik   biznes
subyektlarini   moliyaviy   resurslar   bilan   ta’minlashga   qaratilgan.   Bunday
kreditlashda   qarz   mablag‘ining   qaytarilishi,   muddat,   ta’minot   va   maqsadli
foydalanish   bo‘yicha   umumiy   talablar   saqlanadi.   Keltirilgan   tartibga   ko‘ra,
mikrokredit   milliy   yoki   xorijiy   valyutada   berilishi,   kredit   ajratilgan   kundagi   kurs
bo‘yicha   hisoblanganda   5   ming   AQSh   dollaridan   oshmasligi   hamda   shartnoma
62 asosida   uch   yilgacha   muddatga   rasmiylashtirilishi   mumkin.   Shuningdek,   kredit
summasining   50   foizigacha   qismini   naqd   shaklda   ajratish   va   uni   18   oy   ichida
qaytarish sharti nazarda tutilgan.
O‘zbekistonda   tijorat   banklari   tomonidan   kichik   tadbirkorlik   subyektlariga
ko‘rsatilayotgan mikromoliyaviy xizmatlar hajmining ortib borishi  ushbu sektorni
moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   mexanizmlari   rivojlanayotganini   anglatadi.   Bunday
xizmatlar   korxonalarning   moliyaviy   mablag‘larga   bo‘lgan   ehtiyojini   qoplash,
aylanma kapital bilan ta’minlanganlik darajasini yaxshilash hamda ishlab chiqarish
va xizmat ko‘rsatish imkoniyatlarini kengaytirishda muhim vosita hisoblanadi.
Davlat tomonidan kichik biznesga ko‘mak ko‘rsatish mexanizmlarini ishlab
chiqishda bandlik, ishlab chiqarish va moliyaviy barqarorlikka ta’sir ko‘rsatadigan
natijalarni   e’tiborga   olish   zarur.   Moliyalashtirish   dasturlari   mablag‘   jalb   qilish
bilan   birga,   korxonalar   boshqaruv   salohiyatini   oshirish,   bozor   axborotidan
foydalanishni   yaxshilash   va   ishlab   chiqarish   jarayonlarini   takomillashtirish
imkoniyatlarini ham ko‘zda tutishi mumkin.
Muqobil   moliyalashtirish   vositalari   orasida   kraudfanding   alohida   o‘rin
tutadi.   U   ko‘plab   jismoniy   va   yuridik   shaxslardan   internet   platformalari   yoki
boshqa   maxsus   mexanizmlar   orqali   mablag‘larni   jamlash   asosida   istiqbolli
loyihalarni  moliyalashtirish   usuli  hisoblanadi.   Kraudfanding,  ayniqsa,   an’anaviy
kreditlash   mezonlariga   to‘liq   javob   bermaydigan,   biroq   innovatsion   salohiyatga
ega   bo‘lgan   loyihalar   uchun   qo‘shimcha   moliyaviy   imkoniyatlar   yaratishi
mumkin.   Bunda   mablag‘   jalb   qilish   shartlari   kraudfanding   modeliga,   ya’ni
xayriya, mukofot, qarz yoki  ulushli investitsiya shakliga qarab farqlanadi.
Kraudfanding   kichik   biznes   uchun,   ayniqsa,   an’anaviy   kreditlar   bilan
moliyalashtirish   qiyin   bo‘lgan   innovatsion   g‘oyalarni   qo‘llab-quvvatlashda
muqobil   manba   bo‘la   oladi.   Ushbu   mexanizmning   samarali   ishlashi   huquqiy
tartibga   solishning   aniqligi,   investorlar   manfaatlarining   himoyasi,   moliyaviy
axborotning ochiqligi va loyihalarni tanlash mezonlarining shaffofligiga bog‘liq.
Zarur   shartlar   ta’minlansa,   kraudfanding   kapital   jalb   etish   kanallarini
ko‘paytirish   va   istiqbolli   tashabbuslarni   amaliyotga   olib   chiqishda   yordam
63 berishi mumkin.
Imtiyozli   mikrokreditlash   oilaviy   tadbirkorlik   va   kichik   biznesning
moliyaviy   imkoniyatlarini   oshirish,   bandlikni   kengaytirish   hamda   daromad
manbalarini ko‘paytirishga qaratilgan. Mazkur vosita oliy va professional  ta’lim
bitiruvchilari, harbiy xizmatdan qaytgan fuqarolar va mehnat faoliyatida ishtirok
etmayotgan   aholi   uchun   tadbirkorlik   boshlash   imkonini   kengaytirishi   mumkin.
Shuningdek,   kam   daromadli   oilalarning   xo‘jalik   tashabbuslarini   moliyaviy
jihatdan qo‘llab-quvvatlash ham uning muhim vazifalaridan biridir.
Mikrokreditlar   yangi   ishlab   chiqarish   tashkil   etish,   mavjud   korxonalarni
kengaytirish   va   xizmat   ko‘rsatish   tashabbuslarini   amalga   oshirish   uchun
yo‘naltirilishi mumkin. Ushbu mablag‘lar uskunalar hamda texnologiyalar xaridi,
ishlab   chiqarish   quvvatlarini   ishga   tushirish   yoki   mavjud   korxonaning   texnik
yangilanishiga   sarflanadi.   Agrar   sohada   esa   urug‘lik,   chorva,   parrandachilik
vositalari,   yem-xashak,   veterinariya   preparatlari   va   o‘g‘itlarni   sotib   olishga
ehtiyoj   yuzaga   kelishi   mumkin.   Mablag‘lardan   maqsadli   foydalanish   ishlab
chiqarishning uzluksizligini ta’minlashga yordam beradi.
Bunday   yondashuvda   venchur   kapital   mexanizmlari   alohida   o‘rin   tutadi,
chunki   ular   innovatsion   loyihalarni   dastlabki   bosqichlarda   moliyalashtirishning
samarali   vositasi   hisoblanadi.   Shu   jarayonda   davlat   investitsiya   muhiti
jozibadorligini   oshirish   va   venchur   kapital   bozorini   rivojlantirishda   muhim
regulyator sifatida ishtirok etadi.
Venchur kapitali asosan dastlabki bosqichlarda yuqori tavakkalchilikka ega
bo'lgan   innovatsion   kichik   kompaniyalarga   moliyaviy   yordam   ko'rsatadi.   Bu
jarayonda   muhim   moliyaviy   manbalar   sifatida   xususiy   investorlar,   investitsiya
institutlari,   pensiya   va   sug'urta   fondlari,   davlat   va   xalqaro   tashkilotlar   ishtirok
etadi.   Bu   venchur   moliyalashtirish   tizimining   ko'p   manbali   va   xilma-xil
tuzilishga ega ekanligidan dalolat beradi.
Amaliy   tajriba   shuni   ko‘rsatadiki,   ayrim   rivojlangan   mamlakatlarda
venchur   kapital   bozoridan   keyingi   bosqichda   yirik   investitsiya   fondlari   orqali
qo‘shimcha   moliyalashtirish   jalb   qilinadi.   Bu   ikki   bosqichli   investitsiya   modeli
64 innovatsion  loyihalarning  bozorga  chiqish  va  kengayish  jarayonini   tezlashtiradi.
Kichik va o‘rta biznes esa innovatsion iqtisodiyotning muhim harakatlantiruvchi
kuchi   bo‘lib,   ular   milliy   daromadning   sezilarli   qismini   shakllantirishga   hamda
texnologik yangilanish jarayonini jadallashtirishga xizmat qiladi.
Venchur moliyalashtirishda investorlarning ikki guruhi mavjud: korporativ
(jamoaviy)   va   individual   venchur   investorlar.   Xususiy   venchur   kapitalidagi   eng
yangi   moliyalashtirish   vositalaridan   biri   bu   kraudfanding   bo'lib,   uning   nomi
inglizcha   "crowd   "   va   "funding   "   so'zlaridan   kelib   chiqqan   bo'lib ,   "davlat
moliyalashtirish"   degan   ma'noni   anglatadi.   Boshqacha   qilib   aytganda,   bu
boshqalarning   tashabbuslarini   qo'llab-quvvatlash   uchun   o'z   pullari   va   boshqa
resurslarini, odatda onlayn tarzda ixtiyoriy ravishda birlashtiradigan odamlarning
jamoaviy   sa'y-harakatlaridir .   Bunday   loyihalar   xayriya   ishlari   (masalan,   tabiiy
ofatlardan   xalos   bo'lish,   mahalliy   aholini   qo'llab-quvvatlash),   siyosiy
kampaniyalar,   startap   va   kichik   biznesni   moliyalashtirish ,   IT   va   ochiq   kodli
qo'llab-quvvatlash va boshqalar kabi keng ko'lamli maqsadlarga ega.
Dastlab,   kraudfanding   notijorat   loyihalar   uchun   tibbiy   davolanish   yoki
ta'limni   moliyalashtirishni   istagan   oz   sonli   onlayn   foydalanuvchilardan   mablag'
yig'ish   usuli   sifatida   ishlatilgan.   Bugungi   kunda   kraudfanding   o'zini   to'laqonli
moliyaviy   vosita   -   venchur   kapital   investitsiyalari   manbai   va   mikrokredit   usuli
sifatida   namoyon   etdi.   Kraudfanding   venchur   moliyalashtirish   modeli   birinchi
marta   dasturiy   ta'minot   ishlab   chiquvchilari   tomonidan   qo'llanilgan.
Kraudfanding   venchur   moliyalashtirish   modelidan   foydalanadigan   eng
muvaffaqiyatli loyihalar qatoriga mashhur Mozilla Firefox brauzeri va AbiWord
matn   protsessori   kiradi .   Ushbu   model   yangi   g'oyani   moliyaviy   qo'llab-
quvvatlashning dastlabki bosqichida o'zini oqlaydi va muvaffaqiyatli deb topadi,
keyin   esa   loyiha   yuqori   rentabellikka   erishganda   va   xavf   kamayganda,   yirik
kompaniyalar   moliyalashtirishga   qo'shiladi.   Xususan,   yuqorida   tilga   olingan
Mozilla   Firefox   loyihasi   so'nggi   o'n   yil   ichida   yirik   investorlardan   317   million
dollarlik   yirik   investitsiyalarni   oldi,   bu   miqdorning   atigi   0,01%   ini   jismoniy
shaxslar   qo'shgan.   Dunyodagi   eng   muvaffaqiyatli   kraudfanding   loyihasi   -
65 Cambrian   House   bo'lib,   u   deyarli   8   million   dollar   yig'di.   Ishtirokchilar   o'z
g'oyalarini   jamoatchilikka   taqdim   etadilar   va   qiziquvchilar   to'g'ridan-to'g'ri
ishtirokchilarga   aylanishi   yoki   ularni   amalga   oshirishga   sarmoya   kiritishi
mumkin.
Dunyoda   ko'plab   kraudfanding   loyihalari   mavjud:   Crowdrise   (xayriya
uchun   mablag'   yig'ish),   Kickstarter   va   IndieGoGo   (ijodiy   loyihalarni   qo'llab-
quvvatlash), OpenlDEO (g'oyalar va konsepsiyalarni yaratish), 33 needs (ijtimoiy
tadbirkorlik   uchun   investitsiyalarni   qidirish),   Start   Some   Good   (ijtimoiy
yo'nalish),   Microplace   (global   qashshoqlikka   qarshi   kurashish   uchun   mablag'
yig'ish), Sparked (ko'ngillilarning ijtimoiy tarmog'i), Ushahidi (ma'lumot olish va
ma'lumotlarni   namoyish   qilish   uchun   ochiq   ma'lumotlarga   ega   bepul   dasturiy
ta'minot   yaratish),   Causes   (Facebook   bilan   integratsiyadan   foydalanish,
NNTlarga   o'z   loyihalarini   amalga   oshirishga   yordam   beradi),   Advert   Activist
(NNTlar uchun reklama va media kompaniyalarini yaratish  ).
MDH   mamlakatlaridan   dagi   birinchi   kraudfanding   loyihalari   2008-yilda
paydo bo'la boshladi, ammo ular  juda sekin va qiyinchilik bilan rivojlandi. Ular
orasida   eng   muvaffaqiyatli   va   qiziqarlilari   WebMoney   to'lov   tizimini   yaratgan
aksioner.ru va capitaller.ru veb-saytlaridir . Birinchisi loyiha uchun zarur bo'lgan
mablag'larni   yig'ishga   imkon   bersa,   ikkinchisi   mablag'larni   investorlar   nazorati
va   qat'iy   hisobdorlik   ostida   sarflashga   imkon   beradi.   Ushbu   faoliyat   uchun
mo'ljallangan   veb-saytning   muvaffaqiyatining   asosiy   sababi   investorlarga
mablag'larning sarflanishini amaliy va real ravishda nazorat qilish imkoniyatidir,
bu esa qo'shimcha investorlarni jalb qiladi.
Tadqiqot   kraudfandingning   rivojlanishidagi   quyidagi   tendentsiyalar   va
omillarni, shu jumladan venchur moliyalashtirish vositasi sifatida aniqladi:
- Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlardagi texnologik yutuqlar,
texnologik   rivojlanishning   hozirgi   darajasi,   Internet   foydalanuvchilariga   fikr
almashish va dolzarb muammolarni hal qilish uchun onlayn qiziqish guruhlariga
qo'shilish imkonini beradi;
- Vositachilarni   yo'q   qilish,   xaridorlar   va   sotuvchilar,   yaratuvchilar   va
66 investorlar,   loyihalar   va   guruhlar   (jamoalar)   o'rtasida   to'g'ridan-to'g'ri   aloqalarni
ta'minlash. An'anaviy biznes modellari juda murakkab, mehnat talab qiladigan va
qimmatga tushadi;
- Tadbirkorlar   nafaqat boshlang'ich kapital uchun, balki qo'shimcha ijtimoiy
tarmoqlarda   targ'ibot   qilish   va   iste'molchilarning   qimmatli   fikr-mulohazalarini
olish uchun ham mablag' yig'ish usuli sifatida kraudfandingni qo'llay boshladilar
.   Ko'pgina   investorlar   loyihalarni   boshidan   oxirigacha   nazorat   qilish,   ularning
rivojlanishini kuzatish va kerak bo'lganda yordam ko'rsatish mumkinligini anglab
yetmoqdalar.
O‘zbekistonda   kraudfanding   va   venchur   investitsiyalari   bozorini
rivojlantirish   bir   qancha   institutsional   va   tashkiliy   vazifalarni   hal   qilishni   talab
qiladi. Innovatsion kichik biznes uchun maxsus moliyaviy infratuzilmaning yetarli
emasligi   istiqbolli   loyihalarni   topish,   investor   bilan   loyiha   muallifi   o‘rtasida
aloqani   tashkil   etish   va   investitsion   xatarlarni   taqsimlashni   qiyinlashtirishi
mumkin. Shuningdek, mablag‘ ajratilgandan keyingi kuzatuv va loyiha natijalarini
baholash   mexanizmlarini   takomillashtirish   zarur.   Shu   bois   ixtisoslashgan
platformalarni   rivojlantirish   va   investorlar   bilan   tadbirkorlar   o‘rtasidagi
hamkorlikni mustahkamlash muhim yo‘nalish hisoblanadi.
Shuningdek, venchur kapital bozori ishtirokchilari va innovatsion korxonalar
o‘rtasidagi   samarali   hamkorlikni   ta’minlaydigan   mexanizmlar   yetarli   darajada
rivojlanmagan   bo‘lib,   bu   yangi   innovatsion   korxonalarning   paydo   bo‘lishi   va
mavjudlarining   kengayish   jarayonini   sekinlashtirmoqda.   Mahalliy   investorlarning
venchur   kapital   bozoridagi   ishtiroki   pastligi   ham   ushbu   sohaning   rivojlanishiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bundan   tashqari,   fond   bozorining   rivojlanmaganligi   venchur   investitsiyalar
likvidligini   pasaytirib,   investorlarning   investitsiyadan   chiqish   imkoniyatlarini
cheklaydi.   Yuqori   texnologiyali   loyihalarga   investitsiya   kiritish   uchun   yetarli
iqtisodiy rag‘batlar va barqaror daromad istiqbollari mavjud emasligi ham venchur
faoliyatni kengaytirishga to‘sqinlik qiladi.
67 Axborot   ta’minoti   tizimining   zaifligi,   malakali   venchur   menejerlar
yetishmasligi   hamda   tadbirkorlar   orasida   investitsion   madaniyatning   pastligi   ham
ushbu   sohadagi   muhim   muammolar   sirasiga   kiradi.   Shu   bilan   birga,   venchur
investitsiyalarni   qo‘llab-quvvatlovchi   maxsus   normativ-huquqiy   bazaning   yetarli
darajada shakllanmaganligi ham sezilarli cheklovdir.
Venchur   investitsiyalari   bozorida   ishtirok   etuvchi   investorlar   va   moliyaviy
tashkilotlar uchun yetarli rag‘batlar bo‘lmasligi ushbu yo‘nalishning rivojlanishiga
to‘sqinlik   qilishi   mumkin.   Shu   sababli   innovatsion   iqtisodiyotni   rivojlantirish   va
kichik   biznesning   raqobatbardoshligini   oshirish   maqsadida   venchur   kapital
infratuzilmasini,   uni   rag‘batlantiruvchi   iqtisodiy   mexanizmlarni   va   tegishli
huquqiy asoslarni takomillashtirish lozim.
2. 3 .   Kichik  biznesni rivojlantirishda banklar tomonidan
mikro kreditlashning  hozirgi holatining tahlili
O‘zbekistonda   bank-moliya   tizimini   modernizatsiya   qilish   bilan   bir   qatorda,
kichik   biznesni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   va   bank   xizmatlaridan   foydalanish
imkoniyatlarini   kengaytirishga   qaratilgan   islohotlar   olib   borilgan.   Ushbu
yo‘nalishda tadbirkorlarning mablag‘ga bo‘lgan ehtiyojini qondirish, xizmatlardan
foydalanish tartiblarini soddalashtirish va ortiqcha ma’muriy talablarni qisqartirish
muhim vazifalardan hisoblanadi. Bunday chora-tadbirlar xususiy sektorning ishlab
chiqarish hamda xizmat ko‘rsatish imkoniyatlarini rivojlantirishga ko‘maklashadi.
Kichik   biznesni   kreditlash   amaliyoti   amaldagi   qonunchilik   va   me’yoriy-
huquqiy   hujjatlar   asosida   tartibga   solinadi.   Jumladan,   “Banklar   va   bank   faoliyati
to‘g‘risida”, “Mikromoliyalash to‘g‘risida”, “Mikrokredit tashkilotlari to‘g‘risida”,
“Xususiy   mulkni   himoya   qilish   va   mulkdorlar   huquqlarining   kafolatlari
to‘g‘risida”,   “Tadbirkorlik   faoliyati   erkinligining   kafolatlari   to‘g‘risida”,
“Tadbirkorlik   faoliyati   sohasida   ruxsat   berish   tartib-taomillari   to‘g‘risida”,
“Raqobat   to‘g‘risida”   va   “Oilaviy   tadbirkorlik   to‘g‘risida”gi   qonunlar   tegishli
huquqiy asoslar   qatoriga  kiradi.  Ushbu  hujjatlar  bank  va mikromoliya xizmatlari,
mulkiy huquqlar hamda tadbirkorlik faoliyatining qonuniy shartlarini belgilaydi.
68 Ushbu   hujjatlar   tadbirkorlik   subyektlari   uchun   turli   imtiyozlar,   kafolatlar   va
preferensiyalarni   belgilab   beradi.   Jumladan,   imtiyozli   kreditlardan   foydalanish
imkoniyati,   soliq   yukining   yengillashtirilishi,   bojxona   to‘lovlarida   preferensiyalar
hamda ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonlarining soddalashtirilishi shular jumlasidandir.
Markaziy   bank   tomonidan   kichik   biznes   va   tadbirkorlikni   moliyalashtirish
mexanizmlarini   takomillashtirishga   qaratilgan   normativ   hujjatlar   ishlab   chiqilib,
amaliyotga   joriy   etilgan   bo‘lib,   ular   kreditlash   tizimining   samaradorligini
oshirishga xizmat qilgan.
Aholiga moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishni kengaytirish maqsadida mikrokredit
tashkilotlari  faoliyati  yo‘lga qo‘yilgan.  Ushbu tashkilotlar  mikrokredit, mikroqarz
va   mikrolizing   xizmatlarini   amalga   oshiruvchi   yuridik   shaxslar   sifatida   faoliyat
yuritadi.   Bu   esa   kichik   biznes   va   yakka   tartibdagi   tadbirkorlar   uchun   moliyaviy
resurslardan foydalanish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytiradi.
Mikrokreditlar   bo‘yicha   foiz   hisoblash   tartibi   shunday   belgilanganki,
imtiyozli   davrda   foizlar   kredit   berilgan   kundan   boshlab   hisoblanadi,   asosiy   qarz
esa imtiyozli muddat tugagandan so‘ng undiriladi.
Shu bilan birga, mikrokreditlar quyidagi maqsadlar uchun berilmaydi: avvalgi
kredit   yoki   qarzlarni   yopish,   alkogol   va   tamaki   mahsulotlarini   ishlab   chiqarish,
savdo-vositachilik faoliyatini moliyalashtirish, qimor o‘yinlari va tavakkalchilikka
asoslangan   faoliyatni   tashkil   etish,   shaxsiy   iste’mol   uchun   mo‘ljallangan   mulkni
sotib olish, ma’muriy xarajatlarni qoplash, shuningdek mebel va aloqa vositalarini
xarid qilish kabi maqsadlar.
Tijorat banklari uchun kichik biznesni kreditlash tadbirkorlik tashabbuslarini
moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   va   ishlab   chiqarish   salohiyatini   kengaytirishning
muhim   yo‘nalishidir.   Imtiyozli   mikrokreditlar   yangi   ish   o‘rinlarini   tashkil   etish
hamda   aholining   mehnat   faoliyatiga   jalb   qilinishini   qo‘llab-quvvatlashi   mumkin.
Bunda   mablag‘   olish   imkoniyatlari   va   kredit   shartlari   tadbirkorlarning   moliyaviy
holatiga mos bo‘lishi zarur.
Imtiyozli   mikrokreditlashning   maqsadlaridan   biri   oilaviy   tadbirkorlik   va
xususiy biznes orqali bandlikni kengaytirish hamda aholining daromad manbalarini
69 ko‘paytirishdir.   Dasturlar   ta’lim   muassasalari   bitiruvchilari,   harbiy   xizmatdan
qaytganlar,   ishlamayotgan   fuqarolar   va   kam   daromadli   oilalarning   tadbirkorlik
tashabbuslarini   qo‘llash   imkoniyatini   yaratishi   mumkin.   Mahalliy   o‘zini   o‘zi
boshqarish   organlari   bilan   hamkorlik   ushbu   yordamning   ehtiyojmand   guruhlarga
yetib borishi va mahalliy iqtisodiy faollikni oshirishida ahamiyatlidir.
Kichik   tadbirkorlarga   beriladigan   mikrokreditlar   ko‘pincha   yangi   ishlab
chiqarish   faoliyatini   boshlash,   korxonani   kengaytirish   yoki   xizmatlar   turini
ko‘paytirish   uchun   ishlatiladi.   Ular   ishlab   chiqarish   uskunalari,   texnologiyalar   va
asosiy   vositalarni   xarid   qilish,   shuningdek,   mavjud   korxonalarni   texnik   jihatdan
yangilashga   yo‘naltirilishi   mumkin.   Qishloq   xo‘jaligida   bu   mablag‘lar   urug‘lik,
chorva,   parrandalar,   yem-xashak,   veterinariya   vositalari,   o‘simliklarni   himoya
qiluvchi   preparatlar   va   mineral   o‘g‘itlarni   xarid   qilishni   moliyalashtirishda
ishlatiladi.   Xomashyo   va   ishlab   chiqarish   materiallari   bilan   ta’minlanish   esa
korxona faoliyatining uzluksizligini ta’minlash uchun zarurdir.
Mikrokreditlardan foydalanish ishlab chiqarish va qishloq xo‘jaligi bilangina
chegaralanmaydi. Ular hunarmandchilik, xalq amaliy san’ati, uy mehnati, maishiy
xizmatlar,   tibbiyot   va   turizm   bilan   bog‘liq   biznes   tashabbuslarini   ham   qo‘llab-
quvvatlashi   mumkin.   Mazkur   mablag‘lar   mahalliy   mahsulotlar   tayyorlash,
xizmatlar sifatini yaxshilash va yangi tadbirkorlik yo‘nalishlarini yo‘lga qo‘yishda
qo‘shimcha   moliyaviy   manba   yaratadi.   Amaldagi   qonunchilikka   muvofiq   boshqa
faoliyat turlarini moliyalashtirish ham kichik biznes imkoniyatlarini kengaytirishga
xizmat qiladi.
Umuman,   imtiyozli   mikrokreditlash   kichik   biznesning   mablag‘ga   bo‘lgan
ehtiyojini   qondirish,   ishlab   chiqarish   yoki   xizmat   ko‘rsatish   ko‘lamini
kengaytirish,   bandlikni   oshirish   va   hududiy   iqtisodiy   faollikni   rag‘batlantirish
vositasidir.   Uning   samarasi   kreditdan   maqsadli   foydalanish,   loyihaning   iqtisodiy
asoslanganligini   baholash   va   ajratish   shartlarini   tadbirkorning   moliyaviy   holatiga
moslashtirish orqali kuchayadi.
Loyihalarni   ko‘rib   chiqish   jarayonida   banklarga   bir   qator   hujjatlar   taqdim
etilishi   talab   etiladi.   Ular   qatoriga   kredit   summasi   ko‘rsatilgan   ariza,   kredit
70 maqsadi   aniq   bayon   etilgan   biznes-reja   hamda   kredit   ta’minoti   kiradi.   Yakka
tartibdagi tadbirkor yoki dehqon xo‘jaligi rahbari tomonidan pasport ma’lumotlari
taqdim etiladi va uning nusxasi kredit hujjatlariga ilova qilinadi.
Mikrokreditlarni   ajratish   shartlariga   ko‘ra,   mablag‘lar   milliy   valyutada
belgilangan minimal ish haqining muayyan miqdorigacha bo‘lgan hajmda beriladi.
Kredit ta’minoti sifatida mol-mulk qiymatining ma’lum qismi garov sifatida qabul
qilinishi   mumkin.   Kreditlar   odatda   uch   yilgacha   bo‘lgan   muddatga   berilib,   foiz
stavkasi   tomonlar   o‘rtasidagi   kelishuv   asosida   belgilanadi,   biroq   u   Markaziy
bankning   qayta   moliyalash   stavkasidan   oshmasligi   lozim.   Imtiyozli   kreditlash
jamg‘armasi   hisobidan   beriladigan   kreditlarda   esa   foiz   stavkalari   odatda   qayta
moliyalash stavkasining 50 foizidan yuqori bo‘lmaydi.
Fermer   xo‘jaliklari   va   boshqa   kichik   korxonalarga   mikrokredit   ajratish
ularning   ishlab   chiqarish   quvvatlarini   rivojlantirish   va   xo‘jalik   faoliyatini
kengaytirishga   xizmat   qiladi.   Kredit   mablag‘lari   urug‘lik,   chorva,   xomashyo   va
materiallar   xaridiga,   shuningdek,   ishlab   chiqarish   jarayonining   uzluksizligini
ta’minlashga   yo‘naltirilishi   mumkin.   Bu   moliyaviy   resurslar   yetishmovchiligini
qisman kamaytirib, faoliyatni rejalashtirish uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi.
Mikrokredit   olish   uchun   bankka   taqdim   etiladigan   hujjatlar,   odatda,   kredit
ajratish   to‘g‘risidagi   ariza,   loyihaning   iqtisodiy   asoslanganligini   aks   ettiruvchi
biznes-reja   hamda   kredit   ta’minotiga   oid   hujjatlarni   o‘z   ichiga   oladi.   Kreditlash
shartlari   va   qarz   oluvchining   huquqiy   maqomidan   kelib   chiqib,   shaxsni   yoki
tadbirkorlik   subyektini   tasdiqlovchi   qo‘shimcha   hujjatlar   ham   talab   qilinishi
mumkin. Hujjatlarni ko‘rib chiqish jarayonida loyihaning moliyaviy samaradorligi,
kredit   mablag‘laridan   maqsadli   foydalanish   imkoniyati   va   qarzni   qaytarish
salohiyatini baholash muhim ahamiyat kasb etadi.
Oilaviy   tadbirkorlikni   rivojlantirishga   mo‘ljallangan   mikrokreditlash
mexanizmlarida   kredit   miqdori,   mablag‘larni   ajratish   shakli,   kredit   muddati   va
imtiyozli   davr   tegishli   dastur   hamda   amaldagi   me’yoriy   talablar   asosida
belgilanadi.   Ayrim   kredit   dasturlarida   mablag‘larning   bir   qismini   naqd   shaklda
ajratish   imkoniyati   ham   nazarda   tutilishi   mumkin.   Bunday   shartlar   tadbirkorlik
71 faoliyatining   xususiyati,   moliyalashtirish   maqsadi   va   qarz   oluvchining
ehtiyojlaridan kelib chiqib belgilanadi.
“Poytaxt Bank” AJning xizmatlari kichik tadbirkorlar, o‘zini o‘zi band qilgan
shaxslar   va   oilaviy   biznes   bilan   shug‘ullanuvchilar   uchun   moliyaviy
imkoniyatlarni   kengaytirishda   ahamiyatga   ega.   Ushbu   yo‘nalishdagi   mablag‘lar
tadbirkorlik   salohiyatini   ishga   solish,   daromad   manbalarini   shakllantirish   va
bandlikni   qo‘llab-quvvatlashga   ko‘maklashadi.   Xususan,   qishloq   hududlarida
mikromoliyaviy xizmatlar qamrovini kengaytirish yangi ishlab chiqarish va xizmat
ko‘rsatish   tashabbuslarini   amalga   oshirish   hamda   mahalliy   aholining   iqtisodiy
faolligini oshirish uchun sharoit yaratishi mumkin.
Umuman   olganda,   kichik   biznes   subyektlarini   mikrokreditlash
mexanizmlarining   samaradorligi   kredit   shartlarining   tadbirkorlik   ehtiyojlariga
mosligi,   moliyaviy   resurslardan   foydalanish   imkoniyatlarining   kengligi   va   kredit
mablag‘larining maqsadli  yo‘naltirilishiga  bog‘liq. Shu sababli,  bank xizmatlarini
takomillashtirish   va   mikromoliyalashtirish   qamrovini   kengaytirish   tadbirkorlik
faoliyatini rivojlantirishning muhim shartlaridan biri hisoblanadi.
72 2.7 - rasm. “Poytaxt Bank” AJ kredit  quyilmalarini tarmoqlar bo‘yicha
ulushi 39
.
2024-yilda “Poytaxt Bank” AJ ning kredit  quyilmalarini tarmoqlar bo‘yicha
ulushiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, jismoniy shaxslarga 40 foiz, sanoatga 22 foiz,
uy-joyga   4  foiz,   transport   va  kommunikatsiyaga   2  foiz,  qishloq   xo‘jaligi   15  foiz,
savdo   va   umumiy   xizmatga   9   foizni   takshil   etmoqda   bundan   ko‘rinadiki,   asosiy
ulush jismoniy shaxslarga ega ekanligini ko‘rish mumkin.
2.8 -rasm. “Poytaxt Bank” AJ ning kichik biznes subektlariga ajratilgan
kreditlar dinamikasi  mlrd.so‘m 40
Tadbirkorlik   subyektlarining   moliyaviy   imkoniyatlarini   kengaytirish
maqsadida   ajratilayotgan  kreditlar   hajmining   o‘sishi   kichik   biznesni   rivojlantirish
jarayonida   bank   moliyalashtirishining   ahamiyati   ortib   borayotganini   ko‘rsatadi.
Xususan, “Poytaxt Bank” AJ tomonidan kichik biznes subyektlariga yo‘naltirilgan
kreditlar   hajmi   2018-yilda   487,3   mlrd   so‘mni   tashkil   etgan   bo‘lsa,   2024-yilda
ushbu   ko‘rsatkich   1   130   mlrd   so‘mga   yetgan.   Natijada,   mazkur   davrda   kreditlar
hajmi qariyb 2,3 baravar oshgan. Bu holat tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy
resurslardan   foydalanish   imkoniyatlari   kengayganini   ifodalasa-da,   kredit
mablag‘larining   iqtisodiy   samaradorligini   baholashda   ularning   ishlab   chiqarish
hajmi, bandlik va investitsion faollikka ta’sirini ham hisobga olish lozim.
Boshlang‘ich   kapitalni   shakllantirishga   yo‘naltirilgan   kreditlar,   asosan,
yuridik   shaxs   maqomida   faoliyat   yurituvchi   kichik   korxonalar,   yangi   tashkil
39
“Poytaxt Bank” AJ ning  moliyaviy hisobot  2024 yil.
40
  “Poytaxt Bank” AJ ning  moliyaviy hisobot  2024 yil.
73 etilgan   tadbirkorlik   subyektlari,   dehqon   va   fermer   xo‘jaliklarining   moliyaviy
ehtiyojlarini   qondirishga   xizmat   qiladi.   Bunday   kreditlar   budjetdan   tashqari
jamg‘armalar mablag‘lari va maxsus kredit liniyalari hisobidan ajratilishi mumkin.
Ushbu   moliyaviy   vositalar,   avvalo,   tadbirkorlik   subyektlarining   kundalik
faoliyatini   uzluksiz   olib   borish   uchun   zarur   mablag‘lar   bilan   ta’minlash,
investitsiya   loyihalarining   texnik   va   iqtisodiy   jihatdan   asoslanganligini   ishlab
chiqish,   shuningdek,   ishlab   chiqarish   jarayonida   foydalaniladigan   texnika,
uskunalar   va   boshqa   resurslarni   xarid   qilish   xarajatlarini   qoplashga   qaratilgan.
Natijada   yangi   tadbirkorlik   g‘oyalarini   amaliyotga   tatbiq   etish,   faoliyat
yuritayotgan korxonalarning ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish va ularning
iqtisodiy   imkoniyatlarini   mustahkamlash   uchun   zarur   moliyaviy   sharoit
shakllanadi.
Tahlil   natijalari   kichik   biznesni   moliyaviy   ta’minlash   tizimida   o‘zaro   uzviy
bog‘liq  bo‘lgan  bir  qator  muhim   jarayonlar  mavjudligini   ko‘rsatmoqda.   Xususan,
tijorat banklari tomonidan taqdim etilayotgan kredit va mikrokreditlar miqdorining
ko‘payishi   tadbirkorlik   subyektlarining   moliyaviy   ehtiyojlarini   qondirishda   bank
sektorining   salmoqli   o‘rin   egallashini   ifodalaydi.   Biroq   kichik   biznesni
moliyalashtirish   imkoniyatlarini   yanada   kengaytirish   uchun   nobank   kredit
tashkilotlari   faoliyatidan   foydalanish   ko‘lamini   oshirish   ham   muhim   hisoblanadi.
Mazkur   moliya   institutlarini   rivojlantirish   moliyaviy   xizmatlar   tarkibini
kengaytirish,   turli   moliyalashtirish   mexanizmlarini   taklif   etish   va   an’anaviy   bank
kreditlarini   olishda   qiyinchiliklarga   duch   kelayotgan   tadbirkorlar   uchun   muqobil
mablag‘ manbalarini shakllantirish imkonini beradi.
Korxonaning to‘lov qobiliyati qoniqarli bo‘lishi uning texnologik bazasi yoki
ishlab chiqarish salohiyati yetarli darajada rivojlanganini o‘z-o‘zidan anglatmaydi.
Ishlab   chiqarishni   kengaytirish   va   yangi   texnologiyalarni   joriy   qilish   uzoq
muddatli   sarmoya,   maqbul   moliyalashtirish   shartlari   va   mablag‘larning   uzluksiz
mavjudligini   talab   etadi.   Shuning   uchun   davlat   yordami   natijalarini   baholashda
ajratilgan   kreditlar   summasi   bilangina   cheklanmasdan,   resurslarning   maqsadli
74 sarflanishi,   loyihalarning   amaliy   natijalari   va   korxonaning   faoliyatida   yuz   bergan
o‘zgarishlar ham o‘rganilishi zarur.
Kichik   biznesni   moliyalashtirish   tizimini   rivojlantirish   uchun   bir   nechta
yo‘nalishni   parallel   ravishda   takomillashtirish   lozim.   Tijorat   banklari   bilan
hamkorlikni   kengaytirish,   nobank   moliya   institutlarining   xizmatlarini
rivojlantirish,   uzoq   muddatli   investitsiyalarni   jalb   etish   va   innovatsion   loyihalar
uchun   mos   vositalarni   shakllantirish   tadbirkorlarning   moliyaviy   manbalarga
erishishini   yengillashtiradi.   Bunday   yondashuv   korxonalarni   texnik   hamda
texnologik   yangilash   va   kichik   biznesning   iqtisodiy   o‘sishdagi   hissasini
ko‘paytirishga xizmat qilishi mumkin.
IKKINCHI BOB BO‘YICHA XULOSA
1. Kichik   biznesni   rivojlantirishda   moliyalashtirishning   yagona   turiga
suyanish korxonaning moliyaviy moslashuvchanligini cheklashi mumkin. Shu bois
bank  krediti,  mikromoliya,  lizing,  innovatsion  investitsiyalar   va  davlat  ko‘magini
o‘zaro uyg‘unlashtiruvchi tizimdan foydalanish maqsadga muvofiq. Bunday model
moliyaviy   manbalarni   ko‘paytirish,   risklarning   bir   manbada   jamlanishini
kamaytirish hamda korxonalarning moliyaviy barqarorligi va innovatsion faolligini
kuchaytirishga yordam beradi.
2.   Kichik   biznes   sub’ektlari   orasida   “yaxshi”   va   “a’lo”   kredit   tarixiga
ega   bo‘lgan   xo‘jalik   yurituvchi   sub’ektlar   uchun,   ular   avvalgi   kreditlari   bo‘yicha
kafillikdan foydalangan yoki foydalanmaganidan qat’i nazar, qo‘shimcha kreditlar
doirasida   kafillik   mexanizmini   qo‘llash   maqsadga   muvofiq   hisoblanadi.   Bunday
yondashuv   moliyaviy   intizomi   yuqori   bo‘lgan   tadbirkorlarni   rag‘batlantirishga,
ularning moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga hamda
kredit   risklarini   samarali   boshqarishga   xizmat   qiladi.   Natijada   kichik   biznes
sub’ektlarining barqaror rivojlanishi va iqtisodiy faolligi oshadi.
3. Kichik   biznes   sub’ektlarining   moliyaviy   va   iqtisodiy   barqarorligini
ta’minlash   asosida   tarmoqlar   kesimida   2030-yilgacha   mahsulot   ishlab   chiqarish
bo‘yicha   strategik   prognoz   ko‘rsatkichlarini   ishlab   chiqish   zarur   hisoblanadi.
75 Mazkur yondashuv resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlash, ishlab chiqarish
hajmining   barqaror   o‘sishini   oldindan   baholash   hamda   tarmoqlar
raqobatbardoshligini   oshirish   imkonini   beradi.   Bu   esa   uzoq   muddatli   iqtisodiy
rivojlanishni   ta’minlab,   kichik   biznesning   milliy   iqtisodiyotdagi   ulushini
kengaytirishga xizmat qiladi.
4. Kichik   biznesning   istiqboldagi   barqarorligi   moliyalashtirish
manbalarining   xilma-xilligi   va   ularni   korxonaning   real   ehtiyojlariga   muvofiq
birlashtirishga  bog‘liq. Bank  kreditlari, mikromoliyaviy xizmatlar, lizing, xususiy
investitsiyalar   va   davlat   dasturlaridan   kompleks   foydalanish   mablag‘   jalb   etish
imkoniyatlarini   kengaytiradi.   Shu   bilan   birga,   korxonani   muayyan   moliya
tashkilotiga yoki kredit turiga qaram qilib qo‘ymasdan, faoliyat bosqichi va loyiha
xususiyatlariga   mos   variantni   tanlashga   yordam   beradi.   Natijada   investitsion
faollik,   ishlab   chiqarish   samaradorligi   va   bozordagi   raqobat   salohiyati   oshishi
mumkin.
5. Xorijiy amaliyot kichik biznesni moliyalashtirishda soliq yengilliklari,
imtiyozli   kreditlar,   davlat   kafolatlari,   grantlar,   subsidiyalar   va   venchur   kapitalini
o‘zaro   to‘ldiruvchi   vositalar   sifatida   qo‘llash   mumkinligini   ko‘rsatadi.   Ular
moliyaviy   manbalarga   kirishni   osonlashtirish,   innovatsion   loyihalardagi
tavakkalchiliklarni   taqsimlash   va   xususiy   sarmoyadorlar   faolligini
rag‘batlantirishga   xizmat   qiladi.   Davlat   hamda   xususiy   sektor   hamkorligining
kuchayishi   esa   muqobil   kapital   kanallarini   rivojlantirish   va   institutsional   muhitni
yaxshilashga ko‘maklashadi.
76 3-BOB KICHIK   BIZNES   SUB’EKTLARINING   FAOLIYATI DA
MOLIYAVIY  - IQTISODIY   IMPERATIVLARIDAN  SAMARALI
FOYDALANISh  ISTIQBOLLARI
3.1. Kichik biznes sub’ektlarini faoliyatini rivojlantirish yo‘nalishlari va
ularni davlat tomonidan tartibga imperativlari
Milliy   iqtisodiyotning   tarkibiy   yangilanishi,   ishlab   chiqarishning   raqobat
ustunliklarini   mustahkamlash   va   aholi   farovonligini   oshirish   vazifalarini   hal
etishda   kichik   biznesning   iqtisodiy   faolligini   kengaytirish   muhim   o‘rin   egallaydi.
Buning   uchun   bozor   mexanizmlarini   takomillashtirish   bilan   birga,   mavjud
resurslardan   oqilona   foydalanish   va   xususiy   sektorning   iqtisodiy   jarayonlardagi
rolini   oshirish   zarur.   Shu   sababli   tadbirkorlik   subyektlarining   moliyaviy
barqarorligi   va   innovatsion   salohiyatini   qo‘llab-quvvatlaydigan   mexanizmlarni
amaliy ehtiyojlardan kelib chiqib rivojlantirish lozim.
Kichik   biznesning   iqtisodiyotdagi   mavqei   mustahkamlangani   sari   ichki
bozorda   mahalliy   ishlab   chiqaruvchilar   taklifi,   raqobatbardosh   mahsulotlar
assortimenti   va   xizmatlar   ko‘lami   kengayishi   mumkin.   Tadbirkorlik   faolligining
o‘sishi   eksportga   chiqish   imkoniyatlarini   yaxshilash,   tashqi   bozorlarga   mos
mahsulotlar   ishlab   chiqarish   va   yangi   ish   o‘rinlarini   tashkil   etishga   ham   yordam
beradi.   Bu   omillar   aholi   bandligi,   daromad   manbalari   va   hududlardagi   iqtisodiy
harakatchanlikni kuchaytirishi orqali farovonlikning oshishiga xizmat qiladi.
Kichik   korxonalarning   zamonaviy   bozor   sharoitida   raqobatlashishi   ilg‘or
texnologiyalarni   o‘zlashtirish,   ilmiy   ishlanmalarni   ishlab   chiqarishga   tatbiq   etish
va boshqaruv jarayonlarini yangilash bilan chambarchas bog‘liq. Xorijiy tajribada
innovatsiyalarni   joriy   qilish   natijasi   tegishli   institutsional   muhit,   moliyaviy
rag‘batlar   va   tadbirkorlikni   qo‘llab-quvvatlash   tizimiga   ham   taqaladi.
O‘zbekistonda   ushbu   yo‘nalishdagi   huquqiy   hamda   tashkiliy   sharoitlarni
yaxshilash korxonalarning texnologik yangilanishi va yangi mahsulotlarni bozorga
olib chiqish imkoniyatlarini oshirishi mumkin.
Innovatsion   biznes   g‘oyalarni   amalga   oshirish   uchun   moliyaviy   resurslar
bilan  bir   qatorda,   tegishli   maslahat   va  texnologik   infratuzilmaga   ega   bo‘lish   ham
77 zarur.   Texnoparklar,   banklar,   mikromoliya   muassasalari,   lizing   kompaniyalari,
axborot-maslahat   markazlari   va   mustaqil   baholash   tashkilotlari   kichik
korxonalarga   kapital,   texnologik   yechim   va   professional   xizmatlardan
foydalanishda ko‘maklashishi mumkin. Ushbu institutlarning hamkorlikda ishlashi
g‘oyani loyiha sifatida shakllantirish, sarmoya topish, texnologiyani joriy etish va
mahsulotni tijoratlashtirish jarayonini izchil tashkil etishga yordam beradi.
Kichik   biznesda   innovatsion   faoliyatni   rivojlantirishga   xizmat   qiluvchi
mexanizmlarni   mazmunan   uchta   o‘zaro   bog‘liq   yo‘nalishga   ajratish   mumkin.
Birinchi   yo‘nalish   innovatsion   loyihalarni   amalga   oshirish   uchun   qulay
tadbirkorlik   muhiti   va   zarur   institutsional   shart-sharoitlarni   yaratishni   qamrab
oladi.   Ikkinchi   yo‘nalish   tadbirkorlarning   ilmiy-texnik   yutuqlardan   foydalanishga
bo‘lgan   qiziqishini   kuchaytirish   va   innovatsion   tashabbuslarini   rag‘batlantirishga
qaratiladi.   Uchinchi   yo‘nalish   esa   yangi   ishlanmalarni   amaliyotga   tatbiq   etish
uchun   yetarli   moliyaviy   manbalarni   shakllantirish,   ularni   maqsadli   taqsimlash   va
samarali boshqarishni nazarda tutadi. Mazkur yo‘nalishlarning bir-birini to‘ldirishi
innovatsion jarayonlarning izchil davom etishi va kutilayotgan iqtisodiy natijalarga
erishishda muhim omil hisoblanadi.
Ilmiy-tadqiqot   natijasini   iqtisodiy   qiymatga   ega   mahsulot   yoki   xizmatga
aylantirish   uchun   qo‘shimcha   mablag‘,   sinov   va   ishlab   chiqish   ishlari,   malakali
xodimlar   hamda   texnik   baza   talab   qilinadi.   Shu   sababli   davlat   siyosati   ilm-fan,
ta’lim   va   ishlab   chiqarish   o‘rtasidagi   hamkorlikni   kuchaytirishi,   ilmiy
ishlanmalarning   tijoratlashtirilishini   rag‘batlantirishi   va   xususiy   investorlar   uchun
innovatsion   sohaga   kirishni   osonlashtirishi   lozim.   Ilmiy   muassasalar   hamda
korxonalar   o‘rtasida   barqaror   aloqalar   shakllanishi   ishlab   chiqilgan   yechimlarni
amaliyotga tatbiq etish muddatini qisqartirishi va iqtisodiy natijadorligini oshirishi
mumkin.
Kichik   biznesni   davlat   tomonidan   qo‘llab-quvvatlash   siyosati   grant   va
kreditlar   bilan   cheklanib   qolmasligi   kerak.   U   innovatsion   tashabbuslarni
moliyalashtirish,   zarur   infratuzilmani   shakllantirish,   mutaxassislar   tayyorlash,
intellektual mulk huquqlarini himoya qilish va tadbirkorlikka institutsional ko‘mak
78 berish choralarini ham qamrab olishi lozim. Davlat mablag‘lari va imtiyozlarining
samarasi   ularni   xususiy   investitsiyalarni   jalb   etishga,   moliyaviy   to‘siqlarni
kamaytirishga   va   moliyalashtirilayotgan   loyihalarning   iqtisodiy   asoslanganligini
ta’minlashga yo‘naltirish orqali kuchayadi.
Innovatsion yechimlarning joriy etilishi  kichik korxonalarga ishlab chiqarish
xarajatlarini   nazorat   qilish,   mehnat   unumdorligini   oshirish   va   iste’molchilar
talabiga mos mahsulotlar taklifini kengaytirishga yordam beradi. Buning natijasida
xizmatlar   yoki   mahsulot   sifati   yaxshilanib,   korxonaning   bozor   o‘zgarishlariga
moslashish   qobiliyati   ortadi.   Mazkur   imkoniyatlar   ichki   bozorda   ham,   eksport
yo‘nalishlarida ham raqobat ustunliklarini shakllantirishga xizmat qilishi mumkin.
Innovatsion   yechimlardan   foydalanish   korxonalarga   ishlab   chiq arish
jarayonlarini   takomillashtirish,   mahsulot   sifatini   yaxshilash   va   iste’molchilar
ehtiyojlaridagi   o‘zgarishlarga   tezkor   moslashish   imkonini   beradi.   Natijada,
korxonalar faoliyatining iqtisodiy samaradorligi oshishi, yangi bozor segmentlarini
o‘zlashtirish   va   daromadlarni   ko‘paytirish   uchun   sharoit   yuzaga   keladi.   Biroq
innovatsion   faoliyatning   natijadorligi   loyihaning   texnologik   yangiligi   bilan   bir
qatorda, uning bozor  talabi, tijorat salohiyati  va investitsion samaradorligiga ham
bog‘liq.
Innovatsion   faoliyatni   moliyalashtirishda   davlat   va   xususiy   sektor
mablag‘laridan   birgalikda   foydalanish   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Davlat
resurslari,   ayniqsa,   dastlabki   ilmiy   tadqiqotlar,   tajriba-konstruktorlik   ishlari   va
tijorat salohiyati hali to‘liq shakllanmagan loyihalarni qo‘llab-quvvatlashda muhim
rol o‘ynashi mumkin. Xususiy kapital esa bozor talabi aniqlangan, tijoratlashtirish
imkoniyatlari   mavjud   bo‘lgan   loyihalarni   rivojlantirishga   xizmat   qiladi.   Shu
sababli, innovatsiyalarni moliyalashtirish tizimida bank kreditlari, venchur kapital,
grantlar,   subsidiyalar   va   boshqa   muqobil   moliyaviy   vositalardan   foydalanish
imkoniyatlarini   kengaytirish   zarur.   Moliyalashtirish   manbalarining   xilma-xilligi
tadbirkorlik   subyektlarining   ehtiyojlariga   mos   moliyaviy   yechimlarni   tanlash   va
investitsion risklarni taqsimlash imkonini beradi.
79 Xulosa qilib aytganda, kichik biznesning innovatsion rivojlanishi qulay biznes
muhiti, samarali moliyaviy mexanizmlar, rivojlangan infratuzilma va ilm-fan bilan
ishlab   chiqarish   o‘rtasidagi   hamkorlikning   uyg‘unligiga   asoslanadi.   Ilmiy
tadqiqotlar   natijalarini   ishlab   chiqarish   jarayonlariga   joriy   qilish,   ilg‘or
texnologiyalarni amaliyotga tatbiq etish va innovatsion mahsulotlar assortimentini
kengaytirish   uchun   moliyaviy,   tashkiliy   hamda   institutsional   omillarning   o‘zaro
uyg‘unligini   ta’minlash   talab   etiladi.   Shu   sababli   innovatsion   faoliyatni   qo‘llab-
quvvatlash   tizimini   takomillashtirish   kichik   biznes   korxonalarining   bozordagi
ustunliklarini kuchaytirish, milliy iqtisodiyotning texnologik rivojlanish darajasini
yuksaltirish   va   uzoq   muddatli   iqtisodiy   taraqqiyot   uchun   mustahkam   asos
yaratishning muhim shartlaridan biridir.
Kichik   tadbirkorlikning   moliyaviy   imkoniyatlarini   kengaytirish   orqali
innovatsion   jarayonlarni   jadallashtirish   zamonaviy   iqtisodiy   siyosatning   ustuvor
vazifalari   qatoriga   kiradi.   Ushbu   maqsadga   erishish   uchun   tadbirkorlikni
rivojlantirishga xizmat qiluvchi huquqiy normalar, tashkiliy choralar va moliyaviy
vositalarni   yagona   tizim   doirasida   muvofiqlashtirish   zarur.   Hozirgi   amaliyotda
investitsion kreditlar, mikromoliyaviy xizmatlar, subsidiyalar, davlat kafolatlari va
boshqa   moliyalashtirish   vositalaridan   foydalanilmoqda.   Biroq   mazkur
instrumentlarning   ta’sirchanligini   oshirish   uchun   moliyaviy   infratuzilmani
rivojlantirish,   davlat   va   xususiy   sektor   hamkorligini   kengaytirish,   birgalikdagi
investitsiyalash mexanizmlarini joriy etish hamda korxonalarning ichki moliyaviy
imkoniyatlaridan samarali foydalanishini rag‘batlantirish lozim.
Kichik   biznesni   rivojlantirishga   qaratilgan   siyosatning   natijadorligi   ko‘p
jihatdan   davlat   idoralari,   hududiy   boshqaruv   organlari,   jamoat   birlashmalari   va
moliyaviy   tashkilotlar   faoliyatining   o‘zaro   muvofiqlashtirilganligiga   bog‘liq.
Ushbu   subyektlar   o‘rtasida   barqaror   hamkorlik   aloqalarini   shakllantirish
tadbirkorlarning   ehtiyojlarini   aniqlash,   mavjud   muammolarni   birgalikda   hal   etish
va   iqtisodiy   qo‘llab-quvvatlash   choralarini   kompleks   tarzda   amalga   oshirish
imkonini beradi.
80 Belgilangan   maqsadlarni   ro‘yobga   chiqarish   uchun   iqtisodiy   faoliyatni
moliyalashtirish   usullarini   takomillashtirish,   korxonalar   va   investorlarning
manfaatlarini   o‘zaro   muvofiqlashtirish   hamda   nomoddiy   aktivlarning   iqtisodiy
muomaladagi   ishtirokini   tartibga   solish   muhimdir.   Ayniqsa,   intellektual   mulk
obyektlari va innovatsion ishlanmalarni moliyalashtirishga moslashtirilgan maxsus
bozor   vositalarini   rivojlantirish   orqali   ilmiy   natijalarni   iqtisodiy   qiymatga
aylantirish imkoniyatlarini kengaytirish mumkin.
Kichik   korxonalarning   innovatsion   imkoniyatlarini   ro‘yobga   chiqarish   va
ularning   iqtisodiyotdagi   salmog‘ini   oshirish   davlat   tomonidan   qo‘llaniladigan
rag‘batlantirish   vositalarini,   makroiqtisodiy   barqarorlikni   ta’minlash   choralarini
hamda   ijtimoiy-iqtisodiy   ko‘mak   mexanizmlarini   bir-biri   bilan   uyg‘unlashtirishni
talab   qiladi.   Bunda   har   bir   hududning   ishlab   chiqarish   ixtisoslashuvi,   mavjud
resurslari   va   iqtisodiy   salohiyatini   inobatga   olgan   holda,   davlat   buyurtmalarini
joylashtirish bo‘yicha uzoq muddatli dasturlarni ishlab chiqish maqsadga muvofiq.
Bunday dasturlar kichik biznes uchun mahsulot  va xizmatlarga nisbatan oldindan
prognoz   qilinadigan   talabni   shakllantirishga,   ishlab   chiqarish   hajmlarini
rejalashtirishga   hamda   innovatsion   loyihalarga   mablag‘   kiritish   bilan   bog‘liq
tavakkalchiliklarni kamaytirishga yordam beradi.
Intellektual   mulk   obyektlarini   ishlab   chiqishdan   boshlab,   ularni   huquqiy
muhofaza   qilish,   tijorat   maqsadlarida   foydalanish   va   iqtisodiy   muomalaga
kiritishgacha   bo‘lgan   barcha   bosqichlarni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   tizimini
rivojlantirish   ham   dolzarb   vazifadir.   Bu   borada   davlat-xususiy   sheriklik
tamoyillariga   asoslangan   ixtisoslashtirilgan   moliyaviy   xizmatlarni   tashkil   etish
innovatsion   ishlanmalarning   amaliyotga   tatbiq   qilinishini   tezlashtirishi   mumkin.
Jumladan,   hududlarda   davlat   va   xususiy   investorlar   ishtirokidagi   qo‘shma
investitsiya   markazlarini   shakllantirish   orqali   istiqbolli   loyihalarni
moliyalashtirish,   tadbirkorlar   bilan   investorlar   o‘rtasidagi   aloqalarni
mustahkamlash   va   investitsiya   mablag‘larini   ustuvor   yo‘nalishlarga   yo‘naltirish
imkoniyati yuzaga keladi.
81 Bunday   markazlarning   asosiy   faoliyati   turli   moliyalashtirish   manbalarini
birlashtirish   va   ularni   istiqbolli   innovatsion   tashabbuslarga   yo‘naltirishga
qaratilishi   lozim.   Xususan,   xususiy   sarmoyalar,   venchur   kapital,   grantlar,
subsidiyalar   va   kredit   resurslarini   jalb   qilish   orqali   kichik   biznes   loyihalarining
moliyaviy   ta’minotini   yaxshilash   mumkin.   Mablag‘   ajratishdan   oldin   loyihaning
texnologik   yangiligi,   bozor   talabi,   tijoratlashtirish   imkoniyati,   kutilayotgan
iqtisodiy   samarasi   va   hududiy   taraqqiyotga   qo‘shadigan   hissasini   kompleks
baholash   talab   etiladi.   Bu   yondashuv   investitsiyalardan   oqilona   foydalanish,
moliyaviy   tavakkalchiliklarni   nazorat   qilish   va   innovatsion   loyihalarning
muvaffaqiyatli amalga oshirilish ehtimolini oshirishga xizmat qiladi.
Innovatsion   mahsulotlar   va   ilmiy-texnik   ishlanmalar   to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni jamlovchi reyestrni yaratish hamda uni davlat xaridlari tizimi bilan
bog‘lash   kichik   biznesning   innovatsion   faoliyatini   rag‘batlantirishning   samarali
yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi mumkin. Ushbu tizim yangi mahsulotlarning bozorga
kirishini   yengillashtiradi,   dastlabki   xaridorlar   doirasini   shakllantirishga
ko‘maklashadi   va   ishlab   chiqaruvchilarning   o‘z   ishlanmalarini   tijoratlashtirish
imkoniyatlarini   kengaytiradi.   Buning   uchun   reyestrga   kiritish   shartlarini   aniq
belgilash,   mahsulotlarning   texnik   tavsiflari   va   sifat   ko‘rsatkichlarini   xolis
baholash,   shuningdek,   davlat   xaridlarini   amalga   oshirishda   ochiqlik   va   raqobat
tamoyillariga rioya etish zarur.
Davlat   tomonidan   amalga   oshiriladigan   iqtisodiy   rag‘batlantirish   choralari,
hududiy   investitsiya   infratuzilmasi   va   innovatsion   mahsulotlar   bozorini
rivojlantirish   vositalarining   o‘zaro   muvofiqlashtirilishi   kichik   biznes   uchun   qulay
institutsional sharoit yaratadi. Buning natijasida xususiy kapitalni jalb qilish, ilmiy-
texnik   ishlanmalarni   tijoratlashtirish   va   innovatsion   mahsulotlar   ishlab   chiqarish
ko‘lamini kengaytirish imkoniyatlari ortadi. Mazkur jarayon, o‘z navbatida, kichik
korxonalarning   texnologik   yangilanishi   va   iqtisodiy   samaradorligini   oshirishga
yordam beradi.
Innovatsion   loyihalar   bilan   shug‘ullanuvchi   kichik   biznes   subyektlarining
moliyaviy   manbalarga   erkinroq   kirishini   ta’minlash   uchun   kreditlash   tizimini
82 takomillashtirish,   bank   xizmatlarini   raqamli   shaklga   o‘tkazish   va   kredit   ajratish
bilan   bog‘liq   jarayonlarni   soddalashtirish   zarur.   Bunda   innovatsion   faoliyatning
o‘ziga   xos   jihatlarini   hisobga   oluvchi   kredit   baholash   mezonlarini   ishlab   chiqish,
foiz   to‘lovlarining   muayyan   qismini   subsidiyalash   va   davlat   tomonidan
ko‘rsatiladigan   moliyaviy   yordamni   kengaytirish   tadbirkorlarning   investitsion
tashabbuslarini   kuchaytiradi.   Kreditlash   qarorlarini   qabul   qilishda   korxonaning
joriy moliyaviy holati bilan bir qatorda, loyiha asosidagi texnologiyaning yangiligi,
mahsulotning   bozordagi   istiqboli   va   rejalashtirilgan   iqtisodiy   natijalar   ham
e’tiborga olinishi lozim.
Nomoddiy   aktivlarni   yaratish,   intellektual   mulkdan   foydalanish   va   ilmiy
ishlanmalarni   tijoratlashtirishga   ixtisoslashgan   kichik   korxonalar   uchun   alohida
moliyaviy   rag‘batlantirish   tizimini   ishlab   chiqish   maqsadga   muvofiq.   Bunday
qo‘llab-quvvatlash   qonunchilikda   belgilangan   tartibda   maqsadli   soliq   imtiyozlari,
davlat   kafolatlari   va   innovatsion   loyihalarga   yo‘naltirilgan   moliyaviy   yordam
shaklida   amalga   oshirilishi   mumkin.   Shuningdek,   amalga   oshirilishi   yuqori
tavakkalchilik   bilan   bog‘liq   bo‘lgan   loyihalarda   davlat   kafolatlari   va   sug‘urta
vositalaridan   foydalanish   xususiy   investorlarning   moliyaviy   yo‘qotishlar
ehtimolini   kamaytirib,   ularning   innovatsion   faoliyatga   sarmoya   kiritish   istagini
kuchaytiradi.
Innovatsion   yo‘nalishdagi   kichik   biznesning   barqaror   rivojlanishi   uchun
moliyaviy   resurslarni   safarbar   qilish,   venchur   moliyalashtirish   bozorini
shakllantirish   va   investitsiya   banklari   hamda   boshqa   moliya   institutlari   bilan
hamkorlikni   chuqurlashtirish   alohida   ahamiyatga   ega.   Moliyalashtirish
manbalarining ko‘payishi korxonalarning faqat an’anaviy bank kreditlariga tayanib
qolishining   oldini   oladi,   yangi   g‘oyalarni   amaliy   loyihalarga   aylantirish   va
zamonaviy   texnologiyalarni   ishlab   chiqarishga   tatbiq   etish   imkoniyatlarini
kengaytiradi.   Natijada   innovatsion   tashabbuslarning   faollashuvi,   ishlab   chiqarish
jarayonlarining   samaradorligi   ortishi   va   iqtisodiy   o‘sishning   uzoq   muddatli
barqarorligini ta’minlash uchun zarur sharoitlar shakllanadi.
83 Yuqoridagi   mulohazalar   asosida   davlat   resurslari   kichik   biznes   subyektlari,
ayniqsa,   faoliyatining   dastlabki   bosqichida   bo‘lgan   innovatsion   korxonalar   uchun
muhim   moliyalashtirish   manbalaridan   biri   ekanligi   to‘g‘risida   xulosa   chiqarish
mumkin.   Biroq   davlat   budjetining   moliyaviy   imkoniyatlari   cheklangan   sharoitda
kichik   biznesni   faqat   budjet   mablag‘lari   hisobidan   qo‘llab-quvvatlash   uzoq
muddatli   istiqbolda   yetarli   bo‘lmasligi   mumkin.   Shu   sababli,   davlatning
moliyalashtirishdagi   rolini   bevosita   mablag‘   ajratish   bilan   cheklamasdan,   xususiy
kapitalni   jalb   etish,   investitsion   risklarni   taqsimlash   va   intellektual   mulk
obyektlarini   tijoratlashtirish   uchun   qulay   institutsional   sharoit   yaratishga
yo‘naltirish zarur.
Davlat   va   xususiy   sektor   o‘rtasidagi   investitsion   hamkorlikni   kengaytirish,
venchur moliyalashtirish tizimini takomillashtirish, moliyaviy kafolatlar ko‘lamini
oshirish hamda intellektual  mulk obyektlarining qiymatidan moliyaviy resurslarni
jalb etishda foydalanish mexanizmlarini joriy qilish innovatsion faoliyat yurituvchi
korxonalar   uchun   an’anaviy   moliyalashtirish   manbalariga   muqobil   kapital   jalb
etish   imkoniyatlarini   kengaytiradi.   Bunda   patentlar,   dasturiy   mahsulotlar,
texnologiyalar   va   boshqa   intellektual   mulk   obyektlarining   iqtisodiy   qiymatini
baholash,   ularni   huquqiy   jihatdan   himoya   qilish   hamda   tijoratlashtirish
mexanizmlarini   takomillashtirish   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Natijada,   davlat
resurslaridan   samarali   foydalanish   bilan   bir   qatorda,   xususiy   investitsiyalarni
kengroq   jalb   etish   va   innovatsion   kichik   biznesning   moliyaviy   mustaqilligini
mustahkamlash uchun zamin yaratiladi.
Bu   talab   intellektual   mulkdan   (qonuniylashtirilgan   nomoddiy   aktivlardan)
foydalanish   orqali   ularni   davlat   va   bozor   moliyaviy   tartibga   solish   vositalaridan
foydalangan   holda   yagona,   markazlashtirilgan   va   diversifikatsiyalangan   bozorga
integratsiya   qilish   orqali   qondiriladi.   Ushbu   mexanizmning   o'ziga   xos   xususiyati
shundaki,   u   nafaqat   soliq   to'lovlarini   (kichik   biznes   foyda   solig'i,   QQS   va
boshqalar),   balki   soliqqa   tortilmagan   daromadlarni   (byudjet   kreditlari   bo'yicha
foizlar,   byudjet   mablag'lari   hisobidan   yaratilgan   intellektual   mulkdan
84 foydalanishdan   olinadigan   daromadlar   va   boshqalar)   mintaqaviy   byudjetga   olib
keladi.
Kichik   biznesni   intellektual   kapital   va   qo'shma   investitsiyalar   (davlat
idoralari, venchur fondlari, jamg'armalar va xususiy investorlar ishtirokida) orqali
qo'llab-quvvatlash   uchun   samarali   moliyaviy   infratuzilma   yaratilishi   kerak.
Bunday   yondashuv   ilgari   to‘liq   foydalanilmagan   imkoniyatlarni   ochib   beradi,
innovatsion faoliyatni kengaytiradi hamda intellektual mulkdan iqtisodiy daromad
olish mexanizmlarini rivojlantiradi.
Nomoddiy   aktivlar   bilan   bog‘liq   kreditlash,   baholash,   sug‘urtalash,   garovga
qo‘yish,   ayirboshlash   va   savdo   operatsiyalarini   o‘z   ichiga   oluvchi   kompleks
moliyaviy tizimni shakllantirish zarur. Bu tizim davlat-xususiy sheriklik, qo‘shma
investitsiyalar   va   o‘zini   o‘zi   moliyalashtirish   tamoyillariga   asoslanishi   lozim.
Kichik   biznesda   intellektual   kapitalning   doimiy   ortib   borishi   uni   iqtisodiy
innovatsiyalar jarayonining muhim ishtirokchisiga aylantiradi.
M   Mazkur tizimni joriy etishdan ko‘zlangan bosh maqsad kichik tadbirkorlik
subyektlarining   innovatsion   loyihalarini   moliyalashtirish   natijadorligini
yuksaltirish,   intellektual   mulk   obyektlarida   mujassam   bo‘lgan   iqtisodiy
salohiyatdan samarali foydalanish va ularning bozor munosabatlaridagi ishtirokini
kengaytirishdan   iborat.   Ushbu   maqsadga   erishish   uchun   nomoddiy   aktivlarni
iqtisodiy   aylanmaga   kiritish,   ularning   bozor   qiymatini   aniqlash,   moliyaviy
kapitalga   aylantirish   va   tijorat   maqsadlarida   foydalanish   imkoniyatlarini
takomillashtirish   zarur.   Natijada   intellektual   salohiyat   iqtisodiy   qiymatga   ega
resurs   sifatida   namoyon   bo‘lib,   innovatsion   ishlanmalarni   amalga   oshirish   uchun
qo‘shimcha   moliyalashtirish   manbalari   shakllanadi   va   kichik   korxonalarning
investorlar uchun jozibadorligi ortadi.
Kichik   biznesning   innovatsion   rivojlanishini   jadallashtirish,   eng   avvalo,
ushbu faoliyatni tartibga soluvchi qonunchilik bazasining mukammalligiga bog‘liq.
Intellektual mulkni yaratish, davlat ro‘yxatidan o‘tkazish, huquqiy muhofaza qilish
va   iqtisodiy   maqsadlarda   foydalanish   jarayonlarining   qonunchilikda   aniq
belgilanishi   innovatsion   loyihalar   uchun   ishonchli   institutsional   sharoit   yaratadi.
85 Shu   nuqtayi   nazardan,   amaldagi   huquqiy   normalarni   takomillashtirib   borish,
intellektual   mulk   egalarining   huquqlarini   himoya   qilish   mexanizmlarini
kuchaytirish   va   nomoddiy   aktivlardan   moliyaviy   munosabatlarda   foydalanish
ko‘lamini   kengaytirish   muhim   ahamiyatga   ega.   Bunday   yondashuv   ilmiy-texnik
ishlanmalarni   iqtisodiy   faoliyatga   tatbiq   etishda   uchraydigan   huquqiy   hamda
tashkiliy muammolarni qisqartirishga imkon beradi.
Hududiy   miqyosda   innovatsion   tadbirkorlikni   rivojlantirishga   yo‘naltirilgan
dasturlar   turli   shakldagi   moliyaviy   yordam   va   institutsional   ko‘mak   choralarini
yagona   tizim   asosida   birlashtirishi   lozim.   Xususan,   kichik   biznes   vakillariga
subsidiyalar berish, qulay shartlarda kreditlar ajratish, kredit foizlarining muayyan
qismini qoplash, ishlab chiqarish texnikasi va uskunalarini xarid qilish xarajatlarini
moliyalashtirish   hamda   budjetdan   tashqari   mablag‘larni   jalb   etish   ushbu
dasturlarning   muhim   yo‘nalishlari   sanaladi.   Bundan   tashqari,   eksport   salohiyatini
oshirish, intellektual mulk obyektlari bo‘yicha hududiy va milliy axborot bazalarini
takomillashtirish, ilmiy tadqiqotlar natijalarini ishlab chiqarish jarayonlariga tatbiq
qilish   va   ularni   tijoratlashtirish   tizimini   rivojlantirishga   ustuvor   ahamiyat   berish
talab etiladi. Innovatsion infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganligi kichik
korxonalarning   ilmiy-texnik   ishlanmalarini   patentlash,   huquqiy   himoya   qilish   va
tijoratlashtirish   imkoniyatlarini   cheklashi   mumkin.   Ayniqsa,   intellektual   mulk
obyektlarini baholash, ularning bozor qiymatini aniqlash, investorlar bilan bog‘lash
va   moliyalashtirishga   jalb   etish   mexanizmlarining   takomillashmaganligi   mavjud
innovatsion   salohiyatdan   to‘liq   foydalanishga   to‘sqinlik   qiladi.   Shu   nuqtayi
nazardan,   nomoddiy   aktivlarning   iqtisodiy   muomalasini   ta’minlovchi   bozor
institutlarini   rivojlantirish,   ularni   baholash   standartlarini   takomillashtirish   va
intellektual   mulk   asosida   moliyalashtirish   vositalarini   kengaytirish   muhim
ahamiyat   kasb   etadi.   Bunda   venchur   moliyalashtirish,   mikrokreditlar,   imtiyozli
kreditlar   va   lizing   mexanizmlari   innovatsion   loyihalarning   turli   bosqichlarida
moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojni qondirishga xizmat qilishi mumkin.
Innovatsion   tashabbuslarni   moliyaviy   jihatdan   qo‘llab-quvvatlash
samaradorligini   oshirish   uchun   kreditlar   bo‘yicha   foiz   xarajatlarini   qisman
86 qoplash,   davlat   ko‘magida   kafolat   beruvchi   fondlarni   tashkil   etish   va   intellektual
mulk obyektlarini yaratish bilan shug‘ullanuvchi kichik korxonalar uchun maxsus
moliyalashtirish   dasturlarini   kengaytirish   maqsadga   muvofiq.   Mazkur
mexanizmlar innovatsion loyihalarni amalga oshirish jarayonida yuzaga keladigan
moliyaviy tavakkalchiliklarni kamaytirish, xususiy investorlarni ushbu sohaga jalb
qilish   va   tadbirkorlarning   uzoq   muddatli   kapitaldan   foydalanish   imkoniyatlarini
yaxshilashga   xizmat   qiladi.   Shu   bilan   birga,   davlat   resurslarini   taqsimlashda
moliyalashtirilayotgan   loyihalarning   natijalarini   baholash,   mablag‘larni   iqtisodiy
jihatdan   istiqbolli   va   texnologik   asoslangan   tashabbuslarga   yo‘naltirish   hamda
davlat mablag‘larini xususiy sarmoyalar bilan birlashtirish muhimdir.
Kichik   biznesning   innovatsion   faoliyatini   moliyalashtirish   tizimini
rivojlantirish   moliyaviy   vositalar,   huquqiy   me’yorlar   va   institutsional   tuzilmalar
faoliyatini   o‘zaro   uyg‘unlashtirishni   taqozo   etadi.   Nomoddiy   aktivlarning   kapital
qiymatini   shakllantirish,   intellektual   mulk   obyektlari   bilan   bog‘liq   bozor
munosabatlarini   rivojlantirish,   muqobil   sarmoya   manbalarini   ko‘paytirish   va
davlat-xususiy   sheriklik   mexanizmlarini   kengaytirish   ilmiy-texnik   ishlanmalarni
tijorat   asosida   amaliyotga   joriy   etish   uchun   zarur   shart-sharoitlarni   yuzaga
keltiradi.   Bunday   yondashuv   kichik   korxonalarning   innovatsion   imkoniyatlaridan
to‘liqroq   foydalanish,   xususiy   investitsiyalar   oqimini   ko‘paytirish   va   milliy
iqtisodiyotning texnologik raqobatbardoshligini mustahkamlashga yordam beradi.
Istiqbolda   intellektual   mulk   obyektlarining   qiymatini   aniqlash,   ularni   kredit
majburiyatlari bo‘yicha garov ta’minoti sifatida qo‘llash va fuqarolik muomalasiga
kiritish tartiblarini belgilovchi moliyaviy standartlarni ishlab chiqish zarur. Bunday
standartlarning joriy etilishi nomoddiy aktivlarning moliyaviy qiymatini aniqlashni
takomillashtiradi,   ularning   likvidligini   oshiradi   va   ushbu   aktivlardan   moliyaviy
operatsiyalarda foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Mazkur vazifalarni amalga oshirish maqsadida hududlarda nomoddiy aktivlar
bilan   bog‘liq   bozor   munosabatlarini   rivojlantirishga   ixtisoslashgan   markazlarni
tashkil   etish   taklif   qilinadi.   Ushbu   tuzilmalar   intellektual   mulk   obyektlarini
baholash   va   tijoratlashtirish,   innovatsion   loyihalarni   kreditlash,   investitsiyalarni
87 jalb   etish   hamda   sug‘urta   xizmatlaridan   foydalanish   jarayonlari   o‘rtasidagi
hamkorlikni muvofiqlashtirishi mumkin. Natijada innovatsion ishlanmalar egalari,
moliya tashkilotlari va investorlar o‘rtasidagi aloqalar mustahkamlanib, intellektual
mulkning iqtisodiy muomaladagi ishtiroki kengayadi.
Yakuniy   jihatdan,   kichik   biznes   subyektlariga   tegishli   intellektual
aktivlarning   iqtisodiy   salohiyatini   ro‘yobga   chiqarish,   ularni   kapitalga   aylantirish
usullarini   takomillashtirish,   venchur   investitsiyalarni   ko‘paytirish   va   zamonaviy
moliyaviy   infratuzilmani   shakllantirish   mamlakat   innovatsion   taraqqiyotini
jadallashtiruvchi   muhim   omillar   sirasiga   kiradi.   Bunda   tijorat   banklari   va
investitsiya   tashkilotlarining   innovatsion   loyihalardagi   ishtirokini   kuchaytirish,
an’anaviy   kreditlashdan   tashqari   moliyalashtirish   shakllarini   rivojlantirish   hamda
tavakkalchilik darajasi yuqori bo‘lgan tashabbuslar uchun investitsiya resurslaridan
foydalanish sharoitlarini yaxshilash zarur. Ushbu chora-tadbirlarning izchil amalga
oshirilishi kichik biznesning innovatsion faolligini kuchaytirish, yangi mahsulot va
texnologiyalarni bozorga olib chiqish hamda milliy iqtisodiyotning uzoq muddatli
raqobat ustunliklarini mustahkamlashga zamin yaratadi.
3.2   Kichik   biznes   sub’ektlarining   faoliyatini   rivojlantirish
imperativlaridan samarali foydalanish istiqbollari   
Bozor   iqtisodiyoti   sharoitida   kichik   biznes   subyektlarining   ishlab   chiqarish
salohiyatini   oshirish   va   ularning   moliyaviy   resurslardan   foydalanish
imkoniyatlarini kengaytirishda tijorat banklari orqali xorijiy kredit liniyalarini real
sektorga   yo‘naltirish   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Mazkur   moliyalashtirish
manbalari   kichik   ishlab   chiqarish   korxonalarini   tashkil   etish,   mavjud   ishlab
chiqarish quvvatlarini modernizatsiya qilish hamda ularning faoliyatini bosqichma-
bosqich kengaytirish imkonini beradi. Istiqbolda ushbu mablag‘lardan foydalanish
orqali   moliyaviy   barqaror,   ishlab   chiqarish   faoliyati   diversifikatsiyalashgan   va
raqobatbardosh   korxonalarni   shakllantirish   ko‘zda   tutiladi.   Xususan,   qishloq
xo‘jaligi   mahsulotlari   va   mahalliy   xomashyoni   chuqur   qayta   ishlash,
88 mashinasozlik hamda elektronika sanoati uchun butlovchi qismlar ishlab chiqarish,
shuningdek, import o‘rnini bosuvchi iste’mol tovarlarini o‘zlashtirishga qaratilgan
investitsiya   loyihalarini   moliyalashtirishda   xorijiy   kredit   liniyalari   muhim
moliyaviy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kichik   biznes   subyektlarini   kreditlash   jarayonida   uchraydigan   asosiy
muammolardan   biri   —   likvid   garov   ta’minotining   yetarli   emasligidir.   Ushbu
cheklovni yumshatish maqsadida lizing va qayta moliyalashtirish mexanizmlaridan
samarali   foydalanish   maqsadga   muvofiq.   Lizing   tadbirkorlarga   katta   miqdordagi
boshlang‘ich   mablag‘larni   safarbar   qilmasdan   turib,   zarur   ishlab   chiqarish
uskunalari,   transport   vositalari   va   boshqa   asosiy   vositalardan   foydalanish
imkoniyatini  yaratadi. Qayta  moliyalashtirish  tizimini  takomillashtirish  moliyaviy
tashkilotlarning   mablag‘lar   bilan   ta’minlanganlik   darajasini   oshirish,   kredit
resurslari   hajmini   kengaytirish   va   kichik   tadbirkorlik   subyektlarining   moliyaviy
xizmatlardan   foydalanish   imkoniyatlarini   yaxshilash   uchun   muhim   shart-sharoit
yaratadi.
Mazkur   mexanizmlarning   amaliy   samaradorligini   oshirish   uchun   lizing
faoliyatining   huquqiy   va   iqtisodiy   asoslarini   takomillashtirish   zarur.   Jumladan,
quyidagi yo‘nalishlarga ustuvor ahamiyat qaratish lozim:
1.   Soliq   imtiyozlarini   takomillashtirish.   Tijorat   banklari   tomonidan   kichik
biznes   subyektlariga   taqdim   etiladigan   lizing   xizmatlaridan   olinadigan
daromadlarga   nisbatan   soliq   yengilliklarini   joriy   etish   imkoniyatlarini   ko‘rib
chiqish.   Bunday   yondashuv   lizing   operatsiyalarining   jozibadorligini   oshirish   va
moliyaviy institutlarni ushbu yo‘nalishga ko‘proq resurs ajratishga rag‘batlantirishi
mumkin.
2. Garov ta’minoti talablarini maqbullashtirish. Lizing shartnomasi doirasida
foydalanishga   topshirilgan   aktivni   tegishli   huquqiy   va   moliyaviy   shartlar   asosida
asosiy ta’minot sifatida tan olish hamda qo‘shimcha garov talablarini kamaytirish.
Bu,  ayniqsa,   yetarli   ko‘chmas   mulk  yoki   boshqa  likvid  aktivlarga  ega  bo‘lmagan
kichik biznes subyektlarining moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi.
89 3.   Lizing   aktivlarini   baholash   va   amortizatsiya   mexanizmlarini
takomillashtirish. Lizing obyekti bo‘yicha hisoblanadigan amortizatsiya ajratmalari
uning   haqiqiy   bozor   qiymatini   baholashga   asossiz   ravishda   salbiy   ta’sir
ko‘rsatmasligini   ta’minlash.   Bunda   aktivning   balans   qiymati,   qoldiq   qiymati   va
joriy   bozor   qiymati   o‘rtasidagi   farqlarni   hisobga   oluvchi   shaffof   baholash
tartiblarini shakllantirish muhimdir.
Xorijiy moliyalashtirish liniyalari, lizing xizmatlari va qayta moliyalashtirish
vositalarini   yagona   tizim   doirasida   rivojlantirish   kichik   biznes   korxonalarining
investitsiya   kiritish   imkoniyatlarini   kengaytirish,   ishlab   chiqarish   jarayonlarini
zamonaviy   texnologiyalar   asosida   yangilash   hamda   moliyaviy   mablag‘larni   jalb
etishda   uchraydigan   cheklovlarni   bartaraf   etishga   ko‘maklashadi.   Ushbu
mexanizmlarning   samaradorligini   oshirish   uchun   moliyaviy   instrumentlarni
takomillashtirish   bilan   bir   qatorda,   soliqqa   tortish,   kredit   ta’minoti   sifatida
garovdan   foydalanish   va   aktivlarning   qiymatini   aniqlash   tartiblarini   ham   izchil
ravishda rivojlantirish lozim.
Shuningdek,   “sotib   olish   va   qayta   ijaraga   berish”   (sale   and   leaseback)
mexanizmi   kichik   biznes   sub’ektlariga   balansdagi   aktivlarni   tijorat   banklariga
sotish   orqali   aylanma   mablag‘larni   to‘ldirish   imkonini   beradi.   Biroq   amaliyotda
ushbu lizing turidan foydalanish darajasi hali yetarlicha shakllanmagan.
Kichik   biznes   sub’ektlarining   moliyaviy   barqarorligini   ta’minlash   uchun
debitorlik   qarzlari   aylanishi   koeffitsienti   ular   faoliyat   yuritayotgan   tarmoqning
o‘rtacha darajasidan past bo‘lmasligi lozim. Bu esa pul oqimlarini muvozanatlash
va to‘lov qobiliyatini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bundan   tashqari,   kichik   biznesga   past   foizli   kreditlar   hajmini   oshirish
maqsadida   tijorat   banklari   kapitalida   davlat   ishtirokini   kengaytirish   zarur.   Shu
bilan   birga,   pensiya   jamg‘armalari   hamda   davlat   sug‘urta   tashkilotlarining
vaqtincha   bo‘sh   mablag‘larini   tijorat   banklariga   past   foizli   muddatli   depozit
sifatida joylashtirish orqali ushbu resurslarni kichik biznesni imtiyozli kreditlashga
yo‘naltirish samarali natija beradi.
90 “ Uzoq   muddatda   hukumat   tijorat   banklarining   ustav   kapitaliga   investitsiya
qilingan mablag'larni   qaytara olmasligi   mumkin. Bu  tijorat  banklari  uchun  davlat
mablag'laridan   foydalangan   holda   kichik   biznes   sub'ektlariga   nisbatan   past   foiz
stavkalari   bilan   uzoq   muddatli   investitsiya   kreditlarini   berish   imkoniyatini
yaratadi.
Tijorat banklari yuqori darajadagi to'lov qobiliyatiga ega kichik korxonalar,
kichik   korxonalar   va   davlat   xaridlari   tizimiga   kiritilgan   mikrofirmalar   uchun
hujjatli   akkreditivlar   bo'yicha   import   to'lovlarini   muddatli   va   overdraft   kreditlari
orqali to'lashni tashkil etishlari kerak.
Ushbu   ilmiy   taklifning   amaliy   qo'llanilishi   kichik   biznes   importini
moliyalashtirish   ko'lamini   kengaytiradi;   tijorat   banklarining   kreditlardan
olinadigan foiz daromadlarini oshiradi; banklar faoliyatidagi kredit xavfi darajasini
pasaytiradi,   chunki   kichik   biznesning   kredit   olish   ehtimoli   oshadi;   va   kichik
biznesning   iqtisodiy   faoliyatidan   xorijiy   valyutaning   chiqib   ketishining   oldini
oladi.
Ushbu   overdraft   imkoniyatlari   bir   oy   muddatga   taqdim   etilishi   va   oyning
oxirgi   kunida   mijozning   joriy   valyuta   hisob   varag'ida   ijobiy   qoldiqni   ta'minlashi
kerak.   Bank   mijozning   joriy   hisobvarag'idagi   mablag'lardan   xorijiy   valyutadagi
kreditni qaytarishga yo'l qo'ymasligi kerak.
Kichik   biznesning   xorijiy   valyuta   mablag'larini   o'tkazish   qobiliyatini
oshirish   uchun   ularning   eksport   daromadlarining   barqarorligini   ta'minlash   juda
muhimdir.   Shu   maqsadda,   bojxona   bojlari   stavkalari   ular   mahsulotlarining
aksariyat qismini eksport qiladigan mamlakatlar bilan kelishib olinishi kerak ” 41
.
 “ Tijorat banklari tomonidan kichik biznesga overdraft va joriy hisobvaraqlar
ko'rinishida   kredit   berish   tartibi,   paydo   bo'ladigan   kredit   risklarini   kamaytirish
usullari,   shuningdek,   joriy   hisobvaraqning   debet   va   kredit   qoldig'i   bo'yicha
foizlarni hisoblash mexanizmi maxsus ko'rsatmalarda aks ettirilishi kerak.   Xalqaro
tajribani   o'rganish   shuni   ko'rsatadiki,   overdraftlar   garovsiz   beriladi.   Bunday
41
Alimardonov I.M. Kichik biznesni kreditlash. Monografiya. "Iqtisodiyot va moliya" - Toshkent, 2017, 102 bet.
91 sharoitda kredit xavfini kamaytirish uchun mijozlardan oyning oxirgi kuniga qadar
joriy hisoblarida ijobiy qoldiqni saqlab turishni talab qilish kerak ” 42
.
Iqtisodiyotda   likvidlik   darajasining   yetarli   bo‘lmasligi   kichik   biznes
subyektlarining   aylanma   mablag‘larini   samarali   boshqarishi   va   uzluksiz   pul
oqimlarini   ta’minlashiga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatishi   mumkin.   Xususan,   xaridorlar
tomonidan   to‘lovlarning   kechiktirilishi   korxonalarning   joriy   moliyaviy
majburiyatlarini   bajarish   imkoniyatlarini   cheklab,   ishlab   chiqarish   va   xizmat
ko‘rsatish   jarayonlarida   qo‘shimcha   moliyaviy   qiyinchiliklarni   yuzaga   keltiradi.
Shu   munosabat   bilan,   kichik   biznes   subyektlarining   debitorlik   qarzlari   bilan
bog‘liq   moliyaviy   tavakkalchiliklarini   kamaytirishga   qaratilgan   davlat   kafolati
mexanizmini  joriy etish istiqbolli yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
Mazkur   mexanizm   doirasida   davlat   kafolatining   taqdim   etilishi   tijorat
banklari   va   boshqa   moliyaviy   institutlarning   kichik   biznes   subyektlariga   tegishli
debitorlik talablarini diskont asosida sotib olishga, ya’ni faktoring operatsiyalarini
amalga   oshirishga   bo‘lgan   manfaatdorligini   oshirishi   mumkin.   Natijada
tadbirkorlar debitorlik qarzlarining belgilangan muddatda undirilishini kutmasdan,
o‘zlariga   tegishli   pul   mablag‘larining   muayyan   qismini   oldindan   olish
imkoniyatiga   ega   bo‘ladi.   Bu   esa   aylanma   mablag‘lar   aylanishini   tezlashtirish,
joriy   to‘lov   qobiliyatini   mustahkamlash   va   tashqi   moliyalashtirish   manbalaridan
foydalanish   imkoniyatlarini   kengaytirishga   xizmat   qiladi.   Bunda   davlat   kafolati
mexanizmining   samaradorligini   ta’minlash   uchun   kafolat   berish   mezonlari,
tavakkalchiliklarni   taqsimlash   tartibi   va   moliyaviy   nazorat   mexanizmlarini   aniq
belgilash muhim ahamiyatga ega.
Rivojlangan   mamlakatlar   bank   amaliyotida   tijorat   banklari   tomonidan
mijozlarning debitorlik qarzlarini faktoring va forfeyting operatsiyalari orqali sotib
olish   keng   qo‘llaniladi.   Ushbu   mexanizm   korxonalarning   debitorlik   qarzlarini
tezkor   ravishda   pul   mablag‘lariga   aylantirish   imkonini   beradi   hamda   banklarga
chegirma asosida qo‘shimcha daromad olish sharoitini yaratadi.
42
35.  Lavrushin O.I. Valentsova N.I. (va boshqalar). Bank ishi. darslik/ster. - M.: KNORUS, 2016, -  P.443-444  .
92 Biroq,   respublikamiz   amaliyotida   ushbu   xalqaro   tajriba   to‘liq   joriy
etilmagan.   Buning   asosiy   sabablari   sifatida,   birinchidan,   tijorat   veksellarining
muomalada   yetarli   darajada   rivojlanmaganligi   tufayli   banklarning   forfeyting
operatsiyalarini   amalga   oshirish   imkoniyati   cheklanganligini;   ikkinchidan   esa,
faktoring   operatsiyalarining   muddati   90   kun   bilan   cheklanishi   ushbu
instrumentning risk darajasini oshirayotganini ko‘rsatish mumkin.
“ Kichik   biznesning   kreditga   layoqatliligini   aniqlash   uchun   alohida
metodologiyani   ishlab   chiqish   maqsadga   muvofiqdir.   Respublikamizdagi
banklarda   kichik   biznesning   kreditga   layoqatliligini   baholashning   o'ziga   xos
metodologiyasi yo'q. Biroq, kichik biznesning aktivlari va majburiyatlari tarkibi va
moliyaviy   natijalarning   shakllanishi   yirik   korporativ   mijozlarnikidan   sezilarli
darajada   farq   qiladi.   Bundan   tashqari,   tijorat   banklari   mijozlarning   kreditga
layoqatliligini   faqat   beshta   moliyaviy   ko'rsatkich   (uchta   asosiy   va   ikkita
ikkilamchi)  yordamida  aniqlaydi.  Bu   shuni   anglatadiki,  xalqaro  bank  amaliyotida
keng   qo'llaniladigan   metodologiyalar   hali   respublikamizdagi   banklar   amaliyotida
joriy etilmagan.
Tijorat banklari tomonidan kichik biznes subyektlariga beriladigan kreditlar
bo'yicha foiz stavkalari uchun subsidiyalar joriy etishni ko'rib chiqish o'rinli bo'lar
edi.   Tijorat banklari tomonidan tadbirkorlik subyektlariga imtiyozli kreditlar berish
tartibi   amaldagi   qoidalarda   aniq  ko'rsatilgan.   Biroq,   tijorat   banklariga   beriladigan
imtiyozli   kreditlar   faqat   soliq   imtiyozlariga   nisbatan   qo'llaniladi.   Bu   shuni
anglatadiki,   tijorat   banklari   tomonidan   Imtiyozli   Kredit   Jamg'armasi   orqali
berilgan   imtiyozli   kreditlardan   olinadigan   foizli   daromad   soliqdan   ozod   qilinadi.
Bu juda muhim moliyaviy afzallikdir.
Rivojlangan   mamlakatlarda,   xususan,   G'arbiy   Yevropa   mamlakatlarida
tijorat   banklari   tomonidan   kichik   biznesga   berilgan   kreditlar   bo'yicha   foiz
stavkalarining ma'lum bir qismi subsidiyalanadi. Bu shuni anglatadiki, tijorat banki
tomonidan kichik biznesga berilgan kredit bo'yicha imtiyozli foiz stavkasi va bozor
93 stavkasi   o'rtasidagi   farqning   ma'lum   bir   qismi   tijorat   bankiga   davlat   mablag'lari
hisobidan to'lanadi ” 43
.
Kichik   tadbirkorlik   subyektlari   uchun   kredit   foizlarining   bir   qismini   davlat
hisobidan   qoplash   amaliyoti   ularning   moliyalashtirish   xarajatlarini   qisqartirish   va
kredit   resurslaridan   foydalanish   imkoniyatlarini   yaxshilashga   xizmat   qiluvchi
muhim   iqtisodiy   dastakdir.   Ushbu   yondashuv   doirasida   foiz   to‘lovlarining
belgilangan qismi davlat budjeti mablag‘lari hisobidan qoplanishi tadbirkorlarning
moliyaviy   majburiyatlarini   yengillashtiradi,   mavjud   pul   mablag‘larini   oqilona
taqsimlashga   yordam   beradi   hamda   ishlab   chiqarish   faoliyatini   kengaytirish   va
yangi   investitsion   tashabbuslarni   ro‘yobga   chiqarish   uchun   qo‘shimcha   sharoit
yaratadi.   Natijada   korxonalarning   qarzlarni   qaytarish   salohiyatini   oshirish   va
moliyaviy holatini barqarorlashtirish imkoniyatlari kengayadi.
Foiz xarajatlarini subsidiyalash mexanizmi bank sektorining kichik biznesni
kreditlash faoliyatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Davlat tomonidan foiz
to‘lovlarining   muayyan   qismini   qoplash   qarz   oluvchilarning   kreditga   xizmat
ko‘rsatish   xarajatlarini   kamaytirib,   ularning   to‘lovlarni   belgilangan   muddatlarda
amalga   oshirish   imkoniyatini   yaxshilaydi.   Bu   esa   kredit   portfelidagi   muammoli
qarzlar   xavfini   kamaytirish   va   ajratilgan   kreditlarning   sifat   ko‘rsatkichlarini
yaxshilashga   ko‘maklashadi.   Shu   bilan   birga,   mazkur   moliyaviy   rag‘bat
banklarning kichik tadbirkorlik subyektlarini kreditlashga bo‘lgan manfaatdorligini
oshirib,   ushbu   yo‘nalishga   ajratiladigan   resurslar   hajmini   kengaytirishi   mumkin.
Biroq   mexanizmning   barqaror   natija   berishi   subsidiyalarni   shaffof   va   asoslangan
mezonlar   bo‘yicha   ajratish,   budjet   mablag‘larining   belgilangan   maqsadlarga
muvofiq   sarflanishini   nazorat   qilish   hamda   iqtisodiy   jihatdan   istiqbolli   va
moliyaviy barqaror loyihalarni ustuvor qo‘llab-quvvatlashga bog‘liq.
“Tijorat   banklari   tomonidan   taqdim   etiladigan   faktoring   kreditlari   kichik
biznesning pul oqimlari barqarorligini ta'minlashda muhim omilga aylanishi kerak.
Bunga erishish uchun quyidagi masalalarni aniqlashtirish kerak deb hisoblaymiz:
43
Shchenina RK Yevropa Ittifoqi iqtisodiyoti. Darslik. .-M.: KnoRus, 2015. 142-  bet  .
94 1. Tijorat banklariga kichik biznes sub'ektlari tomonidan sotiladigan tovarlar
uchun hujjatlarni ham regressiv, ham regresssiz olish imkoniyati berilishi kerak.
Agar tijorat banklariga hozirgi holatda bo'lgani kabi, regressiya huquqi bilan
tijorat   hujjatlarini   olishga   ruxsat   berilmasa,   unda   banklardan   olingan   faktoring
kreditlari   ular   uchun   yuqori   xavfli   aktiv   bo'lib   qoladi   va   bu   holat   tijorat
banklarining   kichik  biznesga   faktoring   asosida   kredit   berishga   bo'lgan   qiziqishini
kamaytirishi mumkin.
2.   Zarar   ko'rgan   kichik   biznesning   muddati   o'tgan   debitorlik   qarzlari
undirilmasligi   kerak.   Aks   holda,   faktoring   bank   kreditlari   iqtisodiyotdagi
muammoli qarzlarning o'sishiga qo'shimcha hissa qo'shishi mumkin.
3.   Sotilgan   tovarlar   uchun   to'lov   shartlariga   rioya   qiling   va   180   kundan
oshmasligi   kerak.   Buning   sababi,   faktoring   qisqa   muddatli   kreditlashning   bir
shaklidir.
4.   Banklar   tomonidan   faktoring   kreditlari   uchun   ta'minot   sifatida   olingan
garovni sotish sud qarori bilan emas, balki tijorat banki va kichik biznes o'rtasida
tuzilgan va notarius tomonidan tasdiqlangan shartnoma asosida amalga oshirilishi
kerak ” 44
.
Yuqorida   aytib   o'tilgan   holatlarni   hisobga   olish   va   ularni   banklarning
faktoring amaliyotida qo'llash kichik biznesga faktoring kreditlari hajmini oshirish
imkonini berishi mumkin.
Iqtisodiyot tarmoqlarini diversifikatsiyalash, ustuvor sohalarning texnologik
rivojlanishini   jadallashtirish   va   tarkibiy   o‘zgarishlarni   amalga   oshirish   jarayonida
tijorat   banklari   kredit   faoliyatini   strategik   maqsadlarga   muvofiq   tashkil   etish
muhim   ahamiyatga   ega.   Buning   uchun   mavjud   kredit   mablag‘larini   iqtisodiyot
yo‘nalishlari   kesimida   samarali   taqsimlash,   qarz   oluvchilarning   moliyaviy
imkoniyatlarini   har   tomonlama   tahlil   qilish   va   kreditlash   bilan   bog‘liq
tavakkalchiliklarni   boshqarish   usullarini   takomillashtirish   zarur.   Bunday   chora-
tadbirlar   moliyaviy   resurslarning   natijadorligini   oshirish,   real   iqtisodiyot
44
Alimardonov  I.  M. Kichik biznesni  kreditlash.  Monografiya.  "  Iqtisodiyot  va  moliya  " -  Toshkent  , 2017. 106 bet .
95 subyektlarining investitsion tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash va bank tizimining
barqaror faoliyatini ta’minlashga yordam beradi.
Tijorat   banklarida   moliyaviy   xatarlarni   o‘z   vaqtida   aniqlash,   ularning
ehtimoliy ta’sirini baholash va doimiy kuzatib borish mexanizmlarini rivojlantirish
iqtisodiy   beqarorlik   hamda   xalqaro   moliya   bozorlaridagi   inqirozli   holatlarning
salbiy oqibatlarini cheklashda muhim o‘rin egallaydi. Xususan, kredit portfelidagi
mablag‘larni   turli   tarmoqlar   va   qarz   oluvchilar   o‘rtasida   taqsimlash,   stress-
testlardan   muntazam   foydalanish   va   kredit   siyosatini   makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlarning   o‘zgarishiga   moslashtirish   moliyaviy   muammolarni   oldindan
aniqlash imkoniyatini oshiradi. Shu asosda kredit siyosatini izchil takomillashtirish
mamlakatning moliyaviy-iqtisodiy xavfsizligini mustahkamlash, banklarning ichki
va tashqi  salbiy  omillarga  bardoshliligini   oshirish  hamda uzoq  muddatli  iqtisodiy
taraqqiyot uchun barqaror moliyaviy sharoit yaratishga xizmat qiladi.
Tijorat   banklarining   barqarorligi   va   likvidligini   ta’minlash,   shuningdek,
iqtisodiy   xavfsizlikni   kuchaytirish   real   sektorni   kreditlashga   yo‘naltirilgan   kredit
portfelini   oqilona   shakllantirish   orqali   amalga   oshiriladi.   Bunda   kredit   risklarini
samarali boshqarish va ularning o‘sishini cheklash muhim omil hisoblanadi.
Kichik   biznes   subyektlarini   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   samaradorligini
oshirish maqsadida  ijobiy kredit  tarixiga ega, kredit reytingi  “yaxshi”  yoki  “a’lo”
darajada   baholangan   tadbirkorlik   subyektlari   uchun   kafillik   mexanizmlarini
takomillashtirish   muhim   ahamiyatga   ega.   Xususan,   tadbirkorning   avvalgi   kredit
majburiyatlari   bo‘yicha   kafillikdan   foydalanganligi   yoki   foydalanmaganligidan
qat’i nazar, uning amaldagi moliyaviy holati, kredit intizomi va to‘lov qobiliyatini
hisobga   olgan   holda,   belgilangan   limitlar   doirasida   navbatdagi   kreditlar   uchun
qo‘shimcha kafillik taqdim etish tartibini joriy etish maqsadga muvofiqdir.
Mazkur   yondashuv   kredit   tarixida   ijobiy   natijalarga   erishgan   tadbirkorlarni
rag‘batlantirish,   ularning   moliyaviy   resurslardan   foydalanish   imkoniyatlarini
kengaytirish   hamda   kreditlash   jarayonida   ortiqcha   cheklovlarni   kamaytirishga
xizmat   qiladi.   Bunda   kafillik   miqdorini   belgilashda   qarz   oluvchining   moliyaviy
96 ko‘rsatkichlari,   mavjud  kredit   majburiyatlari   va   kredit   risklari   muntazam   baholab
borilishi mexanizmning barqaror ishlashini ta’minlaydi.
Biroq   amalda   ayrim   tadbirkorlik   sub’ektlari   avvalgi   kreditlari   bo‘yicha
kafillik   mexanizmidan   foydalanganligi   sababli   keyingi   qo‘shimcha   kredit
resurslarini   jalb   qilish   imkoniyati   cheklanmoqda.   Bu   holat   ayniqsa,   ijobiy   kredit
tarixi   shakllangan,   moliyaviy   intizomi   yuqori   va   iqtisodiy   samaradorligi   barqaror
bo‘lgan   sub’ektlar   faoliyatining   kengayishiga   to‘sqinlik   qilmoqda.   Xususan,
tadbirkorlarning avvalgi kredit majburiyatlari bo‘yicha kafillikdan foydalanganligi
yoki   foydalanishda   davom   etayotganligidan   qat’i   nazar,   ularning   kreditga
layoqatliligi   va   moliyaviy   holatini   inobatga   olgan   holda,   belgilangan   umumiy
limitlar   doirasida   navbatdagi   kreditlar   uchun   ham   kafillik   taqdim   etish   tartibini
joriy   etish   maqsadga   muvofiqdir.   Bunday   yondashuv   kredit   intizomiga   rioya
qiluvchi   tadbirkorlik   subyektlarini   rag‘batlantirish   bilan   birga,   ularning
moliyalashtirish manbalaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Mazkur   mexanizmning   xo‘jalik   amaliyotiga   joriy   etilishi   bir   qator   muhim
iqtisodiy samaralarga erishish imkonini beradi. Jumladan:
kichik   tadbirkorlik   subyektlarining   kundalik   faoliyat   uchun   zarur   aylanma
mablag‘lar   bilan   uzluksiz   ta’minlanishi   va   pul   tushumlari   hamda   xarajatlari
o‘rtasidagi muvozanatning mustahkamlanishi;
investitsion   tashabbuslar   va   innovatsion   ishlanmalarni   moliyalashtirish
manbalaridan foydalanish imkoniyatlarining kengayishi;
korxonalarning   ishlab   chiqarish   salohiyatini   oshirish,   mavjud   quvvatlardan
samarali foydalanish va xizmatlar ko‘lamini kengaytirish;
eksportbop   mahsulotlar   ishlab   chiqarish   hajmini   ko‘paytirish   hamda
mahalliy korxonalarning xalqaro bozorlardagi raqobat mavqeini kuchaytirish;
qo‘shimcha   ish   o‘rinlarini   tashkil   etish   orqali   bandlik   darajasini   oshirish,
tadbirkorlikning iqtisodiy natijadorligi va ijtimoiy ahamiyatini yuksaltirish.
Umuman   olganda,   kredit   reytingiga   asoslangan   qo‘shimcha   kafillik
mexanizmi   kichik   biznes   subyektlarining   moliyaviy   resurslardan   foydalanish
imkoniyatlarini kengaytiruvchi rag‘batlantiruvchi vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
97 Uning samarali ishlashi uchun kafillik limitlarini tadbirkorlarning moliyaviy holati,
mavjud qarz majburiyatlari va kredit risklari bilan muvofiqlashtirish zarur. 
Tahlillar   natijasida   aniqlanishicha,   ijobiy   kredit   tarixi   va   yuqori   to‘lov
intizomiga   ega   tadbirkorlik   sub’ektlarida   kredit   qaytmaslik   xavfi   nisbatan   past
bo‘ladi.   Shu   sababli   ular   uchun   kafillik   mexanizmlarini   kengaytirish   moliyaviy
risklarni   sezilarli   darajada   oshirmaydi,   aksincha,   banklar   va   davlat   kafillik
institutlari o‘rtasida ishonchli hamkorlik muhitini shakllantiradi.
Shuningdek, qo‘shimcha kreditlar bo‘yicha kafillik berish amaliyotini kredit
reytingi,   soliq   intizomi,   pul   oqimi   barqarorligi   va   biznesning   moliyaviy   natijalari
asosida baholash mezonlari bilan uyg‘unlashtirish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Bu   esa   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlashning   manzilliligi   va   samaradorligini   oshirish
imkonini beradi.
Kredit   intizomi   yuqori   baholangan,   ya’ni   kredit   tarixi   “yaxshi”   yoki   “a’lo”
deb topilgan kichik biznes subyektlariga qo‘shimcha qarz mablag‘larini ajratishda
kafillik   vositalaridan   foydalanish   ko‘lamini   kengaytirish   moliyalashtirish
imkoniyatlarini   yaxshilashning   samarali   yo‘nalishlaridan   biridir.   Bunday   tartib
moliyaviy majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarayotgan tadbirkorlarni rag‘batlantirish,
ularning   xo‘jalik   faoliyatini   faollashtirish   va   ishlab   chiqarish   hamda   xizmat
ko‘rsatish   yo‘nalishlarini   rivojlantirish   uchun   qo‘shimcha   imkoniyatlar   yaratadi.
Mazkur   yondashuvning   qo‘llanilishi   hududlar   va   iqtisodiyot   tarmoqlarida   yangi
biznes  tashabbuslarini  qo‘llab-quvvatlash,   investitsiya  jarayonlarini   jadallashtirish
va iqtisodiy o‘sishning barqarorligini mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin.
O‘zbekistonning   bugungi   iqtisodiy   taraqqiyot   bosqichida   hududlar
rivojlanishi   o‘rtasidagi   tafovutlarni   kamaytirish,   xususiy   tadbirkorlik   faoliyatini
kengaytirish   va   kichik   biznesga   yo‘naltiriladigan   investitsiyalar   hajmini   oshirish
muhim   strategik   vazifalar   sirasiga   kiradi.   Ushbu   maqsadlarga   erishishda
tadbirkorlik   subyektlarini   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   usullarini
takomillashtirish,   kredit   mablag‘larini   jalb   qilish   imkoniyatlarini   yaxshilash   va
investitsion   loyihalarni   amalga   oshirish   uchun   qulay   iqtisodiy   muhitni
98 shakllantirish   muhim   o‘rin   egallaydi.   Natijada   yangi   ish   o‘rinlari   yaratilishi,
aholining   mehnat   faoliyatida   ishtiroki   kengayishi,   mahalliy   ishlab   chiqarish
imkoniyatlari   ortishi   va   fuqarolarning   turmush   farovonligi   yaxshilanishi   uchun
sharoit yuzaga keladi.
Iqtisodiy   islohotlarning   izchil   davom   etishi   sharoitida   kichik   biznesning
rivojlanishini   jadallashtirish,   uning   milliy   iqtisodiyotdagi   salmog‘ini   oshirish   va
tadbirkorlik tashabbuslarini moliyaviy jihatdan rag‘batlantirish alohida ahamiyatga
ega.   Mazkur   sektor   yangi   ish   o‘rinlarini   tashkil   etish,   bandlikni   ta’minlash,
mahalliy   mahsulotlar   ishlab   chiqarishni   ko‘paytirish   hamda   bozorda   sog‘lom
raqobat   muhitini   shakllantirish   orqali   mamlakatning   ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishiga   munosib   hissa   qo‘shadi.   Biroq   mazkur   sektorning   moliyaviy
resurslarga bo‘lgan ehtiyojini qondirishda ayrim institutsional va iqtisodiy to‘siqlar
saqlanib   qolmoqda.   Xususan,   tijorat   banklari   tomonidan   kredit   ajratishda   yuqori
likvidli   garov   ta’minotiga   qo‘yiladigan   talablar   kichik   biznes   subyektlarining
kredit   resurslaridan   foydalanish   imkoniyatlarini   cheklovchi   omillardan   biri   bo‘lib
qolmoqda.   Buning   asosiy   sababi   ko‘plab   tadbirkorlik   subyektlarida   bank
talablariga   javob   beradigan,   yetarli   qiymatga   ega   va   tez   realizatsiya   qilinishi
mumkin bo‘lgan aktivlarning mavjud emasligidir.
Xalqaro   bank   amaliyotida   kredit   ta’minoti   sifatida   yer   va   ko‘chmas   mulk,
qimmatbaho   metallar,   davlat   qimmatli   qog‘ozlari   hamda   davlat   kafolati   bilan
ta’minlangan   ayrim   moliyaviy   instrumentlardan   foydalaniladi.   Bunday
aktivlarning likvidligi va qiymatini nisbatan ishonchli baholash imkoniyati banklar
uchun   kredit   risklarini   kamaytirishga   yordam   beradi.   O‘zbekiston   sharoitida   esa
kichik   biznes   subyektlarining   mazkur   turdagi   aktivlar   bilan   yetarli   darajada
ta’minlanmaganligi   kredit   olish   jarayonini   murakkablashtiradi.   Shu   sababli
kreditlash amaliyotida an’anaviy garov vositalari bilan bir qatorda davlat kafilligi,
kafolat   fondlari,   faktoring   va   lizing   kabi   muqobil   moliyalashtirish
mexanizmlaridan foydalanishni kengaytirish zarurati yuzaga kelmoqda.
99 Kichik biznesning  iqtisodiyotdagi  o‘rni  bilan unga yo‘naltirilayotgan kredit
resurslari o‘rtasidagi nomutanosiblik ham alohida e’tibor talab qiladi. Agar kichik
biznes   yalpi   ichki   mahsulot   shakllanishida   katta   ulushga   ega   bo‘lsa-yu,   tijorat
banklari kredit portfelida uning ulushi nisbatan pastligicha qolsa, bu holat mazkur
sektorning   moliyalashtirish   imkoniyatlari   yetarli   darajada   kengaymaganini
ko‘rsatishi   mumkin.   Bunday   nomutanosiblikni   bartaraf   etish   uchun   kredit
resurslarini   taqsimlash   mexanizmlarini   takomillashtirish,   kichik   biznesning
moliyaviy   holatini   baholash   mezonlarini   uning   faoliyat   xususiyatlariga
moslashtirish hamda istiqbolli loyihalarni  moliyalashtirishda kafillik vositalaridan
samarali   foydalanish   lozim.   Shu   bilan   birga,   yalpi   ichki   mahsulotdagi   ulush   va
kredit   portfelidagi   ulushni   taqqoslashda   statistik   ma’lumotlarning   bir   xil   davrga
tegishli ekanligi hamda ko‘rsatkichlar metodologik jihatdan o‘zaro mosligi hisobga
olinishi kerak.
Kichik   tadbirkorlik   subyektlarini   moliyaviy   ta’minlashda   xalqaro   kredit
liniyalari   orqali   jalb   qilinadigan   mablag‘lar   va   ular   asosida   taqdim   etiladigan
kreditlarning   qiymati   muhim   omillardan   biri   sanaladi.   Xalqaro   moliya   institutlari
tomonidan   ajratiladigan   resurslar   korxonalarning   investitsion   tashabbuslarini
ro‘yobga   chiqarish,   ishlab   chiqarish   jarayonlarini   texnik   va   texnologik   jihatdan
yangilash   hamda   mavjud   quvvatlarni   kengaytirish   uchun   qo‘shimcha   moliyaviy
imkoniyat yaratadi. Biroq bunday kreditlar bo‘yicha foiz stavkalarining yuqoriligi
ularning   iqtisodiy   samaradorligini   pasaytirishi   va   ayrim   kichik  biznes   subyektlari
uchun qarz mablag‘laridan foydalanishni qiyinlashtirishi mumkin. Ayrim hollarda
xalqaro   moliya   institutlari   mablag‘lari   hisobidan   ajratiladigan   kreditlar   bo‘yicha
foiz   stavkalarining   16   foizgacha   yetishi   qayd   etilgan   [1].   Mazkur   ko‘rsatkichni
tahlil   qilishda   kredit   valyutasi,   muddati,   vositachi   bank   marjasi,   komissiyalar   va
boshqa xarajatlarni ham hisobga olish zarur. Shu asosda tadbirkorlar uchun maqbul
qiymatdagi   moliyalashtirish   manbalarini   shakllantirish   va   kredit   resurslarining
yakuniy qiymatini pasaytirish bo‘yicha choralarni ishlab chiqish mumkin.
100 Kichik   biznes   subyektlarining   moliyaviy   barqarorligiga   salbiy   ta’sir
ko‘rsatuvchi   omillardan   yana   biri   pul   oqimlarining   beqarorligi   va   debitorlik
qarzlarining sekin undirilishidir.  Xaridorlar tomonidan to‘lovlarning kechiktirilishi
korxonalarning   aylanma   mablag‘larini   debitorlik   qarzlarida   band   qilib   qo‘yadi.
Natijada tadbirkorlar xomashyo xarid qilish, ish haqi to‘lash, soliq va boshqa joriy
majburiyatlarni   bajarishda   moliyaviy   qiyinchiliklarga   duch   kelishi   mumkin.
Debitorlik   qarzlarining   aylanish   koeffitsienti   pastligi   mablag‘larning   korxona
faoliyatiga   qaytish   tezligi   sustligini   anglatadi   va   qisqa   muddatli   likvidlikka
bosimni   kuchaytiradi.   Ushbu   muammoni   yumshatishda   debitorlik   qarzlarini
boshqarish   tizimini   takomillashtirish,   to‘lov   intizomini   kuchaytirish   hamda
faktoring operatsiyalarini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. 
Kichik   biznesni   kreditlashni   kengaytirishdagi   navbatdagi   muammo   tijorat
banklarining   nisbatan   arzon   va   barqaror   moliyaviy   resurslarni   jalb   qilish
imkoniyatlari bilan bog‘liq. Banklarning kreditlar bo‘yicha foiz stavkalari, avvalo,
resurslarni   jalb   qilish   qiymati,   operatsion   xarajatlar,   kredit   risklari   va   bank
marjasiga   bog‘liq.   Shu   sababli   kichik   biznesga   nisbatan   maqbul   foiz   stavkalarida
kredit   ajratish   uchun   banklarning   uzoq   muddatli   va   barqaror   resurs   bazasini
shakllantirish   muhimdir.   Agar   banklar   mablag‘larni   yuqori   foiz   stavkalarida   jalb
qilsa, ularni past stavkalarda joylashtirish imkoniyati cheklanadi. Bundan tashqari,
o‘zgaruvchan   foiz   stavkalariga   ega   resurslardan   foydalanish   foiz   riskini   yuzaga
keltirishi   mumkin.   Bozor   stavkalarining   ko‘tarilishi   bankning   resurslar   qiymatini
oshirib,   kredit   operatsiyalari   rentabelligiga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatadi.   Shu   bois
resurslar tarkibini diversifikatsiyalash, uzoq muddatli moliyalashtirish manbalarini
kengaytirish va foiz riskini boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish zarur.
Rivojlangan   mamlakatlarda   chakana   omonatlar   banklar   uchun   muhim
moliyalashtirish   manbalaridan   biri   hisoblanadi.   Biroq   chakana   omonatlarning
banklar   uchun   arzon   resurs   bo‘lishi   mamlakatdagi   inflyatsiya   darajasi,   pul-kredit
siyosati,   moliya   bozorining   rivojlanganligi   va   aholi   jamg‘armalari   uchun
shakllangan   raqobat   sharoitlariga   bog‘liq.   O‘zbekiston   bank   tizimida   muddatli
101 omonatlar   bo‘yicha   foiz   stavkalarining   nisbatan   yuqori   bo‘lishi   banklarning
resurslarni   jalb   qilish   xarajatlarini   oshirishi   mumkin.   Masalan,   ayrim   davrlarda
muddatli   omonatlar   bo‘yicha   14–18   foiz   atrofidagi   stavkalar   qayd   etilgan.   Biroq
ushbu   ko‘rsatkichlarni   tegishli   davrga   oid   rasmiy   ma’lumotlar   bilan   tasdiqlash
lozim.   Shuningdek,   Markaziy   bankning   asosiy   stavkasi   va   tijorat   banklarining
omonatlar   bo‘yicha   stavkalari   turli   iqtisodiy   ko‘rsatkichlar   bo‘lib,   ularni   bevosita
tenglashtirish   to‘g‘ri   emas.   Ular   o‘rtasidagi   bog‘liqlik   pul-kredit   siyosati,
inflyatsion   kutilmalar,   banklararo   raqobat   va   moliyaviy   resurslarga   bo‘lgan   talab
orqali namoyon bo‘ladi.
Umuman   olganda,   kichik   biznesni   kreditlash   imkoniyatlarini   kengaytirish
faqat   kredit   hajmini   oshirish   bilan   cheklanmaydi.   Bu   jarayon   garov   ta’minotiga
qo‘yiladigan   talablarni   maqbullashtirish,   xorijiy   kredit   liniyalari   qiymatini
kamaytirish,   debitorlik   qarzlari   aylanishini   tezlashtirish,   banklarning   barqaror
resurs   bazasini   mustahkamlash   va   muqobil   moliyalashtirish   vositalarini
rivojlantirishni o‘z ichiga oluvchi kompleks yondashuvni talab etadi 45
.
Kichik biznesga investitsiya kreditlarini berishda hal qilinishi kerak bo'lgan
bir   qancha   muammolar   mavjud.   Bunday   muammolardan   biri   xorijiy   kredit
liniyalari   orqali   olingan   investitsiya   kreditlarining   yuqori   narxi   bo'lib,   bu   yuqori
foiz stavkalariga olib keladi.
Ko'pgina   kichik   biznes   sub'ektlari   ta'minlanmagan   kreditlar   berish   uchun
yetarli  pul  oqimiga ega emaslar. Ularning balanslarida yuqori likvidli  garov yo'q.
Bunday   sharoitda   sug'urta   kompaniyalarining   sug'urta   polislari   tijorat   banklari
kreditlari   uchun   garov   sifatida   xizmat   qilishi   mumkin.   Biroq,   respublikamizdagi
tijorat   banklari   orasida   sug'urta   kompaniyalariga   bo'lgan   ishonch   darajasi   past
emas.
45
Respublikamizdagi yirik tijorat banklaridagi ayrim turdagi omonatlar bo'yicha o'rtacha foiz stavkalari O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 
rasmiy veb-saytidan - www.cbu.uz olingan.
102 3.1-rasm.  Kichik biznes subyektlari tomonidan ishlab chiqarilgan
tovarlar, ishlar va xizmatlar hajmining prognoz ko'rsatkichlari (milliard
so'm 46
)
Kichik   biznes   subyektlari   tomonidan   ishlab   chiqarilgan   tovarlar,   bajarilgan
ishlar   va   ko‘rsatilgan   xizmatlar   hajmining   dinamikasini   ifodalovchi   trend
tenglamasi   tahlili   mazkur   ko‘rsatkichning   yillar   davomida   o‘sish   tendensiyasiga
ega   ekanligini   ko‘rsatadi.   Shuningdek,   tahlil   natijalari   kuzatilayotgan   davr
ko‘rsatkichlari   o‘rtasida   muayyan   darajadagi   statistik   bog‘liqlik   mavjudligini
ko‘rsatadi.   Ushbu   tendensiyaning   matematik   ifodasi   quyidagi   trend   tenglamasi
orqali aks ettiriladi:
Y = 116072e 0,1792x
       R² = 0,9937
3.1-rasmda   kichik   korxonalar   tomonidan   ishlab   chiqarilgan   tovarlar,   ishlar
va   xizmatlar   hajmi   ko'rsatilgan.   Ushbu   matematik   model   asosida   2030-yilgacha
b o'lgan prognoz ko'rsatkichlari ishlab chiqildi va tahlil qilindi. 
Mamlakatimizda kichik biznes tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar, ishlar
va   xizmatlar   hajmi   2030-yil   uchun   prognoz   ishlab   chiqildi,   unga   ko'ra   kichik
biznes,   2026-yilda   1192504,1   milliard   so'mlik   va   2030-yilda   2442092,8   milliard
so'mlik   mahsulotlar   ishlab   chiqaradi.   Bu   ko'rsatkich   avvalgi   yillarga   nisbatan   bir
46
Muallifning  o'zi tomonidan ishlab chiqilgan.
103 necha   baravar   yuqori   va   buning   asosiy   sababi   so'nggi   yillarda   mamlakatimizda
iqtisodiy rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilishidir. 
Hozirgi kunda respublikada tashqi savdo operatsiyalarida ishtirok etayotgan
kichik   biznes   sub’ektlarini   kreditlash   amaliyotini   takomillashtirish   bilan   bog‘liq
ayrim muammolar mavjud. Xususan, kichik biznes tomonidan hujjatli akkreditivlar
asosida   amalga   oshirilgan   to‘lovlarni   tijorat   banklarining   qisqa   muddatli   yoki
overdraft kreditlari hisobidan qoplash mexanizmi yetarli darajada ishlamayapti.
Asosiy   muammo   shundan   iboratki,   respublikadagi   tijorat   banklari
amaliyotida   kichik   biznes   sub’ektlari   tomonidan   import   operatsiyalarini
moliyalashtirish uchun ochiladigan hujjatli akkreditivlarning katta qismi, ya’ni 90
foizdan   ortig‘i,   ta’minlangan   shaklda   rasmiylashtiriladi.   Bu   esa   akkreditivlar
asosida   import   to‘lovlarini   bank   kreditlari   hisobidan   moliyalashtirish
imkoniyatlarini   cheklab   qo‘yadi.   Chunki   ta’minlangan   akkreditivlarda   mablag‘lar
mijozning   joriy   valyuta   hisobvarag‘idan   oldindan   ajratilib,   alohida   hisobvaraqqa
o‘tkaziladi.
Ta’minlanmagan   akkreditivlarda   esa   to‘lov   summasi   oldindan   depozitga
joylashtirilmaydi,   biroq   tijorat   banki   to‘lov   kafili   sifatida   majburiyatni   o‘z
zimmasiga   oladi.   Bunday   bank   kafolati   xalqaro   amaliyotda   nisbatan   ishonchli
instrument sifatida e’tirof etiladi.
Kichik   biznes   subyektlarining   tashqi   savdo   faoliyatini   moliyalashtirish
samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi  omillardan biri milliy valyuta kursining
xorijiy valyutalarga nisbatan o‘zgaruvchanligi va uning qadrsizlanishi bilan bog‘liq
valyuta   risklaridir.   Milliy   valyuta   kursining   pasayishi   import   qilinadigan
xomashyo,   uskunalar   va   butlovchi   qismlar   qiymatining   oshishiga   olib   kelishi
mumkin.   Shuningdek,   xorijiy   valyutada   kredit   olgan,   biroq   tushumlarini   asosan
milliy   valyutada   shakllantiradigan   tadbirkorlik   subyektlari   uchun   qarzning   milliy
valyutadagi ekvivalentini qaytarish xarajatlari ortadi. Bu holat korxonalarning pul
oqimlariga   bosim   o‘tkazib,   kredit   majburiyatlarini   bajarish   imkoniyatlarini
cheklashi mumkin.
104 Shu   sababli   kichik   biznesning   tashqi   savdo   operatsiyalarini   kreditlashda
valyuta  risklarini  samarali   boshqarish  muhim  ahamiyat  kasb  etadi.  Buning   uchun
valyuta   tushumlari   va   kredit   majburiyatlari   o‘rtasidagi   muvofiqlikni   ta’minlash,
eksportyorlar   uchun   mos   moliyaviy   instrumentlardan   foydalanish   hamda   valyuta
kursi   o‘zgarishlarining   korxona   moliyaviy   holatiga   ta’sirini   oldindan   baholash
zarur. 
Shuningdek,   banklar   va   bank   bo‘lmagan   kredit   tashkilotlari   tomonidan
kichik   biznesni   kreditlashning   metodologik   asoslari   yetarli   darajada
takomillashtirilmagan.   Xususan,   uch   bosqichli   kreditlash   tizimining   asosiy
tamoyillari hamda bank va nobank kredit tashkilotlari kreditlash mexanizmlaridagi
farqlar amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarda to‘liq va aniq aks ettirilmagan.
Tijorat   banklarida   kichik   biznes   uchun   kredit   tarixini   yaratishning
tugallanmagan jarayoni ularga kredit xavfini ularning individual reytinglari asosida
baholashga   imkon   bermaydi.   Har   bir   kichik   biznes   uchun   kredit   tarixini   yaratish
bizga   ularga   berilgan   kreditlarning   xavf   darajasini   ularning   individual   reytinglari
asosida   aniqlash   imkonini   beradi   va   kichik   biznesga   beriladigan   ta'minlanmagan
yoki ishonchli kreditlar hajmini oshiradi.
Banklar asosan kichik biznesga kredit berish uchun bir martalik kreditlardan
foydalanadilar. Kichik biznesga kredit berishda kredit liniyalari, overdraftlar, joriy
hisobvaraqlar va tezlashtirilgan kreditlashdan foydalanishga yo'l qo'yilmaydi.
Kichik   biznesning   balanslarida   yuqori   likvidli   garov   ta'minotining   yo'qligi
ularga kredit berish hajmini tezda oshirishga to'sqinlik qiladi.
Kichik   biznes   subyektlarining   moliyaviy   resurslarga   bo‘lgan   ehtiyojini
qondirishda   qimmatli   qog‘ozlar   bozori   imkoniyatlaridan   foydalanish   muhim
istiqbolli   yo‘nalishlardan   biri   hisoblanadi.   Biroq   kichik   biznesning   mazkur   bozor
orqali   moliyalashtirishni   jalb   etish   amaliyoti   yetarli   darajada   rivojlanmaganligi
sababli,   tadbirkorlik   subyektlari   asosan   tijorat   banklari   kreditlari   va   boshqa
an’anaviy moliyalashtirish manbalariga tayanmoqda. Qimmatli qog‘ozlar bozorini
kichik   biznes   uchun   muqobil   moliyalashtirish   manbaiga   aylantirish   maqsadida
korxonalarni   fond   bozorida   ro‘yxatga   olish,   emitent   maqomini   olish   va   qimmatli
105 qog‘ozlarni muomalaga chiqarish bo‘yicha aniq, shaffof hamda kichik biznesning
imkoniyatlariga   mos   talablarni   ishlab   chiqish   zarur.   Bunday   yondashuv
korxonalarning   investorlar   mablag‘larini   jalb   qilish   imkoniyatlarini   kengaytirish,
moliyalashtirish   manbalarini   diversifikatsiyalash   va   bank   kreditlariga   bo‘lgan
yuqori darajadagi qaramlikni kamaytirishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, milliy qarz kapitali bozorining yetarlicha rivojlanmaganligi
iqtisodiyotda   kredit   resurslari   qiymatining   shakllanishiga   va   pul-kredit   siyosati
ta’sirchanligiga   ta’sir   ko‘rsatuvchi   omillardan   biri   hisoblanadi.   Qarz   kapitali
bozorida   turli   muddatli   moliyaviy   instrumentlar   va   faol   bozor   ishtirokchilarining
mavjudligi   kredit   resurslariga   bo‘lgan   talab   va   taklifni   muvofiqlashtirish,   foiz
stavkalari   dinamikasini   shakllantirish   hamda   moliyaviy   resurslarni   iqtisodiyot
tarmoqlari o‘rtasida samarali taqsimlash imkonini beradi. 
Rivojlangan   moliya   tizimlarida   milliy   qarz   kapitali   bozorining   rivojlanishi
Markaziy bankka asosiy stavka va boshqa pul-kredit siyosati instrumentlari orqali
moliyaviy sharoitlarga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatini kengaytiradi. Bunda Markaziy
bank   tijorat   banklari   kreditlari   bo‘yicha   foiz   stavkalarini   bevosita   belgilashdan
ko‘ra, pul bozori sharoitlari, likvidlik darajasi va foiz stavkalari kutilmalariga ta’sir
ko‘rsatish orqali kreditlash qiymatining shakllanishiga bilvosita ta’sir qiladi.
Demak,   milliy   qarz   kapitali   bozorini   rivojlantirish   kichik   biznes
subyektlarining   moliyalashtirish   imkoniyatlarini   kengaytirishning   muhim
shartlaridan biridir. Buning uchun korporativ obligatsiyalar bozorini rivojlantirish,
kichik   biznes   subyektlari   uchun   qimmatli   qog‘ozlar   chiqarish   xarajatlarini
maqbullashtirish,   investorlar   huquqlarini   himoya   qilish   va   moliyaviy
axborotlarning shaffofligini oshirish lozim. 
Kichik   biznesni   kreditlash   metodologiyasini   takomillashtirishdagi   dolzarb
masalalardan   biri   kreditlash   shakllaridan   kompleks   va   samarali   foydalanishni
ta’minlashdir.   Bunda   ajratilayotgan   kreditlarning   samaradorligini   oshirish   asosiy
vazifalardan biri bo‘lib qoladi.
Hozirgi   vaqtda   respublikamiz   bank   amaliyotida   overdraft,   overdraft   yoki
forfeyting   kabi   kreditlash   instrumentlari   yetarli   darajada   qo‘llanilmaydi.   Bundan
106 tashqari,   bank   dasturiy   tizimlari   mijozlarning   joriy   hisobvaraqlarida   debet
qoldiqlarini   shakllantirish   imkonini   to‘liq   qo‘llab-quvvatlamaydi.   Amaldagi
normativ-huquqiy   bazada   esa   overdraft,   overdraft   hamda   forfeyting   kreditlarini
berish   va   tartibga   solish   bo‘yicha   aniq   mexanizmlar   yetarli   darajada   aks
ettirilmagan.
Iqtisodiyotda   likvidlik   darajasining   yetarli   bo‘lmasligi   kichik   biznes
subyektlarining   barqaror   pul   oqimlarini   shakllantirish   va   joriy   moliyaviy
majburiyatlarini   o‘z   vaqtida   bajarish   imkoniyatlarini   cheklovchi   omillardan   biri
hisoblanadi. Xususan, debitorlik qarzlarining o‘z vaqtida undirilmasligi, tushumlar
va to‘lovlar muddatlari o‘rtasidagi nomutanosiblik hamda aylanma mablag‘larning
yetishmasligi   korxonalarning   moliyaviy   barqarorligiga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatishi
mumkin.   Shu   bilan   birga,   tijorat   banklarining   kreditlash   amaliyotida   garov
ta’minotiga qo‘yiladigan yuqori  talablar, kredit risklarini baholashdagi  cheklovlar
va   resurs   bazasining   yetarli   darajada   diversifikatsiyalanmaganligi   kichik
biznesning moliyalashtirish manbalaridan foydalanish imkoniyatlarini qisqartiradi.
Mazkur   muammolarni   yumshatishda   kreditlashning   turli   shakllaridan
kompleks va tabaqalashtirilgan tarzda foydalanish muhim ahamiyatga ega. Chunki
har   bir   kredit   turi   tadbirkorlik   subyektining   muayyan   moliyaviy   ehtiyojini
qondirishga   yo‘naltirilgan   bo‘lib,   ularning   iqtisodiy   vazifalari   va   qo‘llanish
shartlari   bir-biridan   farq   qiladi.   Shu   sababli   kreditlashning   alohida   shakllarini
yagona vosita bilan almashtirish o‘rniga, ularni korxonaning faoliyat xususiyatlari,
moliyaviy   holati   va   pul   oqimlari   ehtiyojlariga   muvofiq   uyg‘unlashtirish   kredit
resurslaridan foydalanish samaradorligini oshiradi.
Jumladan,   overdraft   kreditlari   muntazam   tushumga   ega,   to‘lov   intizomi
barqaror   va   pul   oqimlari   oldindan   prognoz   qilinishi   mumkin   bo‘lgan   xo‘jalik
yurituvchi subyektlar uchun samarali moliyalashtirish vositasi hisoblanadi. Bunday
kreditlar   hisobvaraqdagi   mablag‘lar   vaqtincha   yetishmagan   vaziyatlarda   qisqa
muddatli   likvidlik   uzilishlarini   qoplash,   joriy   to‘lovlarni   amalga   oshirish   va
xo‘jalik   faoliyatining   uzluksizligini   saqlash   imkonini   beradi.   Ayniqsa,   ishlab
chiqarish   yoki   savdo   sikli   nisbatan   qisqa   bo‘lgan   hamda   tushumlari   muntazam
107 shakllanadigan   kichik   biznes   subyektlari   overdraftdan   samarali   foydalanishlari
mumkin.   Biroq   overdraft   limitini   belgilashda   korxonaning   pul   oqimlari,   kredit
tarixi, qarz yuki va mablag‘larni qaytarish imkoniyatlarini hisobga olish zarur. Shu
tariqa   kreditlash   shakllarini   tadbirkorlik   subyektlarining   real   ehtiyojlariga
moslashtirish   likvidlikni   boshqarish,   kredit   risklarini   kamaytirish   va   bank
moliyalashtirishining umumiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
3.3. Kichik biznesni qo'llab-quvvatlash sohasida munitsipal   moliyaviy
siyosatni  amalga oshirish istiqbollari
Kichik biznes subyektlarining barqaror rivojlanishini ta’minlashda moliyaviy
resurslarni   samarali   safarbar   etish   va   ulardan   oqilona   foydalanish   iqtisodiy
siyosatning   ustuvor   yo‘nalishlaridan   biri   hisoblanadi.   Biroq   mazkur   jarayonning
samaradorligi   nafaqat   kreditlash,   subsidiyalash,   kafillik   va   boshqa   moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash   vositalarining   mavjudligiga,   balki   ularning   amal   qilishi   uchun
zarur   bo‘lgan   makroiqtisodiy,   institutsional   va   huquqiy   shart-sharoitlarning   qay
darajada   shakllanganiga   ham   bog‘liq.   Xususan,   tadbirkorlik   faoliyatini   tartibga
solish   tizimining   barqarorligi,   mulk   huquqining   himoyalanganligi,   bozor
infratuzilmasining   rivojlanganligi   va   raqobat   muhitining   mavjudligi   kichik
biznesning   moliyaviy   imkoniyatlaridan   samarali   foydalanishida   muhim   o‘rin
tutadi.
Agar   iqtisodiy   muhitda   tadbirkorlik   faoliyatiga   to‘sqinlik   qiluvchi
institutsional   cheklovlar,   yuqori   tranzaksiya   xarajatlari,   ma’muriy   to‘siqlar   yoki
moliyaviy   xizmatlardan   foydalanishdagi   nomutanosibliklar   saqlanib   qolsa,   hatto
keng   ko‘lamli   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   mexanizmlari   ham   kutilgan   natijani
bermasligi   mumkin.   Bunday   kompleks   yondashuv   moliyaviy   yordamning   amaliy
natijadorligini   oshirish,   tadbirkorlik   subyektlarining   raqobatbardoshligini
mustahkamlash   hamda   iqtisodiy   o‘sishning   barqaror   manbalarini   shakllantirishga
xizmat qiladi.
108 Davlatning   makroiqtisodiy   siyosati   kichik   biznes   rivojlanishida   hal   qiluvchi
rol o‘ynaydi. Chunki iqtisodiy tartibga solishning asosiy vositalari davlat ixtiyorida
bo‘lib,   ularning   to‘g‘ri   yo‘naltirilishi   kichik   biznesning   kengayishiga   zamin
yaratadi. Aks holda, ushbu sektorning iqtisodiyotdagi ulushi past darajada saqlanib
qolishi   mumkin.   Bu   holat   esa   bandlikni   oshirish   va   innovatsion   rivojlanish
jarayonlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Amaliy   tahlillar   shuni   ko‘rsatadiki,   hududlar   kesimida   kichik   biznesning
rivojlanish   darajasi   bir   xil   emas.   Ba’zi   mintaqalarda   tadbirkorlik   iqtisodiy
o‘sishning asosiy omillaridan biri bo‘lsa, boshqa hududlarda uning hissasi nisbatan
past.   Bunday   tafovutlar   nafaqat   iqtisodiy   tuzilma   xususiyatlari,   balki   hududiy
infratuzilma,   investitsion   muhit   va   davlat   qo‘llab-quvvatlash   darajasi   bilan   ham
izohlanadi.
Avvalo,   tadbirkorlik   subyektlarini   tashkil   etish,   faoliyatini   kengaytirish   va
rivojlanishning turli bosqichlarida qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan yagona strategik
yondashuvni shakllantirish lozim. Bunda davlat moliyaviy resurslarini iqtisodiy va
ijtimoiy jihatdan ustuvor yo‘nalishlarga yo‘naltirish, ajratilayotgan mablag‘larning
maqsadli   ishlatilishi   hamda   erishilayotgan   natijalar   samaradorligini   baholash
mexanizmlarini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mahalliy   darajada   esa   qo‘llab-quvvatlash   choralari   yanada   kengroq   bo‘lishi
mumkin.   Bu   jarayonda   bevosita   moliyaviy   yordam,   imtiyozli   kreditlar,   kafolat
mexanizmlari,   soliq   yengilliklari,   davlat   mulkidan   foydalanish   imkoniyatlarini
kengaytirish, davlat buyurtmalarida ishtirok etish sharoitlarini yaratish, ro‘yxatdan
o‘tish   va   ruxsat   berish   jarayonlarini   soddalashtirish   kabi   choralar   muhim   o‘rin
tutadi.   Bundan   tashqari,   maslahat   xizmatlari,   kadrlar   tayyorlash   tizimi   va
tadbirkorlikni o‘qitish infratuzilmasi ham rivojlantirilishi lozim.
Kichik  biznesni   qo‘llab-quvvatlash  siyosati  tizimli,  izchil  va  shaffof   bo‘lishi
zarur. Chunki kichik biznes asosan mahalliy bozorlarga yo‘naltirilgan bo‘lib, uning
faoliyati hududiy iqtisodiy sharoitlarga bevosita bog‘liqdir. Shu bois tadbirkorlikni
rivojlantirish   hududlar   iqtisodiy   strategiyasining   ajralmas   qismi   sifatida   qaralishi
lozim.
109 Umuman olganda, kichik biznesni samarali rivojlantirish uchun milliy siyosat
va   hududiy   xususiyatlar   o‘zaro   uyg‘unlashtirilgan   kompleks   yondashuv   talab
etiladi.   Hozirgi   bosqichda   mavjud   tizim   asosan   alohida   chora-tadbirlardan   iborat
bo‘lib,   uni   yagona   va   integratsiyalashgan   qo‘llab-quvvatlash   mexanizmiga
aylantirish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Kichik   biznesni   davlat   tomonidan   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   amaliyotida
turli  chora-tadbirlarning bir-biri  bilan nomuvofiqligi  yoki  ayrim  hollarda qarama-
qarshi   natijalar   berishi   kuzatiladi.   Shu   sababli,   ushbu   sohada   samarali   natijaga
erishish   uchun   alohida   instrumentlar   emas,   balki   yagona   metodologik   asosga
tayangan,   o‘zaro   uyg‘unlashtirilgan   integratsion   tizimni   shakllantirish   zarur
hisoblanadi.
Bunday   tizim   doirasida   kichik   biznesni   moliyalashtirish   hajmi   va
yo‘nalishlarini   belgilovchi   umumiy   model   ishlab   chiqilishi   lozim.   Jarayon
bosqichma-bosqich   amalga   oshiriladi.   Birinchi   bosqichda   kichik   biznesni
moliyaviy   qo'llab-quvvatlash   tizimini   strategik   jihatdan   takomillashtirish,   ya'ni
ustuvor   yo'nalishlarni   aniqlash   va   mavjud   muammolarni   chuqur   tahlil   qilish
muhimdir.   Bunda   hududlar   va   tarmoqlar   kesimida   kichik   biznes   rivojlanishiga
to‘sqinlik   qilayotgan   omillar   o‘rganiladi   hamda   yagona   tashkiliy-huquqiy   va
uslubiy asos yaratiladi.
Shuningdek,   venchur   moliyalashtirish,   kredit   kooperatsiyasi,   kafolat
jamg‘armalari   kabi   muqobil   moliyaviy   mexanizmlarni   rivojlantirish   uchun   zarur
huquqiy   sharoitlarni   shakllantirish   muhim   ahamiyatga   ega.   Milliy   iqtisodiyotda
klaster   yondashuvini   joriy   etish   ham   kichik   biznes   samaradorligini   oshirishga
xizmat qiladi.
Keyingi   bosqichda   esa   amaliy   moliyaviy   instrumentlar,   jumladan   soliq
imtiyozlari,   kredit   siyosati   va   budjetdan   qo‘llab-quvvatlash   mexanizmlarini
bosqichma-bosqich   joriy   etish   talab   etiladi.   Bu   jarayonda   kichik   biznes
sub’ektlarini   rag‘batlantiruvchi   maxsus   dasturlarni   ishlab   chiqish   va   amalga
oshirish muhim o‘rin tutadi.
110 Moliyaviy-kredit   mexanizmlarini   takomillashtirish   doirasida   kreditlashning
yagona   standart   tizimini   ishlab   chiqish   zarur.   Bunda   korxonalarning   to‘lov
qobiliyati, rentabelligi va risk darajasini baholash bo‘yicha umumiy metodologiya
shakllantiriladi.   Shuningdek,   kredit   risklarini   kamaytirish   va   garov   ta’minoti
likvidligini aniqlash mexanizmlarini qayta ko‘rib chiqish lozim.
Kredit   olish   jarayonlarini   soddalashtirish,   xizmat   ko‘rsatish   sifatini   oshirish
hamda   foiz   stavkalarini   bosqichma-bosqich   pasaytirish   ham   muhim   vazifalardan
biridir.   Shu   bilan   birga,   imtiyozli   kreditlash   dasturlarini   kengaytirish   va   ularning
samaradorligini oshirish zarur.
Kafolat   fondlari   kichik   biznes   loyihalarini   moliyalashtirishda   muhim   rol
o‘ynashi mumkin. Ular startaplar va istiqbolli tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlashda
kafillik funksiyasini bajaradi. Bundan tashqari, kreditlash jarayonida banklar uchun
rag‘batlantiruvchi soliq mexanizmlarini joriy etish ham maqsadga muvofiqdir.
Budjetdan   qo‘llab-quvvatlash   yo‘nalishida   esa   hududlar   o‘rtasidagi   iqtisodiy
nomutanosiblikni kamaytirish maqsadida mablag‘larni adolatli taqsimlash tizimini
joriy etish lozim. Shuningdek, biznes-inkubatorlar, venchur fondlar va infratuzilma
loyihalarini qo‘shma moliyalashtirish asosida rivojlantirish muhimdir.
Foiz subsidiyalari tadbirkorlarning qarz mablag‘laridan foydalanish qiymatini
pasaytirish   orqali   investitsion   faolligini   rag‘batlantirsa,   kafillik   mexanizmlari
yetarli   garov   ta’minotiga   ega   bo‘lmagan,   biroq   istiqbolli   loyihalarni   amalga
oshirish   salohiyatiga   ega   korxonalarning   kredit   resurslaridan   foydalanish
imkoniyatlarini   kengaytiradi.   Shu   bilan   birga,   davlat   va   xususiy   sektor
hamkorligida   amalga   oshiriladigan   loyihalarda   moliyaviy   risklar,   kutilayotgan
daromadlar   va   javobgarlik   majburiyatlarini   tomonlar   o‘rtasida   aniq   taqsimlash
zarur.   Bu   hamkorlikning   iqtisodiy   samaradorligini   oshirish   va   davlat
mablag‘laridan foydalanish bilan bog‘liq tavakkalchiliklarni kamaytirishga xizmat
qiladi.
Davlat   va   xususiy   sektor   hamkorligida   investitsion   loyihalarni   tayyorlash
hamda   amalga   oshirish   tizimini   takomillashtirish,   uzoq   muddatli   shartnomalar
asosida moliyalashtirish tartiblarini rivojlantirish va loyiha natijasida barpo etilgan
111 obyektlardan   foydalanish   shartlarini   aniq   belgilash   muhim   ahamiyatga   ega.
Bunday   loyihalarni   amalga   oshirishda   moliyaviy   resurslarni   shakllantirish
manbalari,   hamkor   tomonlarning   huquq   va   majburiyatlari,   kiritilgan
investitsiyalarni   qaytarish   tartibi   hamda   yaratilgan   obyektlarning   mulkiy   maqomi
dastlabki   bosqichdayoq   huquqiy   jihatdan   mustahkamlanishi   lozim.   Ushbu
mexanizmlarning takomillashtirilishi xususiy sarmoyalarni iqtisodiyotning ustuvor
yo‘nalishlariga   yo‘naltirish,   infratuzilmaviy   tashabbuslarni   moliyalashtirish
manbalarini   ko‘paytirish   va   tadbirkorlik   subyektlarining   uzoq   muddatli   faoliyati
uchun barqaror sharoit yaratishga ko‘maklashadi.
Kichik biznesni rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlarning samarasi ta’lim
sohasi   va   mehnat   bozorida   amalga   oshirilayotgan   o‘zgarishlar   bilan   ham
chambarchas   bog‘liq.   Tadbirkorlik   faoliyatini   tashkil   etish,   boshqarish   va
rivojlantirish   uchun   zarur   bilim   hamda   ko‘nikmalarni   shakllantirish   maqsadida
ta’lim   mazmunini   zamonaviy   iqtisodiyot   talablariga   moslashtirish,   kasbiy
tayyorgarlikni takomillashtirish va mutaxassislarning malakasini muntazam oshirib
borish   zarur.   Jumladan,   moliyaviy   bilimlar,   biznes   loyihalarini   rejalashtirish,
raqamli   vositalardan   foydalanish,   marketing   strategiyalarini   ishlab   chiqish   va
innovatsion   boshqaruv   usullariga   oid   o‘quv   dasturlarini   kengaytirish
tadbirkorlarning   bozor   o‘zgarishlariga   moslashish   salohiyatini   kuchaytiradi.
Bundan   tashqari,   yangi   tadbirkorlik   g‘oyalarini   qo‘llab-quvvatlash,   ayniqsa,
yoshlarning   biznes   faoliyatiga   kirib   kelishi   uchun   zarur   tashkiliy   va   moliyaviy
imkoniyatlarni   yaratish   yangi   ish   o‘rinlari   paydo   bo‘lishi   hamda   aholining
iqtisodiy faolligi ortishiga xizmat qiladi.
Hududlarda   kichik   biznesni   rivojlantirishga   qaratilgan   siyosatni   ishlab
chiqishda mahalliy sharoitlarning o‘ziga xos jihatlarini hisobga olish talab etiladi.
Bunda   tabiiy   resurslar,   iqtisodiy   ixtisoslashuv,   mavjud   mehnat   salohiyati   va
infratuzilmaning   rivojlanganlik   darajasi   asosiy   mezonlar   sifatida   qaralishi   lozim.
Har   bir   hududning   ehtiyojlari   va   imkoniyatlariga   mos   rivojlanish   dasturlarini
ishlab   chiqish,   shuningdek,   ularning   bajarilishini   muvofiqlashtiruvchi   maxsus
tashkilotlar   faoliyatini   yo‘lga   qo‘yish   maqsadga   muvofiqdir.   Bunday   hududiy
112 yondashuv   iqtisodiy   rivojlanishning   ustuvor   yo‘nalishlarini   belgilash,   mahalliy
resurslardan   unumli   foydalanish   va   tadbirkorlik   tashabbuslariga   ularning   real
ehtiyojlaridan kelib chiqib ko‘maklashish imkonini beradi.
Kichik va o‘rta biznesning barqaror taraqqiyotida hududlarda shakllantirilgan
moliyaviy   hamda   institutsional   infratuzilmaning   rivojlanganligi   muhim   omil
hisoblanadi.   Ushbu   tizim   biznes-inkubatorlar,   venchur   moliyalashtirish   fondlari,
to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarni amalga oshiruvchi jamg‘armalar, kredit kafilligi
mexanizmlari,   garov   tizimlari,   sanoat   zonalari,   texnoparklar   va   mikromoliya
tashkilotlarini   o‘z   ichiga   oladi.   Mazkur   tuzilmalar   tadbirkorlarga   zarur
mablag‘larni   jalb   etish,   professional   maslahat   olish,   zamonaviy   texnologiyalarni
o‘zlashtirish   va   biznes   hamkorlar   bilan   aloqalarni   rivojlantirishda   ko‘mak   beradi.
Ularni   davlat   va   xususiy   sektor   o‘rtasidagi   samarali   hamkorlik   asosida
rivojlantirish   innovatsion   loyihalarni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash,   yangi   ishlab
chiqarish   obyektlarini   tashkil   etish   va   hududlarning   iqtisodiy   infratuzilmasini
takomillashtirish uchun imkoniyatlarni kengaytiradi.
Ushbu   institutlarning   asosiy   vazifasi   xususiy   sektor   faoliyatini   almashtirish
yoki   uning   bozor   imkoniyatlarini   cheklash   emas,   balki   xususiy   kapital   yetarli
darajada   yo‘naltirilmayotgan   sohalarda   moliyalashtirish   imkoniyatlarini
kengaytirish va davlat ko‘magini xususiy investitsiyalar bilan uyg‘unlashtirishdan
iborat.   Bunda   ular   davlat   moliyaviy   resurslari   bilan   tijorat   sektori   o‘rtasida
vositachilik  qilib,  investitsiya  oqimlarini  iqtisodiy  jihatdan ustuvor   yo‘nalishlarga
yo‘naltirishga   ko‘maklashadi.   Natijada   hududiy   ishlab   chiqarish   klasterlari,
ixtisoslashgan   sanoat   zonalari   va   innovatsion   markazlarni   shakllantirish   uchun
zarur shart-sharoitlar yuzaga keladi.
Shu   bilan   birga,   mazkur   institutlar   faoliyatining   samaradorligi   tashkiliy   va
me’yoriy-huquqiy   cheklovlar,   moliyalashtirish   manbalarining   cheklanganligi,
malakali   mutaxassislar   yetishmasligi   hamda   rivojlangan   infratuzilmaning   barcha
hududlarda   bir   xil   darajada   mavjud   emasligi   bilan   bog‘liq   muammolarga   duch
kelishi   mumkin.   Shu   sababli   o‘rta   muddatli   istiqbolda   ularning   institutsional
salohiyatini   mustahkamlash   va   hududiy   qamrovini   kengaytirish   ustuvor
113 vazifalardan   biri   bo‘lishi   lozim.   Kichik   biznes   subyektlarining   rivojlanish
xususiyatlari va moliyaviy ehtiyojlarini inobatga olgan holda, ularga mo‘ljallangan
ixtisoslashtirilgan   investitsiya   fondlarini   tashkil   etish,   hududlarda   biznes-
inkubatorlar   hamda   venchur   markazlari   faoliyatini   kengaytirish,   shuningdek,
hududlararo   kredit   kafilligi   mexanizmlarini   takomillashtirish   zarur.   Ushbu
yo‘nalishlarning   rivojlantirilishi   tadbirkorlikni   moliyalashtirish   manbalarini
ko‘paytirish,   innovatsion   loyihalarni   iqtisodiy   faoliyatga   tatbiq   etish   va
hududlarning   uzoq   muddatli   iqtisodiy   barqarorligini   ta’minlash   uchun   zarur
tashkiliy-institutsional sharoitlarni yaratadi.
Sanoat parklarini rivojlantirish  orqali ishlab chiqarishga  bevosita  investitsiya  jalb qilish imkoniyatlarini
kengaytirish   zarur.   Hududiy   klasterlar   esa   o‘zaro   bog‘liq   korxonalar   faoliyatini   muvofiqlashtirish,   mahalliy
ixtisoslashuvni   chuqurlashtirish   va   ishlab   chiqarish   zanjirlarini   shakllantirishga   ko‘maklashadi.   Bu   tuzilmalar
samarali   ishlashi   uchun   kommunikatsiya,   logistika   va   xizmat   ko‘rsatish   infratuzilmasi   bilan   bir   qatorda
moliyalashtirish vositalari ham mavjud bo‘lishi lozim.
Hududiy   iqtisodiyotda   kommunal   xizmatlar,   savdo,   qurilish   va   aholiga   ko‘rsatiladigan   xizmatlar   bilan
shug‘ullanuvchi kichik korxonalar muhim o‘rin egallaydi. Ularni qo‘llab-quvvatlash mahalliy talabni qondirish,
xizmatlar uzluksizligini saqlash va bandlikni kengaytirishga yordam beradi. Shu bois yordam dasturlarini faqat
ishlab   chiqarish   korxonalari   bilan   cheklamasdan,   hudud   aholisi   ehtiyojlari   uchun   zarur   xizmat   turlarini   ham
qamrab oladigan tarzda shakllantirish maqsadga muvofiq.
Hududlarda   kichik   biznesni   rivojlantirish   uchun   hokimliklar,   banklar,   investitsiya   hamda   sug‘urta
institutlari,   kredit   kafilligi   fondlari   va   oliy   ta’lim   muassasalari   o‘rtasidagi   amaliy   aloqalarni   mustahkamlash
lozim.  Bunday  hamkorlik tadbirkorlarga  moliyalashtirish  manbalarini  topish,  loyiha  hujjatlarini  tayyorlash  va
zarur   infratuzilmaga   kirishda   yordam   berishi   mumkin.   U   o‘zaro   axborot   almashinuvi   va   vazifalarni   aniq
taqsimlash asosida ishlashi zarur.
Mahalliy   darajada   imtiyozli   kredit   dasturlari   tadbirkorlikni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlashning   asosiy
vositalaridan  biri bo‘lib qolmoqda.  Ularning samarasi kredit olish bilan bog‘liq xarajatlarni kamaytirish, ariza
ko‘rib   chiqish   jarayonini   tushunarli   qilish   va   mablag‘ni   ishlab   chiqarish   ehtiyojlariga   o‘z   vaqtida   yetkazishga
bog‘liq.   Shu   bilan   birga,   ajratilgan   kreditlarning   qaytarilishi   va   ular   yordamida   yaratilgan   iqtisodiy   natijalar
doimiy kuzatib borilishi kerak.
Kafillik fondlarini rivojlantirish innovatsion salohiyati yuqori, biroq yetarli garovga ega bo‘lmagan kichik
korxonalar   uchun   kredit   olish   imkoniyatini   kengaytiradi.   Bunday   fondlar   bank   bilan   qarz   oluvchi   o‘rtasidagi
riskning bir qismini bo‘lishish orqali moliyalashtirishni yengillashtiradi. Mexanizmning barqaror ishlashi uchun
kafillik mezonlari, risklarni baholash va zararlarni qoplash tartibi aniq belgilanishi lozim.
Ayrim   hududlarda   moliyaviy   resurslarning   cheklanganligi   sababli   mahalliy   hokimliklar   biznesni
rivojlantiruvchi tashkilotlarga moddiy-texnik ko‘mak ko‘rsatishi mumkin. Biznes-inkubatorlar, texnoparklar va
114 tadbirkorlik markazlarini ishlab chiqarish joylari, bino-inshootlar, kommunikatsiya tarmoqlari va boshqa zarur
vositalar   bilan   ta’minlash   yangi   korxonalarning   boshlang‘ich   xarajatlarini   kamaytiradi.   Bundan   tashqari,
moliyaviy   dasturlarni   rejalashtirish   va   natijalarini   baholashga   mas’ul   bo‘lgan   bo‘linmalar   davlat   organlari,
banklar va tadbirkorlar o‘rtasidagi aloqani muvofiqlashtirishi mumkin.
Ilmiy-texnologik   salohiyati   yuqori   bo‘lgan   kichik   korxonalar   ko‘pincha   uskunalar   qimmatligi,   moddiy-
texnik   bazaning  cheklanganligi  va  uzoq   muddatli   mablag‘   topish   qiyinligi   bilan   yuzlashadi.   Ushbu  to‘siqlarni
kamaytirish   uchun   ishlab   chiqarish   hamda   laboratoriya   uskunalarini   lizing   asosida   olish   imkoniyatlarini
rivojlantirish,   ixtisoslashgan   investitsiya   fondlari   bilan   hamkorlik   qilish   va   ilmiy   ishlanmalarni
tijoratlashtirishga   yo‘naltirilgan   grantlarni   kengaytirish   lozim.   Venchur   kapitali   va   xususiy   investorlar   bilan
sheriklik ham innovatsion faoliyatning moliyaviy barqarorligini oshirishga yordam beradi.
Hududiy   darajada   kichik   biznesni   moliyalashtirish   natijadorligi   imtiyozli   kreditlar,   kafillik,   lizing,
investitsiyalar   va   infratuzilmaviy   yordamning   o‘zaro   muvofiqlashtirilgan   holda   qo‘llanilishiga   bog‘liq.   Ushbu
vositalar   hududning   iqtisodiy   ixtisoslashuvi   hamda   korxonalarning   haqiqiy   ehtiyojlariga   mos   tanlansa,
resurslar   samaraliroq   ishlatiladi,   innovatsion   loyihalar   qo‘llab-quvvatlanadi   va   mahalliy   iqtisodiyotning
barqarorligi mustahkamlanadi.
Moliyaviy yordam dasturlari samarali ishlashi uchun kredit, grant va subsidiya shartlari tadbirkorlarga
ochiq   va   tushunarli   shaklda   yetkazilishi   kerak.   Raqamli   axborot   tizimlari   yordamida   dasturlarning   talablari,
ariza   berish   tartibi   va   natijalari   haqidagi   ma’lumotlarni   bir   joyda   taqdim   etish   mumkin.   Mahalliy   vakolat
doirasida innovatsiya yoki investitsiyaga mablag‘ yo‘naltirayotgan korxonalarni soliq rag‘batlari bilan qo‘llash
ham ko‘rib chiqilishi mumkin, bunda imtiyozlarning budjet daromadlariga qisqa muddatli ta’siri va kelgusidagi
iqtisodiy foydasi birgalikda baholanishi lozim.
Kichik  va o‘rta  biznesning  kelajakdagi  rivoji  iqtisodiy  o‘zgarishlarga  moslashish,  yangi  texnologiyalarni
qabul qilish va innovatsion tashabbuslarni ishlab chiqarishga tatbiq etish qobiliyatiga bog‘liq. Xalqaro tajriba
qo‘llab-quvvatlash   usullari   bozor   sharoitlari   bilan   birga   yangilanib   borishini   ko‘rsatadi.   Shu   bois   siyosat   ikki
yo‘nalishda   izchil   amalga   oshirilishi   kerak:   birinchisi   qulay   makroiqtisodiy,   huquqiy   va   institutsional   muhit
yaratish;   ikkinchisi   esa   imtiyozli   kredit,   foiz   subsidiyasi,   kafillik,   lizing   va   muqobil   kapital   manbalarini
rivojlantirish orqali moliyaviy imkoniyatlarni kengaytirish.
Markaziy va hududiy darajadagi dasturlarning uyg‘unligi kichik biznesning moliyaviy manbalarga kirish
imkoniyatini   yaxshilaydi.   Davlat   rag‘batlari,   tijorat   banklari   kreditlari,   xususiy   sarmoya   va   xalqaro   moliya
institutlari   mablag‘larini   o‘zaro   muvofiqlashtirish   resurslarni   aniq   ehtiyojlarga   yo‘naltirishga   xizmat   qiladi.
Natijada   ishlab   chiqarish,   bandlik   va   hududiy   iqtisodiy   faollikni   kengaytirish   hamda   umumiy
raqobatbardoshlikni mustahkamlash imkoniyati oshadi.
UCHINCHI BOB UCHUN XULOSALAR
Tadqiqot natijalari va aniqlangan muammolardan kelib chiqib, kichik biznesni moliyaviy ta’minlashni
yaxshilash,   moliyaviy   barqarorligini  oshirish   va   rivojlanish   imkoniyatlarini   kengaytirishga   qaratilgan   quyidagi
takliflar ishlab chiqildi:
115 1.   Kichik   biznes   faoliyatini   davlat   tomonidan   tartibga   solish   tizimini
takomillashtirish.   Kichik   biznesni   rivojlantirishning   ustuvor   yo‘nalishlarini
belgilash   va   davlat   boshqaruvida   qo‘llaniladigan   ma’muriy,   iqtisodiy   hamda
institutsional   vositalarning   o‘zaro   uyg‘unligini   ta’minlash   muhim   ahamiyat   kasb
etadi. Buning uchun soliq mexanizmlari, moliyaviy-kredit instrumentlari, huquqiy
himoya   kafolatlari   va   tadbirkorlik   infratuzilmasini   bir-biri   bilan   uzviy   bog‘liq
holda   qo‘llash   asosida   qulay   biznes   muhitini   shakllantirish   talab   etiladi.
Tadbirkorlarning   amaldagi   ehtiyojlarini   hisobga   olgan   holda   soliq   imtiyozlari,
subsidiyalar,   kredit   kafolatlari   va   boshqa   rag‘batlantirish   choralarini
takomillashtirish   ularning   investitsiya   kiritish   faolligini   kuchaytirish,   bozordagi
raqobat   mavqeini   yaxshilash   hamda   ishlab   chiqarish   imkoniyatlarini
kengaytirishga zamin yaratadi.
2.   Kichik   biznesni   moliyalashtirish   mexanizmlarining   natijadorligini
oshirish.   Tadbirkorlik   subyektlarining   moliyaviy   manbalardan   foydalanish
imkoniyatlarini   kengaytirish   uchun   imtiyozli   kreditlar   ajratish   amaliyotini
rivojlantirish,   kredit   foizlarining   bir   qismini   subsidiyalash   va   davlat   kafilligi
mexanizmlarini   takomillashtirish   lozim.   Shuningdek,   kafolat   fondlari   faoliyatini
kengaytirish   bilan   bir   qatorda,   moliyaviy   ko‘makning   aniq   maqsadlarga
yo‘naltirilishi, ajratilgan mablag‘larning belgilangan vazifalar doirasida sarflanishi
va erishilgan natijalarni baholash tizimini joriy etishga e’tibor qaratish zarur. Bank
kreditlariga   muqobil   moliyalashtirish   manbalarini   rivojlantirish,   jumladan,   lizing,
faktoring   va   venchur   kapitalidan   foydalanish   ko‘lamini   kengaytirish   kichik
biznesning moliyaviy imkoniyatlarini diversifikatsiya qiladi. Natijada tadbirkorlik
subyektlarining   kredit   resurslariga   haddan   tashqari   bog‘liqligi   kamayib,   istiqbolli
loyihalarni moliyalashtirish va amalga oshirish salohiyati ortadi.
3. Kichik biznes subyektlarining moliyaviy faoliyatini tahlil qilish va nazorat
qilish   tizimini   takomillashtirish.   Tadbirkorlik   subyektlarining   moliyaviy
barqarorligini   ta’minlash   uchun   ularning   iqtisodiy   ko‘rsatkichlarini   muntazam
o‘rganish,   qarz   majburiyatlari   darajasini   aniqlash   va   jalb   qilingan   moliyaviy
resurslardan   foydalanish   natijalarini   baholashga   asoslangan   monitoring   tizimini
116 rivojlantirish zarur. Bunda pul mablag‘lari harakati, likvidlik darajasi, rentabellik,
debitorlik   va   kreditorlik   qarzlari,   kredit   majburiyatlari   hamda   investitsion   faollik
ko‘rsatkichlarini kompleks tahlil qilish muhim hisoblanadi. Ushbu tizim moliyaviy
qiyinchiliklarni   dastlabki   bosqichda   aniqlash,   kredit   tavakkalchiliklarini   cheklash
va korxonalarning holatiga mos boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkonini beradi.
Buning natijasida moliyaviy mablag‘lardan foydalanish samaradorligi yaxshilanib,
kichik  biznesning  istiqboldagi   barqaror   faoliyati  uchun   mustahkam  iqtisodiy  asos
yaratiladi.
4.   Kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlashga   qaratilgan   davlat   siyosatining
institutsional   mexanizmlarini   rivojlantirish.   Kichik   biznesni   rivojlantirish
siyosatini   kelgusida   bir-birini   to‘ldiruvchi   ikki   asosiy   yo‘nalish   bo‘yicha   olib
borish   maqsadga   muvofiq.   Birinchi   yo‘nalish   tadbirkorlik   uchun   qulay   iqtisodiy,
huquqiy   va   tashkiliy   sharoitlarni   yaratish,   ortiqcha   ma’muriy   cheklovlarni
qisqartirish hamda hududlarda zarur infratuzilmani rivojlantirishni o‘z ichiga oladi.
Ikkinchi   yo‘nalish   davlat   tomonidan   taqdim   etiladigan   moliyaviy   va   tashkiliy
yordam   vositalarini   takomillashtirish,   ularning   amaliy   natijalarini   muntazam
baholash va o‘zgarib borayotgan iqtisodiy sharoitlarga moslashtirish bilan bog‘liq.
Respublika   va   mahalliy   darajada   amalga   oshiriladigan   dasturlarni   o‘zaro
muvofiqlashtirish,   davlat   tashkilotlari,   tijorat   banklari,   investitsiya   institutlari   va
xususiy   sektor   o‘rtasidagi   hamkorlikni   mustahkamlash   kichik   biznesga
yo‘naltiriladigan   investitsiyalar   hajmini   ko‘paytirishga   yordam   beradi.   Mazkur
chora-tadbirlar   yangi   ish   o‘rinlarini   tashkil   etish,   hududlarda   iqtisodiy   faollikni
oshirish   va   mamlakat   milliy   iqtisodiyotining   raqobatbardoshligini   yanada
mustahkamlash uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi.
117 XULOSA VA TAKLIFLAR
1.   Davlatning   kichik   biznesni   tartibga   solish   siyosatini   o‘zaro   bog‘langan   vositalar   asosida
takomillashtirish.   Bunda   ma’muriy   boshqaruv,   iqtisodiy   rag‘batlar   va   institutsional   sharoitlar   yagona   tizim
sifatida   ishlashi   kerak.   Soliq   siyosati,   kredit   mexanizmlari,   huquqiy   kafolatlar   hamda   tadbirkorlik
infratuzilmasini o‘zaro muvofiqlashtirish korxonalarning moliyaviy resurslardan foydalanishini yengillashtiradi.
Qo‘llab-quvvatlash   vositalarini   tarmoqlar   va   biznesning   rivojlanish   bosqichlari   bo‘yicha   farqlash   investitsion
faollik hamda ishlab chiqarish ko‘lamini oshirishga xizmat qiladi.
2. Davlat moliyaviy yordami natijadorligini oshirish. Imtiyozli kredit, foiz xarajatlarini qoplash, davlat
kafolati   va   soliq   imtiyozlari   tadbirkorlarning   real   ehtiyojlariga   qarab   shakllantirilishi   lozim.   Mablag‘larni
ajratish shartlari aniq belgilanishi, ulardan belgilangan maqsadda foydalanilishi va qo‘llab-quvvatlash natijalari
muntazam   baholanishi   kerak.   Bu   yondashuv   resurslarning   samarali   taqsimlanishiga   va   tadbirkorlarning
investitsion tashabbuslari kuchayishiga yordam beradi.
3.   Kichik   biznesning   moliyaviy   holatini   muntazam   baholash   tizimini   rivojlantirish.   Monitoringda   pul
oqimlari,   likvidlik,   rentabellik,   debitorlik   va   kreditorlik   qarzlari,   kredit   yuklamasi   hamda   investitsion   faollik
birgalikda o‘rganilishi lozim. Ushbu ko‘rsatkichlar  o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilish moliyaviy qiyinchiliklarni
erta   aniqlash,   kredit   risklarini   kamaytirish   va   korxona   holatiga   mos   boshqaruv   qarorlarini   ishlab   chiqishga
imkon beradi.
4.   Kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   siyosatining   institutsional   asoslarini   mustahkamlash.   Bir
tomondan,   ortiqcha   ma’muriy   cheklovlarni   kamaytirish,   huquqiy   aniqlikni   ta’minlash   va   biznes
infratuzilmasini   rivojlantirish   zarur.   Ikkinchi   tomondan,   davlatning   moliyaviy   va   tashkiliy   ko‘mak   vositalari
muntazam   baholanib,   o‘zgarayotgan   iqtisodiy   sharoitlarga   moslashtirib   borilishi   kerak.   Respublika   hamda
hududiy   dasturlarni   uyg‘unlashtirish,   banklar   va   xususiy   sektor   bilan   hamkorlikni   kengaytirish   investitsiya
oqimlarini oshiradi.
5. Venchur kapitali va kraudfandingdan foydalanish shartlarini rivojlantirish. Yuqori o‘sish salohiyatiga
ega   loyihalarga   mablag‘   jalb   qilish   uchun   innovatsion   korxonalar   hamda   investorlar   o‘rtasidagi   aloqalarni
mustahkamlash, mahalliy va xorijiy kapital ishtirokini kengaytirish lozim. Shu bilan birga, investor huquqlarini
himoya   qilish   va   platformalar   faoliyatining   shaffofligini   ta’minlashga   qaratilgan   huquqiy   mexanizmlar
takomillashtirilishi kerak.
6. Intellektual mulk va ilmiy ishlanmalarni moliyalashtirish jarayonida hisobga olish. Kichik biznesning
kredit va investitsiya salohiyatini baholashda jismoniy aktivlardan tashqari, intellektual mulk, ilmiy natijalar va
texnologik   bilimlarning   iqtisodiy   qiymatini   ham   ko‘rib   chiqish   zarur.   Ushbu   aktivlarni   baholash   va
tijoratlashtirish   tartiblarini   yaxshilash,   ilmiy   ishlanmalarni   ishlab   chiqarishga   tatbiq   qilayotgan   korxonalar
uchun moliyaviy resurslarga kirishni yengillashtirish innovatsion mahsulotlar yaratishga yordam beradi.
7.   Moliyalashtirish   manbalarini   kengaytirish.   Bank   kreditlaridan   tashqari   mikromoliya,   lizing,
faktoring,   davlat   subsidiyalari   va   investitsiya   dasturlaridan   foydalanish   korxonalarning   ehtiyojlarini   turli
manbalar   orqali   qoplash   imkonini   beradi.   Manbalarni   diversifikatsiya   qilish   bitta   kreditor   yoki   bitta   kredit
118 turiga   haddan   tashqari   bog‘liqlikni   kamaytiradi   va   biznesning   rivojlanish   bosqichiga   mos   instrumentni
tanlashga yordam beradi.
8. Kredit ta’minoti talablarini moslashuvchanlashtirish. Likvid garovga ega bo‘lmagan, biroq barqaror
tushum va  ijobiy  moliyaviy  ko‘rsatkichlarni  namoyon etayotgan  kichik  biznes  subyektlariga  kredit ajratishda
qarz oluvchining kredit tarixi, pul oqimi, to‘lov  qobiliyati va loyiha samaradorligi  ham hisobga olinishi lozim.
Tabaqalashtirilgan   baholash   kreditga   kirishni   kengaytirish   bilan   birga,   bank   tavakkalchiliklarini   boshqarish
imkonini beradi.
9.   Yaxshi   kredit   tarixiga   ega   tadbirkorlar   uchun   kafillikdan   foydalanish   imkoniyatini   kengaytirish.
Kredit   majburiyatlarini   o‘z   vaqtida   bajargan   subyektlarga   qo‘shimcha   mablag‘   ajratishda   kafillik   shartlarini
ularning   moliyaviy   holati,   mavjud   qarzlari   va   kreditni   qaytarish   qobiliyatiga   muvofiq   belgilash   maqsadga
muvofiq. Bu chora mas’uliyatli qarz oluvchilarni rag‘batlantiradi va banklarning kichik biznesni kreditlashdagi
ishonchini oshirishi mumkin.
10.   Moliyaviy   instrumentlarning   kompleks   qo‘llanilishini   yo‘lga   qo‘yish.   Korxonaning   ehtiyoji,
rivojlanish   bosqichi   va   loyihaning   xatar   darajasidan   kelib   chiqib,   kredit,   investitsiya,   lizing,   faktoring,   davlat
kafolati   hamda   subsidiyalar   uyg‘unlashtirilishi   kerak.   Bunday   tizim   moliyalashtirishning   xarajatlarini   nazorat
qilish, innovatsion tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash va ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat
qiladi.
11.   Xorijiy   tajribani   milliy   sharoitga   moslashtirish.   Soliq   yengilliklari,   grantlar,   davlat   kafolatlari   va
venchur   kapitalini   birgalikda   qo‘llash   xalqaro   amaliyotda   kichik   biznesni   rag‘batlantirish   usullaridan   biri
hisoblanadi.   O‘zbekistonda   ushbu   vositalarni   tanlashda   moliya   bozorining   rivojlanganlik   darajasi,   huquqiy
muhit   va   tadbirkorlarning   ehtiyojlarini   hisobga   olish   kerak.   Innovatsion   loyihalarni   grant   yoki   venchur
sarmoyasi  bilan  moliyalashtirish,   garov  cheklovlarini  kafillik  bilan  yumshatish   va   soliq   rag‘batlarini  maqsadli
qo‘llash muhim.
12. Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan barqaror siyosatni yuritish. Birinchi yo‘nalish qulay
iqtisodiy   va   huquqiy   muhit   yaratish,   ortiqcha   ma’muriy   talablarni   qisqartirish   va   bozor   infratuzilmasini
rivojlantirishdan  iborat.  Ikkinchi yo‘nalish  moliyaviy  hamda  institutsional  yordam  mexanizmlarini  muntazam
yangilash,   ularning   natijalarini   o‘lchash   va   iqtisodiy   sharoitga   moslashtirishni   qamrab   oladi.   Ushbu
yo‘nalishlarning uyg‘unligi kichik biznesning moslashuvchanligi, raqobatbardoshligi va uzoq muddatli o‘sishini
kuchaytirishi mumkin.
119 ADABIYOTLAR RO'YXATI
I. O zbekiston Respublikasi qonunlari, O zbekiston Respublikasiʻ ʻ
Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari 
va boshqa me yoriy hujjatlar.	
ʼ
1.1. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2024-yil   2-apreldagi   PQ-
149-sonli   " Oilaviy   tadbirkorlikni   rivojlantirish   dasturlari   doirasida   aholining
tadbirkorlik   tashabbuslarini   moliyalashtirishni   takomillashtirish   bo'yicha
qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi qarori.
1.2. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2023-yil   10-noyabrdagi
" Tadbirkorlik   faoliyatini   rivojlantirishda   mikromoliya   xizmatlarining   roli   va
ulushini   oshirish   bo'yicha   qo'shimcha   chora-tadbirlar   to'g'risida"gi   RK-364-sonli
qarori.
1.3. O'zbekiston Respublikasi  Prezidentining 2023-yil 14-sentabrdagi PQ-
306-sonli   " Kichik   biznesni   rivojlantirishni   moliyaviy   va   institutsional   qo'llab-
quvvatlash chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori.
1.4. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2022-yil   28-yanvardagi   PF-
60-sonli   "2022-2026-yillarga   mo'ljallangan   Yangi   O'zbekistonni   rivojlantirish
strategiyasi to'g'risida"gi Farmoni.
1.5. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2017-yil   7-fevraldagi   PF-
4947-sonli   Farmoni   O'zbekiston   Respublikasini   yanada   rivojlantirish   bo'yicha
Harakatlar   strategiyasi   to'g'risida   //   O'zbekiston   Respublikasi   qonun   hujjatlari
to'plami. - Toshkent, 2017. - № 6 (766). - 32-bet.
1.6. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2017-yil   31-yanvardagi   PK-
2746-sonli "Kichik va xususiy tadbirkorlik uchun mikrokreditlash tizimini yanada
kengaytirish va soddalashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori.
1.7. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2015-yil   15-maydagi   PF
4725-sonli   "Xususiy   mulk,   kichik   biznes   va   xususiy   tadbirkorlikni   ishonchli
himoya   qilishni   ta'minlash   hamda   ularning   jadal   rivojlanishiga   to'sqinlik   qiluvchi
omillarni bartaraf etish chora-tadbirlari to'g'risida"gi Farmoni.
120 1.8. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2015-yil   6-maydagi   2344-
sonli   “Tijorat   banklarining   moliyaviy   barqarorligini   yanada   oshirish   va   ularning
resurs bazasini rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida”gi qarori.
1.9. O'zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   2004-yil   17-
yanvardagi   28-sonli   kichik   tadbirkorlikni   rivojlantirishni   rag'batlantirish
mexanizmini   takomillashtirish   to'g'risidagi   qarori   Adliya   vazirligi   tomonidan
tahrirlangan, 2004 yil, 3-son, 31-modda.
1.10. O'zbekiston   Respublikasining   "Tadbirkorlik   faoliyati   erkinligi
kafolatlari to'g'risida"gi  Qonuni .  – T.: "O'zbekiston",  2000-yil 15-iyun.
II. O zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari va nutqlariʻ
2.1. Mirziyoyev   Sh.M.   Birgalikda   erkin   va   farovon   demokratik
O'zbekiston   davlatini   quramiz.   O'zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   lavozimiga
kirishish marosimiga bag'ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo'shma majlisidagi
nutq / Sh.M. Mirziyoyev. - Toshkent: "O'zbekiston" NMIU. 2016. - 56 b.
2.2. Mirziyoyev   Sh.M.   Qonun   ustuvorligi   va   inson   manfaatlarini
ta'minlash   mamlakat   taraqqiyoti   va   xalq   farovonligining   kalitidir.   O'zbekiston
Respublikasi   Konstitutsiyasi   qabul   qilinganining   24   yilligiga   bag'ishlangan
tantanali   marosimdagi   ma'ruza.   2016-yil   7-dekabr   /   Sh.M.   Mirziyoyev.   -   T.:
"O'zbekiston" NMIU. 2017. - 48 b.
2.3. Mirziyoyev   Sh.M.   Birgalikda   buyuk   kelajagimizni   mard   va   olijanob
xalqimiz bilan quramiz. – Toshkent: NMIU "O'zbekiston", 2017. – 488 b.
2.4. Mirziyoyev   Sh.M.   "Tanqidiy   tahlil,   qat'iy   intizom   va   shaxsiy
javobgarlik   har   bir   rahbarning   kundalik   qoidasi   bo'lishi   kerak."   Vazirlar
Mahkamasining 2016-yilda mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy
yakunlari   va   2017-yilga   mo'ljallangan   iqtisodiy   dasturning   eng   muhim   ustuvor
yo'nalishlari   bo'yicha   kengaytirilgan   majlisidagi   hisobot,   2017-yil   4-yanvar.   -
Toshkent: "O'zbekiston", 2017. - 104 b.
2.5. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   Shavkat   Mirziyoyevning   Oliy
Majlisga Murojaatnomasi. “Xalg so‘zi” gazetasi. 202 2, 24 yanvar.
121 III. Asosiy adabiyot
3.1. Abdullaeva   Sh.Z.   Pul   ,   kredit   va   banklar.   –   Toshkent:   “IKTISOD-
MOLIYA”, 200  7.–  347  b.
3.2. A.A.Dinkin   [va   boshqalar].   "Yangi   iqtisodiyot   "   mavzusidagi
innovatsiyalar  . - Moskva: Nauka, 2001. - 142 b.
3.3. Berkinov BB, Ashurova DS, Abdullaev MK Mintaqalarning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishini prognozlash. Darslik. – T.: CIU, 2011. – 178 b.
3.4. Vasileva   NV,   Levin   MI,   Paxomova   EA   Ekonometrika:   amaliy
mashg'ulotlar.   Dubna:   Xalqaro   tabiat,   jamiyat   va   inson   universiteti   "   Dubna   "   ,
2001.
3.5. De   Soto   Hernando.   Yana   bir   but.   Uchinchi   dunyoda   ko'rinmas
inqilob . Moskva  :  Katalla  iy  .  1995  .
3.6. Ishmuxamedov   A.E.,   Xaydarov   MT,   Muhamedjanova   G.Ya.,
Abdusatarova X.M. Makroiqtisodiy siyosat muammolari. Darslik – T.: TIU, 2005.
– 147 b.
3.7. fanlari   doktori   /   N.G.   Menkyu;   Ingliz   tiliga   tarjimasi   V.   Kuzin;   umumiy
tahriri V.   M. Svetaev ostida , Yu.N. Kaptur   va   V skogo. – Sankt-Peterburg: Piter
Kom  , 1999. – 780 p. 
3.8. Saifullaev A. Kredit uyushmalari: xalqaro tajriba va O'zbekistonda tashkil
etish masalalari. – Toshkent: Akademiya. 2005. – 52-bet.
3.9. Smit   A.   Xalqlarning   xilma-xilligining   tabiati   va   sabablari   bo'yicha
tadqiqotlar. 1-jild. Sankt-Peterburg, 1866. 194-bet.
3.10. Tojiboeva   D.A.,   Mo'minov   I.O.   Mikromoliyalashtirish:   mikromoliya
tashkilotlari uchun qo'llanma. - Toshkent: Moliya, 2010. - 208 b.
3.11. Haydarov   M.,   Abdullaeva   M.   Makroiqtisodiy   tahlil:   darslik.   –   T.:
TIU, 2007 – 149 b.
3.12. Xakimov   TS   Iqtisodiy   o'sishning   matematik   modellari.   Darslik.   –   T:
TsSIU, 2013. – 194 b.
3.13. Koraliev T., G. Yaxshiboev. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni 
moliyaviy qo'llab-quvvatlash mexanizmi. – Toshkent: Akademiya, 2006. – 116 b.
122 IV. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to'plamlar
4.1 Adam Smit, 1937: Millatlar boyligining tabiati va sabablarini o'rganish,
Edvin Kannan (tahr.), Zamonaviy kutubxona/Random House Inc., Nyu-York)
4.2 Ayyagari, Megahana, Asli Demirguç-Kunt va Vojislav Maksimovich. 
2011a. “Dunyo boʻylab kichik va yosh firmalar: Bandlik, ish oʻrinlarini yaratish va 
iqtisodiy oʻsishga qoʻshgan hissasi.” Jahon bankining siyosat tadqiqotlari boʻyicha 
ishchi hujjati № 5631, Jahon banki, Vashington, Kolumbiya okrugi.
4.3 Abor, Joshua va Nicholas Biekpe. 2007. "Ganada kichik biznesning 
bank moliyasiga bog'liqligi." Rivojlanayotgan bozorlar moliya va savdosi 43(4): 93-
102.
4.4 Abdullaeva   Sh.   Kreditlashda   skoringdan   foydalanish   amaliyoti.
"Xalqaro moliya va buxgalteriya hisobi" ilmiy elektron jurnali. – Toshkent, 2017, 1-
son, 2-bet.
4.5 Azizov U.O. Tijorat banklari tomonidan kichik va o'rta biznesni 
moliyalashtirishni takomillashtirish masalalari. Iqtisodchi nomidagi dissertatsiya. – 
Toshkent: O'zRBMA. 2004. 100, 101 b.
4.6 Alimardonov I.M. "Kichik biznesni kreditlashning metodologik va 
amaliy asoslarini takomillashtirish". Doktorlik dissertatsiyasi. Avtoreferat. Toshkent,
2018.
5.1. Alimov   R.,   Sultanova   L.   Innovatsion   rivojlanishning   investitsiya
komponenti. "Moliya" ilmiy jurnali, T.: TMI,  3/2012  , 68-72-betlar  .
4.7 Beck, Torsten va Asli Demirguç-Kunt. 2006. "Kichik va o'rta 
korxonalar: Moliyalashtirishga kirish o'sishni cheklovchi omil sifatida." Bank va 
moliya jurnali 30(11): 2931–43.
4.8 Bek, Torsten. 2013. “KO‘B subyektlari uchun bank moliyalashtirishi — 
adabiyotdan saboqlar.” Milliy iqtisodiy tahlil instituti 225(1): R23–R38.
4.9 Bek, Demirg es-Kunt va Maksimovich, 2008, "Bank xizmati hamma 
123 uchunmi? Dunyo bo'ylab bank xizmatlaridan foydalanish va ulardan 
foydalanishdagi to'siqlar", Jahon bankining iqtisodiy sharhi.
4.10 De la Torre, Augusto, Maria Soledad Martinez Peria va Serxio L. 
Schmukler. 2010. "Banklarning Kichik va O'rta Biznes bilan Hamkorligi: 
Munosabatlar Kreditlashdan O'zib Ketish." Bank va Moliya Journal 34(9): 2280–93.
4.11 Demirges-Kunt, Asli, Leora Klapper, Dorothee Singer va Pieter Van 
Oudhuisden. 2015. “Findex 2014 global ma'lumotlar bazasi: Dunyo bo'ylab 
moliyaviy integratsiyani o'lchash.” Siyosat tadqiqotlari bo'yicha ishchi hujjat № 
7255, Jahon banki, Vashington, Kolumbiya okrugi.
4.12 Gupta, V., Hanges, P., Dorfman, P., 2002. Madaniy klasterlar: 
Metodologiya va natijalar. J. Jahon avtobusi. 37 (1), 11–15. Karolyi, GA, Taboada, 
AG, 2015 yil.
4.13 J.Isakov, "Xizmatlar sohasini rivojlantirishda kreditlash 
samaradorligini oshirish". Doktorlik dissertatsiyasi. Avtoreferat. Toshkent, 2016.
4.14 UVG'ofurov. Kichik biznesni davlat tomonidan tartibga solishning 
iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish. Doktorlik dissertatsiyasi. avref. Toshkent
2017.
4.15 Mamatov,   BS   "Kichik   biznes   va   xususiy   tadbirkorlikning
mikromoliyalashtirish   amaliyoti   va   ularni   takomillashtirish".   Kompyuter   fanlari
bakalavriati uchun yozilgan dissertatsiyaning referati. – T.: 2010. – 23 b.
4.16 Mamatov B.Sh., Kulliev  I.Ya., Po'latova MB O'zbekiston Respublikasi 
tijorat banklarida mijozlarning kreditga layoqatliligini baholash amaliyotini 
takomillashtirish. Monografiya.-T.: Ekstremum-press, 2016.-52, 84-85-betlar.
4.17 Moliya institutlari o'rtasidagi banklararo raqobat "Mirazev": mohiyati,
shakllanishi va rivojlanish bosqichlari. Monografiya. Toshkent: "Moliya", 2008. - 
320-bet.
4.18 Rebin EV da bank faoliyatini rivojlantirish orqali kichik va o'rta 
biznesni qo'llab-quvvatlash tajribasi // Bank ishi. - Moskva, 2011. - № 10. - 31-32-
124 betlar.
4.19 Rafiev A. Mintaqalarning investitsiya faoliyatini rivojlantirish bo'yicha 
dasturiy chora-tadbirlarni shakllantirishning metodologik jihatlari.  "Moliya" ilmiy 
jurnali, T.: TMI,  4/2012  , 124-127-betlar  .
4.20 Raxmanov   X.   Mikromoliya   xizmatlari   bozorida   bank   bo'lmagan
kredit tashkilotlari faoliyatini takomillashtirish. //  Moliya   ilmiy   jurnali.   -
Toshkent, 201 5 . - № 1-B.24-27.
4.21 Raxmanov   I.   Kichik   biznes   subyektlarini   mikrokreditlashning
dolzarb masalalari.//  Fond bozori bo'yicha mutaxassis. - Toshkent, 2010.-№2-
B.22-24.
4.22 Saidov D.A. Tijorat banklarining kredit amaliyoti va uni 
takomillashtirish yo'llari. Monografiya.-T.: Iqtisodiyot-Moliya, 2015.-120 b.
4.23 Stein, Peer, Tony Goland va Robert Schiff. 2010. “Ikki trillion va 
hisoblash: Rivojlanayotgan mamlakatlarda mikro, kichik va o'rta korxonalar uchun 
kredit tafovutini baholash.” Ishchi hujjat 71315, Jahon banki, Vashington, 
Kolumbiya okrugi.
4.24 Schuler, SR va Hashemi, SM, 1994. Bangladesh qishloq joylarida 
kredit dasturlari, ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish va 
kontratseptiv vositalardan foydalanish. Oila rejalashtirish tadqiqotlari, 65-76-
betlar. Steele, F., Amin, S. va Naved, RT, 2001. Jamg'arma/kredit guruhlarining 
shakllanishi va kontratseptiv vositalardan foydalanishdagi o'zgarishlar. 
Demografiya, 38(2), 267-282-betlar.
4.25 E. Ergashev. Kichik biznes uchun mikromoliya xizmatlarini 
rivojlantirish yo'llari. Monografiya. – T.: Economica-Finance, 2016. – 116 b.
V. Internet resurslari
5.1. http://www.lex.uz      (O'zbekiston   Respublikasi   qonun   hujjatlari   milliy
ma'lumotlar bazasi)
125 5.2. http://www.stat.uz      (O'zbekiston   Respublikasi   Davlat   statistika
agentligi)
5.3. http://www.mehnat.uz      (O'zbekiston   Respublikasi   Bandlik   va   mehnat
munosabatlari vazirligining rasmiy veb-sayti)
5.4. http://www.ebiblioteka.ru      (Radiochastotalar elektron kutubxonasi veb-
sayti)
5.1. http://www.cbu.uz      -   O'zbekiston   Respublikasi   Markaziy   bankining
rasmiy veb-sayti  .
5.2. http://www.gov.uz        - O'zbekiston Respublikasi Hukumat portali.
5.3. http://www.economicportal.ru -     Iqtisodiyot bo'yicha ma'ruzalar va 
maqolalarning  iqtisodiy portali.
5.4. http://www.worldbank.org     - Jahon bankining rasmiy veb-sayti.
5.5. http://www.msme.gov.in     Hindiston     hukumati     Kichik     va     o'rta  biznes 
vazirligining  rasmiy veb-sayti     .  
5.6. http://www.SMEcorner.com      Hindiston hukumatining birinchi kichik 
biznesni qo'llab-quvvatlash platformasining rasmiy veb-sayti.
5.7. http://www.boj.or.jp     (     Yaponiya banki - Yaponiya markaziy banki) 
Yaponiya bankining rasmiy veb-sayti.
5.8. http://www.scopus.com        (Xalqaro qidiruv sayti)   
5.9. http://www.sciencedirect.com        (Xalqaro qidiruv sayti)   
5.10. http://www.doingbusiness.org     Jahon     bankining "Biznes yuritish" 
tashkilotining rasmiy veb-sayti.
5.11. http://wmionline.org/     (Ayollar mikromoliyalashtirish tashabbusi) 
Ayollar mikromoliyalashtirish tashabbusining rasmiy veb-sayti.
5.12. http://www.grameenbank.com     Bangladeshdagi davlatga qarashli 
Grameen bankining rasmiy veb-sayti  .
5.13. http://www.nsba.biz     (Amerika Qo'shma Shtatlari Kichik Biznes Milliy 
Assotsiatsiyasi) Amerika Qo'shma Shtatlari Kichik Biznes Milliy Assotsiatsiyasining 
rasmiy veb-sayti  .
126 5.14. https://www.lendedu.com     Talaba kreditlari, shaxsiy kreditlar va 
kredit kartalari kabi turli xil moliyaviy mahsulotlarni sotish uchun onlayn bozor.
5.15. https://www.tradingeconomics.com/japan/loan-growth      Xalqaro 
ko'rsatkichlar veb-sayti (Yaponiya misoli).
5.16. Yaponiya Iqtisodiyot, savdo va sanoat vazirligining rasmiy veb-
saytidan olingan ma'lumotlar asosida tayyorlangan 
http://www.meti.go.jp/english/other/METIintroduction/c10130ej.
5.17. http://www.ecovis-beijinf.com/investment/smes-china      Kichik   va   o'rta
biznes uchun Xitoy veb-sayti.
5.18. http://      www      .      Xitoyda   har   kuni      .      com      .      CN         Xitoyning   davlat
tomonidan boshqariladigan kundalik yangiliklar veb-sayti.
5.19. http://www.pbc.gov.cn      Xitoy Markaziy bankining rasmiy veb-sayti.
5.20. https://www.wikipedia.org     ma'lumotlar bazasi.
5.21. http://www.bok.or.kr      Janubiy Koreya Markaziy bankining rasmiy veb-
sayti.
5.22. http://www.koisra.co.kr     (Koreya-Isroil biznes portali) - Janubiy Koreya
va Isroil o'rtasidagi biznes hamkorligi uchun veb-sayt.
5.23. https://borgenproject.org     Borgen - Malayziyadagi kichik biznesni 
qo'llab-quvvatlovchi veb-sayt.
5.24. http://www.cbr.ru         Markaziy     bankining rasmiy veb-sayti  .
5.25. http://www.hiid.com     Garvard     Xalqaro Taraqqiyot Institutining rasmiy
veb-sayti.
5.26. https://www.bb.org.bd      Bangladesh Markaziy bankining rasmiy veb-
sayti.
127
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Bank faoliyatida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va texnologiyalari
  • Bozor iqtisodyotning avzalliklari va kamchiliklari
  • Bozor iqtisodiyoti o‘tishning hozirgi zamon modellari, bozor munosabatlariga o‘tish modellarining shakllanishi
  • Firma va uning tashkiliy-iqtisodiy asoslari
  • Iqtisodiy muvozanatlik, xususiy va umumiy muvozanatlik, makroiqtisodiy barqarorlik

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский