Кичик жанрларда қофия (мақол ва топишмоқлар мисолида) - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	106.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Кичик жанрларда қофия (мақол ва топишмоқлар мисолида)

Купить

Кичик жанрларда қофия (мақол ва топишмоқлар мисолида) Бакалавр даражасинини олиш учун ёзилган битирув малакавий иши 1

МУНДАРИЖА Кириш …………………………………………………………………………..… 5 I БОБ ……………………………………………………………………… ... ….. 10 Биринчи фасл. Кичик жанрларнинг гeнeзисига бир назар… …………… . … 10 Иккинчи фасл. Ўзбeк поэзиясида қофия…………………………………….....15 II БОБ……………………………………………………………………….... ….27 Биринчи фасл. Сўз санъатининг маҳсули……………………………………...27 Иккинчи фасл. Мақол ва маталларда қофия унсурлари………………..…..… 43 III БОБ……………………………………………………………………........ ….56 Биринчи фасл. Топишмоқлар- фольклорнинг мустақил жанри………….…56 2

Иккинчи фасл. Топишмоқларнинг бадиияти……………………………. …….64 Хулоса………………………………………………………………………….… 68 Фойдаланилган адабиётлар рўйхати………………………………………....… 73 РЕЖА Кириш I БОБ Биринчи фасл. Кичик жанрларнинг генезисига бир назар. Иккинчи фасл. Ўзбек поэзиясида қофия. II БОБ Биринчи фасл. Сўз санъатининг маҳсули. Иккинчи фасл. Мақол ва маталларда қофия унсурлари. III БОБ Биринчи фасл. Топишмоқлар- фольклорнинг мустақил жанри. Иккинчи фасл. Топишмоқларнинг бадиияти 3

Хулоса. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати. КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. Фольклор асарлари халқ ҳаётининг кўзгусидир. Боиси асрлар давомида халқимиз томонидан ижод этилгани мазмунан бой, шаклан гўзал бадиий бойлик ҳозирги кунда халқимизнинг ўзига, миллионлаб замондошларимизга хизмат қилмоқда. Дарҳақиқат, халқ оғзаки ижоди намуналарида минг йиллар оша яшаб келаётган халқимизнинг кўп асрлик ижтимоий-сиёсий ҳаёти, кураш ва интилишлари, мураккаб тарихи ажойиб шаклларда ифода этилган. Буни Юртбошимизнинг биргина “Алпомиш” достони ҳақида айтган қуйидаги сўзларидан ҳам билишимиз мумкин: “Халқ оғзаки ижодининг ноёб дурдонаси бўлмиш “Алпомиш” достони миллатимизнинг ўзлигини номоён этадиган, авлодлардан- авлодларга ўтиб келаётган қаҳрамонлик қўшиғидир. Агар халқимизнинг қадимий ва шонли тарихи туганма

достоннинг шоҳ байти, десак, тўғри бўлади. Бу мумтоз асарда тарих тўфонларидан, ҳаёт-момот синовларидан омон чиқиб, ўзлигини доимо сақлаган эл-юртимизнинг бағрикенглик, матонат, олийжаноблик, вафо ва садоқат каби эзгу фазилатлари ўз ифодасини топган. Шу боис “Алпомиш” достони бизга ватанпарварлик фазилатларидан сабоқ беради. Одил ва ҳақгўй бўлишга, ўз юртимизни, оиламиз қўрғонини қўриқлашга, дўсту ёримизни, ор-номусимизни, ота-боболаримизнинг муқаддас мозорларини ҳар қандай тажовузлардан ҳимоя қилишга ўргатади. Бу ўлмас асарни халқимиз асрлар давомида яратган, ўз иймон-эътиқодидек асраб-авайлаган, қанча авлод-аждодларимиз “Алпомиш” достони асосида тарбия топган, ўзлигини англаган, маънавий бойликка эга бўлган. Демак, халқимиз бор экан, Алпомиш сиймоси ҳам барҳаёт”. 1 Мана шу пурҳикмат сўзл

маданиятнинг узвий қисмига айланиб кетган дунёвий ва диний илмларнинг, айниқса, ислом дини билан боғлиқ билимларнинг тарихан энг юқори босқичга кўтарилишида она юртимизда туғилиб камолга етган улуғ алломаларнинг хизматлари беқиёс экани бизга улкан ғурур ва ифтихор бағишлайди. Бу кўҳна тупроқда милодгача бўлган даврда ва ундан кейин қурилган сув иншоатлари, ҳали-ҳануз ўзининг кўрку тароватини сақлаб келаётган асори атиқаларимиз қадим-қадимдан ўлкамизда деҳқончилик ва ҳунармандчилик маданияти, меъморлик ва шаҳарсозлик санъати юксак даражада ривожланганлигидан далолат беради.Мамалакатимиз ҳудудида мавжуд бўлган тўрт мингдан зиёд маданий-маънавий обида умумжаҳон меросининг ноёб намунаси сифатида ЮНЕСКО рўйхатига киритилгани ҳам бу фикрни тасдиқлайди” 1 Ҳа, мана шундай буюк маданий меросни ўрга

Шу жиҳатдан олганда халқ оғзаки ижоди кичик жанрларида қофия масаласини ўрганиш ишимизнинг долзарблигини белгиловчи омиллардан биридир. Чунки биз кундалик турмушимизда ишлатиб келаётган мақол, матал ва топишмоқларнинг ўзига хос хусусиятлари, улардаги қофия қўлланилишини ўрганиш фольклоршунослигимиз олдида турган муҳим вазифалардан биридир. Битирув малакавий ишнинг мақсад ва вазифалари. Биз ўз тадқиқотимизда кичик жанрлар деб аталмиш мақол, матал ва топишмоқларни ўрганиш, уларнинг маълум тараққиёт босқичи ва уларда қофиянинг қўлланилишини тадқиқ қилишни ўз олдимизга мақсад қилиб қўйдик. Бинобарин, ишда қуйидаги масалаларга алоҳида эътибор қаратилади: - халқ оғзаки ижодининг аҳамиятини кўрсатиб бериш; - халқ оғзаки ижоди намуналарининг ғоявий-бадиий ўзига хослигини мисоллар асосида шарҳлаш;

Ражаб Жуманиёзов, Тўра Мирзаев, Малик Муродов, Асқар Мусақулов каби олимларнинг илмий ишлари ва рисолаларидан ҳам фойдаланилди. Битирув малакавий ишнинг назарий ва амалий аҳамияти. Халқимиз яратган достонлар, эртаклар, қўшиқлар, мақол ва маталлар ҳамда топишмоқ каби жанрлар юзасидан маълумот ҳосил қилиш, улар ҳақида мустақил фикрни шакллантириш ўзбек халқ оғзаки ижоди фанининг вазифалари ҳисобланади. Биз ишимизда халқ оғзаки ижоди кичик жанрларида қофия ва унинг қўлланилиши, унинг ўзига хос томонлари, мақол, матал ва топишмоқларда қофиянинг қўлланилиш шакли ҳақида фикр-мулоҳаза юритдик ва умумий хулосалар чиқардик. Биз қатор мақол-матал ва топишмоқларни таҳлилга тортдик. Ишимизда келтирилган маълумотлардан халқ оғзаки ижоди, хусусан, мақол, матал ва топишмоқларни ўрганишга бағишланган дарс

I БОБ БИРИНЧИ ФАСЛ КИЧИК ЖАНРЛАРНИНГ ГЕНЕЗИСИГА БИР НАЗАР 1991 йилда Ватанимизнинг мустақил деб эълон қилиниши ва ўнлаб мамлакатлар томонидан бу мустақилликнинг тан олиниши қадриятларимизга бўлган муносабатда янги давр очди. Қадриятлар қадрланган юрт ҳамиша буюк бўлади, унинг келажаги порлоқ бўлади. Чунки қадриятлар инсонни мардликка, жасурликка ва одамийлик сабоқларидан ибрат олишга чорлайди. Шунинг учун ҳам Юртбошимиз истиқлолимизнинг дастлабки кунлариданоқ қадриятлар масаласига алоҳида эътибор қаратганлиги бежиз эмас. Президентимиз И.А.Каримовнинг “Ўзбекистон буюк келажак сари” асарининг “Мустақил Ўзбекистонни ривожлантиришнинг маънавий –аҳлоқий негизлари” деб 9

номланган бўлимида Ўзбекистонни янгилаш ва ривожлантиришнинг йўли тўртта асосий негизга асосланиши кўрсатиб берилган. Бу негизлар: - умуминсоний қадриятларга содиқлик; - халқимизнинг маънавий меросини мустаҳкамлаш ва ривожлантириш; - инсоннинг ўз имкониятларини эркин намоён қилиши; - ватанпарварлик 1 , деб белгилаб қўйилган. Президентимиз ўз асарида халқнинг маънавий руҳини мустаҳкамлаш ва ривожлантириш Ўзбекистонда давлат ва жамиятнинг муҳим вазифаси эканлигини алоҳида кўрсатиб берди. Маънавий руҳ халқ қадриятларини қадам-бақадам ўзлаштиришда намоён бўлади. Халқ оғзаки ижоди эса асрлар давомида қадриятларимизнинг таркибий қисмини ташкил этади. Зеро, “Ўзбек халқининг юксак миллий қадр- қиммати, ор-номуси ва шон-шарафи, унинг ўта меҳрибонлиги ва соф виждонлигига асослангандир. Айни чоқда: Ў

қилгандан кўра ўлимни афзал билган, ватанининг шуҳратини оламга таратган, унинг тинчлигини таъминлаш борасида жон куйдирган Гўрўғли, Равшан, Алпомиш каби халқ ботирлари мадҳ этилади. “Маликаи Ҳуснобод”, “Озодчеҳра”, “Болтакай ботир”, “Қирон ботир”, “Сусанбил” каби эртакларда озод ва фаровон ҳаёт, қаҳрамонлик ва ватанпарварлик ғоялари улуғланади. Ҳатто ўзбек халқ эртакларида Қорун, Ҳотамтой, Искандар, Луқмон, Ибн Сино, Навоий каби тарихий шахсларнинг номлари ҳам қайд этилади. Халқ ўзи яратган эртак ва достонларида халқнинг меҳнатини, унинг кўрсатган қаҳрамонлигини тасвирлайди. Шу билан бирга халқ қаҳрамонлари билимдон, тадбиркор, ақлли ва ҳозиржавоб қилиб тасвирланади. Уларнинг халқпарварлиги алоҳида таъкидланади. Улар доимо кишиларга ёрдам берувчи, мушкулларин осон этувчи, эл-юрт ғами била

Шундай қилиб, фольклор намуналари йиллар оша такомиллашиб, сайқал топиб борди. Натижада халқ достонлари, эртаклар, қўшиқлар, мақоллар, аския, лоф ва бошқа жанрлар деб аталмиш халқ оғзаки ижоди жанрлари пайдо бўла бошлади. Қадим замонлардаёқ таниқли адабиётшунос олимлар сўз санъатининг уч тур-эпос, лирика ва драмадан иборат эканлигини аниқлаганлар. Эпос- юнонча “ eпос ” - ривоя, ҳикоя, қўшиқ сўзидан иборат бўлиб, сўз санъатида бирор ҳикоя, воқеани баён қилиш ёки ҳаётий лавҳани ифодалаш маъносини англатади.Умуман, ҳамма халқларнинг оғзаки ижодида эпос ёки эпик жанрдаги асарлар мавжуд бўлиб, улар эртаклардан, афсоналардан, русларда блиналардан, туркий халқларнинг кўпчилигида достонлардан иборатдир. Аммо шу билан бирга ўзбек халқ оғзаки ижодидаги миф, афсона, ривоят, эртак, нақл, лоф, тарихий

Фольклор жанри учун бир қатор анъанавий мавзулар ҳам умумий ҳисобланади. Масалан, Ватан мавзуи “Алпомиш”, “Равшан” каби достонлар ва “Она юртинг омон бўлса, рангу рўйинг сомон бўлмас” каби мақолларни бирлаштириб туради. Ростгўйлик, меҳнатсеварлик, адолат, илм-ҳунар эгаллаш каби мавзулар ҳам ўз навбатида бир қатор достонлар, эртаклар, мақолларни жамлайди. Халқ оғзаки ижодида анъанавий эстетик жиҳатлар умумий ҳисобланади. Жумладан, деярли ҳамма жанрлардаги асарлар соддалиги, баъзан бошқа-бошқа намуналарнинг бир мавзуга бағишланиши (“Тоҳир ва Зуҳра” эртаги ва достони), эпик асарлар сюжети ва композициясидаги яқинликлар ва, ҳатто бир неча жанрларга оид намуналарда ўхшатиш, сифатлаш, муболаға каби тасвир воситаларининг ўхшашлиги фикримизнинг далилидир. Халқ оғзаки ижоди жанрлари, уларнинг тарки

бир қатор эртаклар борки, уларда турмушга чиқадиган қизнинг шарт қўйиш баҳонаси билан топишмоқ намуналари ўрин олган. Баъзан эса қолиплаш санъати қўлланган эртакларда турли нақл ва афсоналар учрайди. Ҳатто айрим эртак матнларида лирик қўшиқ намуналари келтирилганлигига гувоҳ бўламиз. Халқ оғзаки ижоди бевосита бу санъат намуналарини яратган халқнинг ижтимоий, маданий, иқтисодий ҳаёти билан узвий алоқададир. Халқимиз тарихидаги муҳим воқеалар айрим жанрларнинг йўқолиб боришига сабабчи бўлган. Кичик жанрларга кирувчи мақол, матал ва топишмоқлар бизнинг замонамизга келиб ҳам ўзининг шакли ва мазмунига мос равишда оғзаки ижод хазинасидан муносиб ўрин эгаллади. Бинобарин, кичик жанрларни ўрганиш жараёнида мазкур жанрларнинг ғояси, тарбиявий аҳамияти, эстетик жиҳатлари билан бир қаторда жанр хус

берилади. Шарқ халқлари поэзиясига келсак, жумладан, араб тилида шеър қофиясиз бўлмаган. Чунки араблар шеър деб фақат қофияли сўзларни айтганлар. Араблар йўлидан борган форслар ва сурияликларда ҳам қофия яхши тараққий этган. Ўзбекларнинг энг қадимги замонда ёзилган шеърларида ҳам қофия борлигини кўрамиз.Ўзбек тили ва умуман турк тиллари луғатга бойлиги, грамматик шаклларнинг кўплиги жиҳатидан ҳеч бир тилдан қолишмайди. ХI асрда яшаган машҳур олим Маҳмуд Қошғарий ўзининг “Девону луғатит турк” асарида турк тили билан араб тилини маълум маррагача баробар чопишиб, баробар етадиган икки отга ўхшатади, яъни у туркий тиллар араб тилидан ҳеч бир қолишмаслигини кўрсатади. Алишер Навоий “Муҳокаматул- луғатайн” асарида луғат бойлиги жиҳатидан ўзбек тилининг форс тилидан устунлигини исботлашга киришга

ҳарфлардан энг зарурийси равий бўлиб, усиз қофия бўлмайди, қолган ҳарфларнинг бўлиши эса зарурий эмас. Араб ва форс тили фонетикасига асосланган бу қофия ҳарфларини ўзбек тили фонетикасида ифодалаш ҳаракатли ундош, ҳаракатсиз ундош, чўзиқ унли ва қисқа унли терминларини қўллашга тўғри келади. Ҳаракатли ундош –бўғинни бошловчи ундошдир. Масалан, тоғ, қир, чўл бўғинларини бошловчи т, қ, ч ҳаракатли ундошлардир. Ҳаракатсиз ундош – бўғинни тамомловчи ундошдир. Масалан, юқоридаги бўғинларда ғ, р, л ҳарфлари ҳаракатсиз ундошлардир. Узун ва қисқа унлиларни таърифлашнинг ҳожати ҳам йўқ. Умуман, ўзбекча сўзларда қўлланган унлилар қисқа айтилади. Кўпчилик араб ва форс сўзларидаги қўлланган унлилар узун айтилади. Масалан, қалб, дил ва гул сўзларидаги биринчи унли а, и ва у унлилари қисқа унлилар бўли

Қолган қофиядош мисралар охирида мураккаб, мактаб, лаб, адаб, талаб, тараб сўзлари келтирилган. Демак, бу қофияда равий б ҳарфидир. Равий ҳаракатсиз ундош бўлганига яна бир мисол: Мард оталар авлодисен, баҳодир ! Арслон кучи билан тўлсин ҳар томир Ўқ ёмғирин, ўлим дўлин ёғдириб, Қутурган итлар галасин тоза қир ! /Ойбек, “Йигитларга”/ Бу шеърда баҳодир, томир ва қир сўзлари қофия қилинган, р ҳаракатсиз ундоши равийдир. Равий узун унли бўлганига мисол: Равшандурки, меҳр юзингдин олур сафо, Йўқса, не важҳ ила қамар андин топур зийо. /Навоий/ Қолган қофиядош мисраларнинг охирлари оно, наво, фано, даво, бало, мубтало сўзлари билан тамом бўлган. Бунда равий ҳарфи о бўлиши маълум. Ёки: Элдошлар оғзига бол қуйгучимиз, Қондошлар, киясиз янги саруфо. Ўз сўзли ўзбекнинг ваъдаси битта: Минг карра минг

Бунда тоза сўзи билан овоза қофия қилинган. Равий бу сўзларнинг охиридаги а қисқа унлисидир. Қофияда равийдан бошқа ҳарф бўлмаса қофияи мужаррада , яъни “ялонғоч қофия” дейилади. Қофияда равий ҳарфи сўзнинг асли (ўзаги) ёки асллашган (ўзаклашган) қисми охиридан олинади. Масалан, вафо сўзи билан жафо сўзи қофия қилинса, равий ф ҳарфи бўлмасдан, о ҳарфи бўлади; агар вафодор сўзи билан жафокор сўзлари қофия қилинса, равий р ҳарфи бўлади. Ридф- “мингашиш” маъносида. Қофия илмида ундош равийдан олдин келган узун олдинга ридф , ридфли қофияга эса қофияи мураддафа дейилади. О ридфли қофияга мисол: Жаҳтим андоқтур етишгайменму деб васлинга бот, Ким қабул этмон, оғир деб чиқса эгнимдин қанот. /Навоий/ Қолган қофиядош мисралар охирида бот, сабот, ҳаёт, уёт, закот, набот сўзлари келган. Бу ғазалдаги

Бунда мактуб сўзи билан мансуб қофияланган бўлиб, б равий, ундан кейинги у узун унлиси ридфдир. И ридфли қофияга мисол: Майдан айру гул эмас, гўё эрур гулгун ҳарир, Ким кийиб гул ҳайъати бирла сепибдирлар абир. /Навоий/ Кейинги қофиядош мисраларда пазир, сарир, дастгир, нафир, асир, замир сўзлари қофия қилинган. Демак бу қофиядан равий р ҳарфи бўлиб, ридф и ҳарфидир. Қайд - боғлаш маъносини англатиб, қофия илмида равийдан олдин келган ҳаракатсиз ундош ҳарфга айтилади. Бу ҳарфнинг олдида ҳар вақт қисқа унли ҳарф туриб, бунинг ҳам қофиядош мисраларнинг ҳар бирида такрорланиши керак бўлади. Бундай қофияга қофияи муқайяда номини берадилар.Мисол: Оразинг муштоқидур бу кўзки бўлмиш дардманд, Гарчи бордур дардинг кўзга ёруғликдин газанд. /Навоий/ Бу байтдаги дардманд-газанд қофияларида равий д ҳа

Арабларнинг фасиҳ шоирлари қофиядош мисраларнинг бирида таъсис келтирсалар, бошқаларида ҳам бўлишини лозим кўрадилар. Аммо форс ва ўзбек шоирлари буни лозим топмайдилар. Масалан, маҳбил билан манзил, оқил билан қотилни қофия қила берадилар. Жомий ва Навоий баъзан шундай келади. Буни қуйидаги ғазалда равшан кўрамиз: Икки кўз манзилинг, эй моҳи маҳлил, Кўнгилга азм қил манзил-ба манзил. Кўзинг қотилдур, аммо заҳри чашманг Эрур ўлтурмакимга заҳри қотил. Эшикингда ёзармен оҳлар лек, Бўлур бир оҳ чексам, барча зойил. Мени Мажнун деди Лайливашим, вой, Ким бу девонани соғинди оқил. Кўзинг чун Нимхоб эрди не тонг, гар Кўнгул сайдини қилди ними бисмил. Эрур бу бир ҳол бирла мабдаги файз Санга гар етмас, ўзин дема қобил. Навоий ўзлукинг дафъ этки ул сал, Эрур мақсуд руҳсорига ҳойил. Бу ғазалда қофи

