Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 9500UZS
Hajmi 66.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 28 Oktyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Iqtisodiyot

Sotuvchi

Ravshan

Ro'yxatga olish sanasi 28 Oktyabr 2026

0 Sotish

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyalashtirish

Sotib olish
MAVZU:  KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNI
MOLIYALASHTIRISH
Kirish
1. Kichik   biznes   va   xususiy   tadbirkorlikni   moliyalashtirishning   iqtisodiy
mohiyati va mazmuni
2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda xorijiy
mamlakatlar tajribasi
3. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni  moliyalashtirishni rivojlantrirish
Xulosa
1 Kirish
Kichik   biznes   bozor   iqtisodiyotining   faolligi   va   moslashuvchanligini
ta’minlovchi   muhim   qatlam   hisoblanadi.   Uning   rivojlanishi   iqtisodiy   o‘sish
sur’atlari va YAIM tarkibiga ta’sir ko‘rsatish bilan birga, bandlikni kengaytirish
va   yangi   mahsulot   hamda   xizmatlarni   bozorga   olib   chiqishga   yordam   beradi.
Rivojlangan   mamlakatlarda   kichik   biznes   hissasining   YAIMda   40–60   foiz
atrofida ekani ushbu sektorning makroiqtisodiy ahamiyatini ko‘rsatadi. Demak,
kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   faqat   alohida   korxonalar   manfaatiga   emas,
balki raqobat va iqtisodiy faollikning umumiy darajasiga ham daxldordir.
Barqaror   iqtisodiy   rivojlanish   uchun   tadbirkorlik   subyektlari   faoliyat
ko‘rsatadigan   institutsional   muhitning   samarali   bo‘lishi   zarur.   Tadbirkorlik
shaxsiy   tashabbus,   mustaqil   xo‘jalik   qarorlari   va   mulkiy   javobgarlik   asosida
daromad   yaratishga   qaratilgan   faoliyatdir.   Qonunchilikda   ruxsat   etilgan   savdo,
vositachilik,   maslahat   xizmatlari,   qimmatli   qog‘ozlar   bilan   operatsiyalar   va
boshqa   yo‘nalishlar   ushbu   faoliyatning   tarkibiy   qismlari   bo‘lishi   mumkin.
Kichik biznesni  rivojlantirishda  huquqiy sharoitlar bilan bir  qatorda, moliyaviy
resurslarga kirish imkoniyati ham muhimdir.
Tadbirkorlikning iqtisodiy mazmuni daromad olish bilan cheklanmaydi: u
bozor   ehtiyojlariga   javob   berish,   bandlikni   yaratish   va   ishlab   chiqarish
salohiyatini kengaytirish orqali ijtimoiy vazifalarni ham bajaradi. O‘zbekistonda
kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   siyosatida   eksport   imkoniyatlarini
kuchaytirishga   ham   alohida   urg‘u   berilgan.   Jumladan,   eksport   hajmini   kamida
1,5   mlrd   AQSh   dollariga   yetkazish   vazifasi   belgilangan.   Ushbu   maqsad
moliyalashtirish   vositalarini   korxonalarning   ishlab   chiqarish   va   tashqi   bozorga
chiqish ehtiyojlariga moslashtirish zaruratini kuchaytiradi.
Kichik   biznesning   ahamiyati   iqtisodiy   ko‘rsatkichlar   bilangina
o‘lchanmaydi.   Mazkur   sektor   yangi   ish   o‘rinlarini   yaratish,   daromad
manbalarini   diversifikatsiya   qilish   va   mahalliy   tashabbuslarni   iqtisodiy
faoliyatga aylantirish orqali ijtimoiy barqarorlikka ham hissa qo‘shadi. Shu bois
2 kichik   tadbirkorlikni   rivojlantirish   va   uning   uzoq   muddatli   moliyaviy
imkoniyatlarini mustahkamlash bozor iqtisodiyotining ustuvor vazifalaridan biri
sifatida qaraladi.
Jahon   moliya   bozorlaridagi   tebranishlar   va   iqtisodiy   noaniqliklar   bank
krediti   singari   an’anaviy   moliyalashtirish   manbalarining   barcha   tadbirkorlar
ehtiyojini to‘liq qondira olmasligini ko‘rsatmoqda. Bunday vaziyatda korxonalar
uchun   qo‘shimcha   moliyaviy   kanallarni   shakllantirish,   mavjud   instrumentlarni
moslashtirish   va   innovatsion   yechimlardan   foydalanish   muhim   bo‘ladi.
Moliyalashtirish   manbalari   xilma-xil   bo‘lsa,   korxona   bitta   kanalga   haddan
tashqari qaram bo‘lib qolmaydi.
Moliya   iqtisodiy   jarayonlarda   qiymat   va   pul   oqimlarining   shakllanishi,
taqsimlanishi   hamda   qayta   taqsimlanishini   ifodalaydi.   Uning   tarkibiga   davlat
budjeti, kredit-moliya institutlari, xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyasi va
investitsiya   jarayonlari   kiradi.   Moliyaviy   resurslar   esa   korxona   yoki   tashkilot
tasarrufida bo‘lgan pul mablag‘lari va moliyaviy aktivlar majmuasini anglatadi.
Ularning   tarkibi   va   foydalanish   tartibi   ishlab   chiqarishning   uzluksizligi   hamda
kengayishi uchun muhim shart hisoblanadi.
Moliyaviy   faoliyat   ishlab   chiqarish,   taqsimot   va   iste’mol   jarayonlarini
moliyaviy   resurslar   bilan   bog‘laydi.   Innovatsion   iqtisodiyot   sharoitida   kichik
biznesning   ehtiyojlari   nafaqat   mablag‘   hajmi,   balki   moliyalashtirish   tezligi,
shartlarning   moslashuvchanligi   va   kapital   qiymati   bilan   ham   belgilanadi.   Shu
sababli   mavjud   resurslarni   boshqarish   bilan   birga,   ularni   jalb   etishning   yangi
mexanizmlarini rivojlantirish talab etiladi.
Kichik va o‘rta korxonalar bandlikni ta’minlash bilan birga, sanoat ishlab
chiqarishi   va   xizmatlar   bozorida   raqobatni   kuchaytiradi.   Ularning   moliyaviy
holati, investitsiya ehtiyoji va boshqaruv xususiyatlarini o‘rganish tadbirkorlikni
qo‘llab-quvvatlash   siyosatining  aniq   yo‘nalishlarini  belgilashga   yordam   beradi.
Shu   bois   kichik   biznesning   faoliyat   xususiyatlari   va   moliyaviy   ehtiyojlariga
bag‘ishlangan tadqiqotlar amaliy ahamiyatga ega.
3 Kichik   biznesni   tasniflash   bo‘yicha   turli   mamlakatlarda   yagona   mezon
qo‘llanilmaydi.   Korxonalar   o‘lchami,   xodimlar   soni,   yillik   aylanma,   aktivlar
qiymati va tarmoq xususiyatlari mamlakatlar kesimida farqlanishi mumkin. Shu
sababli   xalqaro   tajribani   qiyoslashda   faqat   nomlanishlarga   emas,   balki   har   bir
mamlakatda   qo‘llanadigan   aniq   mezonlar   va   iqtisodiy   sharoitlarga   ham   e’tibor
qaratish zarur.
Kichik biznesning  tashqi  va ichki  muhitdagi  o‘zgarishlarga  tez moslasha
olishi   uni   iqtisodiy   tizimning   muhim   tarkibiy   qismiga   aylantiradi.   Ushbu
moslashuvchanlikdan   samarali   foydalanish   korxonaning   bozor   talabiga   javob
berishiga,   resurslarni   tejashiga   va   yangi   texnologiyalarni   o‘zlashtirishiga
bog‘liq.   Shu   nuqtayi   nazardan   moliyalashtirish   muammolarini   tahlil   qilishda
kapital manbalari, kredit shartlari, pul oqimi va innovatsion faoliyat o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlikni hisobga olish kerak.
4. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni  moliyalashtirishning
iqtisodiy mohiyati va mazmuni
Moliyalashtirish   deganda   korxonaning   joriy   faoliyatini   yuritish,   ishlab
chiqarishni davom  ettirish va rivojlanish rejalarini amalga oshirish uchun zarur
pul resurslarini shakllantirish jarayoni tushuniladi. Mablag‘larning yetarli va o‘z
vaqtida   mavjud   bo‘lishi   korxonaga   xarajatlarni   qoplash,   mahsulot   hajmini
oshirish va bozor raqobatida o‘z mavqeini saqlash imkonini beradi.
Kichik   biznesning   moliyaviy   ta’minoti   ichki   imkoniyatlar   hamda
tashqaridan   jalb   qilinadigan   resurslarning   birikmasidan   tarkib   topadi.   Ichki
manbalarga   taqsimlanmagan   foyda,   amortizatsiya   mablag‘lari   va   mulkdorlar
hissasi kiradi; tashqi manbalar esa bank krediti, investitsiya, davlat dasturlari va
boshqa   moliyaviy   tashkilotlar   resurslaridan   shakllanadi   (1-rasm).   Manbalar
tanlovi korxonaning hajmi, pul oqimlari, risk darajasi  va loyihaning muddatiga
mos kelishi lozim.
4 Resurslarni   boshqarish   moliyalashtirish   ehtiyojini   oldindan   hisoblashdan
boshlanadi.   Keyingi   bosqichda   manbalar   qiyoslanadi,   xarajat   va   ta’minot
shartlari   baholanadi   hamda   pul   oqimlarining   uzluksizligi   nazorat   qilinadi.
Samarali boshqaruv resurs taqchilligini erta aniqlash, moliyalashtirish qiymatini
kamaytirish va mavjud mablag‘lardan ko‘proq natija olish imkonini beradi.
Korxonaning   ichki   moliyaviy   manbalari   uning   o‘z   kapitali   va   xo‘jalik
faoliyatidan shakllangan resurslarga tayanadi. Bularga ustav kapitaliga kiritilgan
mablag‘lar,   olingan   foyda,   amortizatsiya   ajratmalari   hamda   qo‘shimcha
moliyaviy   badallar   kiradi.   Ichki   manbalardan   foydalanish   qarz   yukini
oshirmaydi, biroq ularning hajmi korxona daromadi va to‘plangan kapital bilan
cheklanadi.
Foyda   kichik   biznesning   rivojlanishini   moliyalashtirishda   asosiy   ichki
manbalardan biridir. U soliq va boshqa majburiy to‘lovlar, kredit qarzlari hamda
joriy   ehtiyojlar   qoplanganidan   keyin   biznesni   kengaytirish   yoki   korxona
zaxirasini   ko‘paytirishga   yo‘naltirilishi   mumkin.   Amortizatsiya   mablag‘lari
asosiy   vositalarni   ta’mirlash,   yangilash,   modernizatsiya   qilish   va   ishlab
chiqarish quvvatini tiklash uchun xizmat qiladi.
Korxonaning   barqaror   rivojlanishi   mavjud   pul   mablag‘lari   bilan   birga,
ularni   qachon   va   qanday   maqsadda   jalb   etish   imkoniyatiga   ham   bog‘liq.   Shu
ma’noda   moliyaviy   faoliyat   tushunchasini   daromad   yoki   xarajatlar   yig‘indisi
sifatida   emas,   balki   moliyaviy   resurslarni   shakllantirish,   taqsimlash,   nazorat
qilish   va   ulardan   maqsadli   foydalanish   jarayonlari   majmui   sifatida   ko‘rish
maqsadga muvofiqdir.
Tadbirkorlik   korxona   imkoniyatlarini   kengaytirish,   yangi   bozor
segmentlarini   izlash   va   daromad   olishning   yangi   yo‘llarini   sinab   ko‘rish   bilan
bog‘liq.   Bu   jarayonda   tashabbuskorlik   bilan   bir   qatorda,   tavakkalchilikni
baholash   va   mavjud   resurslarni   maqsadli   safarbar   etish   ham   talab   qilinadi.
Innovatsion   yechimlar   aynan   shu   imkoniyatlarni   yangi   mahsulot,   xizmat   yoki
boshqaruv yondashuviga aylantirishda namoyon bo‘ladi.
5 Innovatsion   ruhdagi   korxonalar   bozor   o‘zgarishlarini   oldindan   sezish,
yangi mahsulotlarni sinovdan o‘tkazish va faoliyat usullarini yangilashga moyil
bo‘ladi.   Bunday   tashkilotlarda   tashabbus,   faol   harakat   va   asoslangan   riskni
qabul qilish muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Natijada korxona tashqi muhitga
moslashib, yangi raqobat ustunliklarini shakllantirishi mumkin.
Tadbirkorlik   yondashuvi   kapitalizatsiya   qilinishi   natijasida   korxonalar
biznes hamkorlar bilan qo‘shma loyihalarni amalga oshirishga ko‘proq intiladi.
Hamkorlik   asosida   jalb   etilgan   resurslar   esa   yangi   mahsulotlarni   yaratish,
innovatsion   yechimlarni   ishlab   chiqish   hamda   bozorda   raqobatbardoshlikni
oshirish imkoniyatlarini kengaytiradi 1
. Natijada, firmalar ichida ishlab chiqilgan
mahsulotlar raqobatbardoshlikni  oshiradi.
Kichik   biznes   iqtisodiy   o‘sishni   qo‘llab-quvvatlash,   aholini   ish   bilan
ta’minlash  va daromad manbalarini  kengaytirishda  muhim  vazifani  bajaradi.  U
bozor   talabiga   moslashuvchan   ishlab   chiqarishni   rivojlantirish   va   mahalliy
tashabbuslarni   iqtisodiy   faoliyatga   aylantirish   uchun   sharoit   yaratadi.   Shu
sababli   kichik   tadbirkorlikning   barqaror   ishlashi   mamlakat   taraqqiyotining
muhim omillaridan biri hisoblanadi.
So‘nggi   yillardagi   islohotlar   tadbirkorlik   subyektlari   uchun   huquqiy   va
ma’muriy sharoitlarni yaxshilashga qaratildi. Ro‘yxatdan o‘tish, ruxsat olish va
boshqa   tashkiliy   jarayonlarni   soddalashtirish   biznes   boshlashdagi   xarajatlarni
kamaytirish hamda korxonalarning faoliyatga tezroq kirishishiga yordam beradi.
Mazkur choralarning samarasi faqat normativ talablar bilan emas, balki ularning
amaliyotda bir xil qo‘llanishi bilan ham belgilanadi.
Shuningdek, hududiy boshqaruv tizimida ham muhim o‘zgarishlar amalga
oshirildi. Jumladan, viloyat, tuman va shahar hokimlari hamda ularning birinchi
o‘rinbosarlari   faoliyatini   baholashda   yangi   yondashuv   joriy   etildi.   Ushbu
tizimga   ko‘ra,   ularning   samaradorligi   hududda   yangi   tashkil   etilgan   yoki
faoliyati   tiklangan   kichik   korxonalar   soni,   shuningdek   yaratilgan   yangi   ish
1
 Saiful Bahri Mohd Kamal, Dahlia Zawawi, Dahlan Abdullah. Entrepreneurial Orientation for Small and Medium Travel Agencies in Malaysia. Procedia
Economics and Finance. Vol. 37, 2016, Pages 115 – 120. (https://www.scopus.com).
6 o‘rinlari   miqdori   asosida   baholanadi.   Bu   esa   mahalliy   boshqaruv   organlarini
tadbirkorlikni rivojlantirishga yanada faol jalb etish va ularni rag‘batlantirishga
xizmat qiladi 2
. 
Islohotlarni hududlarda izchil joriy etish uchun markaziy idoralar bilan bir
qatorda  mahalliy  boshqaruv organlari  va  tegishli   vazirliklarning vazifalari   ham
muvofiqlashtiriladi.   Tadbirkorlikni   qo‘llab-quvvatlash,   huquqiy   himoyani
mustahkamlash   va   ma’muriy   amaliyotni   yaxshilash   bo‘yicha   mas’uliyatning
aniq belgilanishi ishbilarmonlik muhitining barqarorligiga xizmat qiladi.
Mustaqillikning   dastlabki   bosqichlaridanoq   O‘zbekistonda   kichik   biznes
faoliyatining   tashkiliy   va   huquqiy   poydevorini   shakllantirishga   e’tibor
qaratilgan.   Ushbu   poydevor   bozor   munosabatlariga   o‘tish,   xususiy   tashabbusni
rivojlantirish   va   korxonalar   faoliyatini   qonuniy   asosda   yuritish   uchun   zarur
sharoit yaratdi.
Tadbirkorlik faoliyati bevosita tadbirkorlik subyektlari tomonidan amalga
oshiriladi.   O‘zbekistonda   tadbirkorlik   subyektlarini   tashkil   etish,   ularning
faoliyat   yuritishi,   qayta   tashkil   etilishi   va   tugatilishining   huquqiy,   iqtisodiy
hamda   ijtimoiy   asoslari   amaldagi   qonunchilik   bilan  tartibga   solinadi.   Xususan,
ushbu   munosabatlar   O‘zbekiston   Respublikasining   “Korxonalar   to‘g‘risida”gi
qonuni   asosida   tartibga   solinib,   unda   korxonalar   faoliyatining   umumiy
prinsiplari va mexanizmlari belgilab berilgan 3
.
Yakka   tartibdagi   tadbirkorlik   kichik   biznesning   nisbatan   sodda   tashkiliy
shakllaridan   biri   bo‘lib,   ko‘pincha   kichik   hajmdagi   mustaqil   xo‘jalik   faoliyati
bilan bog‘liq. Ushbu shaklning huquqiy rejimi ro‘yxatdan o‘tish, soliqqa tortish
va   hisobot   berish   talablarini   belgilaydi.   Yakka   tartibda   ishlash   ayrim   hollarda
yuridik   shaxs   tuzmasdan   faoliyat   yuritish   imkonini   bersa-da,   u   ham   amaldagi
qonunchilikdagi majburiyatlar doirasida amalga oshiriladi.
Ijtimoiy   yo‘naltirilgan   bozor   iqtisodiyotini   shakllantirishda   kichik
biznesning   o‘rni   katta.   Buning   uchun   faqat   korxonalar   sonini   oshirish   emas,
2
 https://www.gazeta.uz/
3
https://hujjat24.uz/qonunlar
7 balki   ularning   ishlashi   uchun   zarur   huquqiy   baza,   bozor   infratuzilmasi   va
moliyaviy   xizmatlarni   rivojlantirish   zarur.   Mazkur   sharoitlar   tadbirkorlik
tashabbuslarini   amaldagi   loyihalarga   aylantirish   va   korxonalarni   barqaror
faoliyatga olib chiqishda muhim omil bo‘ladi.
Kichik   korxonalar   sanoat,   mashinasozlik,   iste’mol   tovarlari   ishlab
chiqarish,   qishloq   xo‘jaligi,   oziq-ovqat   sanoati,   turizm   va   xizmatlar   kabi   turli
yo‘nalishlarda   faoliyat   yuritadi.   Tarmoqlar   kesimida   ularning   vazifalari   farq
qilsa-da,   barchasi   mahalliy   talabni   qondirish,   bozor   taklifini   ko‘paytirish   va
iqtisodiy faollikni kuchaytirishga hissa qo‘shadi.
Milliy   tajriba   kichik   biznesning   qisqa   va   o‘rta   muddatli   iqtisodiy
vazifalarni   bajarishdagi   ahamiyatini   tasdiqlaydi.   Bunday   korxonalar   ishlab
chiqarish   va   xizmat   ko‘rsatish   bozoriga   tez   kirishi   mumkin,   biroq   ularning
o‘sishi   mablag‘   manbalari,   boshqaruv   sifati   va   tashqi   muhitga   moslashish
qobiliyatiga   bog‘liq.   Shu   sababli   rivojlanish   natijalarini   moliyaviy   sharoitlar
bilan birga baholash lozim.
Kichik   tadbirkorlik   ichki   bozorni   tovar   va   xizmatlar   bilan   to‘ldiradi,
ishchi   kuchidan   foydalanish   imkoniyatini   kengaytiradi   hamda   oilalar
daromadlarini   shakllantirishga   yordam   beradi.   Shuningdek,   u   mulkdorlar
qatlamining   kengayishiga   va   hududlarda   iqtisodiy   tashabbuslarning   paydo
bo‘lishiga   zamin   yaratadi.   Mazkur   ta’sirlarning   kuchayishi   korxonalar
faoliyatining uzluksizligi va moliyaviy barqarorligiga bevosita bog‘liq.
Kichik   biznesning   iqtisodiy   vazifalarini   bir   necha   yo‘nalishda   ko‘rish
mumkin:   YAIM   hajmi   va   tarkibini   shakllantirish,   bandlik   va   daromadlarni
qo‘llab-quvvatlash,   budjet   tushumlariga   hissa   qo‘shish,   tashqi   iqtisodiy
aloqalarni   rivojlantirish   hamda   mavjud   resurslardan   tejamkor   foydalanish.
Zamonaviy   texnologiyalarni   joriy   etish   mehnat   unumdorligini   oshirishga
yordam beradi. Shuning uchun innovatsion moliyalashtirishni baholashda uning
ishlab chiqarish va ijtimoiy natijalar bilan aloqasini ham hisobga olish zarur.
8 5. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda
xorijiy mamlakatlar tajribasi
Xorijiy  mamlakatlar  tajribasi  kichik  biznesni   rivojlantirishda  innovatsion
moliyalashtirish   instrumentlari   muhimligini   ko‘rsatadi.   Biroq   turli   davlatlarda
“kichik   biznes”   tushunchasining   huquqiy   chegaralari   bir   xil   emas.   Tasniflash
mezonlari   iqtisodiyotning   tarkibi,   korxonalar   o‘lchami   va   institutsional
amaliyotdan   kelib   chiqib   shakllanadi,   shu   bois   xorijiy   tajriba   milliy   sharoitga
moslashtirib tahlil qilinishi kerak.
Kichik   biznes   subyektlarini   ajratishda   odatda   bir   nechta   ko‘rsatkich
birgalikda   ko‘rib   chiqiladi.   Xodimlar   soni,   yillik   aylanma,   aktivlar   hajmi   yoki
kapital   miqdori   shular   jumlasidandir.   Muayyan   mamlakatda   qaysi   mezonga
ustuvorlik   berilishi   uning   iqtisodiy   tuzilishi   va   tartibga   solish   amaliyotiga
bog‘liq bo‘ladi.
Mamlakatlar   kesimida   tasniflash   usullari   farqlanadi:   ayrim   Yevropa
davlatlari   va   Kanadada   yillik   aylanma   muhim   ko‘rsatkichlardan   biri   bo‘lsa,
Yaponiyada   ustav   kapitali   mezon   sifatida   qo‘llanadi;   AQShda   esa   kichik
biznesni   belgilashda   daromad   mezonlariga   ham   tayaniladi.   Ba’zi   tizimlarda
xodimlar   soni   hal   qiluvchi   chegaralardan   biri   hisoblanadi.   Shu   sababli   xalqaro
qiyoslashda har bir davlat qo‘llayotgan metodikani aniqlashtirish zarur.
Kichik   biznesning   iqtisodiyotdagi   ulushi   mamlakatlar   kesimida   sezilarli
farqlanadi.   Masalan,   Rossiyada   kichik   va   o‘rta   biznesning   yalpi   ichki
mahsulotdagi   ulushi   taxminan   20   foizni   tashkil   etsa,   Yevropa   Ittifoqi
mamlakatlarida ushbu ko‘rsatkich 65 foizdan ortiq darajada qayd etilgan. Bu esa
kichik   biznesning   rivojlangan   iqtisodiyotlarda   muhim   iqtisodiy   tayanch
ekanligini ko‘rsatadi  4
. 
Qiyosiy   tajriba   kichik   biznesni   rivojlantirishda   mos   tasnif   mezonlari,
innovatsion   kapital   manbalari   va   samarali   institutsional   muhit   birgalikda
ahamiyat   kasb   etishini   ko‘rsatadi.   Moliyalashtirish   tizimi   korxonaning   hajmi,
4
 The U.S. Census Bureau http://www.census.gov/epcd/www/smallbus.
9 yoshi  va risk profiliga moslashsa,  yordam vositalaridan foydalanish imkoniyati
kengayadi. Shu bois xorijiy amaliyotni milliy iqtisodiyotning tarkibi va moliya
bozorining rivojlanish darajasi bilan bog‘liq holda baholash lozim.
Rivojlangan   mamlakatlarda   innovatsiyalar   uchun   mablag‘   davlat   va
xususiy manbalardan birgalikda jalb etiladi. Davlat dasturlari yuqori riskli yoki
uzoq   muddat   talab   qiladigan   izlanishlarni   rag‘batlantirishi   mumkin,   xususiy
investorlar   esa   tijorat   salohiyati   mavjud   loyihalarga   kapital   yo‘naltiradi.   Shu
tariqa,   moliyalashtirish   manbalarining   diversifikatsiyasi   innovatsion   g‘oyani
amaliy mahsulotga aylantirish imkoniyatlarini oshiradi.
Innovatsion   faoliyatni   ta’minlashda   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   moliyalashtirish,
kredit, subsidiya, investitsiya va sug‘urta kabi instrumentlar qo‘llanadi. Ularning
har biri turli vazifani bajaradi: kredit pul oqimini vaqtincha to‘ldiradi, subsidiya
xarajatlarning bir qismini qoplaydi, investitsiya esa kapital evaziga daromad va
riskni taqsimlaydi. Shu sababli instrument tanlash loyihaning bosqichi, daromad
keltirish muddati va tavakkalchilik darajasiga mos bo‘lishi kerak.
Kichik   biznesga   ko‘mak   turli   kanallar   orqali   amalga   oshiriladi.   Davlat
byudjeti   hisobidan   maqsadli   dasturlarni   moliyalashtirish,   davlat-xususiy
sheriklik   orqali   xususiy   kapitalni   jalb   qilish   va   mustaqil   moliya   institutlari
xizmatlarini   rivojlantirish   shular   jumlasidandir.   Bunday   mexanizmlar   o‘zaro
muvofiqlashtirilsa,   qo‘llab-quvvatlash   faqat   kredit   berish   bilan   cheklanmay,
maslahat, infratuzilma va texnologik imkoniyatlarni ham qamrab oladi.
Rossiya   tajribasida   kichik   biznes   uchun   bevosita   va   bilvosita
moliyalashtirish   shakllari   qo‘llanadi.   Birinchi   holatda   davlat   moliyaviy
ko‘makni   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   taqdim   etishi   mumkin;   ikkinchi   holatda   esa   tijorat
banklari,   mikromoliya   tashkilotlari,   lizing   va   sug‘urta   kompaniyalari   hamda
xalqaro   moliya   institutlari   ishtirok   etadi.   Har   bir   modelning   samarasi
resurslarning   narxi,   tanlov   mezonlari   va   tadbirkorning   kreditga   layoqatliligini
baholash sifatiga bog‘liq.
10 Innovatsion   loyihalar   turli   manbalar   orqali   moliyalashtirilishi   mumkin:
davlat   va   nobyudjet   jamg‘armalari,   bank-kredit   tizimi,   sug‘urta   resurslari,
xalqaro   kreditlar   hamda   ichki   va   xorijiy   qarz   mablag‘lari.   Bu   resurslar   grant,
kredit   liniyasi,   kafolat   yoki   maxsus   dastur   shaklida   korxonalarga   yetkazilishi
mumkin. Moliyalashtirish usulini tanlashda kapital qiymati bilan birga, qaytarish
muddati va nazorat talablari ham hisobga olinishi kerak.
Shu   bilan   birga,   Rossiyada   innovatsion   faoliyatni   moliyalashtirishda
venchur   kapital   mexanizmlarini   rivojlantirish   hali   dastlabki   bosqichda   ekanligi
kuzatiladi.   Natijada   kichik   biznesning   innovatsion   faolligi   rivojlangan
davlatlarga nisbatan  past   darajada  qolmoqda.  Xususan,  bu  ko‘rsatkich  Chexiya
va   Estoniyaga   nisbatan   taxminan   40   foizga,   Fransiya   va   Italiyaga   nisbatan   50
foizga,   Belgiya   va   Daniyaga   nisbatan   60   foizga,   Germaniyaga   nisbatan   esa   70
foizga past ekanligi qayd etiladi 5
.
Xorijiy   tajribaning   asosiy   saboqlaridan   biri   —   kichik   biznesga   yordam
beruvchi   mexanizmlarni   yagona   tizim   sifatida   ko‘rish   zarurligidir.   Imtiyozli
kredit,   davlat   kafolati,   investor   mablag‘i   va   tadbirkorlik   infratuzilmasi   o‘zaro
to‘ldiruvchi   vositalar   bo‘lishi   mumkin.   Yevropa   mamlakatlarida   ayrim
mexanizmlarning   1970-yillardan   beri   qo‘llanayotgani   ularning   institutsional
jihatdan   bosqichma-bosqich   shakllanganini   ko‘rsatadi.   Biroq   xorijiy   tajribani
ko‘chirib   olish   emas,   balki   milliy   moliya   bozori   va   biznes   tuzilmasiga
moslashtirish muhimdir.
Yevropa   Ittifoqida   kichik   biznesning   innovatsion   loyihalariga   ko‘mak
berishda   maxsus   jamg‘armalar   va   mintaqaviy   dasturlar   muhim   o‘rin   tutadi.
Jumladan,   Mintaqaviy   rivojlanish   jamg‘armasi   hamda   Ijtimoiy   jamg‘arma
resurslari  iqtisodiy  va ijtimoiy natijalarga yo‘naltirilgan  tashabbuslarni  qo‘llab-
quvvatlashda   ishtirok   etadi.   Ushbu   tajriba   milliy   sharoitda   ham
moliyalashtirishni   hududiy   ehtiyojlar   va   ijtimoiy   ta’sir   bilan   uyg‘unlashtirish
zarurligini ko‘rsatadi.
5
 The U.S. Census Bureau http://www.census.gov/epcd/www/smallbus.
11 Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiyada har 1000 nafar aholiga o‘rtacha
9   nafar   tadbirkor   to‘g‘ri   kelsa,   Yevropa   Ittifoqi   mamlakatlarida   bu   ko‘rsatkich
qariyb   30   nafarni   tashkil   etadi.   Shuningdek,   Rossiyada   kichik   biznesning
korxonalar   umumiy   sonidagi   ulushi   30   foiz   atrofida   bo‘lsa,   Yevropa   Ittifoqida
ushbu ko‘rsatkich 90 foizga yaqin.
Rossiya   tajribasida   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   subsidiyalar,
imtiyozlar,   kredit   dasturlari   va   normativ-huquqiy   mexanizmlar   orqali   amalga
oshiriladi. Xususan,  davlat  dasturlari  doirasida  rivojlanish institutlari, jumladan
taraqqiyot   banklari   orqali   kichik   biznesni   moliyalashtirish   tizimi   yo‘lga
qo‘yilgan.   Mintaqaviy   banklar   bilan   hamkorlikda   kichik   biznesni   qo‘llab-
quvvatlash   uchun   sezilarli   miqdorda   mablag‘lar   ajratilib,   ularning   katta   qismi
federal   darajadagi   yordam   hisobiga   qoplanadi.   Shu   bilan   birga,   mikromoliya
tashkilotlari,   grant   dasturlari   va   kreditlash   tizimi   orqali   ham   kichik   biznes
subyektlari moliyaviy qo‘llab-quvvatlanadi.
Amaliyotda   kichik   biznes   subyektlari   uchun   turli   miqdorlarda   moliyaviy
yordam   shakllari   mavjud   bo‘lib,   ular   tadbirkorlik   loyihalarining   yo‘nalishi   va
ko‘lamiga   qarab   farqlanadi.   Jumladan,   kichik   miqdordagi   kreditlar,   grantlar,
innovatsion   loyihalar   uchun   yirikroq   moliyalashtirish   hamda   ustuvor
tarmoqlarda   faoliyat   yurituvchi   subyektlar   uchun   maxsus   imtiyozli   kreditlar
ajratiladi.   Bundan   tashqari,   ayrim   sohalarda   kredit   foiz   stavkalarining   ma’lum
qismi davlat tomonidan qoplab beriladi.
Ko‘pgina   rivojlangan   mamlakatlarda   nomoddiy   aktivlarni   kapitalizatsiya
qilish   va   amortizatsiya   qilish   mexanizmlari   ham   keng   qo‘llaniladi.   Masalan,
AQShda   nomoddiy   aktivlar   uzoq   muddat   davomida   amortizatsiya   qilinadi,   bu
esa   innovatsion   faoliyatni   rag‘batlantirishga   xizmat   qiladi.   Biroq   ayrim
mamlakatlarda,   xususan   Rossiyada   nomoddiy   aktivlarning   ulushi   past   bo‘lib,
intellektual mulkni iqtisodiy aylanmaga jalb etish darajasi yetarli emas.
Intellektual   mulkni   tijoratlashtirish   borasida   Xitoy   tajribasi   alohida
e’tiborga loyiqdir. So‘nggi yillarda ushbu mamlakatda texnoparklar, innovatsion
12 markazlar va ilmiy ishlanmalarni qo‘llab-quvvatlash tizimi jadal rivojlanib, yirik
investitsiyalar jalb etilmoqda. Natijada patentlar soni va innovatsion mahsulotlar
ulushi   keskin   oshgan.   Bu   esa   davlat   tomonidan   ishlab   chiqilgan   innovatsion
strategiyaning samaradorligini ko‘rsatadi.
AQShda kichik biznesning innovatsion faoliyatini moliyalashtirish tizimi
yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, bunda innovatsion ishlanmalarning iqtisodiy
samaradorligi   yirik   korxonalarga   nisbatan   ancha   yuqori   hisoblanadi.   Kichik
biznes   subyektlari   tomonidan   yangi   mahsulot   va   xizmatlarning   sezilarli   qismi
ishlab   chiqiladi.   Shu   bois   davlat   tomonidan   maxsus   dasturlar   ishlab   chiqilib,
kichik   biznesning   innovatsion   tadqiqotlarini   qo‘llab-quvvatlash   hamda
texnologiyalar   transferini   rivojlantirishga   alohida   e’tibor   qaratiladi.   Ushbu
dasturlar   orqali   innovatsion   loyihalar   ikki   bosqichda   moliyalashtirilib,   ularga
xususiy kapitalni jalb etish ham rag‘batlantiriladi.
AQShda   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlovchi   maxsus   davlat   instituti   —
Kichik   biznes   ma’muriyati   faoliyat   yuritadi.   Ushbu   tashkilot   kafolatli   kreditlar
berish,  subsidiyalar  ajratish,  investitsiyalarni  jalb etishga  ko‘maklashish  hamda
moliyaviy   resurslardan   samarali   foydalanish   uchun   zarur   sharoitlarni   yaratish
orqali   kichik   biznes   rivojiga   hissa   qo‘shadi.   Shuningdek,   kreditlarning
ikkilamchi   bozori,   investitsiya   kompaniyalari   va   turli   rivojlantirish   institutlari
vositasida   kichik   biznes   subyektlariga   keng   ko‘lamli   moliyaviy   yordam
ko‘rsatiladi.
Umuman olganda, rivojlangan davlatlar tajribasi kichik biznesni samarali
rivojlantirish   uchun   moliyalashtirishning   turli   shakllarini   o‘zaro
uyg‘unlashtirish,   innovatsion   faoliyatni   qo‘llab-quvvatlash   hamda  institutsional
muhitni   doimiy   ravishda   takomillashtirib   borish   muhim   ahamiyatga   ega
ekanligini ko‘rsatadi.
Qo’shma   Shtatlarda   kichik   biznes   boshqa   mamlakatlarga   qaraganda
ertaroq   davlat   buyurtmalari,   o’z   mablag’larini   moliyalashtirish   manbalari,   past
soliq,   to’g’ridan-to’g’ri   va   kafolatlangan   kreditlar   va   boshqalar   orqali   davlat
13 tomonidan   qo’llab-quvvatlana   boshladi.   2020-yilda   Qo’shma   Shtatlar   kichik
biznes sub’ektlariga 30 milliard dollarga yaqin maqsadli kreditlar ajratdi, buning
natijasida 1,5 million yangi ish o’rni yaratildi. AQSh tajribasida kichik biznesni
qo‘llab-quvvatlash   tizimi   yuqori   darajada   rivojlangan   bo‘lib,   u   soliq,   kredit   va
davlat buyurtmalari mexanizmlarining uyg‘unlashuvi asosida amalga oshiriladi.
Xususan,  AQSh Kongressi  tomonidan kichik biznes subyektlarining kapitaldan
olinadigan   daromadlariga   nisbatan   soliq   yukini   kamaytirish   yoki   uni   butunlay
bekor qilishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga,
davlat  buyurtmalarining kamida 23 foizi  kichik biznes  subyektlariga, jumladan
intellektual mulk yaratuvchilariga yo‘naltirilishi belgilangan.
Kichik   biznes   subyektlari   uchun   maxsus   soliq   imtiyozlari   ham   mavjud
bo‘lib, ular qatorida “birinchi yil bonusi” tizimi alohida ahamiyatga ega. Ushbu
tizimga   ko‘ra,   tadbirkorlar   soliq   bazasining   to‘liq   emas,   balki   ma’lum   qismini
to‘lash   imkoniyatiga   ega   bo‘ladi.   Moliyaviy-kredit   yordam   dasturlari   doirasida
esa   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlovchi   davlat   organlari   kreditlarning   90
foizigacha   qismini   kafolatlash   orqali   bank   kreditlariga   kirish   imkoniyatlarini
kengaytiradi.   Shu   bilan   birga,   kreditlarni   qaytarish   muddati   15   yilgacha
uzaytirilishi mumkin.
AQSh   tajribasi   kreditlarni   kafolatlash   mexanizmi   orqali   kichik   biznesni
moliyalashtirishning   samarali   modelini   namoyon   etadi.   Bu   model   bank   tizimi
orqali   moliyaviy   resurslarni   keng   jalb   qilish   imkonini   yaratadi   hamda
tadbirkorlik faoliyatining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
Rossiya   Federatsiyasida   ham   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash
maqsadida   kafolat   mexanizmlari   joriy   etilgan   bo‘lib,   ular   federal   byudjet
mablag‘lari   hisobidan   shakllantiriladi.   Mazkur   tizim   doirasida   mintaqaviy
kafolat tashkilotlari bank kreditlari bo‘yicha kafillik berish orqali kichik biznes
subyektlarining moliyaviy resurslarga ega bo‘lish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Xalqaro   tadqiqotlar   natijalari   ham   kichik   biznesni   moliyalashtirish
imkoniyatlari   kengayib   borayotganini   ko‘rsatadi.   Xususan,   turli   mamlakatlarda
14 o‘tkazilgan   so‘rovlar   natijalariga   ko‘ra,   tadbirkorlarning   aksariyati   moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining mavjudligini tasdiqlagan. Shu bilan birga,
ayrim   davlatlarda   (masalan,   Tailand,   Gretsiya,   Irlandiya,   Meksika,   Fransiya,
Shvetsiya   va   Italiya)   kichik   biznes   ko‘proq   bozor   mexanizmlariga   tayangan
holda rivojlanmoqda.
Germaniya   kichik   biznesni   innovatsion   rivojlantirish   borasida   yetakchi
tajribaga ega mamlakatlardan biri hisoblanadi. Bu yerda ilmiy-texnik faoliyatni
qo‘llab-quvvatlashga   qaratilgan   maxsus   dasturlar   ishlab   chiqilgan   bo‘lib,   ular
orqali kichik biznes subyektlariga imtiyozli kreditlar ajratiladi. Mazkur dasturlar
doirasida kreditlar uzoq muddatga (15 yilgacha) va nisbatan past foiz stavkalari
(5–8 foiz) asosida taqdim etiladi.
Xitoy   tajribasi   kichik   biznesni   rivojlantirishda   kompleks   yondashuvning
samaradorligini   namoyon   etadi.   Ushbu   mamlakatda   uzoq   muddatli   strategik
dasturlar asosida kichik innovatsion biznesni rivojlantirish, investitsiyalarni jalb
etish   hamda   intellektual   mulkni   tijoratlashtirishga   alohida   e’tibor   qaratilgan.
Natijada   kichik   biznes   subyektlari   soni   sezilarli   darajada   oshib,   ular   milliy
iqtisodiyot   tarkibida   muhim   o‘rin   egallab   bormoqda.   Hozirgi   kunda   Xitoyda
mehnatga   layoqatli   aholining   katta   qismi   aynan   kichik   biznes   va   xususiy
tadbirkorlik sohasida faoliyat yuritadi.
Yaponiya   tajribasida   esa   kichik   biznesni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash
sug‘urta   va   kredit   kafolatlari   tizimi   orqali   amalga   oshiriladi.   Maxsus   tashkil
etilgan korporatsiyalar va assotsiatsiyalar  kredit olish jarayonini soddalashtirib,
tadbirkorlar uchun moliyaviy xavflarni kamaytiradi.
Singapurda   kichik   biznesni   rivojlantirish   yuqori   darajada   rivojlangan
moliyaviy   infratuzilma   asosida   amalga   oshiriladi.   Bu   yerda   innovatsion
faoliyatni   qo‘llab-quvvatlash,   xorijiy   investitsiyalarni   jalb   qilish   hamda   soliq
imtiyozlarini taqdim etish orqali tadbirkorlik muhitining jozibadorligi oshirilgan.
Maxsus   davlat   agentliklari   tomonidan   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash
dasturlari ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etilmoqda.
15 Natijada   Singapurda   kichik   va   o‘rta   biznes   subyektlari   iqtisodiyotning
asosiy   tarkibiy   qismlaridan   biriga   aylanib,   yangi   ish   o‘rinlarini   yaratish   va
bandlikni   ta’minlashda   muhim   o‘rin   tutmoqda.   Umuman   olganda,   rivojlangan
mamlakatlar   tajribasi   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlashda   moliyaviy
instrumentlarning   xilma-xilligi,   davlat   va   xususiy   sektor   hamkorligi   hamda
innovatsion yondashuvlarning muhimligini ko‘rsatadi.
CNN   Time   Warner   Group   tomonidan   olib   borilgan   tadqiqotlar   shuni
ko’rsatdiki, Xitoy Xalq Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlariga
ko’ra,   Xitoyda   3   million   kichik   korxona   va   30   millionga   yaqin   tadbirkor
mavjud.   Singapur   kichik   biznesni   rivojlantirish   bo‘yicha   dunyoda   yetakchi
o‘rinlardan birini  egallab,  innovatsion  iqtisodiyotning faol  ishtirokchisi  sifatida
xalqaro integratsiya jarayonlarida muhim rol o‘ynamoqda. Mazkur mamlakatda
kichik  biznes   subyektlari   iqtisodiy   o‘sishning  asosiy  drayverlaridan   biri  bo‘lib,
ular innovatsion faoliyat orqali yuqori qo‘shilgan qiymat yaratishda faol ishtirok
etadi.
Hindiston ham innovatsion iqtisodiyotni muvaffaqiyatli rivojlantirayotgan
davlatlar   qatoriga   kiradi.   Bu   yerda   texnologiya   sektori   iqtisodiyotning   asosiy
tarkibiy   qismlaridan   biriga   aylangan   bo‘lib,   axborot   texnologiyalari   sohasida
yuqori   natijalarga   erishilgan.   Xususan,   global   dasturiy   mahsulotlar   yaratishda
Hindistonning ulushi sezilarli darajada yuqori. Mamlakatda kichik biznes asosan
intellektual   mulkni   kapitallashtirish   asosida   rivojlanib,   ko‘p   hollarda   davlat
tomonidan moliyalashtiriladi.
Ispaniya tajribasida kichik biznesni rivojlantirish va innovatsion faoliyatni
moliyalashtirish   Yevropa   mamlakatlariga   xos   mexanizmlar   asosida   amalga
oshiriladi.   Bu   yerda   tadbirkorlik   faoliyatini   boshlash   jarayoni   yuqori   darajada
soddalashtirilgan   bo‘lib,   biznesni   ro‘yxatdan   o‘tkazish   qisqa   muddat   ichida
amalga   oshiriladi.   Shuningdek,   turli   moliyaviy   institutlar   va   jamg‘armalar
tomonidan   kichik   biznesni   boshlang‘ich   kapital   bilan   ta’minlash   mexanizmlari
keng joriy etilgan.
16 Yevropa   Ittifoqida   kichik   va   o‘rta   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   davlat
dasturlari   hamda   xususiy   sektor   ishtirokini   birlashtirgan   tizim   orqali   amalga
oshiriladi.   Bunda   innovatsion   faoliyatni   rag‘batlantirish,   venchur   kapitalga
kirishni   kengaytirish   va   korxonalar   uchun   uzoq   muddatli   resurslarni   safarbar
etish   muhim   yo‘nalishlardir.   Ushbu   mexanizmlar   tadbirkorlikning   turli
bosqichlariga mos moliyaviy yechimlar taklif etishga yordam beradi.
Ilmiy-tadqiqot   va   innovatsiyalarni   qo‘llab-quvvatlovchi   maqsadli
dasturlar kichik korxonalarning yangi mahsulotni ishlab chiqish va bozorga olib
chiqish   xarajatlarini   qoplashga   ko‘maklashadi.   Bunday   dasturlarni   baholashda
ajratilgan   mablag‘   hajmi   bilan   bir   qatorda,   yaratilgan   mahsulotlar,   qo‘shimcha
investitsiya va texnologik natijalar ham e’tiborga olinadi.
Rivojlangan   iqtisodiyotlar   tajribasi   intellektual   kapitalni   iqtisodiy
qiymatga   aylantirish   kichik   biznesning   o‘sishida   muhim   bo‘lishini   ko‘rsatadi.
Patent,   dasturiy   mahsulot,   dizayn   va   ilmiy   ishlanma   kabi   nomoddiy   aktivlar
korxonaning   raqobat   ustunligini   shakllantirishi   mumkin.   Shu   bois   ularni
baholash,   huquqiy   himoyalash   va   tijoratlashtirish   usullarini   takomillashtirish
moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Moliyalashtirish   tizimini   rivojlantirishda   davlat-xususiy   sheriklik,   davlat
buyurtmalari   va   intellektual   mulkdan   daromad   olish   mexanizmlari   ham
qo‘llanishi   mumkin.   Mazkur   yondashuvlar   kichik   korxonalar   uchun   dastlabki
talabni   shakllantirish,   yirik   xaridorlar   bilan   shartnoma   tuzish   va   intellektual
aktivni   iqtisodiy   resursga   aylantirish   imkonini   beradi.   Ularning   ishlashi
shartnomalar shaffofligi va huquqiy kafolatlar bilan ta’minlanishi lozim.
Xorijiy   amaliyotdan   kelib   chiqadigan   xulosa   shuki,   nomoddiy   aktivlarni
kapitallashtirish   va   ulardan   moliyalashtirishda   foydalanish   innovatsion
korxonalar   uchun   qo‘shimcha   imkoniyat   yaratadi.   Buning   uchun   aktivning
qiymatini  asoslash,  mulk huquqini  tasdiqlash  va kutilayotgan daromad oqimini
baholash   talab   etiladi.   Ushbu   talablar   bajarilsa,   intellektual   mulk   an’anaviy
garovga muqobil vosita sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin.
17 Sug‘urta   xizmatlarini   takomillashtirish,   nomoddiy   aktivlar   qiymatini
baholash   metodlarini   rivojlantirish,   lizing   va   franchayzingdan   foydalanish
hamda   intellektual   mulk   bilan   ta’minlangan   kreditlashni   o‘rganish   kichik
biznesning   moliyaviy   barqarorligini   kuchaytirishi   mumkin.   Mazkur
mexanizmlar turli risklarni alohida boshqarish imkonini beradi va korxonaning
faqat ko‘chmas mulk garoviga tayanib qolishini kamaytiradi.
Umumlashtirilgan   xorijiy   tajriba   kichik   biznesni   innovatsion
rivojlantirishda   moliyalashtirish   manbalari,   institutsional   ko‘mak   va   nomoddiy
aktivlardan   foydalanish   o‘zaro   bog‘liq   ekanini   ko‘rsatadi.   Shu   sababli   milliy
siyosatda   alohida   moliyaviy   mahsulotni   joriy   etish   bilan   kifoyalanmay,   uni
baholash,   kafolatlash   va   amaliyotga   tatbiq   etish   tizimini   ham   birgalikda
rivojlantirish maqsadga muvofiq.
6. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni  moliyalashtirishni
rivojlantrirish
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning iqtisodiyotdagi  o‘rni hamda uni
moliyaviy   va   nomoliyaviy   qo‘llab-quvvatlashning   ahamiyati   nafaqat   miqdoriy
ko‘rsatkichlar,   balki   funksional   jihatdan   ham   yuqori   darajaga   ega.   Ushbu
sektorning   rivojlanishi   bozor   kon’yunkturasining   shakllanishi,   talab   va   taklif
muvozanatining   barqarorlashuvi   hamda   sog‘lom   raqobat   muhitining
kengayishida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Tadbirkorlikning ijtimoiy natijasi bandlik va daromad bilan cheklanmaydi.
U fuqarolarga o‘z tashabbusini amalga oshirish, kasbiy salohiyatini rivojlantirish
va hududiy iqtisodiy faollikni  kuchaytirish imkonini  beradi. Shu sababli  kichik
biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari iqtisodiy natijalar bilan bir
qatorda ijtimoiy ta’sirni ham hisobga olishi maqsadga muvofiq.
18   tadbirkorlik   subyektlari   nafaqat   o‘zlarining   ijtimoiy-iqtisodiy   holatini
yaxshilash,   balki   yollanma   xodimlarning   daromad   darajasi   va   turmush   sifatini
oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi;
Tadbirkorlik   bandlikni   kengaytirish   bilan   birga,   shaxsiy   tashabbus   va
kasbiy   ko‘nikmalardan   foydalanish   imkonini   beradi.   Bu   omil   ayniqsa   mehnat
bozori   imkoniyatlari   cheklangan   hududlarda   kichik   biznesning   ahamiyatini
oshiradi.
Kichik   korxonalar   sonining   ko‘payishi   mehnat   bozoridagi   bosimni
yumshatib, ishsizlik darajasini kamaytirishga yordam berishi mumkin. Biroq ish
o‘rinlarining   barqarorligi   korxonalarning   daromadlari,   moliyaviy   rejalashtirish
sifati va bozor talabiga moslashish qobiliyatiga ham bog‘liq.
Chekka hududlarda tadbirkorlik faoliyatining kengayishi mahalliy iqtisodiy
aloqalarni   jonlantiradi   va   xizmatlar   hamda   infratuzilma   talabini   oshirishi
mumkin.   Hududiy   moliyalashtirish   dasturlari   mahalliy   ixtisoslashuv   va   bozor
ehtiyojlariga moslashtirilsa, ularning natijasi kuchayadi.
Hududiy   xususiyatlarni   hisobga   olish   mamlakat   va   mintaqalarning
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot strategiyasini o‘zaro bog‘lash imkonini beradi. Shu
bois   hududiy   dasturlar   milliy   ustuvor   yo‘nalishlarga   mos   kelishi,   ayni   paytda
mahalliy tadbirkorlarning ehtiyojlarini ham aks ettirishi lozim.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan moliyaviy siyosat alohida
chora-tadbirlar   yig‘indisi   emas,   balki   integratsiyalashgan   tizim   sifatida
shakllantirilishi   kerak.   Amaldagi   mexanizmlarning   o‘zaro   bog‘liqligi   yetarli
bo‘lmasa,   yordam   vositalari   bir-birini   to‘ldirmaydi   va   resurslardan   foydalanish
samarasi pasayishi mumkin.
Qo‘llab-quvvatlash   choralarining   parchalangan   tarzda   amalga   oshirilishi
turli dasturlar o‘rtasida nomuvofiqlik va natijadorlikning pasayishiga olib kelishi
ehtimoli   bor.   Shu   sababli   moliyaviy   ko‘makni   rejalashtirish,   taqsimlash   va
baholashda yagona metodologik yondashuvni qo‘llash muhimdir.
19 Birinchi   navbatda,   kichik   biznesni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash
tizimining ustuvor yo‘nalishlarini qayta baholash, tarmoq va hududlar kesimida
muntazam   monitoring   yuritish   hamda   aniqlangan   muammolarga   mos   chora-
tadbirlarni ishlab chiqish lozim. Yagona huquqiy, tashkiliy va metodologik asos
dasturlarning uyg‘unligini kuchaytiradi.
Venchur   kapital,   kredit   kooperatsiyalari,   kafolat   fondlari   va   boshqa
muqobil   moliyaviy   instrumentlarni   kengaytirish   uchun   ularning   faoliyatini
tartibga   soluvchi   normativ-huquqiy   bazani   takomillashtirish   zarur.   Bu   kichik
biznesning   moliyaviy   resurslarga   kirish   imkoniyatini   oshirish   bilan   birga,
innovatsion loyihalarga xususiy kapital jalb etishga yordam beradi.
Klaster  yondashuvini   rivojlantirish   kichik  biznes   korxonalarining  tarmoq
ichidagi   hamkorligini   kuchaytirishi   mumkin.   Kichik,   o‘rta   va   yirik   korxonalar
o‘rtasidagi   ishlab   chiqarish   aloqalari,   texnologiya   almashinuvi   va   umumiy
infratuzilmadan foydalanish ularning raqobatbardoshligini oshiradi.
Kichik   biznes   siyosatini   muvofiqlashtiruvchi   maxsus   institut   yoki
idoralararo   tuzilma   tashkil   etish   masalasini   ko‘rib   chiqish   maqsadga   muvofiq.
Bunday   tuzilma   strategik   qarorlarni   ishlab   chiqish,   davlat   organlari   o‘rtasidagi
hamkorlikni kuchaytirish va dasturlarning bajarilishini kuzatishga xizmat qilishi
mumkin.
Biznes-inkubatorlar,   sanoat   zonalari   va   texnoparklar   kabi   infratuzilma
obyektlarini   rivojlantirish   kichik   biznes   uchun   ishlab   chiqarish,   maslahat   va
texnologik   xizmatlardan   foydalanish   imkoniyatini   kengaytiradi.   Ushbu
infratuzilma   ayniqsa   yangi   korxonalar   va   innovatsion   tashabbuslar   uchun
muhimdir.
Keyingi   bosqichda   soliq   yengilliklari,   kreditlash,   budjet   mablag‘lari   va
boshqa   moliyaviy   rag‘batlarni   aniq,   oshkora   mexanizmlar   asosida   qo‘llash
lozim.   Soliq   bo‘yicha   choralarni   belgilashda   tadbirkorlar   xarajatlarini
kamaytirish bilan birga, ma’muriy tartiblarning soddaligi ham inobatga olinishi
kerak. Quyidagi takliflar shu yo‘nalishga taalluqlidir:
20 —   nazorat-kassa   mashinalaridan   foydalanish   tartibini   soddalashtirish   va
ularni bosqichma-bosqich takomillashtirish;
— soliq hisobotlarini taqdim etish muddatlari va davriyligini tadbirkorlik
subyektlari uchun qulaylik yaratish nuqtayi nazaridan qayta ko‘rib chiqish;
—   hisobot   shakllarini   soddalashtirish   maqsadida   choraklik   hisobotlarni
yarim yillik hisobot bilan almashtirish;
—   soddalashtirilgan   soliqqa   tortish   tizimi   qo‘llaniladigan   subyektlar
doirasini kengaytirish.
Shuningdek, innovatsion, ilmiy-tadqiqot va ishlab chiqarish faoliyati bilan
shug‘ullanuvchi   yangi   tashkil   etilgan   kichik   biznes   subyektlari   uchun
investitsion soliq yukini kamaytirish hamda imtiyozli soliq rejimlarini joriy etish
maqsadga   muvofiq   hisoblanadi.   Bu   esa   mazkur   yo‘nalishlarda   tadbirkorlik
faolligini oshirish va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
Kichik   biznesni   rivojlantirishni   moliyaviy-kredit   jihatdan   qo‘llab-
quvvatlash quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
—   kichik   biznesni   kreditlash   bo‘yicha   yagona   standartlar   tizimini
shakllantirish.   Bunda   tijorat   banklari   tomonidan   korxonalarni   kichik   biznes
subyekti   sifatida   aniqlash,   ularning   rentabelligi   va   to‘lov   qobiliyatini   baholash
bo‘yicha yagona metodik yondashuv joriy etilishi lozim;
—   kredit   operatsiyalari   bilan   bog‘liq   risklarni   baholash   tizimini
takomillashtirish   hamda   bank   risklarini   kamaytirish   maqsadida   garov
ta’minotining   likvidlik   darajasini   aniq   mezonlar   asosida   belgilash   va   uni
soddalashtirish;
— kredit olish tartib-taomillarini ixchamlashtirish, bank xizmatlari sifatini
oshirish   hamda   kreditlash   mexanizmlarini   kengaytirish   orqali   foiz   stavkalarini
bosqichma-bosqich pasaytirish;
— imtiyozli kreditlash dasturlarini kengaytirish va ularni doimiy ravishda
takomillashtirib borish;
21 —   innovatsion   va   istiqbolli   loyihalarni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan maxsus dasturlarni ishlab chiqish;
—   kreditlash   jarayonida   kafolat   jamg‘armalarining   rolini   kuchaytirish
hamda ularni startap va innovatsion loyihalar uchun ishonchli kafillik institutiga
aylantirish.
Shuningdek,   kredit   tashkilotlari   va   bankdan   tashqari   moliya   institutlari
uchun yagona kredit ma’lumotlar bazasiga bepul kirish imkonini beruvchi kredit
tarixini   yuritish   milliy   byurosini   tashkil   etish   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Bu,
o‘z   navbatida,   kichik   biznes   subyektlarining   kredit   olish   imkoniyatlarini
kengaytiradi hamda banklar uchun risklarni baholash jarayonini soddalashtiradi.
Bundan tashqari, kichik biznes subyektlarini kreditlash jarayonida banklar
uchun qo‘shimcha soliq imtiyozlari va maxsus kredit dasturlarini joriy etish ham
tizim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek,   bank   muassasalari,   investitsiya   va   moliya   kompaniyalari
hamda   ularning   hududiy   bo‘linmalari   tomonidan   kichik   va   o‘rta   biznes
subyektlariga   faktoring   xizmatlarini   ko‘rsatish   bo‘yicha   amaliy   mexanizmlarni
ishlab   chiqish   va   sinov   tariqasida   joriy   etish   maqsadga   muvofiqdir.   Bu
yondashuv korxonalarning likvidligini oshirish va aylanma mablag‘lar aylanish
tezligini jadallashtirishga xizmat qiladi.
Byudjet   mablag‘lari   hisobidan   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash
doirasida   quyidagi   asosiy   yo‘nalishlarni   amalga   oshirish   maqsadga   muvofiq
hisoblanadi:
—   hududlar   kesimida   kichik   biznes   loyihalarini   moliyalashtirishda
ajratiladigan mablag‘larni adolatli va muvozanatli taqsimlash mexanizmini joriy
etish;
—   biznes-inkubatorlar,   venchur   kapital   fondlari   hamda   boshqa
infratuzilma institutlarini davlat va xususiy sektor hamkorligida rivojlantirish;
22 —   kichik   tadbirkorlik   subyektlariga   ajratiladigan   kreditlar   bo‘yicha   foiz
stavkalarining   bir   qismini   subsidiyalash   hamda   kredit   kafolat   tizimlarini
kengaytirish.
Shu   bilan   birga,   davlat-xususiy   sheriklik   mexanizmlarini   rivojlantirish
doirasida quyidagi chora-tadbirlar muhim ahamiyat kasb etadi:
—   davlat   va   xususiy   sektor   o‘rtasidagi   hamkorlikning   huquqiy   hamda
tashkiliy asoslarini aniq va tizimli ravishda belgilash;
—   davlat   tomonidan   ustuvor   strategik   yo‘nalishlarni   shakllantirish   va
ularni   hududiy   investitsiya   loyihalari   orqali   amalga   oshirish   mexanizmlarini
takomillashtirish;
— har bir investitsiya loyihasi bo‘yicha risklar, daromadlar va investitsiya
ulushlarini aniq belgilash hamda ularni adolatli taqsimlash tizimini joriy etish.
Natijada,   davlat-xususiy   sheriklikning   yaxlit   konseptual   modeli
shakllanishi   lozim   bo‘lib,   u   investitsiya   loyihalarini   rejalashtirish,   davlat
tomonidan   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash,   uzoq   muddatli   shartnomalar   tuzish
hamda   loyiha   yakunida   aktivlarni   davlat   yoki   xususiy   sektorga   o‘tkazish
jarayonlarini o‘z ichiga oladi.
Rivojlanishning   keyingi   bosqichida   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash
tizimi   yagona   va   integratsiyalashgan   mexanizmga   aylanishi   kerak.   Bu   davlat
dasturlari va xususiy tashabbuslarning uyg‘unlashuvi hamda tarmoq darajasidagi
rivojlanish   dasturlari   bilan   integratsiyalashuvi   orqali   amalga   oshiriladi.   Shu
bosqichda   mehnat   bozori   islohotlari,   yangi   tadbirkorlik   faoliyatini
rag‘batlantiruvchi   dasturlar   va   biznesni   boshlash   uchun   qo‘shimcha
imkoniyatlar yaratish muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek,   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   bo‘yicha   amalga
oshirilayotgan   davlat   siyosati   doimiy   ravishda   monitoring   qilinishi,   uning
samaradorligi   tahlil   qilinishi   va   natijalari   asosida   takomillashtirilib   borilishi
lozim.
23 Hududiy   darajada   kichik   biznesni   rivojlantirishga   qaratilgan   chora-
tadbirlar   har   bir   hududning   iqtisodiy   ixtisoslashuvi   va   rivojlanish   darajasini
hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim. Shu maqsadda hududiy hokimiyat
organlari   tomonidan   alohida   rivojlanish   dasturlarini   ishlab   chiqish,   ularni
respublika   miqyosidagi   strategik   siyosat   bilan   uyg‘unlashtirish   hamda   xususiy
investitsiyalarni   jalb   etish   mexanizmlarini   kuchaytirish   muhim   ahamiyat   kasb
etadi.
Tashkiliy   jihatdan   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   bilan
shug‘ullanuvchi   maxsus   tuzilmalar   —   qo‘mitalar   yoki   tegishli   bo‘limlarni
tashkil   etish   boshqaruv   samaradorligini   oshirishga   xizmat   qiladi.   Bunday
yondashuv   yagona   metodologik   asosga   tayangan   holda   tizimli   va   barqaror
rivojlanishni ta’minlash imkonini beradi.
O‘zbekiston   Respublikasida   qulay   ishbilarmonlik   muhitini   shakllantirish
hamda   hududlarda   kichik   va   o‘rta   biznesni   rivojlantirishga   xizmat   qiluvchi
asosiy   institutsional   infratuzilmaga   biznes-inkubatorlar,   mintaqaviy   venchur
fondlar, to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiya fondlari, kafolat va garov mexanizmlarini
amalga   oshiruvchi   fondlar,   sanoat   va   texnoparklar,   shuningdek   mikrokredit
tashkilotlari kiradi.
Mazkur   institutlar   bugungi   kunda   davlat-xususiy   sheriklik   tamoyillari
asosida   faoliyat   yuritib,   innovatsion   jarayonlarni   qo‘llab-quvvatlash   hamda
infratuzilmani   rivojlantirishda   muhim   iqtisodiy   vosita   sifatida   namoyon
bo‘lmoqda.   Ular   iqtisodiyotda   xususiy   sektor   va   davlat   byudjeti   o‘rtasida
vositachilik   rolini   bajarib,   bilvosita   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   mexanizmini
shakllantirishga xizmat qiladi.
Shu   bilan   birga,   rivojlanish   institutlari   xususiy   biznes   faoliyatini
almashtiruvchi   tuzilma   sifatida   emas,   balki   uni   to‘ldiruvchi   va   qo‘llab-
quvvatlovchi mexanizm sifatida faoliyat yuritishi lozim. Ularning tijorat sektori
bilan   raqobatga   kirishmasligi   asosiy   tamoyillardan   biri   bo‘lib   qolishi   kerak.
Bundan tashqari, ushbu institutlar faqat rentabelligi past yoki yuqori xavfga ega
24 loyihalarni   moliyalashtirish   bilan   cheklanib   qolmasligi,   balki   iqtisodiyotning
ustuvor   yo‘nalishlariga   xususiy   investitsiyalarni   jalb   etishga   ko‘maklashishi
zarur.
Rivojlanish   institutlarining   asosiy   vazifasi   iqtisodiyotning   strategik
tarmoqlariga investitsiyalar oqimini rag‘batlantirish hamda hududiy klasterlar va
iqtisodiy   zonalarni   shakllantirish   jarayonlarida   katalizator   sifatida   ishtirok
etishdan   iboratdir.   Biroq   amaliyot   tahlili   ushbu   institutlar   faoliyatida   tashkiliy,
metodik   va   normativ-huquqiy   xarakterdagi   ayrim   muammolar   mavjudligini
ko‘rsatmoqda,   bu   esa   ularning   umumiy   samaradorligiga   salbiy   ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Shu   bois,   o‘rta   muddatli   istiqbolda   davlat-xususiy   sheriklik
mexanizmlarini   yanada   takomillashtirish   hamda   kichik   biznesni   qo‘llab-
quvvatlashga   yo‘naltirilgan   rivojlanish   institutlari   tizimini   rivojlantirish   zarur.
Bu   borada   quyidagi   chora-tadbirlarni   amalga   oshirish   maqsadga   muvofiq
hisoblanadi:
— kichik biznes loyihalarini moliyalashtirishga ixtisoslashgan to‘g‘ridan-
to‘g‘ri   investitsiya   fondlarini   tashkil   etish,   xususan   yirik   moliya   institutlari
qamroviga   kirmagan   va   innovatsion   bo‘lmagan   loyihalarni   moliyalashtirishga
e’tibor qaratish;
—   biznes-inkubatorlar,   hududiy   venchur   fondlar   hamda   boshqa
infratuzilma   institutlarini   xususiy   sektor   ishtirokini   kengaytirgan   holda
rivojlantirish;
—   hududlararo   kafolat   fondlari   asosida   kichik   va   o‘rta   biznesni   qo‘llab-
quvvatlovchi integratsiyalashgan infratuzilma tizimini shakllantirish;
—   hududlarning   iqtisodiy   xususiyatlarini   inobatga   olgan   holda   klaster
tizimlarini   rivojlantirish   va   ularga   investitsiyalarni   jalb   etish   mexanizmlarini
takomillashtirish;
25 —   ishlab   chiqarish   tarmoqlariga   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   investitsiyalarni   jalb
etish   orqali   sanoat   parklarini   rivojlantirish   hamda   kichik   va   o‘rta   biznesni
qo‘llab-quvvatlashning samarali tizimini shakllantirish.
Kichik   biznesni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   tizimini   ishlab   chiqish   va
amaliyotga   joriy   etish   bir   qator   omillar   bilan   asoslanadi.   Avvalo,   kichik
tadbirkorlik   subyektlari   mahalliy   iqtisodiyotda   muhim   o‘rin   egallab,   bir   qator
dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishga xizmat qiladi. Xususan, ular
ishsizlik   darajasini   kamaytirish,   mahalliy   byudjet   daromadlarini   kengaytirish
hamda   shahar   xo‘jaligi   tuzilmasini   muvozanatli   shakllantirishda   muhim   omil
hisoblanadi.   Shu   bois   mahalliy   hokimiyat   organlari   kichik   biznesni
rivojlantirishga yo‘naltirilgan dasturlarni ishlab chiqish va ularni amaliy qo‘llab-
quvvatlashdan bevosita manfaatdor subyektlar sifatida maydonga chiqadi.
Mazkur   muammolarni   hududiy   darajada   samarali   hal   etish   mamlakat
iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun muhim shartlardan biri hisoblanadi.
Xususan,   kommunal   xizmatlar,   maishiy   xizmat   ko‘rsatish,   savdo,   umumiy
ovqatlanish, qurilish hamda ijtimoiy sohalarda kichik korxonalarni rivojlantirish
shahar   iqtisodiy   tizimining   barqarorligini   ta’minlashda   alohida   ahamiyat   kasb
etadi.   Chunki   ushbu   yo‘nalishlar   bevosita   aholining   kundalik   ehtiyojlariga   eng
yaqin xizmatlarni taqdim etadi.
Kichik   biznes   faoliyati   amalga   oshiriladigan   iqtisodiy   muhit   asosan
mahalliy   darajada   shakllanadi   va   bu   holat   ularning   moliyaviy   barqarorligiga
bevosita   ta’sir   ko‘rsatadi.   Hududiy   iqtisodiy   tuzilmalar   bilan   o‘zaro   aloqalar
natijasida   kichik   korxonalar   uchun   zarur   tashqi,   jumladan   moliyaviy   shart-
sharoitlar  yuzaga  keladi.  Shu sababli,  munitsipal   omillarni   samarali   boshqarish
kichik   biznesni   moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   tizimining   muhim   tarkibiy   qismi
hisoblanadi.
Bu   jarayonda   tijorat   banklari,   investitsiya   va   lizing   kompaniyalari,
sug‘urta   tashkilotlari,   kafolat   fondlari,   ilmiy-ta’lim   muassasalari,   axborot
markazlari   hamda   yirik   sanoat   korxonalari   bilan   hamkorlikni   rivojlantirish
26 alohida   ahamiyatga   ega.     Ushbu   subyektlar   o‘zaro   integratsiya   orqali   kichik
biznes uchun qulay va barqaror ishbilarmonlik muhitini shakllantirishga xizmat
qiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, hududiy va mahalliy darajada kichik biznesni
qo‘llab-quvvatlash   chora-tadbirlarini   ishlab   chiqish   ko‘proq   samaradorlik
beradi. Chunki   mahalliy boshqaruv  organlari  hududning real   iqtisodiy holatini,
mavjud   muammolarni   va   imkoniyatlarni   yaxshiroq   biladi.   Shu   bois,   qo‘llab-
quvvatlash mexanizmlarini  ishlab chiqishda aynan mahalliy ehtiyojlardan kelib
chiqish muhimdir.
Shuningdek,   qo‘llab-quvvatlash   yo‘nalishlarini   hududlarning   iqtisodiy
ixtisoslashuviga moslashtirish maqsadga muvofiqdir. Masalan, agrar hududlarda
qishloq   xo‘jaligi   va   qayta   ishlash   sohasidagi   kichik   korxonalarni   rivojlantirish
ustuvor   bo‘lsa,   ilmiy   markazlarga   ega   hududlarda   esa   texnoparklar,   venchur
fondlar   va   innovatsion   loyihalarni   qo‘llab-quvvatlash   tizimlarini   rivojlantirish
maqsadga   muvofiq   hisoblanadi.   Hunarmandchilik   rivojlangan   hududlarda   esa
aynan   shu   yo‘nalishdagi   tadbirkorlikni   qo‘llab-quvvatlash   ustuvor   yo‘nalish
bo‘lishi kerak.
Munitsipal   daraja,   shuningdek,   yangi   moliyaviy   mexanizmlar   va
boshqaruv   yondashuvlarini   sinovdan   o‘tkazish   uchun   qulay   platforma
hisoblanadi. Bu esa davlat mablag‘laridan samarali foydalanish, resurslarni aniq
yo‘naltirish va ularning maqsadli ishlatilishini nazorat qilish imkonini beradi.
Umuman   olganda,   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   tizimining
samaradorligi   mahalliy   sharoitlarni   hisobga   olgan   holda   ustuvor   yo‘nalishlarni
to‘g‘ri   belgilashga   bog‘liq.   Shu   orqali   iqtisodiy   o‘sish,   bandlikni   oshirish   va
hududiy rivojlanish o‘rtasida muvozanatni ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Mahalliy   hokimiyat   darajasida   kichik   korxonalarni   moliyaviy   qo‘llab-
quvvatlash   bir   qator   amaliy   chora-tadbirlar   orqali   amalga   oshirilishi   mumkin.
Jumladan,   kichik   biznes   subyektlarining   moliyaviy   resurslarga   kirish
imkoniyatlarini   kengaytirish   maqsadida   imtiyozli   kreditlash   dasturlarini   ishlab
27 chiqish   va   joriy   etish   muhim   ahamiyatga   ega   hisoblanadi.   Shuningdek,
innovatsion   yo‘nalishda   faoliyat   yurituvchi   kichik   korxonalarni   qo‘llab-
quvvatlash uchun kafolat fondlarini tashkil  etish zarur bo‘lib, bu kredit ajratish
jarayonidagi   xatarlarni   kamaytirish   va   moliyaviy   resurslardan   foydalanish
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Moliyaviy resurslar cheklangan sharoitda shahar hokimiyati faqat fondlar
orqali   emas,   balki   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlovchi   tashkilotlarga   zarur
infratuzilma — bino, texnika, axborot resurslari  va tashkiliy yordam ko‘rsatish
orqali   ham   ko‘mak   berishi   mumkin.   Bu   yondashuv   mavjud   muammolarni
kompleks hal etishga yordam beradi.
Qo‘llab-quvvatlash   chora-tadbirlarini   samarali   muvofiqlashtirish
maqsadida mahalliy hokimiyat organlari huzurida kichik biznes masalalari bilan
shug‘ullanuvchi alohida tarkibiy tuzilmalarni tashkil etish maqsadga muvofiqdir.
Bunday   yondashuv   hududiy   darajada   amalga   oshirilayotgan   siyosatning   izchil,
tizimli va samarali ijrosini ta’minlashga xizmat qiladi.
Shu   bilan   birga,   ilm-fan   va   innovatsiyalarga   yo‘naltirilgan   kichik
korxonalarni   qo‘llab-quvvatlashda   ularning   moddiy-texnik   bazasini
mustahkamlash   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Bu   jarayonda   lizing
mexanizmlarini   kengaytirish,   moliyaviy   resurslar   manbalarini   diversifikatsiya
qilish   hamda   ilmiy-texnik   jamg‘armalar   va   xalqaro   moliya   institutlari   bilan
hamkorlikni   kuchaytirish   dolzarb   vazifalardan   biridir.   Shu   bilan   birga,   barcha
moliyaviy   qo‘llab-quvvatlash   jarayonlarini   integratsiyalashgan   holda   qamrab
oluvchi yagona axborot tizimini joriy etish muhim o‘rin tutadi.
Mahalliy   darajada   kichik   biznes   subyektlari   uchun   soliq   imtiyozlari
tizimini takomillashtirish ham samarali  qo‘llab-quvvatlash vositasi  hisoblanadi.
Xususan,   yirik   investitsiya   loyihalarini   amalga   oshirish,   ilmiy-tadqiqot
faoliyatini   rivojlantirish   yoki   qayta   investitsiyalash   holatlarida   soliq   yukini
qisman   yoki   to‘liq   kamaytirish   mexanizmlarini   joriy   etish   mumkin.   Bunda
mahalliy byudjet barqarorligi manfaatlari ham inobatga olinishi lozim.
28 Umuman   olganda,   kichik   va   o‘rta   biznesning   kelgusidagi   rivojlanishi
iqtisodiyotning   innovatsion   salohiyatini   oshirish   va   uning   moslashuvchanligini
ta’minlashda  muhim  rol  o‘ynaydi. Shu bilan birga, ushbu  sektor  doimiy davlat
qo‘llab-quvvatlashiga ehtiyoj sezadi.
Shu   bois,   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   tizimi   bir   martalik   chora-
tadbirlar   majmui   emas,   balki   doimiy   takomillashtirilib   boriladigan   va
o‘zgaruvchan   iqtisodiy   sharoitlarga  moslashuvchi   dinamik  tizim   bo‘lishi   zarur.
Kelgusida   davlat   siyosati   ikki   asosiy   yo‘nalishga   tayangan   holda   rivojlanishi
maqsadga   muvofiq:   birinchidan,   ishbilarmonlik   muhitini   izchil   yaxshilash,
ikkinchidan   esa   kichik   biznesni   qo‘llab-quvvatlash   mexanizmlarini   uzluksiz
modernizatsiya qilish.
Natijada,   respublika   va   hududiy   darajada   samarali   qo‘llab-quvvatlash
tizimi   shakllantirilsa   hamda   kichik   biznesni   moliyalashtirish   uchun   qulay
sharoitlar   yaratilsa,   bank   sektori   va   investorlarning   ushbu   sohaga
yo‘naltiriladigan   mablag‘lari   hajmi   ortadi.   Bu   esa   nafaqat   kichik   biznesning
barqaror rivojlanishiga, balki butun iqtisodiyot samaradorligining oshishiga ham
xizmat qiladi. 
Tadbirkorlik   faoliyatini   boshlash   yoki   kengaytirish   rejalashtirilganda
moliyaviy manbalarni tanlash birinchi darajali masalalardan biridir. Korxona o‘z
mablag‘lari,   bank   krediti,   lizing,   faktoring   yoki   investor   kapitalidan   qay   birini
qo‘llashi   uning   pul   oqimi,   risk   darajasi,   loyiha   muddati   va   mablag‘ga   bo‘lgan
ehtiyojiga   bog‘liq.   Shuning   uchun   innovatsion   moliyalashtirishni
takomillashtirish amaliy muammoni yechishga yo‘naltirilgan tanlov mezonlarini
ishlab chiqishni talab etadi.
Tadqiqotning   ushbu   yakuniy   bosqichida   kichik   biznesni   moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash   tizimini   amaliy   jihatdan   takomillashtirishga   e’tibor
qaratiladi.   Tahlillar   korxonalarning   moliyalashtirish   manbalariga   kirishi   bilan
birga,   ichki   moliyaviy   boshqaruv,   pul   oqimlarini   rejalashtirish   va   risklarni
nazorat qilish ham muhimligini ko‘rsatadi. Shu sababli tavsiyalar tashqi mablag‘
29 jalb   qilish   va   korxona   ichidagi   boshqaruv   instrumentlarini   birgalikda
rivojlantirishga qaratiladi.
Byudjetlashtirish   kichik   korxona   daromadlari,   xarajatlari   va   pul
oqimlarini rejalashtirishga xizmat qiladigan boshqaruv vositasidir. U moliyaviy
natijalarni   muntazam   kuzatish,   reja   va   amaldagi   ko‘rsatkichlar   farqini   aniqlash
hamda   zarur   tuzatishlarni   o‘z   vaqtida   kiritish   imkonini   beradi.   Shu   jihatdan
byudjetlashtirish kichik biznesda resurs taqsimoti va ichki nazoratni yaxshilashi
mumkin.
Kichik   biznesning   moliyaviy   barqarorligi   pul   tushumlari   va   to‘lovlar
o‘rtasidagi  muvozanatga bog‘liq. Sotuvlar  hajmi foydali bo‘lsa ham, xaridorlar
to‘lovni   kechiktirishi   yoki   xarajatlar   oldinroq   yuzaga   kelishi   oqibatida
vaqtinchalik   likvidlik   tanqisligi   paydo   bo‘lishi   mumkin.   Shuning   uchun   pul
oqimlarini prognoz qilish va muntazam tahlil etish moliyaviy rejalashtirishning
muhim qismidir.
Byudjetlashtirish   barcha   korxonalarda   bir   xil   qolipda   tashkil   etilmaydi.
Uning shakli faoliyat turi, korxona hajmi, moliyaviy axborotning mavjudligi va
boshqaruv   ehtiyojiga   mos   bo‘lishi   kerak.   Asosiy   talab   —   reja   ko‘rsatkichlari
amaliy   qarorlar   qabul   qilishga   yordam   berishi   va   doimiy   ravishda   yangilanib
borishidir.
Hajmi   kichik   korxona   ham   ichki   byudjetlashtirishning   sodda   modelini
mustaqil  joriy qilishi  mumkin. Bunday  tizim  daromad va xarajatlarni  bir  joyda
ko‘rish,   moliyaviy   uzilishlarni   erta   aniqlash,   zarur   resurslarni   rejalashtirish   va
rahbariyat qarorlarini dalil bilan ta’minlashga yordam beradi.
Operatsion byudjetlar odatda sotuvlar, ishlab chiqarish, materiallar xaridi
va   foydalanilishi,   daromad   hamda   xarajatlarni   qamrab   oladi;   moliyaviy
byudjetlar   esa   pul   oqimi,   moliyalashtirish   ehtiyoji   va   kutilayotgan   to‘lovlarni
rejalashtiradi.   Ushbu   bo‘limlarni   o‘zaro   uyg‘unlashtirish   korxonaning   ishlab
chiqarish   rejasi   bilan   moliyaviy   imkoniyatlari   o‘rtasida   muvofiqlikni
ta’minlaydi.
30 To‘liq   byudjetlashtirish   tizimi   kichik   korxonalarga   naqd   pulga   bo‘lgan
ehtiyojni   oldindan   ko‘rish,   xarajatlarni   nazorat   qilish   va   moliyaviy
tavakkalchiliklarni kamaytirish imkonini  beradi. Bunday yondashuv rivojlanish
strategiyasini rejalashtirishda ham yordam beradi, chunki rahbariyat investitsiya
qarorlarini kelajakdagi pul oqimlari bilan solishtira oladi.
Moliyaviy resurslarni boshqarish bozor talabi, ishlab chiqarish quvvati va
sotuv   prognozlariga   tayangan   holda   olib   borilishi   kerak.   Ushbu   ma’lumotlar
asosida   korxona   zarur   aylanma   mablag‘ni,   investitsiya   ehtiyojini   va   mumkin
bo‘lgan   moliyalashtirish   manbalarini   oldindan   baholaydi.   Rejalashtirish
muntazam yangilanib borilsa, kutilmagan pul uzilishlari xavfi kamayadi.
Agar   kichik  korxona  uchun   to‘liq  byudjetlashtirish  ortiqcha  xarajat   talab
etsa, dastlab sodda ichki nazorat va qisqa muddatli rejalashtirishdan foydalanish
mumkin.   Buxgalteriya   hisobini   tizimli   yuritish,   pul   tushumlari   va   chiqimlarini
kuzatish   hamda   oyma-oy   natijalarni   taqqoslash   moliyaviy   boshqaruv
samaradorligini oshiradi.
Ichki  rejalashtirish va nazorat tizimini joriy etish ketma-ket  bosqichlarda
bajarilishi   mumkin:   dastlab   strategik   maqsadlar   belgilanadi;   keyin   ular
moliyaviy   ko‘rsatkichlarga   bog‘lanadi;   so‘ng   operatsion   jarayonlar   uchun
boshqaruv   modeli   tuziladi;   yakunda   rejalashtirish,   hisob,   tahlil   va   nazoratdan
olingan ma’lumotlarni birlashtiruvchi ichki hisobot tizimi shakllantiriladi.
31 XULOSA
Xorijiy   tajriba   kichik   biznesni   moliyalashtirish   usullarini
takomillashtirishda   milliy   sharoitga   mos   tanlovni   talab   qiladi.   Germaniya   va
Fransiyada   qo‘llanadigan   bonifikatsiya   mexanizmlari,   Bangladeshdagi   Gramin
banki   tajribasi   va   Rossiyadagi   yirik   davlat   banklari   orqali   kreditlash   amaliyoti
qiyosiy o‘rganilishi mumkin. Ushbu modellardan foydalanishda huquqiy muhit,
moliyaviy infratuzilma va tadbirkorlarning ehtiyojlarini hisobga olish lozim.
Startaplar   va   innovatsion   subyektlarni   qo‘llab-quvvatlashda   ishlanma
transferi   va   tijoratlashtirish   xarajatlarini   moliyalashtirish   alohida   ahamiyatga
ega. Davlat-xususiy sheriklik mexanizmi xususiy investorlar, ilmiy muassasalar
va   davlat   dasturlari   o‘rtasidagi   hamkorlikni   yo‘lga   qo‘yishga   xizmat   qilishi
mumkin.   Dastlabki   bosqichda   startaplarga   nafaqat   kapital,   balki   bozorga
chiqish,   xorijiy   hamkorlar   topish   va   biznes   modelini   rivojlantirish   bo‘yicha
ko‘mak ham zarur.
Xorijiy amaliyotdan milliy tizimda foydalanishning istiqbolli yo‘nalishlari
sifatida   Germaniya   va   Fransiyaning   bonifikatsiya   asosidagi   kreditlash
yondashuvlari,   Bangladesh   Gramin   banki   filiallarining   resurslarni   jalb   etish   va
kredit   berishdagi   mustaqilligi   hamda   Rossiyaning   davlat   banklari   orqali   kichik
biznesni   moliyalashtirish   amaliyoti   ko‘rib   chiqilgan.   Ushbu   yondashuvlarni
moslashtirish   uchun   ularning   natijalari   va   joriy   etish   shartlarini   O‘zbekiston
moliya tizimi bilan qiyoslash lozim.
Innovatsion   moliyalashtirish   vositalarini   keng   qo‘llash   va   ularni   2030-
yilgacha   ishlab   chiqarish   prognozlari   bilan   bog‘lash   moliyaviy   yordamni
strategik rejalashtirish imkonini beradi. Bunday yondashuv moliya manbalarini
diversifikatsiya   qilish,   ishlab   chiqarishning   barqaror   o‘sishi,   eksport
imkoniyatlari va bandlikni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qilishi kutiladi.
Umuman   olganda,   kichik   biznes   va   xususiy   tadbirkorlikni
moliyalashtirish bo‘yicha taklif  etilgan yondashuvlar korxonalarning moliyaviy
32 resurslarga   kirishini   kengaytirish,   pul   oqimlarini   barqarorlashtirish   va
innovatsion   loyihalarni   amalga   oshirish   imkoniyatlarini   oshirishga   qaratilgan.
Ularning   real   samarasi   amaliyotga   joriy   etish   sifati,   moliyalashtirish
shartlarining mosligi va natijalarni muntazam baholash tizimiga bog‘liq.
33 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
Голдрат   Э.,   Кокс   Дж.   Цель:   процесс   непрерывного
совершенствования. – Москва: Альпина, 2015.
  Porter   M.   Competitive   Advantage.   –   Harvard   Business   School   Press,
1985.
  Kaplan R.S., Norton D.P. The Balanced Scorecard: Translating Strategy
into Action. – Harvard, 1996.
  OECD   (2022).   Financing   SMEs   and   Entrepreneurs:   An   OECD
Scoreboard. – Paris: OECD Publishing.
  Beck   T.,   Demirgüç-Kunt   A.,   Levine   R.   (2005).   SMEs,   Growth,   and
Poverty: Cross-Country Evidence. – Journal of Economic Growth, 10(3).
  World   Bank   (2020).   Small   and   Medium   Enterprises   (SMEs)   Finance:
Improving   SMEs’   Access   to   Finance   and   Finding   Innovative   Solutions.   –
Washington, DC: World Bank.
Karimov   A.   (2021).   Kichik   biznes   ва   хусусий   тадбиркорликни
молиялаштиришнинг   замонавий   механизмлари.   –   Тошкент:   Iqtisodiyot
журналиhttps://www.gazeta.uz/
The U.S. Census Bureau http://www.census.gov/epcd/www/smallbus.
34
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Bank faoliyatida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va texnologiyalari
  • Bozor iqtisodyotning avzalliklari va kamchiliklari
  • Bozor iqtisodiyoti o‘tishning hozirgi zamon modellari, bozor munosabatlariga o‘tish modellarining shakllanishi
  • Firma va uning tashkiliy-iqtisodiy asoslari
  • Iqtisodiy muvozanatlik, xususiy va umumiy muvozanatlik, makroiqtisodiy barqarorlik

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский