Kichik biznes subyektlarida internet-marketing elementlaridan samarali foydalanish yo'llari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	292.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Kichik biznes subyektlarida internet-marketing elementlaridan samarali foydalanish yo'llari

Купить

MAVZU: KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA INTERNET-MARKETING
ELEMENTLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH YO'LLARI.
MUNDARIJA:
KIRISH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3
I BOB. KICHIK BIZNES KORXONALARI INNOVATSION
FAOLIYATINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI
1.1. Innovatsiya kategoriyasining mazmun-mohiyati va turkumlanishi …….......6
1.2. Kichik biznes korxonalarida innovatsion faoliyat va uning xususiyatlari . ..11
1.3. Kichik biznesda innovatsion faoliyatni rivojlantirishning xorij tajribasi ….21
II BOB. KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA INTERNET-
MARKETING ELEMENTLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH
YO'LLARI.
2.1. Kichik biznesda marketing maqsad va vazifalari …………………………26
2.2. Bozorga moslashish . strategiyani shakllantirish …………………………..28
2.3. Kichik biznes korxonasi marketing bo‘limlari tashkiliy strukturasining
turlari ……………………………………………………………………………..31
XULOSA………………………………………………………………………...35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………………………37
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan
iqtisodiy islohotlarning muhim jihatlaridan biri, bu – kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik subyektlari faoliyatini har tomonlama qo’llab-quvvatlash, ularga turli
imtiyoz va preferensiyalar berish va bu orqali mamlakat yalpi ichki mahsulot
hajmini keskin oshirish, aholini ish bilan ta’minlash masalalarini hal qilish va
milliy farovonlikni ta’minlashdan iboratdir. Chunki, tarkibiy o’zgarishlarni amalga
oshirish davrida bozor konyunkturasi o’zgarishlari va iste’molchilar ehtiyojlariga
tez moslasha olishi nuqtai nazaridan, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasini
yanada qo’llab-quvvatlash, rivojlantirish vazifasi muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Bu borada O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev: “Bizning
bosh vazifamiz – tadbirkorlikni rivojlantirishni rag’batlantirish uchun eng qulay
shart-sharoitlarni yaratishni ta’minlashdir. Biznes bilan shug’ullanayotgan har
kishida davlat tomonidan qo’llab-quvvatlanishiga astoydil ishonch bo’lishi shart.
Odamlar biznes bilan shug’ullanishdan manfaatdor bo’lishi zarur. Tadbirkor va
xalq boy bo’lsa – mamlakat ham boy bo’ladi” 1
deya ta’kidlaganlar.
2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasida ham iqtisodiyotda davlat
ishtirokini kamaytirish, xususiy mulk huquqini himoya qilish va uning ustuvor
mavqeini yanada kuchaytirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik rivojlanishini
rag’batlantirishga qaratilgan institutsional va tarkibiy islohotlarni davom ettirish
masalalariga alohida e’tibor qaratilgan.
Zamonaviy sharoitlarda raqobat kurashining kuchayib borishi natijasida
kichik biznes subyektlari faoliyatining rivojlanishi zamonaviy ilm-fan yutuqlari,
ya’ni: “innovatsiya” larga bog’liq bo’lib qolmoqda. Jahon tajribasidan ko’rish
mumkinki, tadbirkorlikda innovatsion faoliyatni rivojlantirish yuqori
samaradorlikka erishish mezoni bo’ladi.
1
Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. T.: O’zbekiston.2017.
B.453.
3

Bugungi kunda tadbirkorlikni innovatsion rivojlantirish, faol tadbirkolik
faoliyatini qo’llab-quvvatlash, ya’ni kichik biznes va xususiy tadbirkorlikda
innovatsion faoliyatni tashkil etish, rivojlantirish obyektiv zaruriyat kasb etgan
masalalardan biriga aylandi.
Zero, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev
ta’kidlaganlaridek: “Faol tadbirkorlik biznes faoliyatini innovatsion, ya’ni
zamonaviy yondashuvlar, ilg’or texnologiya va boshqaruv usullari asosida tashkil
etadigan iqtisodiy yo’nalishdir” 2
.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar va fikrlarni inobatga olib, kichik biznes
korxonalarida innovatsion faoliyat va uni rivojlantirish bugungi kunning dolzarb
masalalaridan biri ekanligi ko’rinmoqda.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi. Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni qo’llab-quvvatlash, uning innovatsion faoliyatini rivojlantirishning
nazariy jihatlari xorij olimlaridan A.Smit, Y.Shumpeter, P.Druker, R.Foster,
V.Sekerin, I.Balabanov, R.Fatxuddinov 3
va boshqalarning ilmiy ishlarida atroflicha
tahlil qilingan.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishning umumiy jihatlari
Y.Abdullayev, M.R.Boltabayev, A.N.Samadov, M.S.Qosimova, B. K. G’oyib-
nazarov 4
va boshqa olimlarning ishlarida bayon etilgan.
Kichik biznesda innovatsiyalardan foydalanish, innovatsion faoliyat va uni
tashkil etish, innovatsion marketing texnologiyalaridan kichik biznes korxonalarida
foydalanish haqida o’zbekistonlik iqtisodchi-olimlardan Sh.J.Ergashxodjayeva,
R.I.Gimush, F.M.Matmuradov, E.Egamberdiyev 5
va boshqalarning ilmiy ishlarida
bayon etilgan.
2
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga M urojaatnomasi. – T.: “O’zbekiston”
NMIU, 2018. B .20.
3
Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. Т.1. – М.: Ось, 1977. – 480 с; Шумпетер Й.
Теория экономического развития. – М.: Прогресс, 1982; Друкер П.Ф. Практика менеджмента. М.: ИД Вильямс,
2003; Фатхутдинов Р.А. Инновационный менеджмент. – Спб.: Питер, 2004; Секерин В.Д. Инновационный
маркетинг: Учебник. -М.: ИНФРА-М, 2012.236 с.
4
Abdullayev Y ., Karimov F . Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari . – T .: Mehnat , 2010. – 349 b ; Boltabayev M . R .,
Qosimova M . S ., Ergashxodjayeva Sh . J ., G ’ oyibnazarov B . K ., Samadov A . N ., Xodjayev R . Kichik biznes va tadbirkorlik :
O ’ quv qo ’ llanma . – T .: Iqtisodiyot , 2010. – 275 b .
5
Ergashxodjayeva Sh.J. Innovatsion marketing. T.: Iqtisodiyot, 2014. – 178 b.; Egamberdiyev E., Xo'jaqulov X. Kichik
biznes va tadbirkorlik. T.: TMI, 2003. – 186 b.; Gimush R.I., Matmurodov R.I. Innovatsion menejment: Iqtisodiyot oliy
o’quv yurtlari uchun o’quv qo’llanma. – T.: O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
4

Kurs ishining maqsadi. K ichik biznes subyektlarida internet-marketing
elementlaridan samarali foydalanish yo'llari bo’yicha taklif va tavsiyalar ishlab
chiqish.
Qo’yilgan maqsadga erishish uchun quyidagilar tadqiqot vazifalari etib
belgilangan:
- innovatsiya va innovatsion faoliyat kategoriyasining mohiyati hamda
iqtisodiyotda tutgan o’rni va ahamiyatini asoslash;
- O’zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivojlanish
dinamikasini tahlil etish;
- kichik biznes korxonalarida innovatsion faoliyatni tashkil etishning nazariy
jihatlarini asoslash;
- kichik biznes subyektlari innovatsion faoliyatining o’ziga xos xususiyatlarini
yoritib berish;
- kichik biznes korxonalari innovatsion faoliyatining xorij tajribasini
o’rganish;
Kurs ishining tarkibi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, xulosa va takliflar hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
I BOB. KICHIK BIZNES KORXONALARI INNOVATSION
FAOLIYATINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI
1.1. Innovatsiya kategoriyasining mazmun-mohiyati va turkumlanishi
5

O’zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar
iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirishning ustuvor yo’nalishlari bo’lib
hisoblanadi. Xususan, tarkibiy o’zgartirishlarni chuqurlashtirish, milliy
iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlarini modernizatsiya va diversifikatsiya qilish
hisobiga uning raqobatbardoshligini oshirish masalalariga alohida e’tibor
qaratilmoqda.
Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda zamonaviy ilm-fan yutuqlaridan
samarali foydalanish, ishlab chiqarishda eng ilg’or va so’nggi avlod
texnologiyalarini joriy etish, iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida
innovatsiyalarning rivojlanishiga e’tiborni yanada kuchaytirish va bunda
innovatsiyalar sohasida xorijda yaratilayotgan yangiliklar va tajribalarni o’rganish,
yangiliklarni joriy etishda barcha imkoniyat va salohiyatmizni ishga solish muhim
ahamiyat kasb etadi.
O’zbekiston Respublikasida kichik biznes subyektlari faoliyati erkinliklari
va qulay ishbilarmonlik muhitining mavjud ekanligi hamda yuqori iqtisodiy
manfaatdorlikka erishish imkoniyatlari tadbirkorlarning o’z faoliyatini tashkil
etish, kengaytirish va o’zgartirishlarda innovatsion loyihalarni joriy etishga
bo’lgan intilishlarini kuchaytirmoqda. Bu esa mamlakatimizda innovatsiyaning
mazmun-mohiyatini yanada chuqur va puxta o’rganishga olib kelmoqda.
Innovatsiya nazariyasining rivojlanishiga asos solgan olim avstriyalik
iqtisodchi Y.A. Shumpeter hisoblanadi.Y.A. Shumpeter ilgari surgan g’oyaga
ko’ra, joriy etilgan har qanday yangi texnik qaror, texnologiya, ishlab chiqarishni
tashkil etish, yangi bozorlarning tarkib topishi, xomashyolar manbai innovatsiya
hisoblanadi.
Y.A. Shumpeter tomonidan ishlab chiqilgan konsepsiya uning “Iqtisodiy
rivojlanish nazariyasi” nomli kitobida atroflicha yoritgan. Ushbu konsepsiya
dinamik xaraktrga ega bo’lib, doimiy tebranish xususiyatiga egadir. Shu bois
ushbu tebranish ilgarilab boradigan rivojlanishni ta’minlaydi. Uning
6

ta’kidlashicha, konyunktura tebranish manbai va tadbirkorning innovatsion faolligi
hisoblanadi.
“Innovatsiya” atamasi lotincha “innovato” so’zidan olingan bo’lib, yangilash
va yaxshilash degan ma’noni bildiradi. Umumiy mazmunda mazkur atama
Ko’pchilik odamlar tomonidan ushbu atama, asosan, ayni paytda va muayyan
vaqtda yangi deb qabul qilingan madaniyatning moddiy yoki nomoddiy qadr-
qiymati sifatida tushuniladi. “Innovatsiya” atamasining texnik-texnologik
yangiliklarni joriy etish sohasida qo’llanilishida keyinchalik kirib kelishi
kuzatiladi.
“Innovatsiya” atamasining bugungi kunda ijtimoiy-iqtisodiy hayotning
barcha sohalarida juda keng qo’llanilishi uning mazmunini har tomonlama
o’rganishga bo’lgan talabni kuchaytirmoqda. Shu sababli mazkur atamaning
iqtisodiy mazmun-mohiyatini ochib bergan ba’zi iqtisodchi-olimlarning
qarashlarini o’rganish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Rus iqtisodchi olimi Balabanov I.T. fikriga ko’ra: “Innovatsiya – kapitalni
yangi texnika yoki texnologiya, ishlab chiqarishni tashkil qilish, mehnat, xizmat
ko’rsatish va boshqaruvning yangi shakllariga, jumladan, yangicha nazorat va
hisob shakllari, rejakashtirish va tahlil usullariga kiritishdan olingan, moddiy tus
olgan natijadir” 6
Shuningdek, Valdaysev S.V. o’zining ilmiy ishlarida innovatsiyalarni
quyidagicha ta’riflaydi: “Innovatsiya – bozorga mavjud taklif bilan
ta’minlanmagan ehtiyojlarni qondiradigan mahsulot olib chiqishga qodir bo’lgan,
maxsus ishlab chiqilgan texnologiyaga asoslangan yangi mahsulot liniyasini
o’zlashtirish” 7
Rus olimlaridan V.V.Glushenko, I.I.Glushenkolarning mazkur tushunchaga
quyidagicha ta’rif berganlar: “innovatsiya – tovarlar, xizmatlar va
texnologiyalarning firma darajasidagi tashkiliy shakllarining yangi turlarini ishlab
6
Балабанов И.Т. Инновационный менеджмент. Спб.: Питер.2001. - С.41.
7
Валдайцев С.В. Оценка бизнеса и инновации. М.: Филин. 1997.- С.73.
7

chiqish, tayyorlash va tarqatishga yo’naltirilgani jodiy va investitsion faoliyat
natijasi” 8
.
Shuningdek, mashur iqtisodchi olimlardan biri P.Druker ham
innovatsiyaning iqtisodiy mazmun-mohiyati va ahamiyatini asoslab berishga
harakat qiladi va tadbirkorlar uning yordamida yangi xizmatlar yoki biznes turini
amalga oshirish kabi o’zgarishlardan foydalanadigan o’ziga xos bir alohida
vositasi sifatida ta’riflaydi 9
.
P. Drukerning innovatsiyaga bergan ta’rifi Y. Shumpeterning klassik ta’rifi
mohiyatini to’ldirib, bir vaqtning o’zida samarali rivojlanishning sharti sifatida
tashkiliy-iqtisodiy omilning ahamiyatini hamda yangi tovarlarni amaliyotda
qo’llash zarurligini ta’kidlaydi.
Fatxutdinov R.A. esa innovatsiya sohasida olib borgan tadqiqotlari natijasida
“innovatsiya – obyektni boshqarishni o’zgartirish va iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik,
ilmiy-texnikaviy va boshqa turdagi samarani olish maqsadida yangilikni joriy
etishning yakuniy natijasi”, deb ta’kidlaydi 10
.
Innovatsiya atamasining mazmun-mohiyati va uning iqtisodiyotda tutgan
o’rni hamda innovatsiyalarning o’ziga xos xususiyatlarini ochib berishda
O’zbekistonlik iqtisodchi-olimlar izlanishlar olib borganlar va bugungi zamonning
talabidan kelib chiqqan holda ta’rif berganlar. Xususan, R.I. Gimush va F.M.
Matmurodovlar tomonidan innovatsiya deganda “yangilik va yangilik kiritish
degan ma’noni bildiradi. Bu yangilik zamirida yangi tartibni, yangi odatni, yangi
uslubni, kashfiyotni tushunish lozim”, deya ta’rif berilgan 11
.
Jahon banki tomonidan mazkur atamaga quyidagicha ta’rif berilgan:
“innovatsiya – texnologiyalarni anglatadi yoki ushbu jamiyatda nimadir yangi
narsani amaliyotda qo’llanilishini anglatadi” 12
8
Глущенко В.В., Глущенко И.И. Исследование систем управления: социологические, экономические,
прогнозные, плановые, экспериментальные исследования. 2-е изд. – М.: ООО НПЦ «Крылья», 2004. С.30.
9
Друкер П.Ф. Практика менеджмента. М.: ИД Вильямс, 2003. С.398.
10
Фатхутдинов Р.А. Инновационный менеджмент. – Спб.: Питер, 2004. – С. 19.
11
Gimush R . I ., MatmurodovR . I . Innovatsion menejment : Iqtisodiyot oliy o ’ quv yurtlari uchun o ’ quv qo ’ llanma . –
T .: O ’ zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti , 2008. – B .10.
12
Innovation Policy A Guide for Developing Countries. The International Bank for Reconstruction and
Development / the World Bank. 1818 H Street, NW, 2010. – P.28.
8

Innovatsiya atamasiga berilgan bunday ta’riflarni ko’plab keltirish mumkin,
albatta. Olib borilgan tadqiqotlar asosida biz ham innovatsiyaga quyidagi ta’rifni
ishlab chiqdik va ushbu ta’rif innovatsiya kategoriyasining to’liq mazmun-
mohiyatini ochib beradi, deb o’ylaymiz: innovatsiya – har qanday faoliyat turida
yuqori samaradorlikka erishish mezoni bo’la oladigan ilm-fan yutuqlari, ixtiro va
kashfiyotlar hamda yangiliklarnini amaliy jihatdan qo’llashdir. Innovatsiyalarni
joriy etish bilan foyda va qo’shimcha daromadga erishish mumkin bo’ladi.
Innovatsiyalar u yoki bu faoliyat sohasida samaradorlikni oshirish uchun
inson aqli erishgan yutuqlardan foydalanishni anglatar ekan, mos ravishda
mahsulot, texnik-texnologik, tashkiliy boshqaruv va ijtimoiy-ekologik turlarga
bo’linadi (1-jadval)
1-jadval:
Innovatsiya turkumlari 13
Innovatsiya turkumlari Samara turlari
Xarajatlarni iqtisod qilish Bozor tijorati qiymatiga
qo’shilgan hissa
Mahsulot innovatsiyasi - Moddiy va moddiy bo’lmagan
aktivlarning ko’payishi
Texnik-texnologik innovatsiya Mahsulotni ishlab chiqish va
sotishda xarajatlarni tejash Moddiy va moddiy bo’lmagan
aktivlarning ko’payishi
Tashkiliy-boshqaruv
innovatsiyasi Investitsiyadan foydalanishda
va moliyaviy faoliyat sohala-
rida xarajatlarni iqtisod qilish Gudvill o’sishi
Ijtimoiy-ekologik innovatsiya Jarohat va kasbiy kasalliklar
bilan bog’liq xarajatlarni iqti-
sod qilish; ekologik jarima,
ijtimoiy to’lovlarni iqtisod
qilish Gudvill o’sishi
Tashkiliy-boshqaruv hamda ijtimoiy ekologik innovatsiyaning qo’shimcha
tavsifi gudvill bo’lib hisoblanadi. Korxonaning ushbu aktivi moddiy o’lchovga ega
emas: patentsiz injener-texnologik qarorlar, tijorat jarayonini tashkil etish shakli va
boshqaruv usullari, bitimlarni amalga oshirishdagi qulay shart-sharoitlar, ishonchli
sherik sifatida korxonaning obro’si va boshqalar. Gudvill tijorat sotuvida
13
Taraxtiyeva G.K. Innovatsion menejment. T.: Fan va texnologiya, 2013. B.10.
9

baholanadi. Innovatsiyaning ulushini aniqlashda bozor tijorati qiymatiga
qo’shilgan hissa muhim bo’lib hisoblanadi va gudvill o’sishini boshqa omillarga
mos ravishda uni baholash lozim bo’ladi.
Mahsulot innovatsiyasi foydaning o’sishini ta’minlaydi. Ushbu holat yangi
yoki modernizatsiyalashgan mahsulotga yuqori bahoning o’rnatilishi hamda
mahsulotni sotish hajmining ko’payib borishi hisobiga ro’y beradi.
Texnik-texnologik innovatsiya ishlab chiqarish faoliyatida iqtisodiy
ko’rsatkichlarni yaxshilash uchun xizmat qilishini ko’rish mumkin. Bular
quyidagilarda namoyon bo’ladi:
 ishlab chiqarish samaradorligini oshirish;
 an’anaviy texnologiya asosida olish mumkin bo’lmagan yangi
mahsulot va xizmatlarni o’zlashtirish imkoniyati sababli;
 tijorat nuqtai nazaridan istiqbolda an’anaviy texnologiyalar asosida
o’zlashtirish imkoni bo’lmagan uglevodorod zahiralarini aniqlash imkoniyatining
mavjudligi va boshqalar.
Ijtimoiy-iqtisodiy innovatsiya: sanoat va ekologik xavfsizlikni ta’minlash,
mehnatni muhofaza qilish tizimini takomillashtirish, ish sharoitini yaxshilash va
boshqalar hisobiga iqtisodiy ko’rsatkichlarni yaxshilash imkonini beradi.
Radikal innovatsiya esa korxonalarning uzoq muddatga mo’ljallangan
raqobatbardoshlik qobiliyatini saqlab qolishni ta’minlaydi hamda bozordagi
mavqeini mustahkamlashga yordam beradi. Radikal yangilik texnologik va tijorat
innovatsiyalar singari aksariyat hollarda xavf-xatar hamda noaniqlik darajasi
yuqori bo’lishi bilan ajralib turadi.
Evolyutsion innovatsiya orqali mahsulotning iste’mol qiymatining oshib
borishi ta’minlanadi, minimal xavf-xatar bilan ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytirish imkoni paydo bo’ladi.
Kombinatsiyalashgan innovatsiya esa turli xildagi innovatsiyalarni o’zida
aks ettirib, xavf-xatarni oldindan ko’rib bilishi bilan ajralib turadi.
Kombinatsiyalashgan innovatsiya barcha muhim yangiliklarning kirib kelishi,
korxonalarda keng miqyosda qo’llanilishi, ishlab chiqarishni bozorga
moslashishini ko’ra bilishi bilan alohida ahamiyatlidir.
10

1.2. Kichik biznes korxonalarida innovatsion faoliyat va uning xususiyatlari
Iqtisodiyotning tobora integratsiyalashib borayotganligi sababli
innovatsiyalar jahon iqtisodiyotining barcha sohalarida zamonaviy rivojlanish
mazmuniga aylanib ulgurgani barchaga ayon va bunga innovatsiya faoliyatini
samarali tashkil etish va rivojlantirish orqali erishilganligini hisobga olsak,
innovatsiya faoliyatining mazmun-mohiyatini bilish zarurligini anglab yetish
mumkin.
Bugungi kunda jadal taraqqiy etib borayotgan fan-texnika natijasida yuqori
darajadagi o’sish sur’atlari va barqaror rivojlanishning asosiy va samarali
omillaridan biri sifatida innovatsion faoliyatni rivojlantirish va rag’batlantirish
masalasiga alohida e’tibor berilmoqda. Zero, zamonaviy taraqqiyotni innovatsion
faoliyatning natijasi sifatida olinadigan intellektual mahsulotsiz tasavvur
bo’lmaydi.
Bozor munosabatlari sharoitida ilm-fan va iqtisodiyotning uzviy aloqasi
tobora kengayib bormoqda. “Kuchli fan – kuchli iqtisodiyot” iborasi nafaqat
bugungi kun uchun balki insoniyat kelajagi uchun ham dolzarb bo’lib qolmoqda .
Innovatsiya faoliyatining bugungi kunda hayotimizning mazmuniga aylanib
borayotganligi va o’z kelajagimizni qurishda maqsadlarimizni amalga oshirish
jarayoniga tobora chuqur kirib borayotganligi, shu bilan bir qatorda yangi-yangi
imkoniyatlarni taqdim etayotganligi mazkur atamaning mazmunini o’rganishga
bo’lgan qiziqish hamda intilishlarni tobora kuchaytirib bormoqda. Shu munosabat
bilan ko’plab iqtisodchi-olimlar tomonidan innovatsion faoliyatga doir turli
talqindagi ta’riflar keltirilmoqda. Ular bir-biridan keskin farq qilmasa-da, lekin
innovatsiyaning ma’lum bir jihatlari, xususiyatlari orqali tafovutni sezish mumkin.
Quyida innovatsion faoliyat tushunchasiga berilgan ba’zi ta’riflarni keltiramiz.
Rus olimlaridan Folomyev A.N. “Innovatsiya faoliyati – tugallangan ilmiy-
tadqiqotlar va ilmiy izlanishlar natijalarini o’tkazishga qaratilgan jarayon” 14
degan
tushunchani keltirgan bo’lsa, Glushenko V.V. va Glushenko I.I. tomonidan
berilgan ta’rifga ko’ra: “innovatsiya faoliyati – ishlab chiqariluvchi mahsulot
14
Фоломьев А.Н. Инновационный тип развития экономики России. – М.: РАГС, 2005. – С. 68.
11

nomenklaturasini kengaytirish, yangilash va sifatini oshirish uchun ilmiy-tadqiqot
va ishlanmalar natijalaridan foydalanish, ularning kelgusi joriy etilishi bilan
bog’liq texnologiyalarni takomillashtirish va ichki hamda tashqi bozorlarda
samarali amalga oshirilishiga yo’naltirilgan faoliyat”ni anglatadi 15
.
O’zbekistonda ham innovatsiya sohasida keng ko’lamda ilmiy-izlanish va
tadqiqotlar olib borayotgan iqtisodchi olimlar bo’lib, ular ham innovatsiya va
innovatsion faoliyat sohasiga o’z tadqiqotlari asosida turli talqindagi ta’riflarni
keltirganlar. Jumladan, E.Egamberdiyev va X.Xo’jaqulovlar tomonidan berilgan
ta’rifga ko’ra “Innovatsiya faoliyati – texnika va texnologiya yangiliklarini joriy
etish bilan bog’liq faoliyat” 16
dir.
Ushbu tushunchaga berilgan ta’riflarni ko’plab keltirish mumkin, albatta.
Biz o’z tadqiqotlarimiz asosida “Innovatsion faoliyat” tushunchasiga quyidagicha
ta’rifni keltirib o’tmoqchimiz: “Innovatsiya faoliyati – bu har qanday faoliyat
sohasida yuqori samaraga erishish maqsadida zamonaviy texnika va
texnologiyalarni qo’llash, takomillashgan menejment usullarini qo’llash bilan
bog’liq bo’lgan ilmiy faoliyatdir”.
Innovatsion faoliyatning mohiyati birinchidan, amaliyotga yangi,
takomillashgan ishlab chiqarishni joriy etish, ikkinchidan, mahsulot ishlab
chiqarish xarajatlarining barcha turlarini qisqartirish, uchinchidan, ishlab
chiqariladigan mahsulotlar narxlarini pasaytirishda ularni iste’mol va sifat
xususiyatlarini doimiy ravishda oshirib borish bilan izohlanadi .
Innovatsion faoliyat qatoriga quyidagilarni kiritish taklif etiladi:
- Amaliyotda qo’llash uchun mo’ljallangan yangi va takomillashtirilgan
mahsulot, texnologik jarayon yaratish bo’yicha ilmiy-tadqiqotchilik, tajriba-
konstruktorlik ishlar bajarish;
- Yangi mahsulot chiqarish, yangi yoki takomillashtirilgan texnologik
jarayon joriy etish uchun ishlab chiqarishni har tomonlama tayyorlash va
texnologik qayta jihozlash;
15
Глущенко В.В., Глущенко И.И. Исследование систем управления: социологические, экономические
прогнозные, плановые, экспериментальные исследования. 2-е изд. – М.: ООО НПЦ «Крылья», 2004. С.34.
16
Egamberdiyev E ., Xo ' jaqulov X . Kichik biznes va tadbirkorlik . T.: TMI, 2003. B.23.
12

- Takomillashtirilgan mahsulot chiqarish, yangi takomillashtirilgan
texnologik jarayonni sinab ko’rishni amalga oshirish;
- Xarajatlar o’zini oqlashiga qadar yangi yoki takomillashtirilgan texnologik
jarayon qo’llash, yangi yoki takomillashtirilgan mahsulot chiqarish;
- Yangi mahsulotni bozor tomon harakatlantirish bo’yicha faoliyat;
- Innovatsion infratuzilma yaratish hamda uni rivojlantirish;
- Innovatsion faoliyatni amalga oshirish uchun kadrlar tayyorlash va qayta
tayyorlash, malakasini oshirish;
- Sanoat mulki obyektlari yoki maxfiy ilmiy-texnik axborotlarga egalik
huquqini boshqalarga berish, xarid qilish;
- Yangi , takomillashtirilgan mahsulot, takomillashtirilgan texnologik jarayon
yaratish va amaliyotda qo’llash bo’yicha ekspertiza, maslahat, axborot, yuridik va
boshqa xizmatlar ko’rsatish;
- Innovatsion faoliyatni moliyalashtirishni tashkil etish.
Amalga oshiriladigan har qanday faoliyatning o’z obyekti hamda subyekti
bo’lganidek, innovatsiya faoliyatining ham obyekti va subyekti mavjud.
Mamlakat hududida joylashgan mulk shakli va tashkiliy-huquqiy shaklidan
qat’iy nazar, korxonalar tominidan texnika va texnologiyalarni ishlab chiqish
innovatsiya faoliyati obyekti hisoblanadi.
Innovatsion faoliyat subyektlari esa quyidagilar hisoblanadi:
 Innovatsion faoliyat bilan shug’ullanadigan yuridik hamda jismoniy
shaxslar;
 Innovatsiyalarni amalga oshiruvchi turli mulkchilik shaklidagi
innovatsion tashkilotlar;
 Innovatsion faoliyat jarayonida amalga oshiriladigan intellektual mulk
egalari;
 Innovatsiyalarni joriy etish va amalga oshirishga sarmoya kirituvchi
Investorlar;
 banklar, korporatsiyalar, lizing firmalari va h.k.;
 Innovatsion jarayonga xizmat ko’rsatadigan hamda uning
13

infratuzilmasini ta’minlaydigan vositachilar: konsalting va injiniring firmalari,
texnologik inkubatorlar, texnopark hamda texnopolislar, axborot markazlari va
boshqalar.
Innovatsiya faoliyati subyektlari huquqlari tegishli qonun hujjatlari,
shuningdek O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi bilan kafolatlanadi.
Innovatsion faoliyat obyektlari va subyektlari orasidagi samarali faoliyatning
mavjud bo’lishi bevosita innovatsion infratuzilmaga borib taqaladi, albatta.
Shuning uchun ham innovatsion faoliyatning amal qilishiga ko’maklashuvchi, turli
tashkilotlardan tashkil topgan innovatsion infratuzilmaning shakllanishi zarur.
Innnovatsion infratuzilma – bu tashkiliy, boshqaruv, moddiy-texnik,
moliyaviy, axborot, kadrlar bo’yicha, konsalting va boshqa xizmatlarni
mujassamlagan, innovatsiya loyihalarini amalga oshirishga imkon beruvchi
innovatsiya faoliyati subyektlarining majmuasidir (1-rasm).
Innovatsion infratuzilma g’oyalar ishlab chiqaruvchi innovatorlar hamda bu
g’oyalarni muayyan mahsulot va xizmatlarda mujassam etuvchi innovatorlarning
mehnatini taqsimlash asosida shakllantiriladi. Ushbu mehnat turlari o’zaro bog’liq
bo’lib, lekin shu bilan bir qatorda o’ziga xos hisoblanadi – agar “innovator-
generator” yangi g’oyalar ishlab chiqishni tashlab, o’zining ishlanmalarini sanoat,
texnologik jihatdan amalga oshirishga va ayniqsa, muayyan marketingga
“yetkazish” bilan shug’ullanadiga bo’lsa, bunday holatda shu vaqt davomida yangi
g’oya ishlab chiqish jarayoni sezilarli darajada sekinlashib boradi yoki umuman
to’xtab qoladi, bu esa kelgusida yuqori ixtisoslashuv orqali yangi g’oyalarni
oxiriga yetkazish bilan shug’ullanuvchilar ish bilan ta’minlanishiga hamda ish
joylariga ta’sir ko’rsatib boradi. Bu orqali infratuzilma ta’minotining bozor
variantlari va bunday taqsimlashning iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligi
kelib chiqishini ko’rish mumkin.
Jahon tajribasi shuni ko’rsatmoqdaki, ko’plab rivojlangan mamlakatlar
yuksak taraqqiyot darajasiga fan va texnika sohasidagi eng so’nggi innovatsiyalar-
14

1-rasm. Innovatsion infratuzilmaning umumiy sxemasi 17
ni ishlab chiqarishga tez va keng ko’lamda joriy etish hisobiga erishmoqdalar.
Innovatsion jarayonni kichik biznes sohasidagi muhitga muvofiqlashtirish,
uning samarasini oshirish mavjud ijtimoiy-iqtisodiy imkoniyatlardan to’liq
foydalanishni taqazo etib boradi. Asosiy e’tibor esa bozor raqobati sharoitida eng
maqbul variantlarni tanlash hamda kichik korxonalarning faoliyatini har
tomonlama jadallashtirishga qaratilishi lozim.
17
Abdusattarova X.M. Innovatsiya strategiyasi. T .: TDIU , 2011. B .39.
15

Kichik biznes va innovatsiya tushunchalari bir-biri bilan o’zaro bog’liq
bo’lib hisoblanadi. Ko’plab iqtisodchi olimlarning ilmiy ishlari va asarlarida biznes
va tadbirkorlikning innovatsiya tushunchasi bilan o’zaro bog’liq ekanligini ko’rish
mumkin.
Innovatsiya atamasini ilmiy asoslab bergan mashhur iqtisodchi-olim
Y.Shumpeter “tadbirkorlik – ishlab chiqarish omillaridan foydalanishning yangi
kombinatsiyalarini amalga oshiradigan va shu bilan iqtisodiy taraqqiyotni
ta’minlaydigan kishi”, - deb ta’riflaydi 18
.
Mashshur iqtisodchilardan yana biri, marketingning rivojlanishiga sezilarli
hissa qo’shgan iqtisodchi P. Druker innovatsiyalarning aynan iqtisodiy asosini
ta’kidlab, “tadbirkorlar innovatsiya yordamida yangi xizmatlar yoki biznes turini
amalga oshiradi”, degan g’oyani ilgari surgan. “Tadbirkorlik innovatsiyani
boshqarish jarayoni bo’lib, tadbirkor esa har bir imkoniyatdan maksimal
foydalanuvchi shaxs”, deb tushuntiradi 19
O’zbekistonlik iqtisodchilar S. G’ulomov va B. G’oyibnazarovlarning
ta’kidlashicha, “kichik biznes korxonalari yangi innovatsiyalar va
tashabbuskorlikni talab etib, shular asosidagina iqtisodiy rivojlanishni ta’minlash
mumkin. Buning uchun kichik biznes korxonalari fan va texnikada erishilgan
so’nggi innovatsiyalarni ishlab chiqarishga joriy etishga alohida e’tibor qaratishlari
lozim” 20
.
Bugungi kunda iqtisodiyotning integratsiyalashuvi, raqobat bozorining
tobora kuchayib borishi, iste’molchilar ehtiyojlarining tez o’zgara borayotganligi
har bir tadbirkordan raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni talab etmoqda.
Shu sababli ham korxonalarning faoliayatini innovatsion rivojlantirish zamon
talabiga aylanib bormoqda.
Kichik biznes subyektlarining innovatsion faoliyati asosan quyidagilarni
nazarda tutadi:
 Ishlab chiqarish jarayoniga yangi hamda takomillashgan mahsulotni
18
Шумпетер Й. Теория экономического развития. Пер. с англ. М.: Прогресс. 2000.
19
Друкер П. Рынок: как выйти в лидеры. Практика и принципы. – М.:2004.
20
G ' ulomov S . S ., G ’ oyibnazarov B . K . Iqtisodiy yuksalish omillari // Xalq so ’ zi , 2007- yil , 27- fevral .
16

kiritish;
 Mahsulot ishlab chiqarish xarajatlarining barcha turlarini qisqartirish
va bu bilan tannarxning pasayishiga erishish;
 Ishlab chiqarilgan mahsulotlarda doimiy ravishda iste’mol va sifat
ko’rsatkichalarini oshirib borish.
Kichik biznes korxonalarining innovatsion faoliyatini rivojlantirishdan
maqsad butun ishlab chiqarish tizimini yangilash hisobiga ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish, ilmiy-texnik, intellektual va iqtisodiy salohiyatdan
samaraliroq foydalanish asosida soha raqobatbardoshligini oshirishdan iboratdir.
Kichik biznes korxonalari kishilardagi tashabbuskorlik, tadbirkorlik hamda
mulkka egalik qilish qobiliyatlarini ro’yobga chiqarish vositalaridan biri bo’lib
hisoblanadi. O’rta mulkdorlar sinfini shakllantirishda, aholini ish bilan ta’minlash
va pirovardida milliy farovonlikni oshirish ushbu sektorning qay darajada
rivojlanganligiga bog’liq.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik to’g’risidagi ko’plab adabiyotlarda
ushbu faoliyatning quyidagi o’ziga xos afzalliklari keltirilgan: bozor konyunkturasi
o’zgarishlariga tez moslashuvchan va harakatchan; o’z harakatida boshqa
korxonalarga bog’liq bo’lmaydi; vaziyatga qarab tezda ishlab chiqarish, xizmat
qilish konyunkturasini tezda o’zgartirishga qaror qabul qila oladi; iste’molchilar
talabidan kelib chiqqan holda ularning istaklariga, urf-odatlariga mos mahsulotlar
ishlab chiqarishga tez moslasha oladi; ishlab chiqarish siklining qisqa muddatligi
va qisqa muddatda foyda ko’rish va eng asosiysi fan-texnika yutuqlarini ishlab
chiqarish jarayoniga tezda joriy qilishi mumkinligi.
Kichik biznes subyektlarining innovatsion faoliyatini rivojlantirish va kichik
biznes korxonalarida zamonaviy innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish
quyidagilar hisobiga muhim hisoblanadi:
 Kichik biznes korxonalarining ixcham va harakatchanligi ishlab
chiqarish jarayonida innovatsiyalani joriy etishda tavakkalchilik darajasining
pastligi yaxshi samara beradi;
 Kichik korxonalar faoliyatida innovatsiya va innovatsion texnologiya-
17

larning joriy etilishi ularning faoliyatidagi xarajatlarni kamaytirib, rentabellikni
oshiradi;
 Kichik biznes korxonalarining yangilik va innovatsiyalarni tez o’z-
lashtira olish qobiliyati ularga innovatsiyalarni tijoratlashtirishdan yuqori daromad
olish imkoniyatini beradi;
 Kichik biznes subyektlarining boshqaruv jarayonida zamonaviy
Innovatsiyalarni qo’llash orqali korxona ko’plab imkoniyatlarga ega bo’lishi
mumkin. Masalan, tovar nomenklaturasi va assortimentini oshirish; yangi ishlab
chiqarilgan mahsulotlarning sotilish hajmini oshirish; mahsulot sotishning
istiqbolli bozorlarini o’zlashtirish va asosiysi korxonaning eksport salohiyati
oshadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, kichik biznes
korxonalari faoliyatini zamonaviy innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etish
bugungi kunning dolzarb masalalaridan biriga aylanmoqda. Bozor iqtisodiyoti
sharoitida innovatsiyaning o’rni ortib borayotganligi sababli kichik biznes
korxonalari faoliyatida uni qo’llamasdan turib yangilik darajasi yuqori bo’lgan
raqobatbardosh mahsulotlar yaratib bo’lmaydi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida kichik biznesning innovatsion faoliyati raqobat
kurashi uchun maqbul vositalardan biri bo’lib hisoblanadi. Ushbu faoliyat ishlab
chiqarish jarayonida yangi iste’molchilarning paydo bo’lishiga, investitsiyalar kirib
kelishining asosiy mezoni bo’lib hisoblanadi. Bu sababli yangi mahsulot ishlab
chiqaruvchilarning reytingi oshib boradi va yangi zamonaviy bozorlarni egallash
imkoniyati tobora ortib boradi.
G’oyalarni amalga oshirish, ya’ni korxonani to’liq yoki qisman yangilash
uchun mumkin bo’lgan tadbirkor faoliyatining asosiy yo’nalishlari quyidagilardan
tarkib topgan:
- Ishlab chiqarishning boshqaruv tizimini har tomonlama o’rganish;
- Zamonaviy texnika hamda texnologiyalarni qo’llash;
- Mahsulotni ishlab chiqarishda yanada tejamli yoki mustahkam yangi
materiallardan foydalanishni yo’lga qo’yish;
18

- Mahsulotlarning dizayni va qadoqlanishini yaxshilash;
- Korxonada reklama faoliyatini har tomonlama samarali va mukammal
ravishda tashkil etish.
Bugungi kunda kichik biznes korxonalari innovatsion faoliyatini boshqarish
jarayoni o’z oldiga ko’plab vazifalarni olgan. Innovatsion faoliyatni boshqarish
jarayoni turli vaziyatlarga tez moslashuvchan bo’lib, kompleks xarakter kasb etadi.
Uning zimmasiga mahsulotni ishlab chiqarishga joriy etish, tashkiliy tuzilma
shakllarini va boshqaruvchilik funksiyalarini qayta tuzish, yangiliklarni amaliy
hayotga joriy etish, innovatsion jarayonlarni boshidan oxirigacha boshqarish
imkoniyatini ta’minlash kabi vazifalar yuklatiladi.
Kichik biznes subyektlarida innovatsion jarayonlar quyidagi bosqichlarni o’z
ichiga olgan holda amalga oshiriladi:
1. Korxona mahsuloti haqida kelib tushayotgan fikrlarni tizimlashtirib
borish;
2. Innovatsion g’oyani aniqlash hamda yangi mahsulotning g’oyasini ishlab
chiqish;
3. Ishlab chiqariladigan yangi mahsulotning iqtisodiy samaradorligining
mazmuni va marketing dasturini tayyorlash;
4. Yangi mahsulotning yaratilishi.
Korxonada innovatsiya faoliyatini tashkil etishning birinchi bosqichida
ishlab chiqarish bo’limlaridagi marketing xizmatidan, korxonaning sotish
apparatidan, savdo agentlaridan, iste’molchilardan kelib tushayotgan yangiliklar
hamda bozorlardagi texnologik o’zgarishlar haqida ma’lumotlar yig’iladi. Yangi
mahsulotni yaratish va o’zlashtirish bilan bog’liq bo’lgan potensial imkoniyatlar
ham o’rganiladi.
Yangi mahsulotning g’oyasini ishlab chiqish bosqichida esa g’oyaning
amaliy jihatdan amalga oshirishning mavjud imkoniyatlarini aniqlash; yangi va
an’anaviy mahsulotni texnologik umumiyligi darajasini aniqlash; kelajakda ishlab
chiqariladigan mahsulotga patent tizimini aniqlash kabilar aniqlanadi.
19

Mahsulotning texnik holatini yaratish hamda mahsulotning iqtisodiy
xarakteristikasini aniqlash g’oya aniq loyiha ko’rinishiga kelganidan so’ng amalga
oshiriladi. Uning sifati hamda iste’mol xususiyatlarini baholash; sotuv hajmi va
potensial bozor taklifini baholash; yangi mahsulot ishlab chiqarish rentabelligining
tahlili va uni baholash, marketing dasturini yaratish kabilar yangi mahsulotning
iqtisodiy samaradorligining mazmuni, marketing dasturini yaratish deb nomlangan
uchinchi bosqichida amalga oshiriladi.
Kichik biznes subyektlari innovatsion faoliyatining oxirgi: yangi
mahsulotning yaratilishi deb nomlangan bosqichida esa kichik biznes subyektining
bo’limlariga vazifalarni taqsimlagan holda yangi mahsulot rivojlanishining aniq
dasturini tuzish; mahsulot namunasini yaratish va texnik tanlovdan o’tkazish;
mahsulotning nomini va belgisini aniqlash; narx va boshqa tijorat shartlariga oid
test o’tkazish kabi jarayonlar amalga oshiriladi.
Yuqorida ko’rsatilgan bosqichlarda belgilangan jarayonlar samarali tashkil
etilsa kichik biznes subyektlarini innovatsion faoliyati ham mukammal ravishda
amalga oshadi. Buning natijasida esa korxona o’z oldiga qo’ygan maqsadlar sari
odimlashi mumkin bo’ladi.
20

1.3. Kichik biznesda innovatsion faoliyatni rivojlantirishning xorij tajribasi
Dunyodagi barcha rivojlangan mamlakatlarda kichik biznes va tadbirkorli k ni,
uning innovatsion faoliyatini har tomonlama qo’llab-quvvatlash davlat iqtisodiy
siyosatining mustaqil tarkibiy qismi hisoblanadi. Barcha rivojlangan davlatlarda
kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish orqali iqtisodiyotni
yuksaltirishga alohida ahamiyat berilgan. Iqtisodiyotda kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni rivojlantirish va unga keng yo’l ochib berish aholi bandligini
samarali ta’minlash va bu orqali aholi farovonligini oshirishning muhim omili
sifatida e’tirof etiladi.
Xorijiy mamlakatlarda kichik biznesni har tomonlama qo’llab-
quvvatlashning mukammal va puxta ishlab chiqilgan tizimi mavjud bo’lib, bu
tizim iqtisodiyotning globallashuvi, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi va
raqobatning kuchayishi sharoitida ijtimoiy-iqtisodiy muhitning barqaror taraqqiy
etishini ta’minlaydi. Bu holat esa, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni davlat
tomonidan qo’llab-quvvatlash mexanizmining to’la darajada rivojlanganligini
ko’rsatadi.
Rivojlangan mamlakatlarda davlat sektori muhim manbalardan
hisoblansada, biroq innovatsion faoliyatni amalga oshirishda va
moliyalashtirishda ikkinchi darajadagi o’rinni egallaydi. Uning ulushi ko’pchilik
rivojlangan davlat larda xususiy sektorga nisbatan 1.3-2.5 marta kam.
Jahon tajribasida kichik biznes va tadbirkorlik ni qo’llab-quvvatlash va uning
innovatsion faoliyatini rivojlantirishning o’ziga xos tomonlari mavjud bo’lib, bu
rivojlangan mamlakatlarda turlichadir (2-jadval).
Ko’pgina mamlakatlarda kichik biznesni qo’llab-quvvatlash va
rivojlantirish, ularning innovatsion faoliyatini rag’batlantirish hamda
muvofiqlashtirish yetarli resurs imkoniyatlariga va boshqaruv vakolatiga ega
bo’lgan maxsus davlat organlari zimmasiga yuklatilgan.
Jahonning rivojlangan mamlakatlaridan biri hisoblangan Amerika
Qo’shma Shtatlarida Kongress tomonidan “Kichik biznes ma’muriyati” deb
nomlangan maxsus tashkilot tuzilgan bo’lib, u xu susiy sektorga ko’maklashish,
21

uni moliyalash hamda kreditlash, innovatsion faoliyatini rag’batlantirish
ishlarini samarali yo’lga qo’ygan. Kichik biznes ma’muriyatining 90 dan ziyod
mintaqaviy va hududiy bo’limlari tuzilgan bo’lib, ular joylarda xususiy sektor
subyektlari oldida tug’iladigan har qanday muammolarni kechiktirmay hal
etishni asosiy maqsad qilib olgan.
2-jadval
Jahon tajribasida kichik biznesni qo’llab-quvvatlash va innovatsiya
faoliyatini rivojlantirishning asosiy xususiyatlari 21
Asosiy xususiyatlar Asosiy xususiyatlarning qaysi davlatlarga
xos ekanligi
Yangi mahsulot va texnologiyalarni ishlab
chiqarish xarajatlarini 50 foizigacha
to’g’ridan-to’g’ri moliyalashtiriladi (subsi-
diyalar, zayomlar) Fransiya, AQSh va boshqalar
Foizsiz ssudalar taqdim etiladi Shvetsiya
Dotatsiyalar beriladi. Kichik biznesga
kresitlar ajratishda venchur fondlaridan
samarali foydalaniladi Amaldagi barcha rivojlangan
mamlakatlarda
Innovatsiya loyihalarini ishlab chiqarishda
joriy etilishini qo’llab-quvvatlash maqsadida
venchur moliyalashtirish fondlari tashkil
etiladi AQSh, Angliya, Germaniya, Fransiya,
Shvetsariya, Niderlandiya
Yakka tartibdagi kashfiyotchilar uchun
davlat bojlari pasaytiriladi Avstriya, Germaniya, AQSh, Yaponiya
Kashfiyotlar energiyani tejashga qaratilgan
bo’lsa, davlat bojlarini to’lashdan ozod
etiladi Avstriya
Amalga oshirilga tadqiqotlar natijalari
bo’yicha patentlar olishda bojlardan ozod
etiladi Niderlandiya, Germaniya, Yaponiya
Mahalliy ishlab chiqaruvchilar soliqqa
tortishdan ozod etiladi, soliqlar faqatgina
eksport qilishda olinadi Xitoy
Yosh tadbirkorlarni qo’llab-quvvatlash
alohida e’tibor qaratiladi Buyuk Britaniya, Italiya
Tadbirkorlarga faoliyatining dastlabki ikki
yilida foizsiz kreditlar beriladi, keyingi Germaniya
21
G'oyibnazarov B.K., Rahmonov H.O. va boshqalar. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik – mamlakat
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini yuksaltirish omili. –T.: Fan, 2011.
22

yillarda esa juda past stavkalarda yillik
foizlar undiriladi. Shu tariqa tadbirkorlar
bepul boshlang’ich sarmoya bilan
ta’minlanadi
Kichik biznesni sug’urta qilinmagan zarar
larini qoplash uchun yordam puli beriladi.
Yordam puli innovatsiyalarning xavfli
loyihalarini qoplaydi. Davlat bank
kreditlarini olishda kafil sifatida qatnashadi AQSh
Kichik biznes va tadbirkorlikka oid birinchi qonun 1953-yilda qabul
qilingan va undan so’ng esa ko’plab huquqiy hujjatlar qabul qilingan. Ushbu
qonunlarning bajarilishini shu ma’muriyat qoshida tuzilgan Advokatura qattiq
nazorat qilib boradi. Bu Advokatura ma’muriyat kabi yuqori maqomga ega
hisoblanadi. Uning rahbari AQSh Prezidenti tomonidan tayinlanadi va faqat
Prezident hamda Kongressga hisobot beradi. Advokatura vakillari Kongress
yig’ilishida biznes va tadbirkorlik manfaatlarini himoya qiladilar hamda
xususiy sektorga ma’muriy bosim ko’rsatish holatlarini bartaraf etadilar.
Qonunlarga davlat idoralari ham, kichik biznes va tadbirkorlik vakillari ham
bird ek amal qiladilar. Kichik biznesni qo’llab-quvvatlovchi tashkilotlar
vakillarining fikricha , tadbirkorlar oldida vujudga keladigan muammo pulning
yetishmasligidan emas, balki aksar hollarda bilimning yetishmasligidan kelib
chiqadi. Shu sababdan ham joylarda tadbirkorlar uchun bepul kutubxonalar va
maslahatxonalar tashkil etilgan. AQSh da innovatsion tadbirkorlikni qo’llab-
quvvatlash bilan Kichik biznes ma’muriyatidan tashqari yana boshqa
tashkilotlar ham shug’ullanadi. Milliy ilmiy fond, NASA, universitetlar h a mda
tarmoq vazirliklari shular jumlasidandir.
AQShda davlat venchur firmalar va tadqiqot markazlarini tashkil etishni
rag’batlantir ib bor adi. Milliy ilmiy fond tashabbusi bilan AQShda eng samarali
tadqiqotlar markazi h a mda venchur firmalar birinchi 5 yilida to’la yoki qisman
federal byudjetdan moliyalashtirilishi mumkin.
Milliy ilmiy fondning ma’lumotlariga asosan, hozirgi davrda ilmiy-texnik
taraqqiyotda kichik biznes va tadbirkorlik ilmiy tekshirish ishlarining o’rni tobora
kuchayib bormoqda.
23

Boshqa texnologik rivojlangan mamlakat lar kabi AQShda ham venchur
firmalar, “spin-off” firmalar (oliy o’quv yurtlari, mustaqil institut lar i, davlat
tadqiqot markazlari , yirik korporatsiyalarning maxsus labaratoriyalaridan ajralib
chiqqan firmalar) hamda investitsion firmalar faoliyat ko’rsatib bormoqda.
Davlat faol ravishda “spin-off” firmalarni yirik notijorat ilmiy markazlar,
universitetlar tomonidan subsiyidalashtirilib bormoqda. Bundan tashqari “spin-
off” firmalari orqali ilmiy yutuqlarni tarqatish maqsadida, mamlakatda milliy
ilmiy fond tomonidan moliyalashtiriladigan bir qator innovatsion fondlar faoliyat
ko’rsat ib kel moqda.
Jahonning rivojlangan davlatlaridan biri Yaponiyada ham kichik biznes va
tadbirkorlikni rivojlantirish, uning innovatsion faoliyatini har tomonlama qo’llab-
quvvatlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Dunyodagi rivojlangan mamlakatlar
ichida Yaponiya ilm-fanning yuqori darajada rivojlanganligi bilan ajralib turadi.
Yaponiyada XX asrning 40- yillarida mamlakat hukumati tarkibida
“Kichik va o’rta korxonalar boshqarmasi” tashkil etilgan. Kichik biz nesni
qo’llab-quvvatlashni milliy davlat markazlari kichik biznes va tadbirkorlikni
rivojlantirish umumdavlat dasturini bajarish yo’li orqali amalga oshiradilar.
Shunday markazlardan 170 ta tuzilgan hamda faoliyati yo’lga qo’yilgan. Bundan
tashqari, kichik korxonalarning raqobatbardoshligini yuqori darajada ushlash
maqsadida davlat texnologik das turlarini amalga oshirishga javob beradigan
davlat texnologik marka zlari ham bor. Barcha markazlar ishini Kichik va o’rta
korxonalar boshqarmasi muvofiqlashtirib boradi. Yaponiyada kichik va o’rta
korxonalarni qo’llab-quvvatlashda davlat, o’zini o’zi boshqarish hududiy
organlari, moliyaviy tuzilmalar hamda o’quv yurtlari ishtirok etadilar.
Davlat kichik va o’rta korxonalarni turli xil imtiyozlar hamda soliqlarni
kamaytirishni moliyalashni, oliy maktabga qarashli o’quv yurtlarida
boshqaruvchilar, sohiblar, ma’murlar stajirovkasini yo’lda qo’yish orqali qo’llab-
quvvatlab boradi. Mintaqaviy madad o’zini o’zi boshqaruvchi jamoat
tashkilotlari tomonidan moliyaviy ta’minotni, savdo va sanoatda rahbarlik qilish
markazi yordamida savdo-sanoat palatasi hamda kichik va o’rta korxonalar
24

uyushmasi Markaziy jamiyati mutaxassislarining bepul maslahatlarini yo’lga
qo’yishni o’z ichiga oladi. Moliyaviy tuzilmalar ham kreditlashni, ham banklarda
maslahat markazlarini tashkil etishni amalga oshiradilar. O’quv yurtlari kichik va
o’rta biznes uchun malakali kadrlar tayyorlab beradi.
Yaponiyada sanoat rivojlanish strategiyasini aniqlashda, sanoat ishlab
chiqarishda hamda ularni ishlab chiqarishga joriy qilishda tashqi savdo va sanoat
vazirligi muhim o’rin egallaydi, ilmiy texnika siyosati aniq yo’nalishlarining
bajarilishini fan va texnika boshqarmasi nazorat qiladi.
Yaponiya sanoat texnologiyalari assotsiatsiyasi tashqi savdo va sanoat
vazirligiga bo’ysungan bo’lib, litsenziyalarni eksport va import qilish ishlari
bilan shug’ullanadi. Yaponiyada ilmiy texnika taraqqiyotning uzoq muddatli
dasturi mavjud bo’lib, amaliy tadqiqotlarni rag’batlantirish hamda chet ellardan
litsenziyalarni sotib olish bilan shug’ullanadi. Yaponiyada fan, ishlab chiqarish
va ilmiy texnika taraqqiyotining integratsiyalshgani, ilmtalab ishlab chiqarishni
qamrab olgani tufayli ushbu mamlakat jon boshiga to’g’ri keladigan YaIM,
sanoati rivojlangan mamlakatlar orasida iqtisodiy rivojlanish darajasi bilan
oldingi o’rinlarni egallab turibdi. Ushbu yutuqlar Yaponiyada innovatsion
faoliyatning faolligi natijasida bo’lmoqda.
25

II BOB. KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA INTERNET-
MARKETING ELEMENTLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH
YO'LLARI.
2.1. Kichik biznesda marketing maqsad va vazifalari.
Marketing - iste’molchilar muammolarini anglash va bozor faoliyatini tartibga
solishga va maqsadga yo‘naltirish jarayoni xisoblanadi. Turli xil mulk shaklidagi
kichik biznes korxonalari ishlab chiqarish, sotish faoliyati marketing rejasi bilan
o‘zaro yaqindan bog‘langan bo‘lishi kerak. Marketing konsepsiyasi bozorda kichik
biznes korxonasining umumiy yutuqlarini ta’minlash nuqtai nazaridan uning
faoliyatining barcha soxalarida qarorlar qabul qilishini ko‘zda tutadi. Bu xolat
tashkiliy, boshqaruv va sotish ishlarining xar xil turlarida o‘z aksini topishi
kerak.Kichik biznesdagi xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar har doim aniq haridorni
mo‘ljal qilib quyidagi savollarga javob topishlari kerak: Qancha? Qay darajada
sifatli? Nimadan? Qachon mahsulot ishlab chiqarilishi kerak? Bundan ma’lumki
kichik tadbirkorlik tarkiblari soni, sifati va vaqt o‘lchamlari bo‘yicha
cheklanganligidan kelib chiqadi. Ular bozorni egallash uchun amalga oshirayotgan
xo‘jalik operatsiyalarining harajatlarini haridorlar uchun olib boriladigan raqobat
kurashida yutib chiqish uchun kamaytirib borishlari zarur. Natijada potensial
haridor uning taklif etgan tovarini harid qiladi. Bu muammoni yechishda
marketing muhim dastak hisoblanadi. Marketing (inglizchadan market - bozor) -
bu mahsulotni ishlab chiqarishdan boshlab toki uni sotishni tashkil etilishigacha
bo‘lgan majmuaviy tizimdir. U aniq haridorlarni talabini qondirish, bozorni
o‘rganish va oldindan ko‘ra bilish asosida foyda olishga mo‘ljallangan.

26Kichik biznes korxonalarining bozorga chiqargan maxsulotlari xolatiga qarab
marketingning quyidagi turlari qo‘llanilishi mumkin: konversion marketing,
remarketing, qo‘llovchi, taraqqiyot toptiruvchi, rag‘batlantiruvchi, sinxron
marketing . Kichik biznesda marketingni samarali ishlash shartlari
quyidagilardan iborat: taraqqiy topgan bozorni mavjudligi, ishlab
chiqaruvchini erkinligi, axborot to‘plash tizimini barcha uchun tushunarligi,
tadbirkorlarning tayyorlanganligi va xokazo.

Kichik shakldagi xo‘jalik yuritish sub’ektlarini kundalik amaliyotida
marketingni strategik masalalarini amalga oshirishni quyidagi yo‘nalishlarida olib
boradi: eng ko‘p axborotni bozorni egallab turgan muhit to‘g‘risida o‘z vaqtida
olish va uni to‘g‘ri tahlil qilish; marketing maqsadlarini to‘g‘ri qo‘yish va ularga
erishishning asosiy yo‘llari; resurslarni maqsadlar bilan, maqsadlarni esa
iste’molchilar talabi bilan maqbul birlashtirish; mahsulot turi va assortimentini
bozor talabini yuqori darajada qondirish uchun shakllantirish; jamoa bilan ishlash,
shaxsiy tadbirkorlik faoliyatini potensial haridorlar, ishlovchilar orasida tan olish
va qo‘llashga erishish uchun tashviqot ishlarni olib borish; bozorda sotish
tarmog‘ini bunyod etish orqali, reklamalar, sotuvni rag‘batlantiruvchi tadbirlarni
o‘tkazish, sotuvchi vositachilarni, o‘z haridorlarini va bozor maydonini topish
uchun harakat qilish; marketing tizimini yangi firma sharoitiga moslashtirish
uchun kundalik boshqaruv ishini tashkil etish
Hozirgi sharoitda bozorga moslashish strategiyasini shakllantirish orqali kichik
biznes korxonasini raqobot kurashida yengib chiqishi mumkin.
27

2 .2 . Bozorga moslashish . strategiyani shakllantirish
Bozorga yo’nalganlik(moslashish) birinchidan, bozorning o‘zi haqida
tushunchaga ega bo‘lishga va ikkinchidan, bozorga yo’nalgan strategiyani
shakllantirish uchun asos yaratishga imkon beradi. Kichik korxona o’z
maxsulotlarini kirgiza olgan bozor va u еrdagi insonlarni to’liq o’rganib
chiqsagina, u bozorga moslasha oladi. Bozorga moslashish jarayoni quyidagi
tadbirlarni o‘z ichiga oladi: iste’molchilar, raqobatchilar, bozorlar to‘g‘risida
ma’lumotlar to‘plash va bu ma’lumotlarni tahlil qilish. Bunda biznesning
istiqbolini, iste’molchilar ongida tovar qiymatini yuqori darajaga ko‘tarish va uni
iste’molchilarga taqdim qilish tadbirlarini ishlab chiqish hisobga olinishi lozim.
28

Bozorga moslashish strategiyaning asosiy tavsiflari 1-rasmda keltirilgan.
Error: Reference source not found
1 - rasm. Bozorga moslashish strategiyalarning tavsiflari
Bozorga moslashish raxbariyatga kompaniyaning asosiy vakolatlari aniqlashga,
shuningdek xaridorlarning qaysi extiyojlari shu omillar bilan yuqori darajada
qondirilishi mumkinligi imkonini beradi.
1- rasmda keltirilgan tavsiflarni kompaniyaning mavjud strategiyasi bilan
muvofiqlashtirish lozim. Bozorga moslashish strategiyani qo‘llovchi
kompaniyalar samarali natijalarga erishadilar. Dell computer, Singapur airlines,
Tiffany & Company, Wall-Mart kabi kompaniyalar bunga yaqqol misoldir.
Kompaniyaning bozorga moslashish strategiyasi uning xaridorlari bilan o‘zaro
munosabatida juda
muhimdir. Biznesning barcha kuchlari iste’molchilik qiymatini yaratishga
qaratilgan bo‘lsagina, u bozorga moslashish hisoblanadi”.
Bozorga moslashish, kompaniyaning barcha kuchlari iste’molchining
ehtiyojlarini tushunishga va qondirishga qaratilishi lozimligini uqtiradi.
Bozorga moslashuvning tarkibi. Bozorga moslashish kompaniyalar doimo
iste’molchilar, raqobatchilar va bozorlar to‘g‘risida ma’lumotlar yig‘adilar va
29Bozorga
moslashish
Tayanch kompеtеntsiyalarning
kuchayishiFaoliyatdagi
k o’ rsatkichlarni
yaxshilanishi
Tayanch kompеtеntsiyalarning
istе'mol q iymati bilan
muvofi q lashtirilishi

ushbu ma’lumotlarni biznesning strategik istiqbolini hisobga olgan holda tahlil
qiladilar, iste’molchilik qiymatini taklif qilish bo‘yicha qaror qabul qiladilar va
buni amalga oshirish chora-tadbirlarini ishlab chiqadilar (2 rasm)
Axborot O‘zaro
to‘plash funksional
Iste’molchilar hamkorlik
haqida ma’lumot
Error: Reference source not found
2 rasm. Bozorga moslashuv tarkibi
Manba. Stanley F. Slater, John C. Narver, “Market Orientation, Customer
Value, and Superior Performance”, Business Horisons , March-April 1994, p. 23.
Coryright 1994 by the School of Business at Indiana University.
Shunday qilib, bozorga moslashish diqqat e’tiborni iste’molchiga qaratish,
raqobatchilar faoliyatini kuzatish va kompaniya ichida funksional hamjihatlikni
nazarda tutadi.
30

2. 3.Kichik biznes korxonasi marketing bo‘limlari tashkiliy strukturasining
turlari
Kompaniyalarda marketing bo‘limlari strukturasi funksional, tovar, bozor
va matritsa ko‘rinishida tashkil qilinadi. Bunday strukturalar mohiyati marketing
haqidagi adabiyotlarda atroflicha yoritilgan uchun bu yerda to‘xtalmaymiz.
Marketing xizmatini tashkil qilishdagi yangi yo‘nalishlar .Yuqorida
ta’kidlab o‘tganimizdek, biror bir biznes jarayonga moslashish, turli ishchi gruhlar
tuzish va informatsion texnologiyalardan foydalanish kompaniya tashkiliy
strukturasini o‘zgartirishga olib keladi. Quyida ushbu faktorlarni kompaniyaning
odatdagi vertikal tashkiliy strukturasi ta’siri va yangi strukturadagi marketing
bo‘limlarini ko‘rib chiqamiz.
Kompaniya tashkiliy strukturasini ayrim funksional yig‘indisi deb emas, bir
biriga bog‘liq biror bir faoliyat olib boruvchi jarayon deb qarash lozim. Masalan,
biror bir buyurtma olish va uni bajarish jarayonini ko‘rib chiqsak, bunda asosan
ishlab chiqarish va marketing bo‘limlari faoliyat ko‘rsatadi. Bu vazifani bajaruvchi
guruh tomonidan ushbu faoliyat monitoringi tuziladi, tahlil qilinib, tuzatishlar
kiritiladi.
1990 yilga kelib jahon miqyosida ko‘pgina tashkiliy struktura bo‘layotgan
o‘zgarishlar kompaniyaning bozor ehtiyojiga to‘laroq moslashish intilishidan kelib
chiqmoqda.
Tashkiliy strukturasining yangi tashkiliy formalari
Yangi tashkiliy formalardan biri “bozor koalitsiyasi” strukturasi 3.-rasmda
ko‘rsatilgan.Ushbu tashkiliy struktura boshqarish markazi va bir necha maxsus
kompaniyalarning gorizontal formada birlashishidan tashkil topadi. Bu
strukturaning yadrosini barcha funksional bo‘limlar, ya’ni ishlab chiqarish, texnik
xizmat ko‘rsatish va boshqa bo‘limlarni faoliyatini muvofiqlashtirib turuvchi
marketing bo‘limi tashkil qiladi.
Bunday “bozor koalitsiyasi” struktasi asosida tuzilgan kompaniyalar shakli
ko‘p tarqalgan emas. Ba’zi yapon kompaniyalarida ushbu yangi tashkiliy
formaning elementlari mavjud. AQSH chakana savdo shaxobchalariga tovar
31

yetkazib beruvchi “Vomboy Companu” tashkiliy strukturasi bozor koalitsiyasi
asosida tashkil qilingan, ya’ni 20.3.-rasmda berilgan strukturaga o‘xshashdir.
( 3–rasm )
-3.rasm. “Bozor koalitsiyasi” tashkiliy strukturasi.
Manba:Ravi S. Achrol, Evolution of the Marketing Organization New Formsfor
turbulent Environments e “. Journal of marketing, Oktober 1991, p.88.
Bu kompaniya mebel qo‘shimcha qismlarini yetkazib beruvchilarni o‘zida
birlashtirgan. Mebelni barcha qismlarini turli ishlab chiqaruvchilar yig‘uvchi sexga
yetkazib beradilar, u yerda yig‘ilib, so‘ngra magazinlarga topshiriladi.
Bizning fikrimizcha , ushbu “bozor koalitsiyasi” struktasini-turli mulk formasi
asosida tashkil topgan kichik biznes korxonalarda tashkil qilish maqsadga
muvofiqdir.
32Ishlab
chi q arish
tеxnolo-
giyasi 1 Ishlab
chi q arish
tеxnolo-
giyasi 2 Ishlab
chi q aruvc
hi 1
Ishlab
chi q ar
uvchi
2
Markеting
MarkеtingPеrsonal funktsiyasi
Tadќiќot va Moliyaviy T o` plash
ќayta ishlash analiz
Istе'molchi Tar q atish
Istе'molchi

Shunday qilib, bunday tashkiliy struktura bir maqsadni amalga oshirish
uchun birlashgan mustaqil kompaniyalar birlashmasidan iborat bo‘lib, ular o‘z
ichiga ushbu kompaniyalar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi koordinator va ma’lum
maxsus funksiyalarni bajaruvchi elementlarni oladi. Ushbu strukturani “to‘r”
ko‘rinishida tasavvur etish mumkin, strukturaning asosiy maqsadi ishtirokchilar
resurslari intelektidan aniq maqsad yo‘lida oqilona foydalanishdan iboratdir.
33

XULOSA VA TAKLIFLAR
Ishlab chiqarish faoliyati bilan shug’ullanadigan h ar q anday korxona, shu
jumladan , kichik biznes sub y ektlari o’ zining bozordagi o’ rni va ulushi h amda
k o’ zlagan strategik ma q sadlariga erishish uchun innova ts iyalarga katta a h amiyat
beradi. Chunki aynan innovatsiya korxonani inqirozdan saqlab qoladi, unga yangi
hayot baxsh etadi, istiqboldagi maqsadga erishishda yo’lchi yulduz vazifasini
o’taydi.
Mamlakatda innovatsiya faoliyatining tashkil etilishi va rivojlanishi uchun,
eng avvalo, quyidagi shartlarning mavjud bo’lishi va ta’minlanishi maqsadga
muvofiqdir: davlat innovatsiya siyosati, investitsiya salohiyati, innovatsiya sohasi,
innovatsiya infratuzilmasi, innovatsiya dasturi.
Innovatsion faoliyatni ishlab chiqarishga joriy etayotgan qariyb har bir
kichik korxona uning tashkiliy muammolariga duch keladi. Bunday muammolarga
q uyidagilarni kiritish mumkin:
- ilmiy-texnik yangiliklarni yaratish va shakllantirish;
- loyihalarni, uning tashkiliy-me’yoriy h ujjatlarini tayyorlash;
- yangiliklarning tashqi va ichki mu h itga moslashuvchanligini ta’minlash;
- yangilikni ishlab chiqarishga joriy etish va ommaviy ishlab chiqarishni
yo’lga qo’yish va boshqalar.
O’zbekiston Respublikasida innovatsion sohada amalga oshirilayotgan
islohotlar, xususan, Innovatsion rivojlanish vazirligi va Innovatsion faoliyatni
qo’llab-quvvatlash jamg’armasining tashkil etilishi orqali kichik biznes
korxonalari innovatsion faoliyat har tomonlama rivojlanib boradi.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining innovatsion
sohadagi manfaatlarini ta’minlash va faoliyatini rag’batlantirish orqali davlat
ahamiyatiga molik muammolarni quyidagi asosiy vazifalar bilan hal etish mumkin:
 kichik korxonalar innovatsion faoliyatini takomillashtirish hamda ishlab
chiqarishning ilmiy-texnik darajasini oshirish;
 korxonalarda innovatsion faoliyatni rag’batlantirish maqsadida korxonalarda
hamkorlik va kooperatsiya aloqalarini qo’llash;
35

 zamonaviy ilm-fan yutuqlaridan foydalanish maqsadida ilmiy parklar va
texnoparklar faoliyatini tubdan takomillashtirish;
 innovatsion faoliyat bilan shug’ullanayotgan korxonalarda tashqi iqtisodiy
faollikni rivojlantirish;
 Innovatsion faoliyatni moliyalashda xorij tajribasini o’rganib chiqib, amaliyotga
tatbiq etish va boshqalar.
Kichik biznes korxonalarida innovatsion faoliyatni yanada rivojlantirishga
yordam beradigan quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
- Kichik biznes korxonalari faoliyatiga innovatsion marketing texnologi-
yalari joriy etilmagan bo’lsa, ushbu korxonalarning innovatsion faoliyati samarasiz
yakunlanishi ma’lum. Shu bois, korxonalarda innovatsion marketingni tashkil etish
va undan foydalanish maqsadga muvofiq. Chunki, innovatsion marketing
texnologiyalari o’z vaqtida samarali joriy etilishi yangi tovarni ishlab chiqish bilan
bog’liq risklarni pasaytiradi, potensial talabni baholash, bozorning maqsadli
segmentini aniqlash imkonini beradi. Raqobatbardosh tovarlar ishlab chiqarishda,
ushbu tovarlarning bozordagi holatini aniqdashda ularning ishlab chiqarilishi,
dizayni, servis xizmati, korxonaning va mahsulotning imidji, tovar o’rovi va ushbu
omillarning nisbatini hisobga olish talab etiladi.
- Kichik biznes korxonalarida innovatsiya asosida rivojlanishini innovatsiya
jarayonlarini tashkil etish samaradorligi bilan bog’lash maqsadga muvofiq.
Innovatsiya jarayonlarini samarali tashkil etish, innovatsion menejmentni yo’lga
qo’yish korxonani barqaror rivojlantirish sari yetaklaydi. Innovastion menejment
usullari hamda texnologiyalarini tatbiq etish, amaldagi boshqaruv usullarini
muntazam ravishda takomillashtirib borish kichik biznes subyektining kelgusida
muvaffaqiyatga erishishini ta’minlaydi.
- Kichik biznes korxonalarida ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarni sotishda
elektron tijorat (internet marketing) dan foydalanish korxona savdo aylanmasi
hajmining ortishiga olib keladi. Chunki, korxona elektron shakldagi korporativ
xaridlar tizimiga keng jalb qilinishi orqali raqobatda yutish, tovarlarning narxlari
optimallashib, korxonaning innovatsion faolligi rivojlanib boradi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий
Мажлисга Мурожаатномаси. https://president.uz/ru/lists/view/3324 . 24 -
yanvar 2020 -yil .
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 - yil 7 - fevraldagi PF-4947-
sonli “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish b o’ yicha
Harakatlar strategiyasi to’g’risida” gi Farmoni // “Xalq so’zi”. 8-fevral
2017-yil.
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 29-noyabrdagi PF-5264-
sonli “O’zbekiston Respublikasi innovatsion rivojlanish vazirligini tashkil
etish to’g’risida” gi Farmoni // “Xalq so’zi”. 30-noyabr 2017-yil.
4. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 1-fevraldagi PQ-2750
sonli “Tadbirkorlik subyektlariga davlat xizmatlarini ko’rsatish
mexanizmlarini takomillashtirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar
to’g’risida” gi Qarori // “Xalq so’zi”. 2-fevral 2017-yil.
5. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. T.: “O’zbekiston”, 2017. 486 b.
6. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. T.: “O’zbekiston”, 2017. 32 b.
7. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi – T.: “O’zbekiston” NMIU, 2018. 80 b.
8. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. “Xalq so’zi”. 2018-yil 29-dekabr.
9. 2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini beshta ustuvor yo’nalishi
bo’yicha Harakatlar strategiyasini “Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari
yili” da amalga oshirishga oid Davlat dasturini o’rganish bo’yicha ilmiy-
uslubiy risola. T.: “Ma’naviyat”, 2017. - 243b.
10. Abdullayev Y., Karimov F. Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari. – T.:
Mehnat, 2010. – 349 b.
11. Abdusattarova X.M. Innovatsiya strategiyasi. T.: Iqtisodiyot, 2011. - 281 b.
37

12. Egamberdiyev E., Xo'jaqulov X. Kichik biznes va tadbirkorlik. T.: TMI, -
2003. - 198 b.
13. Ergashxodjayeva Sh.J. Innovatsion marketing. O’quv qo’llanma. T.:
“Iqtisodiyot”, 2014. - 187 b.
14. Ergashxodjayeva Sh.J. Strategik marketing-2. T.: TDIU, 2012 - 184 b.
15. Gimush R.I., Matmurodov R.I. Innovatsion menejment: Iqtisodiyot oliy
o’quv yurtlari uchun o’quv qo’llanma. – T.: O’zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati nashriyoti, 2008. - 196 b.
16. Boltabayev M.R., Qosimova M.S., Ergashxodjayeva Sh.J., G’oyibnazarov
B.K., Samadov A.N., Xodjayev R. Kichik biznes va tadbirkorlik: O’quv
qo’llanma. – T.: Iqtisodiyot, 2010. – 275 b.
17. Rahmonov H.O. Mintaqada kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini
rivojlantirishning asosiy yo’nalishlari. T.: Fan, 2008. - 168 b.
18. Taraxtiyeva G. Innovatsion menejment.T.: Fan va texnologiya, 2013.–208b.
19. G’oyibnazarov B.K., Rahmonov H.O. va boshqalar. Kichik biznes va
xususiy tadbirkorlik – mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini yuksaltirish
omili. –T.: Fan, 2011. - 162 b.
20. Андреев С.Н., Мельниченко С.Г., Мельниченко Л.Н. Основы
некоммерческого маркетинга. – М., 2007. – 256 с.
21. Багиев Г.Л., Тарасевич В.М. Маркетинг: Учебник. - М.:
Экономика, 2007 . - 135с.
22. Балабанов И.Т. Инновационный менеджмент. Спб.: Питер. 2001.- 241с.
23. Друкер П. Рынок: как выйти в лидеры. Практика и принципы. – М.:
2004.
24. Друкер П.Ф. Практика менеджмента. М.: ИД Вильямс, 2003. – 398 с.
25. Фоломьев А.Н. Инновационный тип развития экономики России. – М.:
РАГС, 2005.
26. Фоломьев А.Н. Инновационный тип развития экономики России. – М.:
РАГС, 2005.
27. Фатхутдинов Р.А. Инновационный менеджмент. – Спб.: Питер, 2004.
38

28. Глущенко В.В., Глущенко И.И. Исследование систем управления:
социологические, экономические, прогнозные, плановые,
экспериментальные исследования. 2-е изд. – М.: ООО НПЦ «Крылья»,
2004.
29. Синяева И.М., Земляк С.В., Синяев В.В. Маркетинг в
предпринимательской деятельности. – М: Дашков и Ко, 2008.
30. Валдайцев С.В. Оценка бизнеса и инновации. М.:Филин. 1997.
31. Шумпетер Й. Теория экономического развития. Пер. с англ. М.:
Прогресс. 2000 .
32. Innovation Policy A Guide for Developing Countries. The International
Bank for Reconstruction and Development / The World Bank. 1818 H
Street, NW, 2010. – P.28 .
33. Ergashxodjayeva Sh. Korxonalar faoliyatida zamonaviy marketing
konsepsiyasidan foydalanish // O’zbekiston iqtisodiy axborotnomasi. 2011
№ 5-6.
34. www.stat.uz
35. www.mineconomy.uz
36. www.iqtisodiyot.uz
39

KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA INTERNET-MARKETING ELEMENTLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH YO'LLARI.

Купить