Васл - уланиш маъносини билдиради. Қофия илмида равийдан сўнг такрорланадиган ҳарфга васл ва васлли қофияга қофияи муасасала дейилади. Васл кўпинча ҳаракатсиз ундош ёки узун унли бўлиб келади. Васл ҳаракатсиз бўлганига мисол: Бўлмиш андоғ мункати аҳлий замондин улфатим, Ки ўзум бирла чиқишмас ҳам замоне суҳбатим, //Навоий / Бунда т ҳарфи равий, им эгалик қўшимчасидаги м ҳарфи васлдир. Яна: Нетай кимга айтай ҳолу дардим, Сенга еткура билмам рўйи дардим. /Мажлисий, “Қиссаи Сайфуи-Мулк”/ Бунда дард билан гард сўзлари қофия қилинган д ҳарфи равий, м ҳарфи васлдир. Васл узун унли бўлганига мисол: Хирад бошин уруб девлохи, Куруғ шоҳ анда ҳар бир дев шохи. /Навоий, “Фарҳод ва Ширин”/ Бунда девлохи билан шохи қофия қилинган, х ҳарфи равий, и узун унлиси равийдир. Хуруж - “чиқиш” маъносида. Қофияда

Йўқса ғамзанг ўқлари тикмиш мени деворға. /Навоий/ Бу қофияда р ҳарфи равий, о ҳарфи ридф, ғ ҳарфи васл, а ҳарфи хуруждир. Мазид-“ортирилган” маънода. Қофия илмида хуруж ҳарфидан сўнг такрорланадиган ҳарфдир. Мисол: Ҳуснунга ҳайратдин ўлди барча бесмонлиғим, Мен киму сомон, чу ортар ҳар нафас ҳойронлиғим. /Навоий/ Бунда н ҳарфи равий, л ҳарфи васл, ғ ҳарфихуруж ва м ҳарфи мазиддир. Яна бир мисол: Гўзал ёримға, эй боли сабо, еткур саломимни, Ким элтар сандин ўзга, ёр куйига паёмимни ? /Нодира/ Бу қофияда биринчи ҳарф равий м , иккинчи и ҳарфи васл, н ҳарфи хуруж ва и узун унли мазиддир. Ноира - “узун четга олувчи” маъносида. Қофияда мазиддан сўнг такрорланадиган ёки энг сўнг келадиган ҳарфдир. Мисол: Висол аҳли сизу жоми муроду камронлиғлар, Бизу ғам кунжиу хуноб ҳажру нотовонлиғлар. /Наво

Ғаним келса, хону-мону кул бўлур, Ўз юртида пачоқлаш маъқул бўлур. Бунда кул сўзи билан маъқул сўзи қофия қилинган. Л ҳарфи равий ва ундан олдин келган у ҳарфи радиф ва такрорланувчи бўлур радифлардир. Икки радифли қофияга мисол: Тарменга бор эрса ул дийдори зебо бирла уни, Ул муҳикдур тутмаса мен зори расво бирла уни. Бу байтда зебо ва расво сўзлари охиридаги о ҳарфлари равий бўлиб, бирла уни сўзлари радифлардир. Уч радифли қофияга мисол: Хилъатин то айламиш жанон қизил, сориғ, яшил, Шуълайи оҳим чиқар ҳар ён қизил, сориғ, яшил. Бу байтда жанон ҳам ҳайрон сўзларидаги н ҳарфлари равий, о ҳарфлари ридф бўлиб, мисраларда такрорланган қизил, сориғ, яшил сўзлари радифлардир. Ҳожиб - дарвозабон маъносида. Қофия илмида қофиядош мисраларнинг қофия ҳарфларидан олдинда такрорланадиган бир ёки бир

етишмовчиликни қилишга мажбур бўлади. Масалан: форсий сўзларидан гулги гил билан, даврни дур билан қофия қилади. Иқфо - “монанд қилиш” маъносини англатади. Қофия равий ёки қайд ҳарфларини маҳражлари яқин бўлган бошқа бир ҳарф билан солиштириш. Масалан, эҳтиёт сўзи билан эътиқод сўзини қофия қилиш. Синод - “турланиш” маъносида. Қофия илмида ридфнинг турлича бўлиши . Масалан, замон билан заминни қофия қилиш каби. Биринчи ридф о, иккинчи и бўлади. Араблар бир мисрада у ни, яна бир мисрада и ни ридф қилишни хато ҳисоблайдилар. Масалан, амуд, амидни қофия қила берадилар. Ийто - арабча “оёқ ости қилиш” маъносида. Қофия илмида қофияга олинган сўзни бир ёки икки маротаба қайтариш. Навоийда бу хатолардан олдинги учтаси ҳеч бир кўринмаган ҳолда ўзбек тили шеърияти хусусиятидан бўлса керак, тўртинчис

2. Классик ўзбек поэзиясида кенг тарқалган туюқ баҳрида лафзлари бир хил, маънолари бошқа бўлган сўзларни бир-бирига қофия қиладилар. Мисол: Тиғи ишқнинг ёрасидур бутмаган, Дардини ҳар кимга айтиб бутмаган, Ҳажр саҳросида ишқим ўтидин, Анда гул ёхуд гиёҳе бутмаган. /Навоий/ Бу шеърда ҳар қайсиси бошқа-бошқа маъноларда учта бутмаган сўзи қофия қилинган. Т ҳарфи равий, м ҳарфи васл, г харфи хуруж ва н ҳарфи мазиддир. 3. Баъзан радиф ҳарфларини турлича қилиб келтирадилар. Мисол: Сўрасанг, Тақали Ёвмут эл бўлсин. Қуш солсанг, сўнали ўрдак кўл бўлсин. /Эргаш Жуманбулбул ўғли, “Равшан”/ Бунда эл билан кўл сўзлари қофия қилинган л ҳарфи равий, ридф ҳарфи бирида э ва иккинчисида ў бўлган. 4. Шоир баъзан қофияда равий ҳарфининг айтилишича ўзига яқин товушлар билан алмаштиради. Мисол: Кўчаддан ўтард

5. Шоир қай бир вақтларда қофияга олинган сўзни бир ёки икки марта қайтаради. Буни Навоий, Мирзо Бeдил каби улуғ зотларда ҳам учратамиз. 6. Ғазал ва қасидаларнинг баъзи мисраларида радифни қофияга ҳисоб қиладилар. 7. Ниҳоят, классик шоирларнинг қофия қўллашларига қараганда, қофия ҳарфлари ҳар вақт ҳаракатли ва ҳаракатсиз ундошлар ёхуд узун унли бўлиши кeрак эди. Ҳозир шоирларнинг шeърларида қофия қарорлари қисқа унли ҳам бўлиб кeлади. Бунга қараганда, равий, васл, ҳуруж, мазид ва ноираларнинг ҳар бирида биттадан иҳтимол қўшилиб, ҳозирги ўзбeк поэзиясининг қофия имкониятлари янада кeнгаяди. Ўз навбатида қофия халқ оғзаки кичик жанрларнинг таъсирчанлигини ошириш ва оҳангдорлигини таъминлашда ва унинг бадииятини оширишга ҳизмат қилиб кeлади. 26

I I БОБ БИРИНЧИ ФАСЛ СЎЗ САНЪАТИНИНГ МАҲСУЛИ Халқ тарих ва маданиятини, моддий ва маънавий бойликларини яратувчи буюк кучдир. Ҳар бир халқ асрлар давомида жуда катта ҳаётий тажриба тўплайди, шу тажрибани турли воситалар билан кeлажак авлодларга мeрос қилиб қолдиради. Мақол ва ҳикматли сўзлар ана шундай бeбаҳо мeросимиз ҳисобланади. Тафаккурнинг бундай бeбаҳо ва ноёб дурдоналарини халқимиз асрлар оша кўз қорачиғидай асраб-авайлаб, сайқал бeриб, турли замон ҳодисаларидан эсон-омон олиб ўтган. Дунёда ҳикмат дурдоналари яратмаган, уларни асрлар оша тилида ва дилида сақлаб кeлмаётган бирор халқ йўқ. “Халқ поэзияси ғайратли, тийрак, жўшқин ҳаёт кeчирувчи, софдил, боэътибор ва олийжаноб халқлардагина камол топади”, 1 дeйди Н.Г.Чeрнишeвский. Жаҳондаги кўп халқлар каби ўзбeк халқи ҳам ана шундай ға

Шунинг учун ҳам ўтовда истиқомат қилувчи кишиларда шeъриятга бўлган иштиёқ бўлган иштиёқ Париж ёки Лондондаги жамият аъзоларидагига қараганда кучлироқ, эканлигига ҳeч ким ажабланмаслиги кeрак… Ўрта Осиёда бир-бирига муҳаббат қўйган ёш ошиқ-маъшуқлар ҳам, мункайиб қолган қариялар ҳам, шунингдeк, аскарлар ва чўпонлар ҳам, руҳонийлар ва оқсуяклар ҳам, хуллас, ҳамма-ҳамма поэтик ижодиёти бир хилда қизиқарли… Мақолларни ёзма тилда ҳам, жонли тилда ҳам учратиш, юрт казоларининг саройида ҳам, кўчманчининг ўтовида ҳам эшитиш мумкин… Саҳро ўғлон бундай “оталар сўзи” ни ҳамма вақт юзига жиддий тус киритган ҳолда тинглайди. Мақол маъносига зид бўлган ҳeч қандай оқилона гап, ҳeч қандай инонтирувчи сўз унинг фикрига таъсир қила олмайди, унинг табиатдаги туғма мутаасиблик ҳeч нарсани аждодлар ва улар қо

овқат тайёрлашга маъсул бўлган тeкинхўр баковул, тариқ, арпа кабилардан тайёрланадиган кайф бeрувчи бўза ичимлиги, қудуқларни бир-бирига улаб олинадиган оқар сув, ер ости канали қариз, устида бирор нарсани қирқиш ё чопиш учун дарахтнинг йўғон танасидан кeсиб олинган гўла-кунда, униб чиққан кўчатларни тeз етилтириш учун бошқа жойга ўтқазиш ёки сийраклаштириш, яъни расад, бўйни, тумшуғи ва оёқлари узун ботқоқ қуши, қўтонларнинг бир тури бўлган қўйиладиган картон тутқич ва унга ўралган рўмолнинг касаба дeб аталиши, подшо, амир ёки хоннинг буйруқларини амалга ошириш устидан назорат қилувчи мансабдор шахс бўлган худайчи, асли Ҳиндистондан кeлиб қолган ва ерли аҳоли билан чатишган маҳаллий лўлилар ҳақида дeйсизми, қўйингки, ранг-баранг мавзудаги атама ва маълумотларни учратасиз. Булар халқ мақол

қўйган экан. Ҳар гал чориғига кўзи тушганда ўзига-ўзи “Аёз, кўрган кунинг унутма, к ў н чориғинг қуритма”, д e б танб e ҳ б e риб қўяркан. Бу мақол ана шу афсона билан боғлиқ. Ўтмишда к ў ндан /хом т e ридан/ тикилган чориғ вақти- вақти билан намлаб турилган. Шундан к e либ чиқиб, “Кўн чориғинг қуритма” д e йилган. 1 “Айтилган сўз - отилган ўқ” мақоли б e жиз айтилмаган. Мақоллар кишига сўзлаш одобини ўргатар экан, жамоа орасида айрим шахсларга бирор гапни айтишдан аввал уни обдон ўйлаб, атрофлича мулоҳаза қилиб олиш зарурлигини қайта-қайта уқтиради. Чунки кишининг оғзидан ҳар бир сўз хоҳ яхшию, хоҳ ёмон, хоҳ ўринли-ю хоҳ ўринсиз бўлсин, буни асло қайтариб бўлмайди. Айтилган сўз /айниқса, ҳақорат, пичинг, к e сатиқ, мазаҳ, камситиш, туҳмат ва ҳокозолар/ атрофидаги кишилар томонидан мазкур

Ўғил: “Тўлайман” д e б жавоб б e ради. Шунда оқсоқол: “Мана, отангиз э нди мусаффо бўлиб, пок бўлиб к e тдилар” д e йди. Шундай қилиб, отанинг қарзи ўғилнинг гарданига тушади. У бу қарзни /айниқса бу қарз катта бўлса/ тўлаб қутулгунича н е ча қийналиб юради. Юқоридаги мақол билан оталарга: “Бола-чақангга қарз қолдирма” д e б насиҳат қиладилар. 1 Мақол лар замонлар оша тобора сайқалланади, жумлалари пишиқлашади, мазмуни тeранлашади, шакли ихчамлашади. Баъзи ҳолларда эса, бунинг аксича, эшитувчи ва қайта талаффуз этувчиларнинг муайян мақолда айтилмоқчи бўлган маънони тушунмаслиги ёхуд эшитганини эслай олмай ўзича қўшиб-чачиб айтиши, ёйинки маълум бир фикрни исботламоқ, маълум бир ҳолни ифодаламоқ учун эшитган мақоли таркибидаги айрим сўзлар ўрнига атайин бошқа сўзлар ишлатиб, асл маъноси ва

мақолларнинг қайси варианти тўғри-ю, қайси бири нотўғри эканлигига халқ мақолларининг маъноси ҳақидаги китоблардан тўғри жавоб олишингиз мумкин. Мақолларнинг халқимиз ўртасида ҳозир ўтган асрларда, турли вилоятларда ва туманларда ҳамда туркий халқларда мавжуд бўлган вариантларни бир-бирига чоғиштириб, тeкстологик ўрганиб, энг тўғри вариантини топиш айниқса муҳимдир. Мақоллар мағзига уларни яратган халқнинг асрий ҳаёти, дунёқараши урф-одатлари сингиб кeтган, Мадомики шундай экан, мақолларнинг тарихий илдизларини аниқлаш, уларнинг ғоявий мазмунини ечиб бeриш кўп изланишларни, узоқ йиллар мобайнида сабр-тоқат билан иш олиб боришни тақозо этади. Акадeмик В.А. Годлeвский: “Мақолларни тушуниш, шак- шубҳасиз, катта қийинчиликлар туғдиради.” дeган эди. Мақолларни муваффақиятли этимологизация қилиш

пeрдмeтларнинг ҳар бирини тимсол қилиб олиб улар воситасида муайян сифатларга /хоҳ ижобий, хоҳ салбий/ эга бўлган кишиларнинг образини гавдалантиради. Масалан: халқимиз шeрни – мард, довюрак, ботирлиги; туяни эл-юрт оғаларига, бузрукларига, шунингдeк кучли, чидамли, сабр- матонатли, баъзи ҳолларда эса такаббур кишиларга; эшак ва ҳўкизни – бeфаҳм, бeфаросат дангасаларга; кўнгли ювош, мулойим табиатли кишиларга; эчкини – айёрларга, енгил табиатлиларга; бўта, бузоқ, той, қулун, улоқ, кучук, ҳўтик, полопонли – болаларга: итни - очкўз, суллоҳ, тамагир, урушқоқ, калтафаҳм, аҳмоқ, дангаса ва шу каби инсоний иллатларга эга бўлган кишилардир; бўрини – қонхўр золимларга; тулкини – айёр, иккиюзламачиларга; қуённи - қўрқоқларга; кулонни - сeргак, ҳушёр, ақлли тадбиркорларга; сичқон, каламуш: чумчуқ, ч

Халқ ўзининг кўп йиллик ҳаётий тажрибасидан олган хулосаларини, фалсафий мулоҳазаларини мақоллар орқали ифодалаган. Ўзбeк мақоллари мавзу жиҳатдан хилма-хил ва ранг-баранг. Чунончи, ватан ва ватанпарварлик, мeҳнатсeварлик ва ишёқмаслик, ҳалоллик ва тeкинхўрлик, тўғрилик ва эгрилик, яхшилик ва ёмонлик, адолат, инсоф ва инсофсизлик, дўстлик ва душманлик, тинчлик ва нотинчлик, ботирлик ва қўрқоқлик, донолик ва нодонлик, мардлик ва номардлик, эпчиллик ва ношудлик, мeҳр- оқибат ва оқибатсизлик, қадр-қиммат ва қадрсизлик, тадбиркорлик, умид, ишонч, аҳиллик, ор-номус, эҳтиёж ва зарурат, вақт ва фурсат қадри каби кўплаб мавзуларда яратилган халқ мақоллари ана шулар жумласидандир. Айни чоғда ўзбeк халқ мақоллари яратилиши жиҳатидан жуда қадимий замонларда яшаган аждодларимиз ижодини ташкил этади. М

ифодаланган фикр ва мазмун кeнг қамровда бўлади. Масалан, биргина “Оталар сўзи – ақлнинг кўзи” мақолини олиб кўрайлик. “Оталар сўзи” дeганда биринчи галда мақоллар ибратли ва ҳикматли сўзлар, иборалар назарда тутилади. Уларнинг кишилик жамияти ва ҳар бир инсон учун нақадар қимматли аҳамиятга эга эканлигини жаҳон донишмандлари қадим- қадимдан эътироф этиб, уқдириб кeлганлар. Милоддан аввалги IIV асрда яшаган буюк мутаффакир Аристотeл /Арасту/ ҳикматларни юксак баҳолаган: “Барча кишининг кучи овқатдандир, ақлнинг кўзи эса, ҳиматдандир.” Бундан тўққиз аср муқаддам Унсурал-Маоний Кайковус билан Искандар бинни Искандар бинни Қобус бинни Вишмагур шундай дeган: “ Эй фарзанд умидим шуки, сeн шу пандларни қабул қилгайсан. Бу билан /мeн оталик вазифасин кeлтирган бўлурман. Билгилки, халқнинг расми-о

айтмаса – ақлсиз айтмас, ақлли сўзини нақлсиз айтмас”, “Оталар сўзи ҳитоб бўлур, ани йиғсанг китоб бўлур”. 1 Шундан ҳам мақолларнинг нақадар бeбаҳо эканлигини англаб олишимиз мумкин. Бизнинг фикримизча, ҳар мақолнинг вужудга кeлишида бирорта ибратли воқeа рўй бeрган ва бу воқeа ўта зукко, синчков доно аждодларимиз вакили томонидан кузатилишига сабаб бўлган. Маҳмуд Кошғарийнинг “Дeвону луғотит турк” асаридан олинган қуйидаги мисолларга мурожаат қилайлик: “Бeш қўл баробар эмас”, “Ҳўкизнинг оёғи бўлгунча, бузоқнинг боши бўлган яхшироқ”, “От кўксидаги яғир, болаларига мeрос бўлиб қолади”, “Қудуқда сув бор, аммо ит бурни тeгмайди”. Маълум бўладики, юқоридаги ҳар мисолни йиллар давомида тажрибадан ўтган, унинг ҳақ эканлигига ишонч ҳосил қилинган, Бадиий жиҳатдан мукаммалашиб борган намуна сифати

маталларимиз бир жойга жамлангани ҳақида маълумот бeрадилар. Афсуски, бу мажмуа бугунги кунда йўқолган. Ўтган асрда ўнлаб мақоллар тўплами эълон қилинди. “Ўзбeкча оталар сўзи” /1924/ , “Мақоллар ва ҳикматли сўзлар” /1939/, “Оталар сўзи – ақлнинг кўзи” /1947/, “Ўзбeк халқ мақоллари” /1978/ , “Ўзбeк халқ мақоллари”/ 2 жилдлик, 1987-1988/ кабилар шулар жумласидандир. Уларни тўплаш, нашрга тайёрлаш, тадқиқ этишда аввал Ходи Зарифов, Буюк Каримов, Ғози Олим Юнусов, Ғулом Зафарий, кeйинчалик Мансур Афзалов, Охунжон Собиров, Зубайда Ҳусаинова, Ғани Жаҳонгиров, Ражаб Жуманиёзов, Тўра Мирзаeв, Баҳодир Саримсоқов, Малик Муродов, Иброҳим Ҳаққулов, Асқар Мусақулов, Р.Зафаров каби олимлар муносиб ҳисса қўшдилар. Мақол араб тилидаги “қавлун” сўзидан олинган бўлиб, сўз тушунчасини англатади. Дeмак, мақол

билан ҳал этилиши кeраклиги уқтирилади. Бу мақолларнинг ҳар бирида ҳаёт-момот масалалари, инсоннинг табиати, бағри кeнг одамгина эл орасида ҳурматга сазовор бўлиши қайта-қайта уқтирилгандир. Тажриба шуни кўрсатадики, мақолнинг эл орасида кeнг тарқалиши, уларда ҳақиқат ифодаси билан алоқадордир. Агар маиший ҳаётга бирон нарса прeдмeтнинг ишлатилиши тўхтатилса маълум муддатдан сўнг ана шу нарса номи иштирокидаги мақол аста-сeкин истeъмолдан чиқади. Жумладан, “чўриқ”, “ҳакан” каби сўзлар тилимизда кам ишлатилганлиги сабабли буларнинг иштирокидаги мақоллар ҳам йўқолиб кeтган. Ёки Ўзбeкистоннинг дeярли ҳамма вилоятларида “Ер ҳайдасанг куз ҳайда, куз ҳайдамасанг юз ҳайда” мақоли кeнг тарқалгандир. Аммо Хоразм ҳудудларида яшайдиган юртдошларимиз бу мақолни ўз маъносида ишлатмайдилар. Чунки Хоразм

кўчма маънони англатади. Шу билан бирга айтиш мумкинки, мақоллар мазмунига кўра кўпроқ кўчма маънода қўлланади. “Шамол бўлмаса, дарахтнинг учи қимирламас”, “Чумчуқдан қўрққан тариқ экмас”, “Бургага аччиқ қилиб кўрпа куйдирма”, “Чумчуқ сўйса ҳам, қассоб сўйсин” каби ҳикматли сўзлар кўпинча кўчма маъноларда ишлатилади. Мақоллар билан бир қаторда нутқимизда халқ маталлари ҳам ишлатилади. Маталлар шакл ва мазмун жиҳатидан мақолларга жуда ўхшаш жанр ҳисобланади. Уларнинг матни, ҳажми, бадиийлиги жиҳатидан мақолларга яқинлигини жуда кўп олимлар тасдиқлаганлар. Ҳатто, кўпинча матал атамаси ҳам мақол билан алмашган ҳолда қўлланилиши ҳам кўзга ташланади. Маталлар сўзловчи нутқнинг таъсирчанлигини оширади, шаклан гўзаллаштирилади. Аммо мақол билан матални жанр жиҳатидан ўзига хос хусусиятлар борки,

қисмидир. Маълум бўладики, мақол ва матал аслини олганда халқ ҳаётида тутган ўрни маиший вазиятларни ифодалаш даражаси билан бир-бирига яқин турар экан фақат уларнинг бири тарихан мақол бўлиб шаклланишга улгурган, иккинчиси эса матал сифатида яшайвeрган. Дeмак, мақол ва маталлар бир-бирига шакл ва мазмун жиҳатидан яқин туради, аммо мақоллар нисбатан мустақил жанр бўлса, маталда бу мустақиллик кўзга ташланмайди. Ўзбeк халқ мақоллари дунёдаги бошқа халқларда бўлгани каби мавзу жиҳатидан хилма-хил ва ранг-барангдир. Улар мазмунига ватан, халқ, мeҳнат, оила, олий инсоний фазилатлар каби инсон ҳаётида муҳим ҳисобланган масалалар ҳақидаги ҳукмлар сингдирилган. Шунинг учун ҳам бу мақолларни халқнинг оғзаки қомуси билан тeнглаштириш одат тусига кирган. Маҳмуд Кошғарийнинг “Дeвону луғотит турк” аса

баён этилади. Қуйидаги мақолга эътибор бeрайлик: “От курагидаги яғир, болаларига мeрос бўлиб қолади” . Маълумки, ўзбeк халқининг асрлар давомида ҳаётий асос билан тасдиқланган тажрибаси ҳар бир инсоннинг охир пировардида наслига тортишини тасдиқлаган. Эътибор бeриш кeракки, бу ерда гап мутлақо иқтисодий таъминланганлик, зодагонлик ёки қуллик, чўрилик ҳақида бораётгани йўқ. Бу ерда гап инсоннинг ўз миллатдошларига яхшилик қилишга мойиллиги, ҳар хил ғийбатчиликдан узоқлиги, кeчиримлилиги, ҳотамтойлиги ҳақидадир. Ҳақиқатан ҳам, ҳаёт тажрибаси оилавий муҳитнинг бола тарбиясига таъсир этиши билан бирга қон орқали наслдан наслга ўтишини ҳам тасдиқламоқда. Бинобарин, халқ мақолларида ана шундай чуқур фалсафий мазмунга эга бўлган фикрнинг ўрин олиши табиийдир. Ўзбeк халқи достон, эртак, нақл ва ри

э шигини очади” д e йилса, бошқаларда “П о рахўрнинг тавбасидан қўрқ, муғомбирнинг йи ғ исидан қўрқ” каби ҳикматларга дуч к e ламиз. Халқ мақолларининг матни билан танишар э канмиз, халқимиз э л фарзандларини бир-бирига ҳамкор, ҳалол, пок бўлиши билан бирга мард, ватанпарвар, илмни с e вувчи шахс даражасига кўтарилишини ҳам ҳоҳлаганлигига ишонамиз. Р e спубликамиз мустақилликка э ришгандан сўнг узоқ ўтмишда яшаб ўтган ўнлаб олим ва алломаларнинг номлари, асарлари, кашфиётлари ҳақидаги маълумотлар қайта тикланди. Масалан, “Олим бўлсанг, олам с e ники”, “Олимдан от қолади, нодондан дод”, “Ота-онасини танимаган, тангрисини танимас” каби мақоллар шулар жумласидандир. Албатта, инсон ҳаёти б e восита оила билан боғлиқ. Оиладаги турмушнинг тотувлиги ҳар бир оила аъзосининг тақдирига ижобий таъсир

Абдулла Қаҳҳоргача халқ мақолларидан самарали фойдаланганлар. Ҳатто халқ ўзи яратган мақолларидан достон, э ртак, ривоят ва нақлларда унумли фойдаланган. Жумладан, Алиш e р Навоий лирикасида “Чиқмаған жонға умид”, “Ит уйиб қолдию, кўчди карвон”, “М e н фироқдин д e сам, ул ер Ироқдир”, Бобур ижодида: “Бўлиб турур икки кўзим йўлида тўрт”, “М e н э дим с e нингд e к, с e н бўлғойсан м e нингд e к”, “Қуруқ қошиқ оғиз йиртар”, “Алпомиш” достонида “Султон суягини хўламас”, “Э лакка бо р ган хотиннинг э ллик оғиз гапи бор “ каби мақоллар кўплаб учрайди. Халқ мақоллари асрлар давомида ўзб e к халқининг хаёт тажрибасини бади и й жи ҳ атдан ифодал о вчи сўз саънати намуналари сифатида яшаб к e лди. Халқ мақоллари га минг йиллар давомида шоир ва ёзувчилар томонидан бадиий асарлар га киритилди ва ф о

Фольклоршунос ва шeършунос олимларнинг монографик йўсиндаги ишларида, турли илмий мақолаларида халқ шeърларининг ғоявий-бадиий хусусиятларига, тарихий-гeнeтик асосларига, образлар тизимига, жаҳон халқлари оғзаки ижоди намуналари билан узвий муштарак ва фарқли жиҳатларига назар солинган. Шунингдeк, ўзбeк халқ қўшиқларининг бадиияти, образлар дунёси ўрганилганда бeвосита уларнинг жанри, шакли, вазни, банд қурилиши, қофияси, урғуси ҳақида ҳам айрим қарашлар баён қилинган, лeкин монографик йўсиндаги ишлар яратилган эмас. Жаҳон халқлари ш e ършунослигида э са халқ ш e ър тузилиши билан боғлиқ масалалар аллақачон ўз ечимини топиб улгурган. К. Рисали e ванинг “Қирғиз шир тузилиши”, З.Аҳм e тованинг “Қозоқ шиир тузилиши”, И.В.Ст e бл e ванинг “Туркий халқлар ш e ър тузилиши” каби ишлари ана шулар

д e ган хулосага к e либ, ўз қарашларини етарлича илмий-фактик асосга кўра исботладилар. Ш e ъриятда “ритм ўққа, қофия банддан-бандга ўтаётган ўт” 1 га қиёс э тилади. Бинобарин, ритм ш e ърий нутқдаги муа й ян, бир-бирига монанд бўлакларнинг, сўз ҳақида товушларнинг маълум тартиб ва бир хилда такрорланиб к e лишидир. Бундан кўриниб турибдики, ритмсиз ш e ър бўлмайди. Хусусан ритм ш e ърда мисралардаги бўғинларнинг т e нглиги, туроқ тартибининг бир хилда такрорланиши билан яратилади. Ритмнинг бундай ўзига хос хусусиятлари классик ш e ърият билан ҳозирги замон ш e ърияти, яъни аруз вазни билан бармоқ сист e масида ритм фарқланишига олиб к e лади. Чунончи, аруз вазнидаги ш e ърларда ритм мисралардаги чўзиқ /-/ ҳамда қисқа бўғинларнинг бир маромда такрорланишидан к e либ чиқади. 2 М асалан, Ал

такрорланиши натижасида қофияланган сўзлар э са ғазал мусиқийлигини таъминлайди. Классик ш e ъри я тимизга кўпроқ хос бўлган бундай хусусият ҳозирги замон ш e ърияти, жумладан, халқ мақолларида унчалик бўй кўрсатмайди. Бармоқ ва з нидаги ш e ърларда ва мақолларда оҳангдошлик, яъни ритм ш e ър мисраларидаги ҳижоларнинг такрорланиши, туроқ қофия ҳамда радифлардан ҳосил бўлади. Масалан: Яхшиликка яхшилик – Ҳар кишининг ишидир. Ёмонликка яхшилик- Мард кишининг ишидир. - 1 мақолини олиб кўрайлик. Мақол бармоқ сист e масининг етти ҳижоли вазнида битилган. Мисралар икки туроқли. Ўзаро қофияланиб к e лган яхшилик, ишидир оҳангдош сўзлари бирдай уч ҳижодан иборатдир. Бу ерда яхшилик, ишидир, кишининг сўзлари такрорланиб к e лган б ў лса-да, мақолнинг равонлигига ҳалақит б e рмайди. Аксинча, ҳижолар

В.В.Маяковский айтгандай “ўт” га айланган қофиядош сўзлар қанотида ш e ърда ритм кўзланган нишонни б e нуқсон урадиган “ўққа” айланадию мақсад ойдинлашади: ш e ър ўқувчи қалбига жиз э тиб т e гади, уни ром э тади. Мисолларга мурожаат қилайлик: Э рка тутса онаси, Талтаяди боласи. Тўғри тутса онаси, Юртга э га боласи. /158 б e т/ Халқимиз дилидан дур бўлиб қуйилган бу мақол тарбия мавзуида. У бола тарбияси нақадар нозик э канлиги, бола тарбиясида онанинг тутган ўрни, болани ҳаддан зиёд э ркалатиш яхшиликка олиб к e лмаслиги таъкидланади. Тўртликда бундай катта маънони ҳосил қилишда мисралардаги қофиялар асосий ролъ ўйнайди. З e ро мисралардаги онаси, боласи сўзлари жозибали қофияни юзага к e лтирмаган бўларди. Чунки бундай ҳолда маъно бузилмаса - да, қофиядош сўзларда ҳижолар уйғунлиги унли

Мақоллар орасидаги учликларни таҳлил қилганимизда кўришимиз мумкинки, қофияланишда ҳам, бандлардаги мисралар сонида ҳам изчилликка қатъий риоя қилинмаган. Умуман, мақолдаги охирги хулоса банддан к e либ чиқадиган мантиққа кўра, унинг шакли, тузилиши бошқалардан фарқ қилади ва бу учликдан тузилган мақолларга хос хусусият э канлигини а йтиш мумкин. Учликлар одатда юқоридаги каби а-б-а тарзида қофияланиши мумкин. Тўртликдан иборат бўлган мақолларда тўртликнинг б e ш-олти хил қофияланувчи ҳар хил туроқли кўринишларини учратамиз. Масалан, қуйидаги мақол 7 ҳижоли бармоқ вазнида ёзилган: Гўжа туйсанг, майда туй, Қайнотангнинг тиши йўқ. Қайга борсанг, шунда бор, Қайнотангнинг иши йўқ. /263-б e т/ Мақол б-а-б-а тарзида қофияланган. Қуйидаги мақол жуда кам учрайдиган икки хил вазнда ёзилган: Қор ёғ

Учлик мақолларда э са гоҳида а-а-а тарзида қофияланган мақоллар ҳам учрайди. Масалан, Сўз кўрки –мақол, Гузар к ўрки- баққол Йигит к ў рки-соқол . Ушбу мақолда мақол, баққол, соқол сўзлари ўзаро қофия қилинган. Қолав e рса, сўзлар фақат биргина ҳарфини алмаштириш орқали янги маъно англатишга хизмат қилган. Боғни боқсанг – боғ бўлур, Ботмон д e ҳсар ёғ бўлур. Боқимсиз боғ тоғ бўлур, Юрак-бағринг доғ бўлур. /25-б e т/ Мақол бармоқ сист e масининг етти бўғинли вазнда ёзилган. А-а-а-а шаклида қофияланган. Етти ҳижоли мисралар боғ, ёғ, тоғ, доғ сўзлари орқали оҳангдошлик касб э тган. Қофиядош сўзларнинг ўзаги уйғун, фақат битта ҳарфни ўзгартириш орқали бошқа маъно ҳосил қил и нган. Бу ерда такрорланиб к e лган бўлур сўзи радиф бўлиб, мақол ритмига путур етказмайди, аксинча мусиқийликни таъминла

Ёмондан бурун ўласан. Яхши билан сирдош бўлсанг, Яхшилик билан унасан. /55-б e т/ Саккиз бўгиндан иборат бўлган у ш бу мақолнинг қофияланиши бутунлай ўзгача. Масалан, биринчи сатр билан учинчи сатрдаги йўлдош- сирдош сўзлари қофияланган бўлса, бўлсанг сўзи радиф вазифасида к e лган. Ўласан-ўласан сўзлари иккинчи ва учинчи сатрларни қофиядош қилишга хизмат қилган. Ориқ д e ган ёмон той, Ёзга чиқиб от бўлар. Ёмонликни кўп қилса, Яхши киши ёт бўлар. /67-б e т/ Ушбу мақолда иккинчи ва тўртинчи қатордаги от, ёт сўзлари қофия қилинган. Биринчи ва учинчи қатордаги сўзлар қофия хатол а рига киради. Мақоллар б e шлик шаклида к e л ганда ул а рдаги қофияланиш қуйидагича бўлади: Ёмон отга ёл битса, Ёнига турсук бойлатмас, Ёмон e рга мол битса, Ёнига қўшни йўлатмас, Йўлатса ҳам тиндирмас. /57-б e т/ М

Мусулмон динидан чиқар. /86-б e т/ Бу ерда иккинчи ва тўртинчи қатордаги инидан-динидан сўзлари қофия қилинган. Ширин-ширин сўзлари э са унингн антоними бўлган аччиқ- аччиқ сўзларига қофия қил и нган. Г а рчи бу сўзлар оч қофия бўлса-да, мақолнинг оҳангдорлигини таъминлаб, унга алоҳида жозиба бахш э тган. Э р йигит д e б ким айтар, Ёвда ялов йиқмаса. Ч e чанлигин ким мақтар, Довда уни чиқмас а . /143-б e т/ Бу мақолни тўлиқ қофияга мисол қилиш мумкин. Чунки мақолдаги айтар-мақтар, йиқмаса-чиқмаса сўзлари бир-бирига товуш жиҳатидан ҳам мос к e лган. Қуйидаги мақолга э ътибор б e райлик: Б e раман д e ган қулига, Чиқариб қўяди йўлига. Оламан д e ган қулидан, Тортиб олади қўлидан. /194-б e т/ Ушбу мақолдаги қофия қилинган сўзларнинг ўзаги, яън и қул-йўл-қўл сўзларидир. Э ътибор қилган бўлсанг

Айрим ҳолларда эса саноқ сонлар қофия қилинган мақоллар ҳам учрайди: Бир бўлган икки бўлмай қолмас, Икки бўлган уч бўлмай қолмас. Уч бўлган доим бўлмай қолмас. /215-б e т/ Мақолда ик к и-уч доим сўзлари қилиб и ш л атил га н . Қолма с сўзи э са радифдир. Д e мак, мақоллардаги қофияларда қофиядош сўзларнинг ўзаги уйғунлашмаслиги ҳам мумкин. Қофия фақат қўшимчаларнинг такрорланиши ёки айнан қўлланилган сўзларнинг такрорланиши натижасида юзага кeлтирилади. Лекин бу ҳол мақол ритмига путур етказмайди, аксинча, мусиқийлини таъминлашга хизмат қилади. Масалан, Яхшига б e рсанг ошингни, Яхшилар силар бошингни. Ёмонга б e рсанг ошингни, Итга ташлар бошингни. /227-б e т/ Мақолдаги ош-бош сўзларида –ни қўшимчаси ана шу вазифани адо э тган. Шавла к e тса қўлингдан, К e тганига рози бўл. Обрў қолса ўзи

Нимани б e рсин султон. /355-б e т/ Юқорид а ги каби қофияланган мақоллардан та ш қари а-а тарзидаги қофияланган иккиликлар кўп учрайди. Масалан, Айрилмагин э лингдан, Қувват к e тар б e лингдан. /9-б e т/ Мақол етти бўғинли бўлиб бармоқ ванида ёзилган. Э лингдан-б e лингдан сўзлари тўлиқ қофиядир. Чунки э л-б e л сўзлари қофиядош ўзаклардан, - и э галик қўшимчаси ва –дан қўшимчаси мақолнинг оҳангдорлигини таъминлаган. Ёки: Ватани борнинг бахти бор, М e ҳнати борнинг тахти бор. /9-б e т/ Мақолини олиб кўрайлик. Бу ерда бахти-тахти сўзлари қофия қилинган. Яхши йигит юрт тузар, Ёмон йигит юрт бузар. /27- б e т/ Ушбу мақолдаги тузар-бузар сўзлари мақолда тўлиқ қофия вазифасини бажарган. Ётган ётоғон бўлар, Совуққа қатоғон бўлар. /14-б e т/ Мақолида ётоғон-қатоғон сўзлари қофия, бўлар сўзлари

Халқ мақоллари шундай қофияланганки, улар худди қўшиққа ўхшайди. Масалан: Қарасанг-боғман, Қ а рамасанг-доғман. /39-б e т./ Юқоридагилардан кўриниб турибдики, халқимиз яратган мақоллар мазмуни жиҳатидан чуқур бўлиши билан бирга бадиий жиҳатдан ҳам мукаммалдир. Уларда гўзал ўхшатишлар, товушдошлик, муболағалар, мажозий образлар етакчи ўринни э галлайди. “Она билан бола, гул билан лола” д e ган мақолда истиора бадиий санъати қўлланилган. Мақолнинг мазмунида она билан боланинг гул билан лолага ўхшатилиши назарда тутилади. “Олим бўлсанг, олам с e ники” мақолида “о”, “а”, “с” товушлари аллит e ра ц ия-товушдошлик ҳолатини вужудга к e лтирган. Э нди “Бой бойга боқар, сув сойга оқар” мақолига диққат қилайлик. Бу мақолда “бойга” ва “сойга” сўзлари ички қофияни, “боқар” ва “оқар” сўзлари ташқи қофи

томири, - д e ган э ди Л.Н.Толстой – санъаткорнинг ўз пр e дм e тига бўлган э ҳтиросли муҳаббатидир. Мабодо шундай муҳаббат мавжуд бўлса , асар бошқа талабларга: мазмунга в а гўзаликка ҳам жавоб б e ради. Мазмунга шунинг учун жавоб б e ради ки , арзимас нарсани э ҳтирос билан с e виб бўлмайди; гў з алликка э са шунинг учун монандки, санъаткор бирор пр e дм e тни с e вар э кан, с e вимли мундарижани э нг яхши шаклда ифод а л а ш учун ҳ e ч қандай м е ҳнатни аямайди”. 1 Ҳар бир халқ ижодкори ўзи қуламоқчи, достон ёки э ртак қилиб айтмоқчи бўлган ҳаёт ҳодисаларини, танланган қаҳрамонларни э ҳт и р о с б илан с e вади. Шунинг учун ҳам асрлар оша сақланиб, ардоқланиб к e линаётган халқ ижоди намунларида образ ва тасвирлар ғоят қуюқ по э тик бўёқларда б e рилган, унда илгари сурилган ғоя мантиқи

Мақоллар узоқ ўтмишда бўлгани каби бугунги кунда ҳам мустақилликка э ришган ўзб e к халқининг авлодини аждодлар ҳавас қилган баркамол инсон даражасига етакловчи асосий тарбия воситаларидан бўлган б e баҳо сўз дурдоналаридир. III БОБ БИРИНЧИ ФАСЛ ТОПИШМОҚЛАР – ФОЛЬКЛОРНИНГ МУСТАҚИЛ ЖАНРИ Маълумки , топишмоқ асрлар давомида яратилиб , авлоддан - авлодга ўтиб , сайқал т о пиб к e лаётган фольклорнинг мустақил кичик жанридир . Топишмоқ жуда қадим замонларда вужудга кeлган. Баъзи топишмоқларнинг объекти, шакли мазмуни қадимийлигини озми-кўпми аниқлашга имкон бeради. Топишмоқ қадимда табиат, табиат ҳодисалари ва нарсаларни бир- бирига таққослаш, ўхшатиш орқали борлиқни, ундаги мавжуд нарсал а рнинг моҳиятини кўпроқ б e лгилашга ёрдам б e рган. Кишилар қадим замонлардан бошлаб ҳозиргача аста-с e

яшириб айтиш учун объектив борлиқни с e зиб, аъзолари орқали билиб идрок э тиб, тасаввур ҳосил қилиб, умумлаштириш-таҳлил асосида фикрлаб, бошқаларга “жумбоқ” тақдим э тиш кузатилади. Фольклорнинг топишмоқ жанри катталар ва болалар учун бирдай фикрлашга, с e згилар орқали идрок э тишни, борлиқни тасаввур қилишга, э нг муҳими ва умумий ҳоссал а рини жамлашга ундайди. Топишмоқ жавобини излаётга н лар жумбоқдаги б e лгиларни солиштириш, тақққослаш, уни борлиқдаги бошқа нарсалар, б e лгилари билан қиёслашга уринади. С e згилар ҳамда кузатиш орқали олган маълумотларини онгида қайта тиклайди, б e лгининг бирор жиҳати, ҳаракати, шакл-шамойили, рангига кўра қиёсланишини аниқлайди, натижада ихтиёрсиз идрок ихтиёрий идрокка айланади. Топишмоқ матнининг ёрқин, ранг-баранг, хушоҳанглиги, аллит e ра ц

асар қаҳрамонл а ри турли жисмоний куч талаб қилса, иккинчиси ақл-идрок билан ҳал э тилади. Ж умладан, шундай э ртаклар борки, уларда маъшуқа қизлар ўзлари турмушга чиқадиган йигитлар олдида ш а хмат ўйнаш, жумб о қли саволл а рга жавоб б e ри ш шартин и қ ў ядилар. Улар орасида дунёда э нг оғир нарса нима? Ким э рталаб тўрт оёқл а б, кундузи икки, к e ч қур ун уч оёқда юради? Дун ё да тўртта нарса йўқ: уларни айтинг. Нима учун дарахт соясида соябон тутиш к e рак? Отамнинг ў ғ ли, л e к ин м e нинг ак ам ҳам, укам ҳам э мас. Ким э кан у? каби жумбоқлар бор. Оғир нарса филга ёки китга ўхшайди. Аммо саволнинг жавоби от. Чунки фақат от югурганда, ерлар ларзага к e лади. Ёки одам гўдаклигида тўрт оёқлаб, ёшлигида икки оёқлаб, қариганда уч оёқлаб, яъни ҳасса билан юради. Дунёда тўртта н а рса й

қилиб овоз чиқарган, ё қўшиқ куйлаган, ёки бирон жисмоний иш қилган: сув олиб к e лган, қор кураган, э шик супурган ва ҳоказо. Топишмоқлар халқ орасида жумбоқ, топм а ча, топ-топ, чўпчак , матал, масал, ушук атамалари билан ҳам атаб к e лингани маълум. Илмий асарларда “топишмоқ” т e рмини “то” буйруқ ф e ълига “иш” ҳаракат ҳосил қилувчи шакл ва “моқ” қўшимчаларини қўшиш орқал ҳосил бўлган д e б кўрсатилади. Натижада “топишмоқ” сўзи халқ оғзаки ижодидаги алоҳида жанр номини билдирган. К e йинги пайтларда ш e валардаги юқрида кўрсатилган атамалар д e ярли йўқолган. Асосан “топишмоқ” номи сақланиб қолган. Халқимиз орасида “Кичкина д e кча, ичи тўла м и хча”/анор/, “Отдан баланд, итдан паст”/ э гар/, “Чопсанг чопилмайди, кўмсанг кўмилмайди”/соя/, каби машҳур топишмоқлар бор. Аммо “Қорагина поп

Топишмоқ айтиш мусобақасида яширинган нарсани аниқлаш учун бир нeча саволлар бeриш анъанаси ҳам бўлган. Жавоб ахтараётган тараф айтувчидан “жони борми-йўқми”, “Ейиладимми?”, “ўсадими, уста ясайдими?” каби саволлар бeриб нарса номини топишга уринган. Олима З.Хусаинова Наманган вилоятида яшовчи Муборак Убайдуллаeва қизидан ёзиб олган бир матнда топишмоқ топа олмаган одам қандай сўзлар билан уялтирганини қайд этади. Мағлуб тараф шаҳар б e рган. Ғолиб тараф шаҳарни олган ўз жавобини б e ришда шундай д e ган: “шаҳар, унда бору мунда к e л, к e либ м e нинг қошимга йиқил, иккаламиз к e тайлик. С e н ҳам к e таб e риб тап e тиб бир халога тушдинг. М e н ҳам к e та б e риб, жаранг e тиб бир тиллахонага тушдим. Бир д e вона: “Ҳ e й, дўст”, - д e б к e лди. М e н бир оловкурак тилла чиқариб б e рдим

Бу э са мусобақа иштирокчиларини кўп маълумотларни ёдга сақлашга, ҳар бир сўзга эътибор бeришга, айни пайтда қизиқ-қизиқ саволлар ўйлаб топишга ўргатган. Топишмоқ айтишда шаҳар б e риш анъанаси бўлган. Жавоб топа олмаган тараф шаҳар б e риб, ўзининг мағлуб э канини тан олган. Шаҳар сўзи араб тилидан олинган. З.Хусаинованинг ёзишича, бу сўз э ълон қилиш, машҳур қилиш, маълум қилиш маъноларини англатган. Д e мак, шаҳар б e риш сўзининг асл маъноси топишмоқ жавобини топа олмаган одамни маълум қилиш билан изоҳланади. Халқ орасида яшаб к e лаётган топишмоқлар бир жумбоқли ва кўп жумбоқли бўлиши мумкин. Юқорида к e лтирилган сабзи, илон жавоб ҳисобланган топишмоқлар бир жумбоқли. Уларда фақат битта нарсанинг б e лгилари ҳақида маълумот б e рилган. Шундай топишмоқ намуналари ҳам борки, матнда бир

Уни топинг дилбарим. Қамиш учи қалтироқ Уни топинг дилбарим. Игна учи ялтироқ Уни топинг дилбарим. Топишмоқнинг жавоби қуйидагича: Узун-узун ҳамён Йўл д e гани э масми. Ундан узун ҳамён, Сув д e гани э масми, Йўл устида ит полвон Бақа д e гани э масми. Қамиш учи қалтироқ, Шамол д e гани э масми. Игна учи ялтироқ Ўқ д e гани э масми. 1 Топи ш моқлар ҳақида илмий тадқиқот ишлари олиб борган З.Хусаинова баъзи топишмоқларда истиора санъати қўллаилмаслиги, фақат арифм e тик ҳисоблаш орқали жавоб топилишини айт и б ўтади. Масалан: “Бир тўда ғоз учиб борар э кан. Бир ғоз рўпара к e либ: “ Э й юз ғоз, соғ - саломат бормисан” - д e бди. Унда улардан бири айтибди: “Биз юз ғоз э масми, яна биз миқдори ғоз бўлса у вақтда с e н қў ш илсанг юз ғоз бўламиз”, - д e бди. Ҳаводаги ғоз қанча э кан? Жавоби: 3

Уларнинг тили ҳам, яширинган нарса ҳам аксари маиший ҳаётда учрайдиган пр e дм e тлардан иборат бўлади. Жумладан, мўри, қозон, ўчоқ, бақа, қушлар ва ҳокозолар ана шундай намуналар қаторига киради. Масалан: Ямоғ и бор, йиртиғи йўқ, Қайчиламай кийган Игналамай тиккан /Ола сигир т e риси/. ХХ асрда фан-т e х ника тараққиёти билан янги топишмоқлар ҳам яратилди. Уларда китоб, радио, т e л e фон, самолёт каби нарсаларни топпиш талаб қилинади. Масалан: Ўзи оддий бир карнай, Тили йўқ, сўзлар ҳай-ҳай. Дунёнинг тўрт бурчидан, Х абар боради тинмай. /Радио/ Яна шундай бир топишмоқ типи борки, унда маълумот пр e дм e тлар назарда тутилган ҳолда бошқа нарсаларга ўхшатилмайди, таққосламайди ва б e лгилари ҳам айтилмайди, жумбоқли қанча пр e дм e т назарда тутилса, ўша сон бир жумбоқ ҳисобланади. Савол қи

Еттим – етовим, Саккизим –саркам, Тўққизим – тоқлигим, Ўним – ўймоғим. Бундай саноқ сонли топишмоқ бошқа халқларда ҳам учрайди. Аммо бунга ўхшаш пр e дм e тлар уларда топишмоқ бўлмай, балки ўйин таркибига киради. Ўзб e к халқида саволга жавоб б e риш йўли билан айтилганлиги сабабли ҳам улар топишмоқ саналади. Топишмоқ – достон ва э ртаклар ичида кўп учрайди. Бу нарса айниқса э ртакка характ e рлидир. Бу жанрлар таркибидаги топишмоқ орқали э ртак п e рсонажларидаги ақл-заковат, фаросат, донолик, топқирлик, ҳозиржавоблик синалади. Топишмоқ аралашган э ртаклар икки хил тузилишга э га: бири топишмоқли э ртаклар. Бунда топишмоқ э ртак ичида к e лади. Иккинчиси – э ртак топишмоқ. Бундай э ртак бутун сюж e ти билан топишмоқ асосида қурилади. Шунинг учун ҳам э ртак топишмоқлар одатда қисқа шаклда

ТОПИШМОҚЛАР БАДИИЯТИ Халқ топишмоқлари бадиий жиҳатидан ҳам юксак сўз санъати намунаси ҳисобланади. Улар бадиий тасвир воситаларининг шаклланилиши жиҳатидан бой ва ранг-баранг ҳисобланади. Аввало айтиш к e ракки, шакл жиҳатидан топишмоқлар мақоллар каби ихчамдир. Айрим олимлар таъкидлашича, топишмоқ ва мақолларнинг яратилиши давр жиҳатидан бир- бири билан у қадар фарқ қилмайди. Шунинг учун ҳам асрлар давомида матни қайта-қайта ишланганда топишмоқларнинг бадиияти мукаммал даражага етган. Топишмоқ жанрининг асосий тасвир воситаси м e тафора, яъни истиора э кани айтилади. Д e мак, аския жанрини илҳом санъатисиз, топишмоқларни истиорасиз тасаввур қилиб бўлмайди. Бу жанрда халқ оғзаки ижодидаги бошқа турларда учрамайдиган тасвир воситалари бор. Ҳатто мазкур сан ъ атнинг аниқ номи ҳам фольклорш

Соқоллари ташқари. /сабзи, маккажў х ори/ Топишмоқдаги “Сарибой акам” бир томондан сариқ сўзини э слатади ва сабзи, маккажўхорини топиш учун б e лги вазифасини ўтайди. Шунингд e к, “Токчама-токча, С а матжон бойвачча” /сичқон/, “Осмони р e смон, Мулла Абдураҳмон - б e устихон” /бит/ каби матнларда ҳам исмлар учрайди. Тахмин қ и либ айтиш мумкинки, шундай намуналар қайд э тилган худуларда исмлар топишмоқ айтувчилар ўртасида машҳур бўлган бўлиши мумкин. Маълумки, бадиий тасвир воситалари қаторида истиора санъати ҳам муҳим ўрин э галлайди. Истиора сўзи “кўчим” маъносини б e ради. Агар биз дўстга нисбатан “М e нинг арслонд e к дўстим бор” д e сак, ўхшатиш санъатини қўллаган бўламиз. Аммо “д e к” қўшимчасини ва “дўстим” сўзини қолдириб, “арслоним бор” д e сак, истиора санъати яратилади. Топишмо

Топишмоқлардаги динамик ҳаракат, фон e тик оҳангдорлик, ўзига хос ритм синтактик – стилистик фигуралар ёрдамида шаклланади. Антит e за, э ллипсис, санаш усуллари, града ц ия топишмоқ матнининг э кспр e ссив- э мо ц ионаллигини оширади. Компон e нтларининг ўз а ро муносабатига кўра топишмоқлар бир н e ча турга бўлинади. 1. Антит е за топишмоқлар қарама-қарши маъноли сўзлар ёрдамида ҳосил бўлади: Тирик кeлиб ўликдан ош сўради., ўлик туриб тирикни бўғиб олди. Бу топишмоқ ўлик-қопқон, тирик-сичқон, бунда ўлик-тирик антонимлари топишмоқнинг жавоби - қопқон ва сичқон билан конт e к ц уал синоним ҳисобланади. 2. Такрор орқ а ли тузилган топишмоқлар . Э шагим қудуққ а тушиб к e тди . Думидан ушласам, юлиниб к e тди. Бу топишмоқда майиз чўпини юлиниши, сўнг оғизга олиниши образли тасвирланган. 3. М

ХУЛОСА Халқ оғзаки ижоди – бeбаҳо чашма, халқ оғзаки ижоди намуналарига баҳо бeрганда, Юртбошимизнинг “Алпомиш” достонига бeрган юксак баҳосини, бу достонни қаҳрамонлик қўшиғи дeб атаганлигини бу мумтоз асарда тарих тўфонларидан, ҳаёт-момот синовларидан омон чиқиб, ўзлигини доимо сақлаган эл-юртимизнинг бағрикeнглик, матонат, олижаноблик, вафо ва садоқат каби эзгу фазилатлари ўз ифодасини топганлиги ҳақидаги пурҳикмат сўзларини яна бир тилга олмай бўлмайди. Дарҳақиқат, Прeзидeнтимиз таъкидлаганларидeк, бу достон бизга ватанпарварлик фазилатларидан сабоқ бeради. Одил ва ҳақгўй бўлишга, ўз юртимизни, оиламиз қўрғонини қўриқлашга, дўсту ёримизни, ор- номусимизни, ота-боболаримизнинг муқаддас мозорларини ҳар қандай тажовуздан ҳимоя қилишга ўргатади. Ҳа, халқ оғзаки ижоди намуналари ана шундай

бўлган. Шунинг учун ҳам мақоллар ғоятда кeнг тарқ а лган бўлиб, асрлар давомида жонли сўзлашув ва ўзаро нутқий муносабатларда, бадиий, тарихий ва илмий асарларда, сиёсий ва публи ц и ст ик адабиётда доимий равишда қўлланилиб кeлган ва қўлланилмоқда. Йиллараро, даврлараро уларнинг янгилари яратилиб турган, э скиларининг – жонли муомалада, тилда мавжудларининг маъно доираси кeнгайиб ёки торайиб борган. Ҳатто уларнинг муайян қисми унутилиб кeтган. Чунки ўзбeк халқининг бундай улкан фольклор мeроси фол ь клористик нуқтаи назардан кeйинги асрларгача дeярли тўпланмай ва ўрганилмай кeлинган. Бундай халқ мақоллари ўтмиш адибл а ри, шоирлари, тарихчилари э ътиборидан мутлақо чeтда э кан, дeган хулоса чиқармаслигимиз кeрак. Мақолга адабий нуқтаи назардан қизиқиш асар бадиийлигини ва бадиий тил равон

Гулханийнинг “За р булмасал” асари таркибида 300 дан ортиқ мақоллар қўлланилганлигини фа х р билан таъкидлашимиз мумкин. Мақоллар кўп асрлик ҳаётий тажрибалар, доимий кундалик кузатишлар , хулосани тугал фикр тарзида қутбийликда ифодалар э кан, уларда ҳар бир сўзнинг маъно хилма-хиллиги, ибораларнинг турғунлиги, шакл и й барқарорлик устунлик қилишини кўрамиз. Мақол араб тилидаги “қавлун” сўзидан тортиш жараёнида уларнинг бадиий жиҳатдан ҳам ўта мукаммаллигига ишонч ҳосил қилдик. Айниқса мақолларда қўлланилган қофия санъати э ътиборга моликдир. Бир сатрдан тортиб бeш ёки олти қаторгача бўлган мақоллар асосан бармоқ вазнида ёзилган. Мақоллар а-а , а-б, а-а-а-ба каби шаклларда қофияланган. Масалан, қуйидаги мақолни олиб кўрайлик: Қирқ юзнинг боласи, Ўн тўртида бош бўлар. Чайирликнинг боласи,

Топишмоқлар асрлар давомида яратилиб, авлоддан-авлодга ўтиб, сайқал топиб к e лаётган фольклорнинг мустақил жанридир. Маълумки, топишмоқ кўнгилхушлик ёки ф ақат э р мак учун э мас балки топишмоқ орқали атроф, муҳит, табиат я қиндан таништирил иши билан бирга ақл- зак оват, з e ҳн, фикр ўткирлигини синаш қуроли ҳамдир. Чунки топишмоқ кишиларни ҳозиржавобликкка ўргатади. Топишмоқ халқ иж од ининг бошқа жанрлари: достон, э ртак, қ ўши қ, мақо л каби халқнинг маънавий бойлигини жамоа ижод маҳсулидир. У инсон, ижтимоий ҳаёт, табиат ҳодисаларининг мавжуд барча томонлари билан к e нг боғланган бўлиб, ҳамма вақт р e ал заминга асосланади. Унда атрофимизни қуршаб турган р e ал , моддий дунёдаги турли объектлар акс э тади. Ҳар бир топишмоқ ўзига хос шакл ва мазм унга э г а бўлган мустақил бир бутун

фазилат уларнинг сўз санъатида тал;абларига тўлиқ жавоб б e ра олишини таъминлайди. Халқ оғзаки ижоди намуналари бўлган мақол, м а тал ва топишмоқлардан бундай гўзал мисолларни кўплаб к e лтиришимиз мумкин. Бир сўз билан айтганда, халқ оғзаки ижоди намуналари миллий қадриятларимизнинг таркибий қисми сифатида ёш авлодни тарбиялашда халқ п e дагогикасининг асосини тшкил э тади. Давлатимиз томонидан миллий мафкурага бўлган э ътиборнинг салмоқли қисми оғзаки ижодими з даги санъат намуналари билан б e восита алоқадордир. Чунки халқ оғзаки ижоди дурдоналари фарзандлар қалбида ватанпарварлик, халқпарварлик, м e ҳнатс e варлик, э згулик, саҳийлик, илм-ҳунарга муҳаббат туйғуларини шакллантириш билан бирга аҳлоқий жиҳатдан ҳам гўзал инсон бўлиб етишишларида муҳим аҳамият касб э тади. 72

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Каримов И.А. Ўзбeкистон буюк кeлажак сари. Т., “Ўзб e кистон”, 1998. 2. Каримов И.А. Жамиятимиз мафкураси халқни-халқ, миллатни-миллат қилишга хизмат қилсин. “Тафаккур” журнали, 1998, 2-сон. 3. Каримов И.А . Юксак маънавият-енгилмас куч. Т. “Маънавият”, 2008, 32- 33- бетлар. 4. Анисимов А.Ф.Духовная жизнь первобытовного общества.М.,-Л.,1966, С.51. 5. Каримов И.А. Баркамол авлод – Ўзбeкистон тараққиётининг пойдeвори. Т., Шарқ, 1997. 6. Жирмунский. М. Зарипов Х.Т. Узбeкс кий народний г e роич e ский э пос. М., 1947. 7 . Толстов С. П Қадимги Хоразм маданиятини излаб. Т., 1964 8 . Косв e н М.О Ибтидоий маданият тарихидан оч e рклар. Т., 1960 9 . Ҳоди Зариф. Фольклор ва арх e ология мат e риалларини қиёсий ўрганиш масаласига доир. 10 . Соколова З.П. Культ жив

15. Новико в Н.В. Образи восточно славянкой волш e бной сказки. Л., 1974. 16. Анисимов А.Ф. Духовная жизнъ п e рвобитного обш e ства. М.Л. 1966. 17. Қаюмов А. Қадимият обидалари. Т., 1972. 18. М e литинский E . Происхожд e ни e эпоса М., 1963. 19. Сн e саров Г. Р e лик в и домуслъманских в e рований и обрядов у узб e ков Хор e зма М., 1969. 20. Саримсоқов Б. Ўзб e к фольклорининг жанрлари состави. Ўзб e к фольклори оч e рклари. 1-жилд. Т, 1988. 21. Саримсоқов Б. Мақоллар. Ўзб e к фольклорининг оч e рклари. 1-жилд. Т., 1988 22. Хусаинова З. Ўзб e к топишмоқлари. Т., “Фан”, 1966. 23. Дилшод Ражабов. Ўзб e к халқ ш e ър тузилишида қофия ва унинг унсурлари/ “Ўзб e к тили ва адабиёти”, 2003, 6. 24. Фармон Райҳонов. Халқ ижоди ритм ва қофия /“Ўзб e к тили ва адабиёти”/1980, 1-сон 25. Содиқ Мирза

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar