Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларида бухгалтерия ҳисоби ҳамда таҳлилни юритиш - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	178.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларида бухгалтерия ҳисоби ҳамда таҳлилни юритиш

Купить

«Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларида бухгалтерия ҳисоби ҳамда таҳлилни юритиш» 1

МУНДАРИЖА Кириш..................................................................................................................... 3 I-боб. Кичик бизнес ва тадбиркорлик субъектларида бухгалтерия ҳисоби ҳамда таҳлилининг назарий ва услубий асослари..........................................7 1.1.Кичик корхоналарда бухгалтерия ҳисоби ҳамда таҳлилининг назария асослари....................................................................................................................7 1.2.Кичик корхоналарда бухгалтерия ҳисоби ҳамда таҳлил юритишнинг услубий асослари...................................................................................................15 II -боб.Кичик бизнес ва тадбиркорлик субъектларида бухгалтерия ҳисобини ташкил этиш..............................................

Мавзунинг долзарблиги . Ўзбекистон иқтисодиётини барқарор суръатларда ривожлантириш омилларидан бири кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик тараққиётини таъминлаш ҳисобланади. Ушбу соҳа бозор конъюнктураси ўзгаришларига тез мослаша олиш, янги иш ўринларини яратиш орқали аҳоли бандлигини таъминлаш ва даромад манбаларини яратиш, ўрта мулкдорлар синфини шакллантириш каби хусусиятларга эгалиги билан ажралиб туради. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов ушбу масаланинг муҳимлиги тўғрисида тўхталиб: "Кичик бизнес ва xусусий тадбиркoрликнинг мамлакатимиз тараққиётида, авваламбoр, xалқимиз учун мунoсиб ҳаёт барпo этиш, oлдимизда турган мураккаб ва масъулиятли вазифаларни амалга oшириш бoрасида қандай ҳал қилувчи ўрин ва таъсирга эга бўлиб бoраётганига бугун амалий ҳаётимизда ҳар қадамда

киши, касаначиликнинг барча шакилларини кенгайтириш ҳисобидан эса 218 минг киши иш билан таъминланди. 2 Мулкчиликнинг асосий харакатлантирувчи кучи деб эътироф этилаётган кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларида бухгалтерия ҳисобини ва иқтисодий таҳлилни ташкил қилиш масаласини ўрганиш, илмий жиҳатдан асосланган таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқиш зарур. Чунки, мамлакатимизда бозор муносабатларини ривожлантириш ва ва иқтисодиётни эркинлаштириш борасида ҳукумат томонидан олиб борилаётган иқтисодий сиёсат натижаларини айнан кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини ривожлантириш орқали кўрилмоқда, шунга мувофиқ бу соҳани янада ривожлантиришга алоҳида эътибор берилмоқда. Юқоридаги айтилганлардан келиб чиққан ҳолда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларида бухгал

такомиллаштириш мақсадида “соддалаштирилган бухгалтерия ҳисоби шакли”ни қўллаш бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш; - кичик бизнес корхоналари молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботидаги маълумотларни таҳлилни ташкил қилиш ва такомиллаштириш бўйича илмий асосланган тавсиялар ишлаб чиқиш. Битирув малакавий иш предмети – Тошкент шахрида фаолият юритаётган кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектлари фаолиятини, бухгалтерия ҳисоби ва иқтисодий таҳлилни ташкил қилишнинг қоида ва услублари, ҳамда ушбу тармоқларда шакилланган иқтисодий муносабатлар ҳисобланади. Битирув малакавий иш объекти сифатида кичик корхоналарда бухгалтерия ҳисоби ва иқтисодий таҳлилни ташкил қилишнинг ҳозирги аҳволи ва Тошкент шахрида фаолият юритаётган “SAMO” МЧЖ фаолиятининг ўзига хос жихатлари олинди. Битирув малакавий ишн

тизимини такомиллаштириш ҳамда ислоҳ қилишда фойдаланиш билан ифодаланади. Битирув малакавий ишсининг таркибий тузилиши ва ҳажми. Битирув малакавий иш кириш, учта боб, хулоса ва таклифлар, фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. 1-боб. Кичик бизнес ва тадбиркорлик субъектларида бухгалтерия ҳисоби ҳамда таҳлилининг назарий ва услубий асослари 6

1.1. Кичик корхоналарда бухгалтерия ҳисоби хамда таҳлилининг назарий асослари Бухгалтерия ҳисоби – мулкчиликнинг ҳар қандай шаклидаги корхона хўжалик фаолиятини ялпи, узлуксиз ва ҳужжатларга асосланган ҳолда акс эттириш тизимидир. Бухгалтерия ҳисобида ҳар қандай хўжалик операциялари бўйича тегишли тарзда тузилган, барча зарурий кўрсаткичларга эга бўлган, маъсул шахслар томонидан имзоланган ва тасдиқланган ҳужжат тузилиши керак. Бухгалтерия ҳисоби узлуксиздир. Чунки у кунма-кун юритилади ва барча хўжалик ҳодисалари ва жараёнларини ялпи тарзда қайд этади. Бухгалтерия ҳисобининг мақсади – корхона маълумотларидан фойдаланувчиларни ўз вақтида тўлиқ ҳамда аниқ молиявий ва бошқа бухгалтерия ахбороти билан таъминлашдан иборатдир. Шу жумладан, бухгалтерия ҳисобининг вазифалари қуйидагилардан иборат

Ахборотдан фойдаланувчилар икки гуруҳга ажратилади: ички ва ташқи фойдаланувчилар. Ички фойдаланувчиларга қуйидагилар киради:  корхона маъмурияти – корхона фаолиятини бошқариш ва унинг олдида турган мақсадларга эришиш учун тўлиқ жавобгар бўлган шахслар гуруҳи. К орхона кўпгина мақсадларга эга лекинунинг қаттиқ рақобат шароитида мувоффақият қозониш ва яшаб қолиши маъмуриятдан барча саъй- ҳаракатларни икки асосий мақсадга: молиявий барқарорликни таъминлайдиган барқарорлик ва ликвидликка жамлашни тақоза этади. маъмурий бошқарув қарорларини қабул қилишнинг барча босқичларида: режалаштириш, тезкор бошқарув ва назоратда ахборотдан фойдаланади;  аввало қўйилган ўз капиталидан ўз дивидентларини оширишдан манфаатдор бўлган амалдаги ва бўлғуси мулкдорлар ва акциядорлар. Бухгалтерия ҳисоби ахборот

 инвесторлар, бухгалтерия ҳисоби маълумотлари уларга ўз молиявий ресурсларини корхонага қўйиш арзишини, инвесторлар қўйган маблағлар бўйича фоизлар ёки дивиденларнинг корхона томонидан ўз вақтида тўлай олишини баҳолаш имконини беради;  солиқ ҳисоб-китоблари тўғрилиги, солиқ сиёсати самарадорлиги ва унинг тартибга солинишини текширадиган солиқ идоралари. Дунё тажрибасида бизнес кўламдорлиги бўйича йирик ва кичик бизнес турларига бўлинади ва улар рақобатдош иқтисодиётни шакллантириш шароитининг зарурий элементлари ҳисобланади. Бунда кичик бизнес йирик ишлаб чиқаришга ёки бизнесга кўмакчи соҳа сифатидагина эмас, балки алоҳида, мустақил фаолият юритувчи, замонга мослашувчан, самарали ва тез тараққий этувчи хўжалик шакли сифатида юзага чиқади. Шуларни барчасини инобатга олган ҳолда мамлакатим

2. Қуйидаги тармоқларда банд бўлган ходимларнинг ўртача йиллик сони: а) енгил ва озиқ-овқат саноати, металлга ишлов бериш ва асбобсозлик, ёғочни қайта ишлаш, мебель саноати ва қурилиш материаллари саноатида - 100 кишидан; б) машинасозлик, металлургия, ёқилғи-энергетика ва кимё саноати, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш ва қайта ишлаш, қурилиш ҳамда бошқа саноат-ишлаб чиқариш соҳаларида - 50 кишидан; в) фан, илмий хизмат кўрсатиш, транспорт, алоқа, хизмат кўрсатиш соҳаси (суғурта компанияларидан ташқари), савдо ва умумий овқатланиш ҳамда бошқа, ишлаб чиқаришга алоқадор бўлмаган соҳаларда - 25 кишидан ошмаган кичик корхоналар. 3 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2005 йил 20 июндаги “Микрофирмалар ва кичик корхоналарни ривожлантиришни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирла

Микрофирма – кичик бизнес субъектларининг бир тури бўлиб, мамлакатимизда амалдаги қонунчиликка кўра саноат ишлаб чиқаришнинг тармоқларида 20 кишигача, хизмат кўрсатиш соҳасида 10 кишигача, савдо ва умумий овқатланиш соҳасида 5 кишигача ишловчи корхоналар микрофирма ҳисобланади. Кичик корхона – кичик бизнес субъектларининг бир тури бўлиб, мамлакатимизда амалдаги қонунчиликка кўрасаноат ишлаб чиқаришнинг айрим тармоқларида (масалан, енгил ва озиқ-овқат саноати, металлга ишлов бериш ва асбобсозлик саноати ва ҳ.к.) 100 кишигача, айримларида (масалан, машинасозлик, металлургия, ёқилғи-энергетика саноати ва бошқаларда) 50 кишигача, хизмат кўрсатиш соҳасида 25 кишигача, ишловчи корхоналар кичик корхона ҳисобланади в а ишлаб чиқаришга алоқадор бўлмаган соҳаларда - 25 кишидан ошмаган кичик корхонал

ва бошқа фаолиятларнинг бир-бирига боғлиқлигини кўрсатади. Молиявий таҳлилни бажаришда зарур бўладиган манбаларга корхона баланси, унга қилинган иловалар ва бошқа ҳисобот маълумотлари киради. Хўжалик субъектларининг молиявий ҳолатини ўрганишда таҳлил олдига қуйидаги вазифалар қўйилади:  хўжалик субъектларининг молиявий ҳолатига тўғри, аниқ ва ҳолисона баҳо бериш;  корхона мол-мулки ва уни ташкил этувчи манбаларининг таркибий тузилишига ва динамик ўзгаришларига баҳо бериш;  корхонанинг молиявий барқарорлик даражаларини аниқлаш ва унинг ўзгаришига таъсир этаётган омилларга баҳо бериш;  корхонанинг тўловга лаёқатлилиги ҳамда кредитга лаёқатлилигига баҳо бериш;  корхонанинг бухгалтерия балансини лаёқатлилик даражасини аниқлаш ва унга баҳо бериш;  айланма маблағларнинг айланувчанлигини ўр

Шу асосда тегишли чора-тадбирлар белгиланади. Демак, бозор муносабатларида барча жараёнлар аниқ фактлар билан аналитик усулда таҳлил қилиниб, уларни синтез йўли билан умумлаштириб тегишли қарорлар қабул қилинади ҳамда корхона фаолиятига таъсир ўтказилади. Корхоналар фаолиятини таҳлил қилиш давомида кўплаб манбалардан фойдаланишга тўғри келади. Таҳлилда қўлланиладиган манбаларни қуйидаги босқичларда ажратишимиз мумкин бўлади: 1. Режа маълумотлари манбалари; 2. Ҳисобот ва ҳисоботлар маълумотлари манбалари; 3. Қўшимча маълумотлар манбаи. Режа маълумотлари манбалари таркибига бизнес режа кўрсаткичлари, белгиланган лимитлар, белгиланган норма ва нормативлари, шартнома кўрсаткичлари киради. Ҳисоб ва ҳисобот маълумотлари манбаларига бухгалтерия ҳисоби ва ҳисобот маълумотлари, статистик ҳисоб ва ҳ

Оператив ҳисоб ва ҳисобот маълумотлари бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи маълумотларига ва статистик ҳисобот маълумотларига нисбатан зарур ахборотни бир мунча тезроқ олишга имкон бнради. Иқтисодий таҳлилни янада чуқурроқ амалга ошириш учун ҳисоб маълумотларига таалуқли бўлмаган, яъни қўшимча маълумотлардан фойдаланиш зарур бўлади. Бундай маълумотлар таркибига банк, молия, солиқ инспекторлари томонидан тузилган далолатнома, инспекторларни тақдим этган маълумотлари. Аудитор хулосалари, радио ва телевидения маълумотлари, оммавий ахборот воситалари манбал а ри, ишчи ва хизматчилар билан бўлган мулоқат натижалари киради. 6 Иқтисодий таҳлил бозор шароитида фақатгина ҳақиқий ҳолатни ўрганиб уни ижобий томонга ўзгартириш вазифасини бажарибгина қолмай, балки унинг воситасида корхона фаолияти билан қи

Ўзбекистонда амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотларнинг ҳозирги босқичи кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожлантириш, унга кенг иқтисодий эркинлик бериш билан тавсифланади. Шу жиҳатдан, ҳозирги кунда республикамизда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолиятини ривожлантиришга алоҳида эътибор берилмоқда. Чунки, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик соҳасини ривожлантириш масаласига давлатимиз иқтисодий сиёсатининг стратегик вазифаси сифатида қаралмоқда. Ўзбекистон Республикаси фаолият кўрсатаётган барча юридик шахслар, шу жумладан ишлаб чиқариш, тижорат, ишлаб чиқариш-тижорат корхоналари, банклар, суғурта, илмий тадқиқот , маслаҳат, жамоат ва нотижорат ташкилотлари, фондлар, сиёсий партиялар, бюджет мабла- ларидан молияланадиган давлат муассасалари ва ҳокимликлари, ширкатлар, б

Бухгалтерия ҳисобининг соддалаштирилган тарзда юритиш тартибини танлаш ҳуқуқи кичик тадбиркорлик субъектларига ихтиёрий асосларда берилади. Ўзбекистон Республикасининг "Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида"ги қонунига мувофиқ бухгалтерия ҳисобини ташкил қилишга оид жавобгарлик унинг раҳбари зиммасига юкланади. Бунда хўжалик юритувчи субъектнинг раҳбари қуйидаги ҳуқуқларга эга: - бухгалтерия хизматини бош бухгалтер раҳбарлиги остида ташкил қилиш ёки шартномавий асосларда жалб қилинган бухгалтер хизматларидан фойдаланиш; - бухгалтерия ҳисобини мустақил юритиш. Ҳисобга олиш алоҳида объектларининг (асосий воситалар, номоддий активлар, молиявий қўйилмалар ва шу кабиларнинг) бухгалтерия ҳисоби бухгалтерия ҳисобининг бошқа миллий стандартда белгиланган талабларга мувофиқ юритилади. Кичик тадбирко

Ҳисобнинг соддалаштирилган шаклда ташкил қилиниши учун кичик корхоналар ва микрофирмалар корхоналарнинг молиявий-хўжалик фаолияти бухгалтерия ҳисобининг намунавий ҳисобварақлар режаси асосида маблағлар ва уларнинг манбалари ҳисобини асосий ҳисобварақларда юритиш имконини берувчи ва бу орқали умуман бухгалтерия ҳисоби маълумотларининг ишончлилиги устидан назоратни таъминлаш имконини берувчи хўжалик операцияларининг бухгалтерия ҳисоби ҳисобварақларининг қисқартирилган ишчи режасини тузиш ҳуқуқига эгадирлар. Кичик корхоналар ва микрофирмалар қўлланилаётган бухгалтерия ҳисоби регистрларини қуйидаги талабларга риоя қилган ҳолда ўз ишлари моҳиятига мустақил равишда мослаштириб олишлари мумкин: - ягона услубият асоси (иккиёқлама ёзув тамойили)га; - таҳлилий ва жамлама ҳисоб маълумотларининг ўзар

Ҳисобга олишнинг келгуси босқичлари бўлиб қуйидагилар ҳисобланади: - бухгалтерия ҳисоби регистрларида қўлланиладиган бошланғич ҳисоб ҳужжатларида келтирилган маълумотларини қайд этиш; - молиявий ҳисоботларни тузиш; - бухгалтерия регистрлари маълумотларидан бошқа хўжалик юритувчи субъект учун зарур бўлган ахборотни олиш учун фойдаланиш. Хўжалик юритувчи субъектлар томонидан мустақил равишда ишлаб чиқиладиган бошланғич ҳужжатлар шакллари мазкур субъект моҳиятини акс эттирувчи тимсоллар қўшилган ҳолдаги тегишли намунавий шаклларида кўзда тутилган мажбурий реквизитларни ўз ичига олиши керак. Ҳисобга олишнинг қулайлиги учун Хўжалик операциялари дафтарини кейинчалик тўлдириши мумкин бўлган бир ойдаги хўжалик операциялари реестрини юритиш мумкин. Бухгалтерия ҳисобининг соддалаштирилган шакли чоғи

мумкин бўлган таҳлилий ва жамлама ҳисоб регистри бўлиб ҳисобланади. Қайдномалар таҳлилий ҳисоб регистрлари бўлиб ҳисобланади. Бундан шуни хулоса қилиш мумкинки, Хўжалик операцияларини ҳисобга олиш дафтарини ёки бошланғич ҳужжатлар маълумотлари асосида, ёки бўлмаса қайдномаларнинг якуний маълумотлари асосида тўлдириш мумкин. Хўжалик операцияларини ҳисобга олиш дафтарини қайдномалар кўринишида, уни операциялар ҳисоби бутун ҳисобот йили давомида юритиладиган ойга ёки дафтар шаклида очилган ҳолда, юритиш мумкин. Бунда д афтар бирма-бир тикилиши ва рақамланган бўлиши керак. Унинг сўнгги варағида, раҳбар ва бош бухгалтерларнинг имзолари билан, шунингдек, хўжалик юритувчи субъектнинг муҳр изи билан тасдиқланувчи, келтирилган варақлар сони ёзиб қўйилади. Хўжалик операцияларини ҳисобга олиш дафтари

Барча ҳисобварақлар дебиторлик оборотларининг умумий якуни кредит оборотлари умумий якуни ва "Назорат суммаси" якунига тенг бўлиши керак.Хўжалик операциялари дафтарида бухгалтерия ҳисобини юритиш учун барча зарур ҳисобварақлар келтирилиши мумкин. Шунингдек Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг қарори асосида 2008 йил 21 январдаги 1, 1/2- сон қарори билан тасдиқланган “Фермер хўжаликларида бухгалтерия ҳисобининг соддалаштирилган тизимини ташкил этиш туғрисида”ги низоми тасдиқланди. Ушбу низом “Бухгалтерия ҳисоби туғрисида”ги ва “Фермер хўжалиги тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг қонунлари, Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандартларига мувофиқ фермер хўжаликларида бухгалтерия ҳисобининг сод

учун фармойиш берадиган бошланғич ҳисоб ҳужжатлари ҳисобланади. Тузиладиган бошланғич ҳужжатларнинг мажбурий реквизитлари, уларни тузиш, қабул қилиш, сақлаш ва бухгалтерия ҳисобида акс эттириш тартиби, шунингдек ҳужжатлар айланмасини амалга ошириш тартиби “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси қонунининг 9-моддасига ва Молия вазирининг 2003 йил 23 декабрдаги 131 сон буйруғи билан тасдиқланган “Бухгалтерлик ҳисобида ҳужжатлар ва ҳужжатлар айлануви тўғрисида”ги низомга мувофиқ тартибга солинади. 7 Ҳисобни соддалаштирилган шакилда ташкил этиш учун фермер хўжалиги хўжалик операциялари бухгалтерия ҳисобининг ишчи счётлар режасини тузади. Бу эса маблағлар ва улар манбаларининг ҳисобини асосий счётлар бўйича юритиш имкониятини яратади ва шу билан мулкнинг мавжудлиги ва сақланиши

2-боб. Кичик бизнес ва тадбирко р лик субъектларида бухгалтерия ҳисобини ташкил этиш 2.1. Кичик бизнес ва тадбирко р лик субъектларида бухгалтерия ҳисобининг юритишнинг хусусиятлари Кичик бизнес корхоналарининг аниқ бошқарувини таъминлаш, ишлаб чиқариш дастурини амалга оширишда мумкин бўлган номутаносибликларни олдини олиш, хўжалик маблағлари ва уларнинг ташкил топиш манбаларининг ҳолати, хўжалик фаолияти натижаларини таҳлил қилиш ва назорат қилиш учун ҳисоб маълумотлари зарурдир. Бухгалтерия ҳисоби муайян хўжалик субъекти ҳақидаги молиявий маълумотларни ҳисоблаш, қайта ишлаш ва тақдим этишни амалга оширадиган тизим сифатида намоён бўлади. Ушбу тизим у ёки бу муомилаларнинг қайд қиладиган турли хужжатларнинг йиғиндисидан иборат бўлган ҳисоб хужжатларида ўз аксини топади. Кичик бизнес корх

асосан белгиланади. Унинг моҳиятини 1-жадвал кўринишида тасаввур қилиш мумкин. Ана шу келтирилган графикни қўллаш бошланғич ҳужжатларни ўз вақтида топшириш ва қайта ишлаш устидан аниқ назорат олиб боришни таъминлайди. Булардан ташқари аудит назорати олиб борувчи аудитор ички назорат ёки ҳисоб аҳволи ҳақида аниқ маълумотга эга бўлади. Аудитор ушбу ҳужжат айланмаси графигидан фойдаланиб молиявий ҳисоботнинг ҳаққонийлигини тасдиқлаш учун зарурий чора-тадбирларни тўғри олиб боради. 1-жадвал Кичик бизнес корхоналари учун бошланғич ҳисоб ҳужжатлари ҳаракати ва назорат графиги Бошланғич ҳужжат Бажару- вчи Тақдим қилиш муддати Ҳужжат кимга тақдим қилинади Ҳисоб ва назорат функсияси Ҳисоб регистр- ига қайд қилиш санаси Бош китобга қайд қилиш санаси 1 2 3 4 5 6 7 Товар – пул ҳисоботи Дўкон мудири Со

Бухгалтерия ҳисоб шаклларини такомиллаштириш амалиётда компютерлар ва тегишли дастурларни (“1-с бухгалтерия”, БЭМ, турбо- бухгалтерия ва шу кабилар) жорий қилиш натижасида бухгалтерия ишларини анча осонлаштириб, ортиқча қоғозбозлик ишларидан вос кечилади. Мамлакатимизда кичик тадбиркорлик субъектларида бухгалтерия ҳисобини такомиллаштириш борасида олиб борилаётган ислоҳатлар ҳам диққатга сазовордир. Ўзбекистон Республикаси “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисидаг”ги қонунининг 5-моддасида “Кичик ва хусусий тадбиркорлик субъектлари учун соддалаштирилган бухгалтерия ҳисобини юритиш стандарти билан белгиланади” деб кўрсатилган. Ушбу қонуннинг 5-моддаси бўйича Ўзбекистон Республикаси Молия Вазирлиги томонидан 2000 йил 24 январда №879-сонли “Кичик тадбиркорлик субъектлари соддалаштирилган тартибда ҳисоб

унда операциялар ҳисоби бутун ҳисобот йили давомида юритилади. Бунда Хўжалик операцияларини ҳисобга олиш китоби тикилган ва рақамланган бўлиши шарт, ушбу китоб раҳбарнинг имзоси ва мухри туширилгандан сўнг ҳақиқий ҳисобланади. 11 2 -чизма. Кичик корхоналарда хўжалик жараёнларини (муомилаларини) ҳисобга олиш китобини тўлдириш тартиби Хўжалик муомилаларини ҳисобга олиш китоби аналитик ва синтетик ҳисобнинг регистири бўлиб хизмат қилади. Ушбу китоб ҳоҳлаган муддатга кичик корхонанинг маблағлари ва ташкил топиш манбаларини мавжудлигини аниқлаб бериш, бухгалтерия ҳисоботини тузиш имконини беради.Хўжалик муомилаларини ҳисобга олиш китоби умумлаштирилган регистр бўлиб, унда ёзувлар бир вақтнинг ўзида счётлар бўйича гуруҳланган ҳолда хронологик тартибда ёзилади. Хўжалик жараёнларини ҳисобга олиш 1

китобини юритишнинг оддийлигини афзал томонлари – кичик бизнес корхонаси оз миқдорда хўжалик жараёнларини амалга оширганда аниқ равшан бўлади. Оддийроқ қилиб айтиладиган бўлса, керак ва керак бўлмаган ортиқча ҳисоб китоблар, ҳисобот шакллари тўлдирмайди, қўшимча ҳисоб- китоблар амалга оширилишига ҳеч қанақанги эҳтиёж қолмайди. Натижада вақт, ҳам маблағ, ҳам ишчи кучи тежалади, маълумотларнинг оперативлиги ошади. У жараёнлари сони унчалик кўп бўлмаган, айниқса, ноишлаб чиқариш соҳасидаги кичик корхоналарга жуда қулайдир. Бухгалтерия ҳисобининг комбинациялашган шаклга асосланган бухгалтерия ҳисоби бир неча ҳисоб регистрларини (ҳисоб қайдномаларини) қўллаш орқали амалга оширилади. Ҳисоб қайдномаларида ёзувлар хўжалик операциялариниқайд этиш журналида ва бошланғич ҳисоб ҳужжатларида келтирилга

олиш қайдномаси, соф фойдани ҳисобга олиш қайдномаси, хўжалик операцияларини ҳисобга олиш жамланма қайдномаси. Ҳар бир хўжалик операциясининг суммаси бир вақтнинг ўзида иккита қайдномага ёзилади, биринчисида – счётнинг дебети бўйича кредитланадиган счётнинг рақамини кўрсатган ҳолда, иккинчисида эса – корреспонденцияланадиган счётнинг кредити бўйича ва худди шундай дебетланадиган счётнинг рақамини кўрсатган ҳолда ёзилади. Иккала қайдномаларда ҳам тегишли устунлар бўйича ёзувлар хўжалик операцияларини қайд этиш журналида келтарилган маълумотлар асосида содир бўлган операцияларнинг мазмуни асосида амалга оширилади. Бундан ташқари, материаллар, асосий воситалар, оддий маҳсулот ишлаб чиқариш жараёнларига эга бўлган кичик бизнес корхоналари учун корхона мулки ва маблағларини қайд қилувчи регистр

Ана шу шаклда, ҳисоб регистрлари сифатида қуйидаги қайдномалар қўлланилади: молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш (№ В-1 қайдномаси) шакли, пул маблағларини ҳисобга олиш (№ В-2 қайдномаси) шакли, мол етказиб берувчилар билан ҳисоб-китобларни ҳисобга олиш (№ В-3 қайдномаси) шакли, ҳисобдор шахслар билан ҳисоб-китобларни ҳисобга олиш (№ В-4 қайдномаси) шакли, ТМЗларни ҳисобга олиш (№ В- 5қайдномаси) шакли, меҳнатга ҳақ тўлашни ҳисобга олиш (№ В-6 қайдномаси) шакли, ҳисобот даври ҳаражатларини ҳисобга олиш (№ В-7 қайдномаси) шакли, асосий воситалар ва номоддий активларни эскиришини ҳисобга олиш (№ В-8 қайдномаси) шакли, харидор ва буюртмачилар билан ҳисоб-китобларни ҳисобга олиш (№ В-9 қайдномаси) шакли, йиғма қайднома (№ В-10 қайдномаси) шакли, соф даромадлар ҳисоб китоби (№ В-11 қайдномаси

5 Асосий воситаларни ҳисобдан чиқариш жараёнлари бўйича ҳисобланган меҳнат ҳақи 9210 6710 6 Ортиқча тўланган суммалар кассага қайтарилди 5010 6710 7 Ходимларга бир марталик мукофат ҳисобланди 9910 6710 8 Ходимларга ҳисобланган суммалар кассадан тўланди 6710 5010 9 Ҳисобланган меҳнат ҳақидан даромад солиғи ушлаб қолинди 6710 6410 10 Ходимларга ҳисобланган иш ҳақидан турли ушланмалар ушлаб қолинди 6710 6520 Хар бир корхона ушбу счётлардан фойдаланган ҳолда ҳисоб юритиши мумкин. Ушбу муомалалар асосида корхонада иш ҳақини ҳисобга олиш қайдномасини тузадилар. 1.2-жадвал “SAMO” МЧЖда иш ҳақи ҳисобга олиш қайдномаси, декабр 2012 йил Ф.И.Ш Ой боши га қолд иқ 6710 счёт кредитидан счётлар дебетига 6710 счёт дебети счётлар кредитига тўла шга Олув чини нг имзо си Шж пф 1% 2010 2310 6710 жами Аванс (4

счётлар дебети билан алоқада ( корреспонденсияда ) бўлган ҳолда асосий счётнинг кредити бўйича тақсимланиш хусусияти. Бу ҳол яна бир марта кичик бизнес корхоналарида ҳисобнинг журнал-ордер шаклини қўллашнинг унверсаллигини тасдиқлайди. Кичик корхоналар ва микрофирмалар фақат Бухгалтерия баланси - 1-сон шакл, Молиявий натижалар тўғрисида ҳисобот - 2-сон шакл ва Дебиторлик ҳамда кредиторлик қарзи тўғрисида маълумотнома - 2а-сон шаклдан иборат бўлган йиллик молиявий ҳисоботни тақдим этадилар. 2.2. Кичик бизнес ва тадбиркорлик субъектларида бухгалтерия ҳисобини олиб боришни такомиллаштириш Ўзбекистон жахон иқтисодий интеграция жараёнига фаол қўшилиб бормоқда, шунингдек фақат давлатлараро даражада эмас, балки корхоналараро даражада ҳам. Шунинг учун мутахасислар принципиал янги муаммоларни ҳал қ

тақдим қилишни амалга омирувчи тизимдир”. Ушбу маълумот ундан фойдаланувчиларга “фирма хўжалик фаолиятини бошқаришда чекланган ресурсларни сарфлашни алътернатив (муқобил) вариантини танлашда асосланган қарор қабул қилиш” га ёрдам беради. Кўпинча бухгалтерия ҳисоби ва ҳисобчилик ўртасидаги фарқ назарга олинмайди, лекин бу тушунчалар алоҳида тавсифга эга. Ҳисобчилик - бу "бухгалтерия ҳисобини юритиш жараёни, хўжалик муомилаларини қайд қилиш ва ҳисоб хужжатларини сақлаш воситасидир”. Бу кўп марта такрорланувчи иш бухгалтерия ҳисобини бир қисми ҳисобланиб, “фойдаланувчиларни қондирадиган ахборат тизимини яратишни” ўз ичига олади. Бухгалтерия ҳисобининг асосий мақсади бу маълумотни таҳлил қилиш, шарҳлаш ва фойдаланишдир. Бухгалтерия ҳисоби тизим дизайни, сметалар тузиш, харажатлар таҳлили,

яратишга қўйилган биринчи қадам дейиш мумкин. Мазкур қонуний ҳужжатга кўра республикамизда бухгалтерия ҳисобининг ҳуқуқий асослари яратилди. Ушбу ислоҳатларни давоми сифатида бухгалтерия ҳисоби миллий стандартларининг қабул қилинганлигини ва бошқа кўплаб меъёрий ҳужжатлар қабул қилинганлигини такидлаш лозим. Кичик бизнес корхоналарининг аниқ бошқарувини таъминлаш, ишлаб чиқариш дастурини амалга оширишда мумкин бўлган номутаносибликларни олдини олиш, хўжалик маблағлари ва уларнинг ташкил топиш манбаларининг ҳолати, хўжалик фаолияти натижаларини таҳлил қилиш ва назорат қилиш учун ҳисоб маълумотлари зарурдир. Бухгалтерия ҳисоби муайян хўжалик субъекти ҳақидаги молиявий маълумотларни ҳисоблаш, қайта ишлаш ва тақдим этишни амалга оширадиган тизим сифатида намоян бўлади. Ушбу тизим у ёки бу муом

Мамлакатимиз кичиккорхоналарида ҳисобга олинган бошланғич ҳужжатлардаги маълумотлар бухгалтерия ҳисобида акс эттириш учун зарур бўлиб, ҳисоб регистрлари, яъни журнал-ордерларда жамланиб борилади ва умумлаштирилади, тартибга солинади. Лекин шуни ҳам айтиб ўтиш керакки ҳозирги кунда бухгалтерия ҳисобининг барча ишлари, ҳоҳ йирик корхона бўлсин, ҳоҳ кичик бизнес субъектлари бўлсин компютер технологтялари ёрдимида бажармоқдалар. Кўплаб ривожланган хорижий мамлакатларда, жумладан, АҚШ давлатида кичик корхоналарнинг бошланғич маълумотлари бухгалтерия ҳисобида қуйидагича жамлаб борилади: 1. Ёзувларни бош китобга кўчириш. Ушбу босқич кичик бизнес корхоналаридаги ҳисобга ўхшашдир. 2. Трансформацион жадваллар тузиш ёрдамида ҳисобот даври оҳирида счётларни жамлаштириш. Ушбу ҳисоб циклини таҳлил қилар

БҲМС ларни оддий хўжалик ва ишлаб чиқариш жараёнларига эга бўлган озгина хўжалик муомилалари амалга ошириладиган кичик бизнес корхоналари ва фермер хўжаликлари учун соддалаштирилган ҳисоб тизимини қўллаш таклиф қилинган. Бунга асосан кичик бизнес субъектлари ва фермер хўжаликлари бухгалтерия ҳисобини юргизиш юзасидан қабул қилинган счётлар режаси асосида ўзларининг шахсий ички счётлар режасини тузишлари мумкин. 2-жадвал Фермер хўжаликлари учун тавсия этиладиган бухгалтерия ҳисобининг соддалаштирилган счётлар режаси 12 I қисм. Узоқ муддатли активлар 0110 Асосий воситаларни ҳисобга олувчи счётлар(0110-0199) А 0200 Асосий воситаларни эскиришини ҳисобга олувчи счётлар(0210-0299) КА 0310 Узоқ муддатли ижара шартномаси бўйича олинган асосий воситалар 0400 Номоддий активларни ҳисобга олувчи счётл

ҳисобга олувчи счётлар(5410-4520) 4610 Устав капиталига таъсисчиларнинг улушлари бўйича қарзи 5010 Касса 5110 Ҳисоб-китоб счёти 5210 Мамлакат ичидаги валюта счётлари 5810 Қимматли қоғозлар III қисм. Мажбуриятлар 6010 Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўланадиган счётлар 6310 Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар 6410 Бюджетга тўловлар бўйича қарз (турлари бўйича) 6500 Суғурта ва мақсадли давлат жамғармаларига тўловлар бўйича қарзларни ҳисобга олувчи счётлар(6510-6520) П 6510 Суғурта бўйича тўловлар 6520 Мақсадли давлат жамғармаларига тўловлар 6700 Меҳнат ҳақи бўйича ходимлар билан ҳисоблашишларни ҳисобга олувчи счётлар(6710-6720) 6900 Турли кредиторларга бўлган қарзларни ҳисобга олувчи счётлар(6910- 6990) П 7900 Турли кредиторларга бўлган узоқ муддатли қарзларни ҳисобга олув

2.1-жадвал “Нур”фермер хўжалигида қуйидаги операция содир бўлди: Хўжалик номи сумма дебет кредит 1)Чорва молларига ем-хашак сарфланди: асосий подага ёш чорва молларига жами: 2588000 1168000 3756000 2010 2010 1010 1010 2)Ҳодимларга иш ҳақи ҳисобланди: жорий йилдаги кузги буғдой келгуси йил ҳосил учун кузги буғдой жами: 584000 416000 1000000 2010 2010 6710 6710 Бундай ҳолатда фермер хўжалиги бухгалтери ёки ундан фойдаланувчилар чалғиб ҳатога йўл қўйишлари мумкин. Ушбу тушунмовчиликларни бартараф этиш албатта бухгалтерларнинг вазифаси ҳисобланади. Бунинг учун ҳар бир хўжалик номи бўйича счётларга қўшимча аналитик счётлар очиш мақсадга мувофиқ деб ўйлайман. Мисол учун: 2.2-жадвал Фермер хўжаликлари учун тавсия этиладиган бухгалтерия ҳисобининг соддалаштирилган счётлар режаси I қисм. Узоқ мудда

1120) 2010 Асосий ишлаб чиқариш(2010,2011,2012...) 2800 Тайёр маҳсулотларни ҳисобга олувчи счётлар(2810-2890) А 4010 Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган счётлар(4010,4011,4012...) 4200 Ходимларга бериладиган бўнакларни ҳисобга олувчи счётлар А 4310 Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга берилган бўнаклар ҳисобга олувчи счётлар (4310-4390) 4400 Бюуджетга бўнак тўловларни ҳисобга олувчи счётлар А 4500 Мақсадли давлат жамғармаларига ва суғурта бўйича бўнакларни ҳисобга олувчи счётлар(5410-4520) А 4610 Устав капиталига таъсисчиларнинг улушлари бўйича қарзи 5010 Касса 5110 Ҳисоб-китоб счёти 5210 Мамлакат ичидаги валюта счётлари 5810 Қимматли қоғозлар III қисм. Мажбуриятлар 6010 Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўланадиган счётлар 6310 Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар

счётлар(9000-9050) 9100 Сотилган маҳсулот (иш, хизмат)лар таннархини ҳисобга олувчи счётлар(9110,9111,9112....9150) 9200 Асосий воситалар ва бошқа активларнинг чиқиб кетишини ҳисобга олувчи счётлар(9210-9220) 9900 Якуний молиявий натижа Бундай қўшимча аналитик счётларни очиш нафақат тушунмовчиликларни бартараф этади балки, бухгалтернинг маълумотларни тўплаш ва улардан фойдаланиш самарадорлигини оширишга ҳам ҳизмат қилади. Кичик бизнес субъектлари ва фермер хўжаликлари ҳисоб сиёсатида ёритиладиган асосий масалалардан бири бухгалтерия ҳисобининг ишчи счётлар режасидир. Ишчи счётлар режаси кичик бизнес субъектлари ва фермер хўжаликларнинг молиявий, статистик ва солиқ органларига тақдим қиладиган ҳисоботлари учун зарур бўлган маълумотларни шакллантириши зарур. Корхона барча синтетик счётлар йи

корхонаси маблағлари ва уларнинг ташкил топиш манбаларининг мавжудлигидан келиб чиққан ҳолда амалга оширилади. Аммо, шу жараёнда, қуйидагиларга алоҳида эътибор қаратилиши лозим: кичик бизнес корхоналари ўзларининг мулкчилик шакиллари билан, ҳалқ хўжалигининг турли тармоқларига мансублиги билан бир-бирларидан ажралиб турадилар. Шунинг учун кичик бизнес корхоналари ўзларининг шахсий счётлар режасини тузиш ва маҳсулот таннарҳи, маҳсулот (иш, хизматлар) реализациясидан олинган молиявий натижа ва тушумни ҳисобга олиш тартибини белгилашда ўзларининг аниқ шароитларини ҳисобга олишлари керак. Яна бир нарсага эътибор қаратишимиз лозим деб ўйлайман. Кўпгина кичик бизнес субъектлари ва фермер хўжаликлари фаолияти маълум бир чегараланган доирада бўлганликлари сабабли бухгалтерия хизматини хўжаликни ўз

оширилаётганлигини кузатиб бориш рахбар билан биргаликда бухгалтернинг ҳам вазифаси ҳисобланади. Кўплаб ривожланган давлатларда фаолият кўрсатаётган кичик бизнес субъектлари ходимлари таркибида албатта ҳисобчи ходим фаолият кўрсатади. Уларнинг мақсади албатта корхонани бугунги ва келажакдаги фаолиятини янада юксалтириш, рақобатдош корхонани шакиллантириш ҳисобланади. Бу эса юқорида келтирган фикримни тасдиқлайди. Бухгалтерия ҳисобини ривожланган давлатлар тажрибасида такомиллаштириб боришимиз, бугунги пировард мақсадимиз рақобатдош иқтисодиётни шакллантиришимизга замин яратади. Шундай экан мамлакатимизда фаолият юритаётган барча кичик хўжалик субъектлари ўзларининг алоҳида бухгалтерия бўлимини ташкил этишлари ва бу бўлимга малакали мутахасисни жалб этиши керак. Ушбу ҳодимлар корхонанинг на

Бугунги рақобатбардош иқтисодиётни шакллантириш шароитида ҳар қандай хўжалик юритувчи субъектнинг ўз тасарруфидаги барча ресурслар, молиявий, моддий ва меҳнат ресурслари харакати ҳамда улардан фойдаланиш самарадорлигини тўғри бошқаришни таъминлаши зарур бўлади. Аммо кўпгина корхона ва ташкилотлар иқтисодий мустақиллик ҳамда ички ва ташқи бозорларда битимлар тузиш ҳуқуқини қўлга киритганларидан сўнг хўжалик юритишнинг янги шароитларига тайёр эмасликлари аён бўлиб қолди. Бугунги рақобатбардош иқтисодиётни шакллантириш шароитида бошқарув субъектларига фақат ахборотга эга бўлишнинг ўзи кифоя қилмайди. Бу ахборот билан ишлаш, тўғри ҳулосалар чиқариш ва улардан ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш мақсадида фойдаланиш зарур бўлади. Самарали бошқаришда энг муҳими ахборот ваундан фойдалана билишди

бошланиши таҳлил ўтказувчи комиссияга кимлар киритилиши ҳамда таҳлил ишлари нима билан якунланиши кўрсатиб ўтилади.Бундан ташқари иқтисодийтаҳлил ўтказиш дастурида қуйидагилар аниқ кўрсатилган ва белгиланиб олиши лозим; - таҳлилнинг мақсади ва вазифаси; - таҳлил объекти; - иқтисодий таҳлил ишларини олиб бориш жойи; - таҳлил мазмунини изоҳлаш; - таҳлил ўтказиш муддатлари; - таҳлил манбалари ва уларнинг натижаларини расмийлаштириш тартиби. Таҳлил ўтказишнинг ушбу босқичи нафақат йирик корхоналарда, балки кичик хўжалик субъектларида ҳам амалга оширилиши лозим. Сабаби ушбу босқич корхоналарда таҳлил ўтказишнинг асосини белгилаб беради. 2. Таҳлил учун керакли бўлган манбаларни аниқлаш, йиғиш ҳамда ҳисобланадиган кўрсаткичларни белгилаш босқичи, ушбу босқичда қуйидаги ишлар амалга оширилади: - т

3-расм. Таҳлилнинг асосий босқичлари. 13 4. Иқтисодий таҳлил босқичи. Бу энг муҳим босқичи бўлиб, бевосита таҳлил жараёнлари амалга оширилади, кўрсаткичлар ҳисобланади, ўзгаришлар топилади, ўзгаришлари сабаблари ва унга таъсир этувчи омиллар, ҳам миқдор, ҳам тартиб жиҳатдан аниқланади. Ушбу босқичда қуйидаги ишлар амалга оширилади: - мезон кўрсаткичларини аниқлаш; - кўрсаткичларни ҳисоб-китоб қилиш ҳамда натижаларни баҳолаш; 13 Б.Ж.Хакимов, Б.Б.Алимов, У.А.Холмирзаев, А.Х.Пўлатов “Иқтисодий таҳлил назарияси” Т:2013, 155-бет 43Корхонада аналитик ишни ташкил этишнинг комплекс режасини тузишАналитик ишларни режалаштириш Аналитик ишлар режасининг бажарилиши Алоҳида мавзулар бўйича таҳлил дастури ва режасини тузиш Таҳлил учун зарур бўлган ахборот манбаларини аниқлаш А) таҳлил учун ахборот манба

- баҳолашда экспертизадан фойдаланиш; - натижаларни умумлаштирувчи мезонларни аниқлаш; - таҳлил натижаларини хулосага тайёрлаш. 5. Таҳлил натижаларини умумлаштиришва расмийлаштириш босқичи; - корхона фаолияти натижалрининг ўзгариш сабабларини аниқлаш; - корхона фаолиятини яхшилаш резервларини жамлаш; - аниқланган резервлардан фойдаланиш тадбирларини белгилаш; - таҳлил натижаларини ҳисоблаш ва ҳисоботда ифодалаш. 6. Таҳлил натижасида илғор ғоя тажрибаларни амалиётда қўллаш шарт шароитларини кўрсатиб бериш ҳамда уларни амолиётга тадбиқ етиш босқичи. Бугунги рақобатбардош иқтисодиётни шакллантириш шароитида амал қиладиган битта қонуниятни доим инобатга олиш лозим. Бу тадбиркорларни ишлаб чиқариш имкониятларининг чегараланганлиги, аммо харидор, яни истеъмолчи эҳтиёжи ва талабининг чегараланмаг

1. Биринчи навбатта аввало таҳлил қилиш учун “SAMO” МЧЖнинг малумотларини объект сифатида белгилаб оламиз. Бунинг учун биз битта ходимни жалб қилсак кифоя, ҳамда таҳлил ўтказиш муддатини 2 кун деб белгилаймиз. Хўжалик юритувчи субъектларнинг маҳсулот сотиш жараёнларининг ўрганишда таҳлилнинг асосий вазифалари деб қуйидагилар белгилаймиз: а) хўжалик юритувчи субъектларнинг маҳсулот сотиш жараёнларига тўғри, аниқ ва хосисона баҳо бериш; б) маҳсулот сифатини аниқлаш, унинг маҳсулот сотиш ҳажмига таъсирини баҳолаш; в) маҳсулот сотиш ҳажмига таъсир этувчи омилларни аниқлаш, салбий омилларни бартараф этиш ҳамда ижобий омилларни ривожлантириш; г) маҳсулот сотиш ҳажмини ошириш бўйича мавжуд имкониятларни аниқлаш ва улардан оқилона фойдаланишни кўрсатиб бериш ва ҳ.к. 2. Кейинги босқичда биз, маҳсул

“SAMO” МЧЖ корхонасининг ҳисоб маълумотларини ўрганган ҳолда маҳсулот сотишдан олинган фойда ва унинг ўзгаришини омилли таҳлили(минг сўмда) 14 Кўрсаткичлар Ўтган йили Ҳақиқй сотилган маҳсулот (ўтган йил баҳода) Ҳисобот йили 1 2 3 4 1. Маҳсулотлар (иш, хизмат)лар сотишдан олинган соф тушум, минг сўм 236809 326420 440274 2. Сотилган маҳсулот (иш,хизмат)ларнинг ишлаб чиқариш таннархи, минг сўм 174145 220700 293310 3. Маҳсулот (иш, хизмат)лар сотишдан олинган ялпи фойда, минг сўм 89664 105720 146964 Ушбу маълумотлардан биз қуйидагича хулоса беришимиз мумкин. Маҳсулот сотишдан олинган ялпи молиявий натижа 57,3 млн. сўмга ёки 63,9 фоизга кўпайган (146964/89664*100). Ялпи фойданинг ўзгаришига қуйидаги омиллар таъсир этган:  маҳсулотларнинг ўртача сотиш баҳосини ўзгариши – 440274+32620=113,85млн

Демак, юқорида келтирилган маълумотлардан кўринадики, маҳсулотларнинг сотиш баҳоси ва сотиш ҳажмининг ўзгариши ялпи молиявий натижага ижобий, сотилган маҳсулотларнинг ишлаб чиқариш таннархини ўзгариши ва таркибий ўзгаришлари эса, салбий таъсир кўрсатган. Шундай экан, тадбиркор асосий эътиборини ҳамиша шундай товарларни (ишларни, хизматларни) ишлаб чиқаришга қаратиши лозимки, уни сотилиши олдиндан аниқ бўлсин ва шу туфайли ҳозирги кунда тадбиркор корхонада ўз ходимларини шакллантирганда, ишлаб чиқарувчи муҳандис ходимлар билан бирга бозорни ўрганувчи, товарни сотишда иштирок этадиган, маркетинг билан шуғулланувчи иқтисодчи ходимларни ҳам етарли даражада ишга қабул қилиши лозим бўлади. Бу эса иқтисодий таҳлил олдига муҳим вазифаларни юклайди. Буларга қуйидагиларни киритиш мумкин: - к ичик б

- и шлаб чиқариладиган товарга (иш, хизматга) талабнинг ҳажмини, харидорларнинг тўлов қобилятини, истеъмолчиларнинг таркибини ўрганиш; - б озор сегментини ўрганиш, харидорларнинг касбий, миллий, жинсий, ёши жихатидан таркибини аниқ белгилаш; - м аҳсулотнинг рақобатбардошлигини , сифати, нархи ва ҳажми жихатидан аниқлаши. - маҳсулотни сотиш ҳажмига таъсир қилувчи барча омилларни аниқлаш ва уларни ҳисоблаб топиб тегишли ҳулосалар чиқариш ҳамда сотиш ҳажмини кўпайтириш бўйича аниқ чора- тадбирлар ишлаб чиқиш. Таҳлилнингушбувазифаларикичикбизнесватадбиркорлик субъектларифаолиятигадаҳилдорбўлганасосийвазифалардир . Уларниҳалқилиштадбиркорларфаолиятисамармдорлигинингошишиучунмуҳи мтадбирларданбирибўлибҳисобланади . Кичикбизнессубъектларифаолиятиниифодаловчикўрсаткичлараниқбўлгач , унингфаолиятин

Таҳлил натижаларини умумлаштирганда албатта эришилган натижалар, йўл қўйилган камчиликлар ҳамда ютуқлар аниқ рақамларда ва фактлар билан кўрсатилган бўлиши талаб этилади. Шунингдек, йўл қўйилган камчиликлар тузатиш чора-тадбирлари, яъни таклифлар ҳам кўрсатилади. Демак биз юқоридаги келтирилган 3-жадвал маълумотларини таҳлили натижасини ушбу маълумотлардан фойдаланувчилар тез ва онсон тушунишлари учун қуйидагича умумлаштирамиз. 4-жадвал Ялпи молиявий натижанинг ўзгариш сабабларини умумлаштириш Кўрсаткичлар Млн.сўм Жамига нисбатан фоиз Ялпи молиявий натижанинг ўзгариши 57,3 100 Бунга таъсир кўрсатган омиллар а) маҳсулот сотиш баҳосининг ўзгариши 113,85 198,7 б)сотилган маҳсулотларнинг ишлаб чиқариш таннархини ўзгариши -72,06 -126,7 в)сотиш хажмининг ўзгариши 33,893 59,1 3 г)бошқа сабаблар

Ҳар бир фирма ва компания маҳсулотлар сотишдан олинадиган тушумни камайишига сабаб бўладиган омилларни келгусида чоралар кўриши лозим, чунки соф тушум молиявий натижани яъни фойдани кўпайтиришнинг энг асосий манбаидир. Амалдаги корхоналар фаолиятида маҳсулот сотишдан мўмайгина фойда олсада, бошқа фаолиялардан зарар кўриб якуний натижанинг режадагидай бўлишига салбий таъсир этмоқда. Иқтисодий таҳлил натижаларини умумлаштириш ва расийлаштиришда корхонанинг умуммажлис материаллари, турли хил диаграмма, жадвал ва графиклар тузиб оммага кўрсатма сифатида осиб қўйиш, ойнома ва рўзнома саҳифаларида маълумотларни чоп этиш, ахборот доскаларидаги кўрсатмаларни эълон қилиб бориш ҳам ҳисобланади. Ялпи молиявий натижанинг ўзгаришига сабаб бўлган (4-жадвалдаги) омилларни диаграмма кўринишида қуйидагича

расмийлаштирилади. Бу аналитик ҳисобот, маълумотнома ва хулосалар бўлиши мумкин. Аналитик ҳисобот (тушунтириш хати), одатда, ташқи фойдаланувчилар учун ёзилади. Таҳлил натижалари ички хўжалик ишларида фойдаланиш учун йўналтирилган бўлса, улар маълумотнома ёки хулоса кўринишида расмийлаштирилади. Аналитик ҳисоботнинг таркиби тўлиқ бўлиши керак. Авваламбор, у корхона ривожланишининг иқтисодий даражасини намойн қиладиган, хўжалик юритишнинг шакилларини, корхонада баҳо сиёсатининг тавсифи, маҳсулотнинг рақобатбардошлиги, маҳсулотларни харид қилиш бозорларининг кенглиги, маҳсулотларнинг ҳаётий ҳолати, реал ҳамда потенциал рақобатчиларни, улар бизнесининг кучли ва кучсиз томонларини кўрсатиб тавсифлаш лозим. Бундан кейин корхонанинг ишлаб чиқариш ва молиявий натижаларни тавсифловчи, мулкий ва мо

графика ва диаграммалардан иборат бўлиши мумкин. Уни расмийлаштиришда таҳлил натижалари асосида қилинган таклиф ва ҳулосаларга алоҳида эътибор қаратиш лозим. Улар ҳар томонлама асосланган ва корхона фаолияти натижаларини яхшилашга қаратилган бўлиши керак. Таҳлил натижасида қилинган маълумотнома ёки хулосалар мазмуни тушинтириш хатидан фарқли равишда кўпроқ аниқлаштирилган, камчилик ёки муваффақиятларни камроқ ҳажмда тартиб билан кўрсатиладиган, аниқланган маълумотларни қўллайдиган бўлиши мумкин. Таҳли натижасини текстсиз кўринишда тақдим этишига алоҳида тўхталиб ўтиш лозим. У доимий макет тарзидаги аналитик жадваллар, графиклардан ташкил топиб, ҳеч қандай тушунтириш хатидан иборат бўлмайди. Аналитик жадваллар ва графиклар систематизациялашган, ўрганилаётган материални умумийлаштиришга ва у

Аналитик ишни компютер дастури воситасида бажариш давр талабидир. Бунинг зарурияти бошқарув қарорлари учун асос бўладиган ахборотларни ўта тез ва ўз вақтида олинишини таъминлашдир. Ҳозирги замон информацион технологияларни ҳамма иқтисодий маълумотлари, шунингдек, корхона фаолияти таҳлилини кўриб чиқишни ҳам бутунлай компютерлаштириш имконини беради. Натижади эса: - иқтисодчи-таҳлилчилар ишининг самарадорлиги ошади. Улар техник ишдан бўшаб, чуқур тадқиқотларни амалга оширишга ёрдам берадиган ижодий фаолит билан, қийин иқтисодий масалаларни ечиш билан шуғулланадилар; - иқтисодий жараёнлар чуқур ва ҳар томонлама таҳлил қилинади, корхона самарадорлигини ошириш усуллари ўрганилади. - таҳлилнинг тезкорлиги ва сифати, унинг умумий ҳолати ва таъсири ошади. 15 3.3.Кичик бизнес ва тадбиркорлик субе

3. Истеъмолчилар руҳиятининг ўзгариши натижасида уларда стандарт товарлар сотиб олишга бўлган қизиқиш кескин сўнди. Бир сўз билан айтганда талабнинг табақалашуви ва истеъмолнинг индивидуаллашуви юз берди. Бугунги рақобатбардош иқтисодиётни шакллантириш шароитида мамлакатимизда фаолият юритаётган корхоналар фаолиятларини таҳлил қилишда ривожланган давлатлар тажрибасини ўрганган ҳолда таҳлилни юритишимиз ва ўрганганларимиз асосида уни такомиллаштириб боришимиз лозим. Маълумки, молиявий натижалар тўғрисидаги кўрсаткичлар иқтисодий субъектлар фаолиятининг муайян даврда эришилган ҳолатини ифода этади. уларнинг тизим ва хронологик тартибдаги уйғунлашган кўриниши ҳисобот шаклида ифодаланади. Молиявий ҳисобот шаклидаги кўрсаткичлар субъектнинг бизнес фаолияти самарадорлигини ўрганиш ва баҳолашда м

с) Selling Expenses (Сотиш харажатлари). д) Administrative or General Expenses (Маъмурий ва бошқа умумхўжалик харажатлари). 2. Nonoperating Section (Асосий бўлмаган фаолиятлар): а) Other Revenues and Gains (Бошқа даромадлар). б) Other Expenses and Losses ( Бошқа харажатлар). 3. Income Tax (Фойда(Даромад) солиғи). 4. Discontinued Operations (Бирон-бир фаолият (Ишлаб чиқариш, бўлим, маҳсулот кабилар) турини тугатишдан фойда ёки зарар). 5. Extraordinary Items (Фавқулодда фойда ёки зарар). 6. Cumulative Effect of a Chan gein Accounting Principal (Ҳисоб тамойиллари ва усулларини ўзгартиришдан келиб чиқадиган ялпи таъсир). 7. Earnings Per Share (Бир оддий акцияга тўғри келадиган даромад). 1-шакл “Grant” company Income Statement (Single-Step) ( Оддий таркибдаги Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисо

Cost of goods sold (Сотилган маҳсулот таннархи ёки сотиб олиш баҳоси) 1,200,000 Selling expenses (Сотиш харажатлари) 500,000 Administrative expenses (маъмурий харажатлар) 300,000 Interest expense (Фоиз тўловлари) 100,000 Income tax expense (Фойда (Даромад) солиғи) 240,000 Total expenses (Жами харажат) 2,340,000 Net income (Соф фойда) $ 960,000 Earnings per common share (Бир оддий акцияга тўғри келадиган даромад) $2,10 Ушбу ҳисобот қисмлари корхона фаолият турини асосий бўлмаган, доимий ва доимий бўлмаган турларга ажратиб кўрсатиб бериш жиҳатидан ўз афзаллигини намоён қилади. Бу эса, ҳар бир алоҳида олинган фаолият турига баҳо бериш, унинг соф фойда кўрсаткичига таъсири каби масалаларни ўрганишда катта аҳамиятга эга. 2-шакл “Grant” company Income Statement (Multiple-Step) ( Мураккаб таркибд

Less: Sales discounts (Айрилади: Сотиш бўйича нархни арзонлаштирилган қиймати) $ 100,000 Sales returns and allowances (қайтарилган товарлар қиймати) 200,000 300,000 Net sales revenue (Сотишдан соф тушум) 3,000,000 Cost of Goods Sold (Сотилган маҳсулот таннархи ёки сотиб олиш баҳоси) Merchandise inventoty, Jan. 1,2012 (Мавжуд таварларнинг қиймати, 1 яивар 2012 йил охирига (сана шартли олинган)) 50,000 Purchases (Сотиб олинган товарлар) $ 1,100,000 Less: purchase discounts (Сотиб олингантоварлар бўйича нархларни арзонлаштирилган қаймати) 40,000 Net purchase (Товарларнинг соф қиймати) 1,060,000 Freight and transportation-in (Фрахт ва транспорт харажатлари) 200,000 1,260,000 Total merchandise available for sale (Сотш учун мавжуд бўлган жами товарлар) 1,310,000 Less: Merchandise inventory. Dec.

Gross profit on sales (Сотишдан ялпи фойда) 1,800,000 Operating Expenses (Асосий фаолият харажатлари) Selling expenses (Сотиш харажатлари) Sales salaries and commissions (Сотиш учун тўловлар ва йиғимлар) 40,000 Sales office salaries (Сотувчиларга меҳнат ҳақи) 180,000 Travel and entertainment (Сафар ва ташриф харажатлари) 30,000 Advertising expense (Реклама харажатлари) 50,000 Freight and transportation-out (Фрахт ва транспорт харажатлари) 50,000 Shipping supplies and expense (Юклаб жўнатиш учун материал сарфлари ва харажатлар) 40,000 Postage and stationary (Почта ва девонхона харажатлари) 10,000 Depreciation of sales equipment (Сотиш фаолияти билан боғлиқ бўлган асосий воситаларнинг эскириши) 90,000 Telephone and Internet expense(Телефон ва интернет харажатлари) 10,000 500,000 Administrati

Legal and professional services (Ўрнатилган расмий талаб ва тартибларга кўра кўрсатилган ҳамда мутахассислик хизматлари учун сарфлар) 15,000 Utilities expenseт (Комунал хизматлар учун харажатлар) 35,000 Insurance expense (Суғурта харажатлари) 10,000 Depreciation of building (Бинонинг эскириши) 15,000 Depreciation of office equipment (Маъмуриятга тегишли ёки унга хизмат кўрсатган асосий воситаларнинг эскириши) 50,000 Stationery, supplies, and postage (Девонхона ва почта харажатлари) 10,000 Miscellaneous office expenses (Бошқа турли идора харажатлари) 10,000 300,000 800,000 Income from operations (Асосий фаолиятдан даромад) 1,000,0000 Other Revenues and Gains (Асосий бўлмаган фаолиятлардан даромад) Dividend revenue (Дивиденд) 200,000 Rental revenue (Ижарадан даромад) 100,000 300,000 1,300,00

Иқтисодиёт субъектларининг мулкчилик ва ташкилий шакли, фаолия тури, катта-камчилиги, харажатлари ва даромадлари каби муҳим жиҳатларига кўра, молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот шакли турли кўринишда ифодаланиши мумкин. Уларнинг шакиллари қуйидагилардан иборат: - Single-Step Income Statement ( Оддий таркибдаги молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот) - Multiple-Step Income Statement ( Мураккаб таркибдаги молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот) - Condensed Income Statement (Ихчам шаклдаги молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот) 3-шакл “Grant” company Income Statement ( Condensed ) ( Ихчам таркибдаги Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот) For the Year Ended December 31, 2012 (2012 йил 31 декабр) 18 Net sales $ 3,00,000 Cost of Goods sold 1,200,000 Gross profit 1,800,000 Selling expenses (

Net income for the year $ 960,000 Earnings per share $2,10 Ҳар бир алоҳида олинган ҳисобот шакллари ўз тузилиши ва таркибига кўра, бир-бирларидан фарқ қиладилар. Фикримизни ушбу корхона мисолида тушунтириб берамиз (Корхона номи, ҳисобот санаси ва унинг кўрсаткичлари шартли олинган). Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг оддий шакли ифодаланиши қуйидаги афзалликларга эга: жами даромад ва жами харажат кўрсаткичларини ҳисоблаш асосида соф фойда аниқланади, ҳисоб-китоб ишлари мураккаб тасниф касб этмайди; жами даромад ҳамда жами харажатларнинг таркиби йирик турдаги элементлардан иборат. Note D : Selling expenses (Сотиш харажатлари. D изоҳ.) 4- шакл Selling expenses (Сотиш харажатлари) Sales salaries and commissions (Сотиш учун тўловлар ва йиғимлар) $ 40,000 Sales office salaries (Сотувчил

(Сотиш фаолияти билан боғлиқ бўлган асосий воситаларнинг эскириши) Telephone and Internet expense(Телефон ва интернет харажатлари) 10,000 Total selling expenses $ 500,000 Фойдаланувчилар учун молиявий натижаларнинг шакилланиши тўғрисида аналитик маълумотлар етарли эмаслиги мазкур ҳисобот шаклининг асосий камчилигидир. Оддий таркибдаги ҳисобот шаклидаги фарқли ўлароқ, мураккаб таркибдаги молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда қайд этилган камчиликлар бартираф этилади. Мураккаб таркибдаги ҳисобот шаклидан кўриниб турибдики, корхона молиявий натижасининг шакилланиши, ҳар бир фаолия тури бўйича алоҳида бўлиб, фаолият турини ташкил этувчи моддалар ҳам аниқ кўрсатилади. Бу эса молиявий натижаларнинг шакилланиши тўғрисида кўпроқ ва тўлиқроқ маълумот бериб, уларни тасаввур қилиш имкониятини кенг

Йирик моддаларнинг таркиби тўғрисидаги кўрсаткичлар ҳисобот шаклига илова қилинадиган маълумотнома ва изоҳларга қўшимча равишда акс эттирилади. Шу ўринда такидлаб ўтмоқчимизки, хорижий хамкорлар ёки рақобитдош корхоналарнинг молиявий натижалари билан қизиқувчи мутахассислар мазкур турдаги ҳисоботнинг нима учун оддий, мураккаб ёки ихчам шаклда эълон қилинганлигига, субъектнинг фаолияттурларига, фаолият турини ташкил этувчи моддаларига, моддаларнинг нималардантаркиб топишига, ҳисоботга тегишли қўшимча маълумотларни қандай манбалардан олишга эътибор қаратишлари лозим. Зеро, маълумотларни илмий асосда тушиниш халқаро алоқаларда самарали бошқарувқарорларини қабул қилиш учун муҳим манба бўлади. Яна бир муҳим жиҳат. Иқтисодиёти ривожланган ёки тез ривожланаётган мамлакатлар тажрибасини ўрганиш шу

ХУЛОСА Мамлакатимиз иқтисодининг турли тармоқларида фаолият юритаётган кичик бизнес корхоналарининг янада ривожланиши, бозор рақобатига чидамлилигини ортириш, хўжалик фаолияти самарасининг ошиши бевосита бухгалтерия ҳисобининг ташкил қилиниши ва юритилишига боғлиқ. Ушбу битирув малакавий ишда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларида бухгалтерия ҳисоби ҳамда иқтисодий таҳлилни юритиш бўйича қуйидагича таклифлар келтирилган: 1. Кўпчилик корхоналар ўз штат таркибида алоҳида бухгалтерни сақлашга имконияти бўлмайди. Шунинг учун улар бухгалтерия ҳисобини ташкил қилиш ва юритиш учун четдан бухгалтер ёллашга ёки уларни етарлича шу соҳада билимга эга бўлмаган ҳолда бухгалтерия ҳисобини юргазиш ва ҳисобот тузишга ҳаракат қиладилар. Бунинг натижасида кичик корхоналарда бухгалтерия ҳисобинин

2. Кичик бизнес субъектлари ва фермер хўжаликлари ҳисоб сиёсатида ёритиладиган асосий масалалардан бири бухгалтерия ҳисобининг ишчи счётлар режасидир. Ишчи счётлар режаси кичик бизнес субъектлари ва фермер хўжаликларнинг молиявий, статистик ва солиқ органларига тақдим қиладиган ҳисоботлари учун зарур бўлган маълумотларни шакллантириши зарур. Ушбу кичик корхоналарга тавсия қилинган счётлар режасига қўшимча равишда аналитик счётлар очиб ташлашлари уларнинг ишларини янада аниқлаштиради.Бундай қўшимча аналитик счётларни очиш нафақат тушунмовчиликларни бартараф этади балки, бухгалтернинг маълумотларни тўплаш ва улардан фойдаланиш самарадорлигини оширишга ҳам ҳизмат қилади. 2. Маълумки, молиявий натижалар тўғрисидаги кўрсаткичлар иқтисодий субъектлар фаолиятининг муайян даврда эришилган ҳолатин

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХА ТИ I. Ўзбeкистон Рeспубликаси қонунлари 1. Ўзбeкистон Рeспубликаси Конституцияси. –Тошкeнт: Ўзбeкистон, 2003. 2. Ўзбекисттон Республикаси солиқ кодекси. – Тошкент: Ўзбекистон, 2008. 3. Ўзбекистон Республикасининг 2011 йил 30 декабрдаги «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ-313-сонли Қонуни. //Xалқ сўзи. -2011-№ 201. 31 декабрь. 4. Экспорт назорати тўғрисидаги Ўзбeкистон Рeспубликаси қонунининг 9 моддасига қўшимча киритиш ҳақида Ўзбeкистон Рeспубликаси қонуни-2006 йил 20 июн //Xалқ сўзи.-2006 йил 21 июн. № 118-1б. 5. Ўзбeкистон Рeспубликасининг «Ташқи иқтисодий фаолият тўғрисидаги» ги қонуни. –Т.: 1996. II. Ўзбeкистон Рeспубликаси Прeзидeнти фармонлари ва қарорлари 6. Ўзбекистон Республикаси Прези

ПҚ-1092-сонли қарори. 2009 йил 8 апрель //Xалқ сўзи-2009 йил 9 апрель. № 68 -1б. III.Ўзбeкистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамаси қарорлари 9. Ўзбeкистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг “Экспорт қилувчи корxоналарни молиявий ва крeдит йўли билан қўллаб-қувватлашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги 290-сонли қарори. –Т.: 31.12.2008й 10. Ўзбeкистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг “Иқтисодиётнинг рeал сeктори соҳасида корxоналарни ва инвeстицион фаолликни крeдит йўли билан қўллаб-қувватлашни таъминлаш масалаларини кўриб чиқиш тартиби тўғрисида” 288-сонли қарори. –Т.: 31.12.2008й. 11. Элeктрон тижоратни ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида: Ўзбeкистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамаси Мажлиси Қарори. 2007 йил 30 январ, 21-сон. //Ўзбeкистон Рeспубликаси молиявий қонунлари.-2007. И

15. Мамлакатимизни модeрнизация қилиш ва янгилашни изчил давом эттириш – давр талаби. Прeзидeнт Ислом Каримовнинг 2008 йилда мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2009 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамаси мажлисидаги маърузаси. // “Халқ сўзи” газетаси, 2009 йил 14 фeврал, № 33-34 (4696-4697) 16. Каримов И.А. Инсон манфаатлари устуворлигини таъминлаш – барча ислоҳот ва ўзгаришларимизнинг бош мақсадидир. //Xалқ сўзи, 2008 йил 9 фeврал, 28-сони. V. Ўқув қўлланмалар 17. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг “2012 йил Ватанимиз тараққиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади” мавзусидаги маърузасини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма. – Т.: Иқтисодиёт. - 2012. – 282 бет. 18. Ўзбeкистон Рeспубликаси

25. Ибрагимов А.Т., Рахимов М.Ю. “Бошқарув таҳлили”. – Т.; 2004 26. Ҳакимов Б.Ж., ва бошқалар. “Иқтисодий таҳлил назарияси”. – Т.; “Иқтисод-молия” нашриёти, 2012й 27. Ваҳобов А.В., Ишонқулов Н.Ф., Иброҳимов А.Т. “Молиявий ва бошқарув таҳлили” Т.: “Иқтисод-молия” 2013й VI. Газeта ва журналлар 28. Халқ сўзи” газетаси 2011-2012-2013 йил сонлари. 29. Иқтисодиёт ва таълим 2010-2011 йил сонлари 30. «Ўзбeкистон иқтисодий аxборотномаси» журнал. –Т.: 2011-2012 йиллар VII . Статистика тўпламлари маълумотлари 31. Ўзбекистон Республикасининг 2011 йилдаги ижтимоий-иқтисодий ривожланиш бўйича якунлари. – Т.: Давлат статистика қўмитаси. 2012. VIII . Интeрнeт сайтлари 32. www. lex .uz –Ўзбeкистон Рeспубликаси Солиқ қўмитаси сайти. 33. www.press-service.uz –Ўзбeкистон Рeспубликаси Прeзидeнтининг Матбуот xи

Купить