Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishni takomillashtirish - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishni takomillashtirish

Купить

Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishni takomillashtirish 5341200 -“ Investitsiyalarni moliyalashtirish” ta'lim yo’nalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun yozilgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 2

Mundarija: betlar: Kirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2-5 I BOB. Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishning nazariy va huquqiy asoslari. . . . . . . . . . 6 1.1. O'zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning roli va ahamiyati…………………… 6-25 1.2. Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishning iqtisodiy mazmun-mohiyati……………. 12-19 1.3. Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishning huquqiy asoslari…………………………. 19-24 II BOB. Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirish amaliyoti tahlili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2.1. Kichik biznes subyektlari faoliy

Ilovalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy o'zgarishlar natijasi sifatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyatini yanada rivojlantirish masalalari hamda qishloq xo’jaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxonalarni moliyaviy qo’llab-quvvatlashga qaratilgan tadbirlar lizing munosabatlarini iqtisodiyotga joriy etish zaruriyatini kun tartibiga qo’ydi. Moliyaviy inqirozga uchragan yoki aylanma mablag’i bo'lmagan korxonalar lizing orqali asosiy ishlab chiqarish vositalarini tezda yangilash, zamonaviy texnologiyalarni korxonalarga joriy etish va shu asosida ishlab chiqarilayotgan mahsulot sifati hamda hajmini keskin

Lizing operatsiyalari kapital bozorida mablag’larni jamlash, ishlab chiqarishni texnik jihatdan qayta qurollantirish imkoniyatlarini oshirish, ayniqsa kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki, dastlabki kapital yetarli bo'lmagan sharoitda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga lizing yordamida o'z faoliyatlarini boshlash va kengaytirish imkoniyati beriladi. Malakaviy ishning tadqiqot obyekti. O'zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan lizing munosabatlari tizimi hisoblanadi. Malakaviy ishning predmeti ni O'zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirish bilan bog’liq bo'lgan moliyaviy-iqtisodiy munosabatlar mehanizmi tashkil etadi. Malakaviy ish

ziyod bitim imzolanib, ularga 430 milliard so'mdan ko'proq mablag’ yo'naltirildi. Ushbu bitimlarning asosiy qismi lizing kompaniyalari va 1,5 mingga yaqini banklarga tegishlidir. O'zbekistonda lizing munosabatlari nafaqat o'zining an'anaviy vazifalarini (moliyaviy, ishlab sotish), balki, sifat jihatidan yangi vazifalarni (jonlantirish, takror ishlab chiqarish, innovatsion, sug’urta) ham bajaradi. Malakaviy ishning ma'lumot bazasi. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlarida ilgari surilgan fikrlar, respublikamiz va xorijiy iqtisodchi-olimlarning tanlangan mavzuga oid ilmiy izlanishlari, O'zbekiston Respublikasi Qonunlari, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari va Qarorlari, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasinin

I bob. Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishning nazariy va huquqiy asoslari 1.1. O'zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning roli va ahamiyati Mamlakatimizda olib borilayotgan oqilona siyosat va keng qamrovli islohotlar natijasi o'laroq, kichik biznesning iqtisodiy rivojlanishda tutgan o'rni tobora mustahkamlanib bormoqda. Rivojlangan davlatlar iqtisodiy tajribasida ham mamlakat iqtisodiyotidagi kichik biznes rivoji iqtisodiy taraqqiyotning qanchalik oqilona olib borilayotganligini ko'rsatadi. Mamlakat miqyosida kichik biznes subyektlariga ko'rsatilayotgan xizmat turlari va ularga berilayotgan moliyaviy ko'mak dasturlarining olib borilish jarayoni muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunga keli

Tadbirkorlik faoliyati subyektlari belgilangan tartibda davlat ro'yxatidan o'tgan hamda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan yuridik va jismoniy shaxslardir. O'zbekiston Respublikasi hududida kichik tadbirkorlik subyektlari bo’lib quyidagilar hisoblanadi: 1) yakka tartibdagi tadbirkorlar; 2) mikrofirmalar - ishlab chiqarish tarmoqlarida band bo'lgan hodimlarining o'rtacha yillik soni ko'pi bilan yigirma kishi, xizmat ko'rsatish sohasidagi va ishlab chiqarish bilan bog’liq bo'lmagan boshqa tarmoqlarda band bo'lgan hodimlarining o'rtacha yillik soni ko'pi bilan o'n kishi, ulgurji, chakana savdo hamda umumiy ovqatlanish tarmoqlarida band bo'lgan hodimlarining o'rtacha yillik soni ko'pi bilan besh kishi bo'lgan korxonalar;

shartnomalari va fuqarolik-huquqiy xarakterdagi boshqa shartnomalar bo'yicha ishga qabul qilingan hodimlarning, shuningdek unitar (sho'ba) korxonalarda, vakolatxonalar va filiallarda ishlayotganlarning soni ham hisobga olinadi. Faoliyatning bir necha turini amalga oshiruvchi (ko'p tarmoqli) yuridik va jismoniy shaxslar yillik aylanma hajmida ulushi eng ko'p bo'lgan faoliyat turi mezonlari bo'yicha kichik tadbirkorlik subyektlariga kiradi. Amalga oshirilgan chora-tadbirlar va kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarini qo’llab - quvvatlashning kuchli mehanizmi ishlab chiqilishi natijasida, keyingi yillarda mamlakatimizda tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiyotimizdagi o'rni sezilarli darajada o'sib, aholining ish bilan bandligini ta'minlash va ularning f

(foizlarda) 4 4 www.stat.uz ma’lumotlari asosida talaba tomonidan tuzildi. 10

1-jadval Kichik tadbirkorlik (biznes) ning iqtisodiyot va uning asosiy tarmoqlaridagi ulushi (foiz hisobida) 5 2000 y 2001 y 2002 y 2003 y 2004 y 2005 y 2006 y 2007 y 2008 y 2009 y 2010 y 2011y 2012 y YaIM 31,0 33,8 34,6 35,0 35,6 38,2 42,1 45,7 48,2 50,1 52,5 54,0 54,6 Sanoat 12,9 12,5 15,4 10,8 11,0 10,0 10,9 13,2 14,6 17,9 18,8 21,0 22,2 Qishloq xo'jaligi 73,6 74,5 74,9 78,1 81,1 85,7 93,9 97,5 97,8 97,9 97,8 97,9 98,0 Investitsiya 15,4 13,4 16,3 15,0 18,8 24,0 26,5 23,7 24,6 23,7 28,5 33,0 35,2 Qurilish 38,4 40,4 42,0 39,9 49,6 50,9 52,1 55,4 58,4 42,4 53,1 69,0 70,7 Savdo 42,5 42,5 39,6 42,4 42,3 43,7 45,7 48,2 48,1 47,8 50,3 47,2 45,3 Pullik xizmatlar 37,0 39,4 40,1 45,3 47,9 52,5 50,8 50,1 48,5 46,9 47,0 46,5 44,7 Jami xizmatlar х х х х х х х 44,1 44,2 44,1 45,7 46,1 46,0 Yuk ta

Shuningdek, kichik biznesning ulushi iqtisodiyotimizning yetakchi tarmoqlarida yildan - yilga oshib bormoqda. Xususan, 2011-yil yakunlariga ko’ra 2000-yilga nisbatan sanoatda 8,1 marta, investitsiyalardagi ulushi 17,6 martaga, eksport va importdagi ulushi esa mos ravishda 8,6 va 5,1 martaga oshgan. 2012-yildagi dastlabki ma'lumotlarga ko’ra 2011-yilga nisbatan sanoatda 1,2 foizga, importdagi ulushi 5,1 foizga ortgan. (1-jadval) Mamlakatimizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning jadal rivojlanishida, avvalo mazkur soha uchun belgilanayotgan soliq imtiyozlari yetarli darajadagi rag’batlantiruvchi rol o’ynamoqda (2-rasm). 2-rasm. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari uchun belgilangan yagona soliq to’lovi stavkalarining yillar bo'yicha o’zgarishi 6 2-rasm ma'lumo

Tashkil etilayotgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari negizida yaratilayotgan yangi ish o'rinlari aholining ish bilan bandligini ta'minlash bilan bir qatorda ular farovonligini oshirishda eng muhim omillardan biri bo'lib xizmat qilmoqda. Xususan, 2011-yilda 35,0 mingta tadbirkorlik subyektlari o'z faoliyatlarini yo’lga qo’yishlari natijasida 481,7 ming dona yangi ish o'rinlari tashkil etildi. Shuni alohida ta'kidlash joizki, 2011-yil mobaynida tadbirkorlik sohasida yaratilgan ish o'rinlari jami yaratilgan ish o'rinlarining 49,7 foizini tashkil etgan. 2012-yilda mazkur tarmoqni rivojlantirish evaziga 485 ming kishi ish bilan ta'minlandi. (3-rasm). 3-rasm.O'zbekiston Respublikasida 2005-2012-yillarda yangi tashkil etilgan tadbirkorlik s

Mamlakatimizda joriy etilgan imtiyoz va yaratilgan imkoniyatlar tadbirkorlik subyektlari faoliyatining rivojlanishi sharoitlarini yanada yahshilashga xizmat qilmoqda. 1.2. Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishning iqtisodiy mazmun-mohiyati. Kichik biznes subyektlari o'z faoliyatini o'z mablag’lari, qarz mablag’lari, jalb qilingan mablag’lar evaziga asosan quyidagi usullar asosida moliyalashtiradilar: • O'z-o'zini moliyalashtirish; • Kreditlashtirish; • Byudjetdan moliyalashtirish; • Lizing asosida moliyalashtirish. Lizing zamonaviy ilg’or tehnologiyalar fan va texnika taraqqiyoti natijalarini zudlik bilan amaliyotga tadbiq etishda qo’l keladigan moliyaviy vositalardan biri bo'lib, qadim zamonlardan dunyoning ko’pgina mamlakatlarida rivojl

uchratishimiz mumkin, ya'ni unda: "Boylik - xususiy mulk huquqiga ega bo'lishda emas, balki undan foydalanishdan iborat bo'ladi", deyilgan 8 . Ilk bor "lizing" atamasi 1877 yilda qo’llanilgan, o'sha davrda "Bell" telefon kompaniyasi o'zining telefon apparatlarini mijozlarga sotmasdan, balki ijaraga berish to’g’risida qaror qabul qilish bilan uning dastlabki qadamlarini boshlagan edilar. Bunga ko'ra, o'rnatiladigan asbob-uskunalar mijozning uyi yoki ofisiga faqat ijara to'lovlari bo'yicha o'rnatiladigan bo'ldi. Lizing jarayonlari bo'yicha asosiy ish faoliyatini yuritadigan dastlabki aksionerlik jamiyati 1952-yilda San-Fransiskoda tashkil etilgan "United States Leasing Corporation" Amerika kompaniyasidir. Fransiy

mujassamlovchi, mol-mulkning sotib olinishini moliyalashtirish bo'yicha ijara munosabatlari shaklidir. Lizing - mol-mulkni mijozga vaqti - vaqti bilan pul to'lab turish evaziga ma'lum bir muddatga berish. Lizing - yuridik va jismoniy shaxslarga shartnoma asosida, vaqtinchalik ishlatish uchun ma'lum to'lov evaziga mol-mulkni sotib olish maqsadida bo’sh yoki jalb qilingan investitsiyalarni yo’naltirish bo'yicha tadbirkorlik faoliyati turi. Lizing - ijara muddati mobaynida ijaraga beruvchi mol-mulkka nisbatan huquqlarini saqlab holgan holda, ijaraga oluvchi uchun ishlab chiqarishda foydalanish maqsadlarida sotib olingan mol-mulk ijarasining turi. Lizing inglizchadan so'zma-so'z tarjima qilinganda, “ijara” yoki “ijaraga olmoq” ma'nosini beradi. Lizing ijaran

to’lanishi to'lovlari lizing oluvchining daromadiga qarab birbiridan farq qilishi mumkin. Soliq sohasidagi afzalliklari Uzoq muddatli kreditlarda daromadning soliq solinadigan bazasini belgilashda foizlar ayirib tashlanmaydi. Lizing shartnomasi amal qilish muddatida lizingga olingan mulk soliqdan ozod qilinadi. Daromadning soliqqa tortiladigan bazasini belgilashda lizing oluvchi qonunchilikka muvofiq quyidagilardan ozod bo’ladi: a) lizingga olingan asosiy vositalarning amortizatsiya to’lovi summasi; b) lizing shartnomasi amal qilish muddatidan kat'iy nazar lizing bo'yicha foizlar. O'zbekiston Respublikasining 14-aprel 1999-yil qabul qilingan “Lizing to’g’risida”gi qonunida lizing tushunchasiga quyidagicha ta'rif berilgan: “Lizing ijara munosabatlarining alohida turi bo&

Lizing beruvchi, lizing oluvchi va sotuvchi lizing subyektlaridir. Lizing shartnomasi bo'yicha lizing oluvchiga kelgusida topshirish maqsadida lizing obyektini mulk qilib oluvchi shaxs lizing beruvchi deb e'tirof etiladi. Egalik qilish va foydalanish uchun lizing shartnomasi bo'yicha lizing obyektini olayotgan shaxs lizing oluvchi deb e'tirof etiladi. Lizing beruvchi lizing obyektini kimdan olayotgan bo'lsa, shu shaxs sotuvchi deb e'tirof etiladi. Lizing operatsiyasining qatnashchilari (subyektlari) soniga qarab shartnomalar quyidagi turlarga bo'linadi: • lizing beruvchi va mol-mulk sotuvchisi lizing operatsiyasida bitta shaxs sifatida qatnashuvi ikkiyoqlama lizing shartnomalari (bevosita lizing) mol- mulkni lizingga beruvchi va moliyaviy vositachi sifatida qat

• Lizing oluvchi lizing beruvchi bilan ijaraga berilgan uskunalar asosida, ishlab chiqarilgan mahsulot yoki muqobil xizmatlar ko’rsatish orqali hisoblashadigan kompensatsion to'lovli lizing. • To’lovlarning bir qismi pul ko’rinishida, qolgan bir qismi tovar va xizmatlar ko’rinishida amalga oshiriladigan aralash lizing. Ko'rsatiladigan xizmatlarning ko’lami jihatidan lizing quyidagi turlarga bo'linadi: • Sof lizing - ijaraga olingan mulkka ko’rsatiladigan barcha xizmatlar lizing oluvchi zimmasiga yuklatilgan munosabatlar. Shuning uchun ushbu holatda uskunalarga xizmat ko’rsatish xarajatlari lizing to'lovlari hisobiga kiritilmaydi. • To'la xizmat ko’rsatiladigan lizing - lizing mulkiga texnik xizmat ko’rsatish, uni ta'mirlash, sug’urta qilish va boshqa operatsiyalarni

4-rasm. Moliyaviy lizing sxemasi 13 «Xalqaro moliyaviy lizing to’g’risida»gi Konvensiyada moliyaviy lizingning ta'rifi quyidagicha keltirilgan: moliyaviy lizing kelishuvlarida, bir tomondan, lizing beruvchi, ikkinchi tomondan, lizing oluvchi bildirgan tasnif va shartlar asosida, uchinchi tomondan, mol yetkazib beruvchi bilan yetkazib berish to’g’risida kelishuvga ko'ra, lizing beruvchi ishlab chiqarish vositalarini yoki boshqa uskunalarni sotib oladi va lizing oluvchi bilan lizing kelishuvi tuzish asosida, unga lizing to'lovlari to'lab turish evaziga, uskunalardan foydalanish huquqini beradi. Operativ lizing - lizing beruvchi mulkni sotib olib, uni lizing predmeti sifatida belgilangan to'lov hisobiga, shartnomada belgilangan ma'lum bir muddatda tegishli shartlar as

5 - rasm. Operativ lizing sxemasi 14 . Qaytariluvchi lizing ikki tomonlama lizing kelishuvining ko'rinishidir (bunda sotuvchi va lizing beruvchi bir shaxs bo'ladi). Qaytariluvchi lizingda, uskunalarga ega bo'lgan, lekin ishlab chiqarish faoliyati uchun yetarli mablag'i bo'lmagan korxona o'z mulkini lizing kompaniyasiga sotadi, u esa o'z navbatida ushbu uskunalarni shu korxonaning o'ziga lizingga beradi. Lizing shartnomasiga ko'ra, tegishli muddat o'tgach, korxona o'z uskunalarini sotib olib, unga egalik huquqini qaytarib oladi (6-rasm). 6-rasm. Qaytariluvchi lizing 15 1. Lizing obyektini sotib olish haqidagi shartnomaning tuzilishi. 14 A.Uzoqov, N.Kenjayev, “Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish”,T.: “Iqtisod-moliya”2007. 196 b. 15

2. Lizing beruvchi va lizing oluvchi o'rtasida lizing shartnomasining tuzilishi. 3. Lizing to'lovlarining to'lanishi. 4. Mulkka egalik huquqining lizing beruvchidan lizing oluvchiga o'tishi (lizing to'lovlari to'liq amalga oshirilganidan keyin). 1.3. Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishning huquqiy asoslari. O'zbekistonda kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishning huquqiy asoslari bo'lib quyidagilar hisoblanadi: • 1999 yil 14 aprelda qabul qilingan O'zbekiston Respublikasining «Lizing to’g’risida»gi qonuni. Unda lizing operatsiyalarini amalga oshirish tartibi va shartlari, unda ishtirok etadigan subyektlarning huquq va majburiyatlari, lizing obyekti va lizing faoliyatini belgilovchi me'y

• O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. Uning 34 bobi «Lizing (moliyaviy ijara)» deb nomlanib, lizing sohasida huquqiy munosabatlarni muvofiqlashtirish bayon etilgan. Ushbu bobda lizing, obyekti va subyektlari haqida ularning huquq va majburiyatlari, sublizing va lizing to'lovlari haqida tushunchalar berilgan. Bobda jalb qilingan mulk shartnomalarining muddatidan oldin bekor qilinishi ko’rsatib berilgan. • O'zbekiston Respublikasining 2007 yil 25 dekabrda qabul qilingan O’RQ136-sonli qonuni bilan tasdiqlangan O'zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksining 269 moddasi «Mulk solig’i bo'yicha imtiyozlar» ga ko'ra lizingga olingan mol-mulkning, lizing shartnomasi amal qiladigan muddatga mol - mulk solig’idan ozod qilinishi ko’rsatilgan. Shuningdek, lizing to&#

• O'zbekiston Respublikasining 2006 yil 15 sentyabrda qabul qilingan «Mikromoliyalash to'grisida» Qonunining 6-moddasi Mikrolizingga bagishlangan bo’lib, unda quyidagilar bayon etilgan: Mikrolizing mikromoliyaviy xizmatlar ko'rsatuvchi tashkilot tomonidan lizing oluvchining topshirig'iga binoan uchinchi tarafdan mol-mulk olish hamda uni egalik qilish va foydalanish uchun lizing oluvchiga shartnomada belgilangan shartlar asosida haq evaziga berish nazarda tutiladigan xizmatdir. Mikrolizing tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun lizing to'g'risidagi qonun hujjatlariga muvofiq eng kam ish haqining ikki ming baravari miqdoridan oshmaydigan summada beriladi. • O'zbekiston Respublikasining 2000 yil 25 mayda qabul qilingan «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining

qarori. Qarorga asosan tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanuvchi yuridik va jismoniy shaxslarni davlat ro’yxatidan o'tkazish uchun boj haqini - eng kam ish haqi miqdorining 5 barobaridan 2 barobari miqdorigacha pasaytirildi, tadbirkorlik subyektlari tomonidan banklarda hisobrahamlarini ochish uchun to'lovlarni - eng kam ish haqi miqdorining bir barobaridan yarim barobari miqdorigacha, qishloq joylarda esa, eng kam ish haqining 0.1 barobarigacha pasaytirildi. • O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010-yil 26- noyabrdagi PQ1438-sonli “2011-2015 yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori Xalqaro reyting ko'rsatkichlariga erishishning ustuvor yo'nalishlari to’g’risida ”gi Qaroriga muvofiq, O'zbekiston Resp

- sanoat tarmoqlarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarini rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratish, zamonaviy yuqori texnologiyali ishlab chiqarishlarni tashkil qilish; - kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining ishlab chiqarish jarayoniga innovatsion texnologiyalarni joriy etish; - tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga beriladigan kreditlar hajmini, shu jumladan, qisqa va uzoq muddatli kreditlar hajmini 2011-yilda 1.3 martaga oshirish. • O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011-yil 11-martdagi PQ-1501-sonli “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga kredit berishni ko'paytirishga oid qo’shimcha chora-tadbirlar to'g'risida”gi Qaroriga muvofiq, tijorat banklarining imtiyozli kreditlard

hisobotlarni, litsenziyalanadigan faoliyat turlarini va ruxsat berish tartib- taomillarini tubdan qisqartirish chora- tadbirlar to’g’risida» gi Farmonda bozor iqtisodiyoti talablariga, xalqaro me'yorlar va standartlarga muvofiq, byurokratik g’ovlarni bartaraf etish, litsenziya va tartib-taomillarini qisqartirish hamda soddalashtirish, hisobot tizimini va hisobotlarni taqdim etish tartibini tubdan takomillashtirish hisobiga ishbilarmonlik muhitini tubdan yahshilash, tadbirkorlik subyektlari faoliyati uchun maksimal darajada qulay shart - sharoitlarni vujudga keltirish maqsadida 2012-yilning 1-avgustidan ruxsat berishga oid 80 ta tartib - taomil va litsenziyalanadigan faoliyat turlarining 15 tasini bekor qilish belgilab berildi. Bu orqali, tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish uchun zar

Ijaraga beruvchida (lizingga beruvchida) moliyaviy ijara bo'yicha operatsiyalarning hisobi Ijaraga oluvchida (lizingga oluvchida) moliyaviy ijara bo'yicha operatsiyalarning hisobi Operativ ijara hisobining olib borilish tartibi ko’rsatib o’tilgan. II bob. Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirish amaliyoti tahlili. 2.1. Kichik biznes subyektlari faoliyatini moliyalashtirish amaliyoti. Bozor iqtisodiyoti sharoitida kichik biznes subyektlarining investitsion loyihalarini moliyalashtirish quyidagi manbalar hisobiga amalga oshirilmoqda: 1. Kichik biznes subyektlarining o'z moliyaviy resurslari va ichki xo’jalik rezervlari (foyda, amortizatsiya ajratmalari, maxsus zaxira fondlari). O'z - o'zini moliyalashtirish korxonani rivojlanganligi va uning y

Yurtimizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyatini moliyaviy qo’llab - quvvatlash borasida bank tizimida salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. Xususan, 2012-yilda tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga barcha moliyalash manbalari hisobidan ajratilgan kreditlar 2011-yilga nisbatan 1,3 barobarga oshib, 5 trln. 346 mlrd. so’mni tashkil etdi. Quyidagi 3-jadvalda tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga 2012-yil davomida barcha moliyalash manbalari hisobidan ajratilgan kreditlarning 2011-yilga nisbatan o’sish sur'atlari aks ettirilgan: 3 - jadval Tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga 2012 yil davomida barcha moliyalash manbalari hisobidan ajratilgan kre

1.7. Oilaviy tadbirkorlik va hunarmandchilikni rivojlantirishga 54 140 97 780 180,6 1.8. Xizmat ko’rsatish va servis sohasini rivojlantirishga 351 085 618 120 176,1 1.9. Tadbirkor ayollarni qo’llab - quvvatlashga 335 584 491 735 146,5 Shuningdek, kichik biznes subyektlari o'z faoliyatlari doirasini kengaytirishda mikromoliyaviy xizmatlardan ham foydalanishlari mumkin. O'zbekiston Respublikasining 2006-yil 15-sentyabrda qabul qilingan «Mikromoliyalash to’g’risida»gi Qonunning 3-moddasida Mikromoliyalash tushunchasiga quyidagicha ta'rif berilgan: «Mikromoliyalash mikromoliyaviy xizmatlar ko'rsatuvchi tashkilotlarning Qonun hujjatlarida belgilangan miqdordan oshmaydigan summada mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing berish, shuningdek mikromoliyaviy xizmatlar ko'rsatish to&#3

7-rasm. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga berilgan kreditlar dinamikasi 19 . Mikrokreditlar ikki yo’nalishda ajratiladi: • Boshlang'ich sarmoyani shakllantirish uchun; • Biznesni rivojlantirishga (kengaytirishga) va aylanma mablag’larni to’ldirish uchun. Boshlang'ich sarmoyani shakllantirishga ajratiladigan mikrokreditlar yiliga 3 foizlik stavka bo’yicha 18 oygacha bo’lgan muddatga tashkil topganiga 6 oydan oshmagan kichik tadbirkorlik subyektlariga quyidagi miqdorlarda ajratiladi:  eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha yuridik shaxs maqomini olmasdan faoliyat ko'rsatayotgan tadbirkorlik subyektlariga;  eng kam oylik ish haqining 100 baravarigacha mikrofirmalar va yuridik shaxs maqomini olib faoliyat ko'rsatayotgan dehqon xo'jaliklariga;  eng

 FOIZI - Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasining 50 foizidan oshmagan foiz stavkasida beriladi. 3. Jalb qilingan moliyaviy resurslar (aksiyalarni sotish, mehnat jamoasining pay va boshqa ko'rinishdagi badallari, yuridik va jismoniy shaxslarning pay va boshqa badallari). Yangi tashkil etilayotgan korxona, tashkilotlar uchun esa investitsion loyihalarni moliyalashtirish uchun, aksioner kapitalidan foydalanish maqsadga muvofiqdir, chunki yangi tashkil etilgan korxonalar uchun bank kreditidan foydanish yuqori risk bilan bog’liq bo'lib, kredit olishda korxona uni qaytarish uchun yetarli darajada moliyaviy resurslar bilan yoki boshqa aktivlar bilan ta'minlanmagan bo'lishi mumkin, bunday shartlarni yangi korxona bajarmasligi sababli, aksionerlik kapitalidan foydalanadilar

turdagi ta'minot turlarini: kafillik xati, mol - mulk garovi, bank kafolati va sug’urta polisini talab qilishi mumkin. Lizing uzoq muddatga berilishini mijozlar maqbul yo'l deb hisoblashadi, biroq amaliyotda esa asbob-uskuna va mexanizmlar bu muddatda ma'nan va jismonan eskirib qolish havfi bor. Bundan tashqari aholi (jismoniy shaxslar)da ham uzoq muddat xizmat qiluvchi jihoz va texnika vositalarini lizingga olish ehtiyoji mavjud. Biz quyida lizing xizmatlari hajmining o'sishini YAIM o'sishi bilan taqqoslash imkoniga egamiz. 4-jadval Lizingga berilgan mulklarning qiymati va ularning YAIM dagi ulushi 20 . Yillar Lizingga berilgan mulklarning qiymati, mlrd. so'm Lizingning YAIM dagi ulushi, foizlarda 2001 18,7 0,37 2002 31,3 0,42 2003 36,6 0,37 2005 90,6 0,6 2006 131,

bildirmaydi. 2001-yilda lizingga berilgan mulklarning qiymati 18.7 mlrd.so’mni tashkil etgan bo’lsa, bu ko’rsatkich 2012-yilga kelib 590,2 mlrd. so’mga yetgan, ya’ni 31.6 foizga oshgan. Lizingning YAIM dagi ulushi ham 2012-yilda 2001-yilga nisbatan qariyb 0.23 foizga ortgan. Lizing xizmatlarining hajmi 2011-yilda 2005-yilga nisbatan qariyb 8,5 marta, YAIM 5 martadan ortiqroqqa o'sganligi inobatga olinsa, lizing hajmi jiddiy kengayganligini ko'rish mumkin. Shuni ham alohida ta'kidlash joizki, lizing xizmatlari 2008 yildan boshlab keskin o'sa boshlagan. Xususan, 2012-yilda 1.297 mlrd.so’mni tashkil etgan. Bu ko’rsakich 2005-yilga nisbatan 8.7 barobarga, 2008-yilga nisbatan esa 1.6 ko’p demakdir (8-rasm). Lizing operatsiyalariga hukumat tomonidan berilgan soliq imtiyozlari ham

Respublikamiz tijorat banklarida lizing xizmatlarini ko’rsatish shartlari birmuncha farq qilishi mumkin. Quyida «Mikrokreditbank» ochiq aksiyadorlik tijorat bankida lizing xizmatlarini ko’rsatish tartibi va ularning turlari keltirilgan: Lizing xizmatlari ikki turda ko'rsatiladi:  Mikrolizing xizmati;  Moliyaviy lizing xizmati. Mikrolizing xizmati yillik 5 foizli stavka bo'yicha 36 oygacha bo'lgan muddatga eng kam oylik ish haqining 2000 baravarigacha bo'lgan miqdorda kichik biznes va tadbirkorlik subyektlariga ko'rsatiladi. Moliyaviy lizing xizmatlari Moliyaviy lizing xizmati O'zbekiston Respublikasi Markaziy Bankining qayta moliyalash stavkasidan yuqori bo'lmagan yillik 14 foizli stavkadan 36 oydan 60 oygacha bo'lgan muddatga kichik biznes va tadbirkorlik

turlari va mehanizmlari, shuningdek biznes-reja tuzish bo'yicha ikkita bazaviy seminarda qatnashishi majburiy hisoblanadi. Mikrolizing xizmatini qaytarilishini ta'minlash: Mikrolizing xizmatlari ta`minot va mijoz tomonidan qo’yiladigan 30 foizli depozit asosida beriladi. Mulk garovi mikrolizing xizmatini ta`minlashning asosiy shakli bo'lib xizmat qiladi. Har qanday mulk, shu jumladan buyumlar va «Garov to'g’risida»gi O'zbekiston Resrublikasi Qonuniga muvofiq mulkiy huquqlar (talablar) garov predmeti bo'lishi mumkin. Ta'minot sifatida quyidagilardan biri qabul qilinishi mumkin: • mol-mulk garovi yuqori likvidlikka ega bo'lgan qimmatli qog’ozlar • likvidli tovarlar, xorijiy valyuta va garov shaklida rasmiylashtiriladigan valyuta boyliklarining boshqa turlari;

qoidalari bo'yicha bepul tashkil etiladigan ikkita bazaviy seminarda ishtirok etishi majburiy xisoblanadi. Ushbu seminarlarda tadbirkorlar o'zlarini qiziqtirgan barcha savollariga javob oladilar, bank va mikrolizing xizmati ko'rsatiladigan xo'jalik yurituvchi subyektning huquq va majburiyatlari bilan tanishadilar. 3. Mikrolizing xizmatlaridan foydalanish qoidalari tadbirkorga ma`qul kelgan taqdirda u mikrolizing xizmati ko'rsatilishi uchun bankka yozma murojaatnoma taqdim etadi. Murojaatnomaga biznes reja va ta`minot to'g’risidagi ma`lumotlarni ilova qiladi. 4. Kredit qo’mitasi mijoz tomonidan taqdim etilgan hujjatlarni 10 ish kunidan ko'p bo'lmagan vaqtda ko'rib chiqadi va mikrolizing xizmati ko'rsatilishi bo'yicha Qaror mijozga taqdim etadi. 5.

Mikrokreditlar ajratish va mikrolizing xizmatlari ko'rsatish ta’qiqlangan yo`nalishlar: • ilgari olingan kreditlarni yoki boshqa har qanday qarzlarni to'lashga; tamakichilikni va alkogolli ichimliklarni ishlab chiqarishni tashkil etishga; lotereyalar, totalizatorlar va tavakkalchilikka asoslangan boshqa o'yinlarni tashkil etishga berilmaydi. 2.2. Kichik biznes subyektlari faoliyatini moliyalashtirishda lizing xizmatlaridan foydalanish tartibi. Lizing yordamida tadbirkor lizing beruvchining pul vositalari bilan yangi ishlab chiqarish binolari va qurilmalarini harid qilgan holda yangi ishlab chiqarish korxonasini yo'lga qo’yishi yoki asosiy texnologik uskunalarni tezkor ravishda yangilab olishi mumkin. Lizing munosabatlari lizing shartnomasini tuzish yo'li bilan amalga os

ro’yxati, kontrakt qiymati va boshqa ko'rsatkichlar) va shartnoma umumiy pul summasining ko'rsatilishi; taraflarning lizing obyektini olish va berish bilan bog’liq majburiyatlari, lizing obyektini berish tartibi, shu jumladan, lizing obyektini yetkazib berish, montaj qilish va foydalanishga topshirish tartibi; lizing to'lovlarini to'lash shartlari, miqdorlari, muddatlari va tartibi; lizing obyektidan foydalanish, unga qarash, uni saqlab turish va ta'mirlash yuzasidan taraflarning majburiyatlari; shartnomaning amal qilish muddati. Taraflarning kelishuviga binoan lizing shartnomasiga quyidagi shartlar kiritilishi mumkin: • lizing obyektini (moliyaviy lizingda) sotib olish tartibi va muddatlari; lizing shartnomasini o'zgartirish va bekor qilish; lizing obyektini sug’ur

• Mijoz lizing uskunalarini yetkazib beruvchilarni mustaqil ravishda aniqlaydi. • Uskunalar tuzilgan yoki endi tuziladigan va sotuvchiga ma'lum bo'lgan lizing shartnomasi asosida xarid qilinadi. • Lizing uskunalarining lizing shartnomasi asosida hisoblangan to'la yoki katta qismi qiymatining amortizatsiyasini hisobga olgan holda, davriy to'lovlar amalga oshiriladi. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda lizingga berish quyidagi shartlar asosida amalga oshiriladi: mol - mulkning xarid kilishga sarflangan mablag’larining qaytarilishi, lizing xizmatlarining to'lovliligi, lizing operatsiyasining muayyan muddatga mo'ljallanganligi, lizing to'lovlarining kafolatlanganligi. Lizing jarayonlarining iqtisodiy samarasi ko'p hollarda ularning nechog’lik puxta rasmiylashti

Huquqiy jihatdan rasmiylashtirish Lizing bitimini tuzish, zarur hujjatlarni rasmiylashtirish Lizing jarayonini amalga oshirish uchun qarz berish to’g’risidagi bank va lizing kompaniyasi o'rtasida tuziladigan kredit shartnomasi; lizing obyektining oldi-sotdi shartnomasi; lizing obyektini foydalanishga topshirishdagi qabul qilish-topshirish dalolatnomasi; lizing shartnomasi Ijro etilishi Lizing mulkidan foydalanish, uni butligini saqlash va ishga yaroqli holatini saqlab turishga qaratilgan ishlarni bajarish. Lizing kelishuvi va uskunalardan keyinchalik foydalanish munosabatlarini buxgalteriya hisobida aks ettirish. 42 LB

9-rasm. LIZINGNI AMALGA OSHIRISH BOSQICHLARI 23 Lizing to'lovlarini amalga oshirish tartibi lizingning o'ziga xos afzalligi hisoblanadi. Lizing shartnomasida barcha taraflarning istagi optimal darajada e'tiborga olinishi mumkin. Lizing beruvchi va lizing oluvchi quyidagilar haqida kelishib olishi mumkin: — avans to'lovlari; — lizing to'lovlarining kechiktirilishi; — lizing to'lovlarining evolyutsion o'sib borishi; — to'lov hajmining lizing muddati oxiriga borib kamayib borishi; — to'lovlarning boshqa ko'rinishi haqida. Lizing to'lovlarining shakli lizingga olingan uskunada ishlab chiqarilgan mahsulotlarining sotilishidan kelib tushgan pul mablag’laridan amalga oshirilishi va takomillashtirilishi mumkin. Lizing to'lovlari jadvallarining quyid

M = N * P/t Bu yerda, N - uskunaning narxi; P - marja hajmi (yillik, %); T - to'lovlarni amalga oshirilish muddati(chorak, oy…). Lizing to'lovining ushbu turi barqaror aylanma mablag’iga ega bo'lgan korxonalar uchun qo'llaniladi. Mazkur lizing to'lovi tizimining afzalligi shundaki, korxona bir tekis lizing to'lovlari bilan o'z moliyaviy faoliyatini rejalashtirayotganda shaxsiy pul mablag’larini ham rejalashtirib olishi mumkin. 2. Lizing to'lovlarini o'sib borish tartibida to'lash jadvali. Boshlovchi tadbirkor yoki yangi tashkil qilingan korxonalar uchun o'sib boruvchi lizing to'lovlari jadvali tavsiya qilinadi. Bu uslubda, korxona ishlab chiqarishni to’liq quvvat bilan ishga tushirish yo'lida katta moliyaviy xarajatlar qilayotganligi e&#3

Lizing to'lovi = Lizing obyektining narxi КА 4. To'lovlarning kamayishi uslubidagi to'lov jadvali. To'lovlarning kamayishi uslubiga asoslangan jadval uskuna tez amortizatsiya bo'ladigan holda qo’llaniladi. Lizing to'lovlaridagi mazkur uslubning qulayligi shundaki, nisbatan qisqa davr ichida lizing obyekti qiymatining katta qismi to'lab bo'linadi. 5. Teng bo'lmagan qismlar bilan to'lash jadvali (o'sish yoki kamayib borish). Agar ishlab chiqariladigan mahsulot mavsumiy xarakterga ega bo'lsa, tadbirkor uchun lizing to'lovlarining teng bo'lmagan qismlar bilan to'lash jadvali (o'sish yoki kamayib borish) tavsiya qilinadi. Ushbu tizimning lizing oluvchi uchun afzalligi shundaki, to'lovlarning asosiy qismi korxonaning mavsumiy fa

L t =A+K t +T komis +Q t +QQS+B B bunda: A - lizing beruvchida joriy yilda hisobga olinadigan amortizatsiya ajratmalari miqdor o'lchovi, so'mda; T komis - lizing shartnomasi asosida lizing beruvchining komission mukofot puli, so'mda; QQS – lizing beruvchi xizmatlari bo'yicha lizing oluvchi tomonidan to'lanadigan qo'shilgan qiymat solig’i, so'mda; B B - bojxona boji, so'mda; K t - kredit resurslaridan foydalanganlik uchun to'lov, so'mda; K t - qo’shimcha xizmatlari uchun to'lov, so'mda. O'z navbatida, amortizatsiya ajratmalari quyidagi formula bilan hisoblaniladi: S * N А А = bu yerda: 100 A – amortizatsiya ajratmasi summasi; S – mol - mulkning balans qiymati; N A – amortizatsiya ajratmasi me'yori. Kredit resurslaridan foydalanganlik u

K - kredit resurslar summasi; Qo’shimcha xizmatlar to'lov miqdori asosan quyidagicha aniqlanadi: Q t = X saf + X rek + X boshqa bu yerda, X saf – bank hodimlarining safar xarajatlari; X rek – reklamalar xarajatlar summasi; X boshqa – boshqa xarajatlar summasi. Lizing beruvchining mulkdan foydalanish xarajatlari lizing to'lovlari asosida to’liq kompensatsiyalanmaydi, ya'ni qoplanmaydi. Kompensatsiya summasi shartnoma muddati va mulk amortizatsiyasi muddatiga bog’liq holda shartnomada oldindan belgilangan bo'ladi. Agar amortizatsiya muddati shartnoma muddatidan oshib ketsa, bunda mulkning amortizatsiya muddati tugashiga qadar lizing beruvchida qoldiq qiymatida o'z mulki bo'lib qolaveradi. Komission mukofot to'lovi lizing beruvchi xarajatlarini qoplash manbai bo&#3

qiymati; A - amortizatsiya ajratmasi summasi; Shartnoma majburiyatlari bajarilmaganligi uchun jarima: J = O' q * (S k : 100% + S komis : 100%) bu yerda, J – jarimaning umumiy qiymati; O' q - Lizing shartnomasi bo'yicha reja muddati tugaganidan to to’liq amortizatsiya qiymatigacha asbob - uskunaning o’rtacha yillik qiymati; S k - kredit resurslaridan foydalanganligi uchun foiz stavkasi; S komis - komission mukofot puli stavkasi. Kelishuvning tugatilish summasi: TK = L t (umumiy) + Q q bunda, L t (umumiy) – kelishuvda ko'zda tutilgan barcha lizing to'lovlari; Q q - lizing obyektining qoldiq qiymati; J – jarima 2.3. Lizing asosida moliyalashtirilgan investitsiya loyihalarining moliyaviy-iqtisodiy tahlili Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining investitsiya lo

• Jamg’arilgan pul mablag’laridan korxona ishlab chiqarish ehtiyojlari va kelgusida rivojlanishi uchun sarflanishini ta'minlash. Lizing hisobiga Toshkent shahar Olmazor tumani Jomiy ko’chasida joylashgan ishlab chiqarish bazasini sotib olish rejalashtirilgan. Ishlab chiqarish bazasini sotib olish haqida «Slate» MCHJ rahbari bilan tuzilgan shartnoma mavjud. Sotib olingan mazkur baza asosiy hom ashyoni ishlab chiqarish bazasiga olib kelish transport xarajatlarini keskin kamaytirishga, shuningdek Toshkent shahrida qurilishi ishga tushirilayotgan va Qarshi shahridagi ishlab chiqarish uchastkalariga xom ashyoni taqsimlash imkoniyatini yaratadi. Loyihaning ijtimoiy ahamiyati quyidagilardan iborat: • Ilg’or texnologiyalardan foydalanish orqali ishlab chiqarishda yuqori samaradorlikka erishish

To'lovlarni amal oshirish sanala ga ri Obyektning qoldiq qiymati Marja, yillik 10% Lizing obyekti narxining qaytarilishi Lizing to'lovi 1 chorak 3500000000 87500000 145833333,3 233333333,3 2 chorak 3354166667 83854166,67 145833333,3 229687500 З chorak 3208333333 80208333,33 145833333,3 226041666,6 4 chorak 3062500000 76562500 145833333,3 222395833,3 5 chorak 2916666667 72916666,67 145833333,3 218750000 6 chorak 2770833333 69270833,34 145833333,3 215104166,6 7 chorak 2625000000 65625000 145833333,3 211458333,3 8 chorak 2479166667 61979166,67 145833333,3 207812500 9 chorak 2333333334 58333333,34 145833333,3 204166666,6 10 chorak 2187500000 54687500,01 145833333,3 200520833,3 11 chorak 2041666667 51041666,67 145833333,3 196875000 12 chorak 1895833334 47395833,34 145833333,3 193229166,

To'lovlarni amal oshirish sanalar ga i Obyektning qoldiq qiymati Marja, yillik 18% Lizing obyekti narxining qaytarilishi Lizing to'lovi 1 chorak 3500000000 157500000 83954244,42 241454244,4 2 chorak 3416045756 153722059 87732185,4 241454244,4 З chorak 3328313570 149774110,7 91680133,74 241454244,4 4 chorak 3236633436 145648504,6 95805739,76 241454244,4 5 chorak 3140827697 141337246,4 100116998 241454244,4 6 chorak 3040710699 136831981,4 104622263 241454244,4 7 chorak 2936088436 132123979,6 109330264,8 241454244,4 8 chorak 2826758171 127204117,7 114250126,7 241454244,4 9 chorak 2712508044 122062862 119391382,4 241454244,4 10 chorak 2593116662 116690249,8 124763994,6 241454244,4 11 chorak 2468352667 111075870 130378374,4 241454244,4 12 chorak 2337974293 105208843,2 136245401,2 241454

0.18/4 8-jadval To'lovlarning kamayishi uslubidagi to'lov jadvali 26 To'lovlarni ama oshirish sanala lga ri Obyektning qoldiq qiymati Marja, yillik 18% Lizing obyekti narxining qaytarilishi Lizing to'lovi 1 chorak 3500000000 157500000 145833333,3 303333333,3 2 chorak 3354166667 150937500 145833333,3 296770833,3 З chorak 3208333333 144375000 145833333,3 290208333,3 4 chorak 3062500000 137812500 145833333,3 283645833,3 5 chorak 2916666667 131250000 145833333,3 277083333,3 6 chorak 2770833333 124687500 145833333,3 270520833,3 7 chorak 2625000000 118125000 145833333,3 263958333,3 8 chorak 2479166667 111562500 145833333,3 257395833,3 9 chorak 2333333334 105000000 145833333,3 250833333,3 10 chorak 2187500000 98437500,01 145833333,3 244270833,3 11 chorak 2041666667 91875000,01 14

«Sifatli xom-ashyo» investitsiya loyihasining qoplash muddati (PP) hisob-kitobi 27 Yillar Pul oqimi Jamg’arilgan pul oqimi 0 -3500000000 -3500000000 1 131712539 -3368287461 2 487391445,4 -2880896016 3 1069556618 -1811339398 4 1965854056 154514657,9 5 2963881417 3118396075 6 3968401079 7086797154 PP = 3,921400748 9-jadval ma’lumotlari, «Sifatli xom-ashyo» investitsiya loyihasining qoplash muddati hisob-kitobi natijalari PP= 3+0,921400748=3,921400748 ga teng ekanligini ko’rsatdi, ya’ni loyiha ishga tushgandan keyin tushadigan pul oqimlari orqali loyihaga ketgan xarajatlar 3 yil-u 336 kunda (ya’ni, 3+0, 921400748*365 = 3+336,3) qoplanadi. Agar korxona 6 yil muddatga 3 500 000 000 so’mlik lizing olganligini hisobga olsak, bu loyiha samarali ekanligini ko’rishimiz mumkin. 10-jadval «Sifatli xom

2 487391445,4 0,71818443 350036947,3 3 1069556618 0,608630873 650965177,7 4 1965854056 0,515788875 1013965652 5 2963881417 0,437109216 1295539883 6 3968401079 0,370431539 1470020920 NPV 1392149376 10-jadval ma’lumotlari «Sifatli xom-ashyo» investitsiya loyihasining sof joriy qiymat (NPV) hisob-kitobi natijasi 1392149376 ga tengligini ko’rsatdi. Natija 0 dan katta ekanligi loyiha amalga oshirilishi natijasida samara keltirishidan dalolat beradi. 11-jadval «Sifatli xom-ashyo» investitsiya loyihasining diskontlashtirilgan qoplash muddati (DPP) hisob-kitobi 29 № Diskontlashtirilgan pul oqimlari Kumulyativ pul oqimi 0 3500000000 -3500000000 1 111620795,8 -3388379204 2 350036947,3 -3038342257 3 650965177,7 -2387377079 4 1013965652 -1373411427 5 1295539883 -77871544,2 6 1470020920 1392149376 DPP

hisob-kitobi 29 № 1 Jami investitsiyalar summasi 3 500 000 000 2 Jami sof pul oqimlari summasi 4 892 149 376 3 Investitsiya loyihasining rentabellik indeksi (PI) 1.39 12-jadval ma’lumotlari, «Sifatli xom-ashyo» investitsiya loyihasining rentabellik indeksi (PI) hisob-kitobi natijasi 1.39 ga tengligini ko’rsatdi. Loyihaga qilingan har 1 so’mlik investitsiyaga 1.39 so’mlik pul tushumi to’g’ri keladi, ya’ni loyihaning har 1 so’mlik daromadliligi 0.39 ga teng. Bundan loyiha samarali ekanligini xulosa qilish mumkin. 55

«Sifatli xom-ashyo» investitsiya loyihasining foydaning ichki me'yori (IRR) hisob-kitobi 30 Yillar Investitsiyalar(-), sof pul oqimi(+), so'mda 1- hisob-kitob 2- hisob-kitob Joriy qiymat koeffitsienti, 18% Joriy qiymat, so'mda Joriy qiymat koeffitsienti, 40% Joriy qiymat, so'mda 0 -3500000000 1 -3500000000 1 -3500000000 1 131712539 0,847457627 111620795,8 0,714285714 79729139,85 2 487391445,4 0,71818443 350036947,3 0,510204082 178590279,2 3 1069556618 0,608630873 650965177,7 0,364431487 237232207,6 4 1965854056 0,515788875 1013965652 0,260308205 263943578,7 5 2963881417 0,437109216 1295539883 0,185934432 240885472,4 6 3968401079 0,370431539 1470020920 0,132810309 195233932,1 NPV 1 = 1392149376 NPV 2 = -2304385390 IRR = 18 += 26.29 % 30 MCHJ «Brilliance» ma’lumotlari asosida

III bob. Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishni takomillashtirish yo'llari Ma'lumki, lizing hizmati tehnologik munosabatlarning moliyaviy ko'rinishdagi tezkor va qulay vositasi hisoblanadi. Boshqacha aytganda, u zamonaviy, yuksak texnologiyalarni keng miqyosda jalb qilgan holda, iqtisodiyot va biznes rivojlanishining garovidir. Investitsiya qo'yilmalarining samarali turlaridan biri lizing operatsiyalaridir. Rivojlangan mamlakatlar bozor iqtisodiyotiga o'tishining dastlabki jarayonida lizing operatsiyalari qo'llanilgan va bu deyarli barcha davlatlarda iqtisodiy o'sishga sezilarli turtki bo'lgan. Lizing bir vaqtning o'zida moliyalashtirish va yangi texnologiyalarni xarid qilish masalalarini hal etish, aylanma mablag’larni t

tomonlama qo'llab-quvvatlash borasida yaratilayotgan yengilliklar qatorida, lizing oluvchilar lizing to'lovidagi qo’shimcha qiymat solig’idan ozod etilganligi, lizing obyektidan mulk solig’i olinmasligi, lizing asosida xarid qilingan texnologik uskunalar bojxona to'lovlari va qo’shimcha qiymat solig’iga tortilmasligi belgilab qo'yilgani ham ayni muddao bo'ldi. O'zbekistonda lizing hizmatlari ko'rsatish bilan nafaqat lizing kompaniyalari, balki mamlakatimizning deyarli barcha banklari ham shug’ullanishadi. Ularda lizing hizmatlari ko'rsatish muddatlarida ham tafovut yo’q, hisobi. Kompaniyalar va banklar 1 yildan 5 yilgacha ijara muddatini belgilashadi. Faqat “O'zqishloqqurilishmashlizing”, “O'ztranslizing” kompaniyalarining lizing berish muddati, masa

10 –rasm. O'zbekistonda lizing beruvchi tashkilotlar sonining dinamikasi 31 O'zbekiston lizing bozorining keyingi rivojlanishi bir necha faktorlarga bog’liq. Ularning orasida qulay qonunchilik muhitini va lizing kompaniyalariga manfaatli investitsiyalar imkoniyatini alohida qayd etish mumkin. Bundan tashqari qurilish mollarini ishlab chiqarishga va qishloq xo'jaligi mahsulotlarini qayta ishlashga, maxsus qurilish texnikasiga, avtotransportga (yuk va yo'lovchi), shuningdek kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasida bo'lgan ehtiyojning mavjudligi milliy lizing kompaniyalari faoliyatini yanada aktivlashuviga imkon beradi. Lizingning bir qator o'ziga xos xususiyatlari bor. Birinchidan, lizing – mol-mulkni uzoq muddatli ijaraga olish va sotib olish asosida vaqtinchal

— texnologiya va uskunalarning - qisqa fursat ichida ma'naviy eskirishi sharoitida zamonaviy texnologiya va uskunalarga ega bo'lish imkoniyati; — mulkiy va moliyaviy muammolarni uyg’unlikda hal qilish imkoniyati; — xarid qilinayotgan asosiy vositalar qiymatining to’liq to'lanishidan ozod etilishi; — lizingga berilishi ko'zda tutilayotgan texnologik uskunani bojxona to'lovlari hamda qo'shilgan qiymat solig’idan ozod qilinishi; — lizing to'lovlaridan qo'shilgan qiymat solig’i olinmasligi; — lizing obyekti bo'yicha lizingga oluvchi shaxsning mol-mulk solig’idan ozod etilishi; — daromadning soliqqa tortiladigan qismini aniqlash jarayonida lizing oluvchining yalpi daromadlaridan lizing bo'yicha foiz to'lovlarining to’liq chegirilishi (bunday imtiyoz t

Xulosa “Kichik biznes subyektlari faoliyatini lizing asosida moliyalashtirishni takomillashtirish” mavzusida olib borilgan nazariy-amaliy izlanishlar asosida quyidagi xulosalar shakllantirildi: Tadbirkor - o'zining ma'lum bir miqdordagi moliyaviy mablag’ini tavakkal qilgan holda bozorga yangi g’oya, mahsulot, ish va xizmatlar bilan kirib boruvchi ishbilarmon shaxsdir. Biznes - pul topish yo'lidagi harakat, boylikni, mulkni oshirishga intilish bo’lsa, tadbirkorlik - bu ixtiro qilish, ishlab chiqarish omillaridan oqilona foydalanish yordamida unga o'xshash bo’lmagan yangilikni yaratish va amalga oshirish yoki eskisini yo’qotib, takomillashtirib ishlab chiqarishni qayta qurish, ya'ni novatorlikdir. O'zbekiston Respublikasi hududida tadbirkorlik subyektlari quyidagilar

bo'lgan hodimlarining o'rtacha yillik soni ko'pi bilan ellik kishi; fan, ilmiy xizmat ko'rsatish, transport, aloqa, xizmat ko'rsatish sohalari (sug’urta kompaniyalaridan tashqari), savdo va umumiy ovqatlanish hamda ishlab chiqarish bilan bog’liq bo'lmagan boshqa sohalardagi, band bo'lgan hodimlarining o'rtacha yillik soni ko'pi bilan yigirma besh kishi bo'lgan korxonalar. 4) yuridik shaxs maqomiga ega bo`lgan dehqon xo`jaliklari; 5) fermer xo`jaliklari. Faoliyatning bir necha turini amalga oshiruvchi (ko'p tarmoqli) yuridik va jismoniy shaxslar yillik aylanma hajmida ulushi eng ko'p bo'lgan faoliyat turi mezonlari bo'yicha kichik tadbirkorlik subyektlariga kiradi. Kichik biznes subyektlari o'z faoliyatini o'z mablag’lari, qarz

muvofiq muayyan maqsadlar uchun ishlatish shartlari asosida (maqsadli mikrokredit) berilishi mumkin. Mikrokreditlar ikki yo’nalishda ajratiladi: • Boshlang'ich sarmoyani shakllantirish uchun; • Biznesni rivojlantirishga (kengaytirishga) va aylanma mablag’larni to’ldirish uchun. Lizing yordamida tadbirkor lizing beruvchining pul vositalari bilan yangi ishlab chiqarish binolari va qurilmalarini xarid qilgan holda yangi ishlab chiqarish korxonasini yo'lga qo’yishi yoki asosiy texnologik uskunalarni tezkor ravishda yangilab olishi mumkin. Respublikamiz tijorat banklarida lizing xizmatlarini ko’rsatish shartlari birmuncha farq qilishi mumkin. Quyida «Mikrokreditbank» ochiq aksiyadorlik tijorat bankida lizing xizmatlarini ko’rsatish tartibi va ularning turlari keltirilgan: Lizing xizmatl

tashkil etishga berilmaydi. Lizingning asosiy turlariga moliyaviy va operativ lizingni kiritish mumkin. Moliyaviy lizing - lizing beruvchi lizing oluvchi tomonidan belgilangan mulkni sotuvchidan sotib olish va lizing oluvchiga belgilangan to'lov va lizing predmeti to’liq amortizatsiya muddatiga teng bo'lgan muddatga ma'lum bir shartlar asosida vaqtinchalik foydalanishga berishdir Lizing operatsiyasining qatnashchilari (subyektlari) soniga qarab shartnomalar quyidagi turlarga bo'linadi: • lizing beruvchi va mol-mulk sotuvchisi lizing operaciyasida bitta shaxs sifatida qatnashuvi ikkiyoqlama lizing shartnomalari (bevosita lizing) mol- mulkni lizingga beruvchi va moliyaviy vositachi sifatida qatnashuvi lizing kompaniyasi bilan ko'pyoqlama lizing shartnomalari (bilvosita li

• Lizing oluvchi lizing beruvchi bilan ijaraga berilgan uskunalar asosida, ishlab chiqarilgan mahsulot yoki muqobil xizmatlar ko’rsatish orqali hisoblashadigan kompensatsion to'lovli lizing. • To’lovlarning bir qismi pul ko’rinishida, qolgan bir qismi tovar va xizmatlar ko’rinishida amalga oshiriladigan aralash lizing. Ko'rsatiladigan xizmatlarning ko’lami jihatidan lizing quyidagi turlarga bo'linadi: • Sof lizing - ijaraga olingan mulkka ko’rsatiladigan barcha xizmatlar lizing oluvchi zimmasiga yuklatilgan munosabatlar. Shuning uchun ushbu holatda uskunalarga xizmat ko’rsatish xarajatlari lizing to'lovlari hisobiga kiritilmaydi. • To'la xizmat ko’rsatiladigan lizing - lizing mulkiga texnik xizmat ko’rsatish, uni ta'mirlash, sug’urta qilish va boshqa operatsiyalarni

• 1999-yil 14-aprelda qabul qilingan O'zbekiston Respublikasining «Lizing to’g’risida»gi qonuni. Unda lizing operatsiyalarini amalga oshirish tartibi va shartlari, unda ishtirok etadigan subyektlarning huquq va majburiyatlari, lizing obyekti va lizing faoliyatini belgilovchi me'yorlar aniq belgilangan. • Kanadaning Ottava shaxrida 1988-yil 28-may kuni qabul qilingan Xalqaro moliyaviy lizing to’g’risidagi UNIDROIT Konvensiyasi. Xalqaro moliyaviy lizingning huquqiy asoslarini o'zida aks ettirgan ushbu hujjatga O'zbekiston Respublikasi ham qo’shilgani Oliy Majlisning 2000-yil 26- maydagi Qarori bilan tasdiqlangan. • O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. Uning 34-bobi «Lizing (moliyaviy ijara)» deb nomlanib, lizing sohasida huquqiy munosabatlarni muvofiqlashtirish

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati I. O'zbekiston Respublikasi Qonunlari. O'zbekiston Respublikasi Prezident farmonlari va Qarorlari, Vazirlar Mahkamasining Qarorlari, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari. 1. O'zbekiston Respublikasining «Lizing to’g’risida»gi Qonuni. 1999 yil 14 aprel. 2. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, T.: O’zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligi, 2004 3. O'zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksi2007 yil 25 dekabrda 4. O'zbekiston Respublikasi Xo’jalik Protsessual Kodeksi 5. O'zbekiston Respublikasining «Mikromoliyalash to'grisida» Qonuni 2006 yil 15 sentyabr 6. O'zbekiston Respublikasining «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida»gi 69-II-sonli Qonuni. 2000 yil 25

tartibtaomillarini tubdan qisqartirish chora-tadbirlar to’g’risida» gi 4453- sonli Farmoni, 2012 yil 16 iyul 12. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ishbilarmonlik muhitini yanada tubdan yaxshilash va tadbirkorlikka yanada keng erkinliklar berish chora - tadbirlari» to’g’risida» gi Farmoni, 2012 yil 18 iyul 13. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlariga kredit berishni ko'paytirishga oid qo’shimcha choratadbirlar to'g'risida”gi PQ-1501-sonli Qarori, 2011-yil 11-mart 14. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “2011-2015 yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro reyting ko'rsatkichlariga erishishning ustuvor yo'nalishlari to’g’risida ”gi P

Узбекистана, февраль 2000 22. D.G’. G’ozibekov “Investitsiyalarni moliyalashtirish masalalari”. T. “Moliya”, 2003y. 23. A.S.Jo'raev, D.Y. Хo'jamqulov, B.S. Mamatov Investitsiya loyihalari tahlili: Oliy o'quv muassasalari uchun o'quv qo'llanma - T.: - «SHarq», 2003. 24. D.G’. G’ozibekov, O.Sh. Sobirov, A.G. Mo’minov, O.M. Quljonov «Lizing munosabatlari nazariyasi va amaliyoti» T.: Fan va texnologiya,2004 25. O'zbekiston Respublikasi savdo - sanoat palatasi, O'zbekiston Banklar assotsiatsiyasi, Baraka universal lizing komp. «Lizing… bu nima?» Tadbirkorlar uchun qo’llanma, T.:O'zbekiston, 2006 26. O.T. Hazratqulov «Lizng munosabatlari va ularni tartibga solish muammolari», Dissertatsiya. T.: 2006 27. A.Uzoqov, N.Kenjayev, “Investitsiyalarni tashkil etish v moli

39. Журнал “Экономическое обозрение”, №1, 2013 40. Журнал “Экономическое обозрение”, №4, 2013 IV. Internet saytlari: 41. www.gov.uz O'zbekiston Respublikasi Hukumat portali 42. www.press - service.uz/ , O'zbekiston Respublikasi Prezidentining matbuot xizmati 43. www.mehnat.uz O’zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi 44. www.ula.uz, O’zbekiston lizing beruvchilar uyushmasi rasmiy sayti 45. www.cbu.uz O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti 46. www.nbu.uz O’zbekiston Respublikasi O’zmilliybank rasmiy sayti 47. www.lex.uz O’zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi 48. www.mikrokreditbank.uz , O’zbekiston Respublikasi Mikrokreditbank rasmiy sayti 49. www.google.uz tezkor qidiruv taqmog’i 50. www.aloqabank.uz OA

Купить