Kichik janrlarda qofiya (maqol va topishmoqlar misolida) - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	61.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Kichik janrlarda qofiya (maqol va topishmoqlar misolida)

Купить

Kichik janrlarda qofiya (maqol va topishmoqlar misolida) mavzusidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

M U N D A R I J A K I R I Sh. ....................................................................................................3-5 I .BOB. Maqol xalq poetik ijodining kichik janri ......................................6-8 I.1. Maqol janriga xos xususiyatlar...............................................................9-17 I.2 Maqol janrida qofiyaning vazifasi.........................................................18-28 II.BOB. Topishmoqlarning genizisi II.1. Topishmoqlar poetikasi........................................................................29-38 II.2 Topishmoq janrida qofiya.......................................................................39-53 X U L O S A .................................................................................................. 54-56 Foydalani

Mavzuning dolzarbligi . Folklor asarlari hozirgi yosh avlodga ildizi uzoq zamonlarga borib taqaladigan madaniyatimizni, badiiy ijod an’analarimizni, elu yurtimiz ozodligi va erki yo‘lida olib borgan kurashlarimizni bilib olish barobarida vatanparvarlik va bunyodkorlik tuyg‘usi ajdodlarimizga meros ekanini to‘la his qilishlariga yordam beradi. Shu orqali yoshlar o‘z yurtida abadiy ekanini, o‘ziga xos muqaddas tarixi va betakror an’analari, milliy qadriyatlari borligini anglaydi. Shuni inobatga olib, juda qadimdan olimu shoirlar el adabiyoti namunalarini alohida to‘plab o‘rganishga ahamiyat qaratib kelishgan. Hatto ko‘pgina ijodkorlar yaratayotgan asarlarining xalq ko‘ngliga tez yetib borishini ko‘zlab, folklor asarlariga xos sodda ifoda shakli va uslubdan, an’anaviy epik obraz va motivlard

Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari . Biz bitiruv malakaviy ishimizda xalq poetik ijodining kichik janrlaridan maqol va topishmoqdagi qofiya san’atining qo‘llanilishini tahlil qilishni vazifa qilib oldik va oldimizga qo‘yidagi vazifalarni belgilab oldik; - Maqol xalq poetik ijodining kichik janri ekanligi tahlillarda o‘rganiladi. - Maqol janriga xos xususiyatlar maqollar misolida tadqiq etiladi. - Maqol janrida qofiyaning vazifasi alohida tahlillarda o‘rganiladi. - Topishmoqlarning genizisi ya’ni ildizlari qadim - qadimga borib takalishiga e’tiborimizni qaratamiz. - Topishmoqlar poetikasi topishmoqlar misolida tahlil qilinadi. - Topishmoq janridagi qofiya san’ati misollarda tadqiq etiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Bitiruv malakaviy ishimizda xalq poetik ijodining kic

Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, har biri ikki faslni o‘z ichiga olgan ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat . I.BOB. MAQOL XALQ POETIK IJODINING KICHIK JANRI 5

Maqol deb xalqning ijtimoiy-tarixiy, hayotiy-maishiy tajribasi umumlashgan badiiy, obrazli mulohazalardan iborat hikmatli so‘zlarga aytiladi. Maqol o‘zbek tilida maqol, tojiklarda zarbulmasal, ruslarda poslovitsa, arablarda (jonli so‘zlashuvda) naql, turklarda ata so‘zi atamasi bilan yuritiladi. Maqol atamsi arabcha [ وقڶ ] – qavlun – gapirmoq, aytmoq so‘zidan olingan. Maqollarda so‘z qimmati alohida yorqin ifodalanadi. Chunki maqollardagi so‘zlarni boshqasi bilan almashtirish, biron so‘z qo‘shish mumkin emas. Ular milliy til tarkibida qoliplashgan holda namoyon bo‘ladi. Bu janr dunyodagi hamma xalqlar og‘zaki ijodida bor bo‘lib, hajm, shakl, yaratilishi maqsadiga ko‘ra mushtarak hisoblanadi. Hatto nomlanishida ham yaqinlik aniq seziladi. Jumladan, arablarda “qavlun” – gap, so‘z ma’nosini

Paremiya – yunoncha chuqur ma’noli gap, hikmatli so‘z, ibora, maqol, matal ma ’ nosini beradi Maqollarning janr xususiyatlari quyidagilardan iborat: 1. Maqollarning hajmi qisqa va cheklangan. 2. Maqollar mazmunan serko‘lam va chuqur ma’noni ifodalaydi. 3. Xalq maqollari shaklan she’riy va nasriy bo‘ladi. Ammo nasriy maqollar ham she’riy misralarni eslatadi. Masalan: Ko‘za kunda emas, kunida sinadi. 4. Maqollarda hayotiy voqea-hodisa haqida qat’iy hukm ifo da lanadi. Bu hukm musbat yoki manfiy mazmunda aks etadi. 5. Maqol shaxs hayotidagi xususiy vaziyatni xalq, omma, hayot nuqtai nazardan umumlashtiradi. 6. Maqol matni tilshunoslikda shaxsi umumlashgan gap hisoblanadi. Xalq maqollari tarixi o‘nlab asrlar bilan o‘lchanadi. O‘rxun-Enasoy bitiglarida “Oriq va

yashayotgan quyidagilarni uchratamiz: “Otug‘ uzguch birla o‘churmas” – O‘t alanga bilan o‘chirilmas; “Tog‘ toqqa qavushmas, kishi kishiga qavushar” – “Tog‘ tog‘ bilan uchrashmas, odam odam bilan uchrashar”. Ayni paytda “Õt tesa, ag‘iz kuymas” – o‘t degan bilan og‘iz kuymaydi; “Tulki o‘z iniga ursa, uzuz o‘lur” – tulki o‘z iniga qarab hursa, qo‘tir bo‘ladi kabilar bugungi kunda unutilgan. Ular o‘rniga “Holva degan bilan og‘iz chuchimas”, “Vataniga tosh otgan vatangado bo‘ladi” degan maqollar qo‘llanmoqda. Xalq maqollarining mazmun ko‘lami inson hayotining turli sohalarini qamraydi. Inson hayotidagi voqea-hodisalarning cheki yo‘q ekan, maqollar mazmuni chegarasini ham o‘lchab bo‘lmaydi. Maishiy hayotdagi kichik bir e’tiborga arzimaydigandek ko‘rinuvchi lavhadan tortib chuqur falsafiy musho

Xalq maqollarining badiiy jihatdan mukammalligi taniqli olimlar va shoir, yozuvchilar tomonidan tan olingan. Bu jihatdan maqollar so‘z san’atining oliy namunasi sifatida baholanishga loyiq. Hajm jihatdan kichikligi, mazmunan serma’noligi, mavzu jihatdan hayotiyligi maqollarning asrlar davomida og‘izdan og‘izga o‘tib yashashini ta’minlagan omillardir. San’at asari qimmatini belgilovchi eng talabchan sinov vaqt hisoblanadi. Ayniqsa, vaqt sinovi talabiga og‘zaki asarning javob berishi o‘ta muhimdir. Har qancha tashviqotlarga qaramay sho‘ro tuzumida kolxoz afzalligi maqtalgan maqollarning umri qisqa bo‘ldi. S h o‘ro tuzumi haqidagi maqtov dostonlar ham yaratilgani zahoti esdan chiqib ketdi. Haqiqiy maqollarning shakllanishi uzoq davrni qamraydi, ammo badiiy mukammal va hayot tajribasi aks etg

Odatda mahallada biror odamga baho berish lozim bo‘lsa, birinchi navbatda, u shaxsning ota-onasi esga olinadi. Katta avlod tomonidan yo‘l qo‘yilgan kamchilik shu zahoti farzandga ko‘chiriladi. Natijada, inson hayoti davomidagi har bir xatti-harakat mahalladoshlar, qarindoshlar tomonidan nazoratda ekani anglashiladi. Maqol mazmunan har bir inson yoshidan qat’i nazar kelajakda ota, ona bo‘lishni orzu qilsa, keyingi avlodiga “yag‘iri”ni qoldirmasligi kerak, degan ma’no anglashiladi va katta, yosh avlod tarbiyasining muayyan to‘g‘ri tizimda bo‘lishi uchun asos tayyorlanadi. Maqolda istiora san’ati yetakchilik qiladi. “Et bilan tirnoqni ajratib bo‘lmas” maqolidagi “et” va “tirnoq” so‘zlari qarindosh-urug‘; ota-bola; aka-uka ma’nolarini bildiradi. Bu misolda sinekdoxa san’ati ham bor. Y a ’ni

Yozma adabiyotda maqollardan foydalanishning uch ko‘rinishi mavjud: 1. Xalq maqoli aynan keltiriladi. Alisher Navoiydan Muqimiygacha, Cho‘lpondan O‘tkir Hoshimovgacha o‘z asarlarida fikrni ixcham va tushunarli ifodalash maqsadida maqol matnidan aynan foydalanganlar. “Masaldurkim uyqu o‘limdir” (Alisher Navoiy). “Otning o‘limi, itning bayrami” (Abdulla Qahhor). 2. Maqoldagi ayrim so‘zlar o‘zgaradi, ma’no saqlanadi. “Otalarda bir so‘z bor, eshit og‘ajon, Bosgan izidan qaytmas, o‘lsa ham arslon” (Hamza). Bu misralarda shoir “Arslon izidan qaytmas, yigit so‘zidan” maqolidan ijodiy foydalangan. 3. Shoir biror fikrni maqoldagi ma’nodan foydalanib ifolaydi. Bir qarashda bu fikr mustaqildek ko‘rinadi. Fikr yuritsak, adibning xalq maqollaridagi ma’noni o‘ziga xos boshqa so‘zlar bilan

“Kishining ko‘zidur ore torozu”. Ko‘zung qonimdin iymonmas ajabdur, Ki “Qo‘rqar qaydakim qon ko‘rsa hindu”. Tilar vaslingni Lutfiy, qil ijobat Ki ayturlar: “Tilaganni tilogu”. Bu g‘azalda ajoyib so‘z sohibi mavlono Lutfiy o‘zining ma’shuqasiga bo‘lgan ko‘ngil izhorini so‘z marvaridlaridan tizilgan marjondek ifodalay olgan. G‘azalning mazmuni go‘zal va mo‘jaz doston ma’nosini beradi: Ayoqingg‘a tushar har lahza gesu, Masaldurkim: “Chirog‘ tubi qorong‘u”. Baytda yorning qaddi tik shamga o‘xshatilmoqda. Shamning yonayotgan pilikdan pastki qismi qorong‘ u bo‘ladi. Yorning yuzi yonayotgan shamga qiyoslanmoqda. Uning sochi shu qadar uzunki, yuzi yorug‘, pastki qismi qorong‘i ko‘rinadi. Tutarmen ko‘zki ko‘rsam orazingni, Ki derlar “Oqqon oriqqa oqar suv”. Shoir o‘zini bir paytlar suv oqqan ariqqa

Mumtoz adabiyotda ma’shuqaning ko‘zi va xolini qoraligi uchun hindga o‘xshatish an’anasi bor. Bu o‘rinda shoir yorining ko‘zini hindga o‘xshatmoqda. Hind qondan qo‘rqadi, degan tushuncha bor. Ammo men ajablanamanki, sening ko‘zing hind bo‘lsa ham ko‘z yoshlarimning qondek oqishidan qo‘rqmayapti. Agar qo‘rqqanida edi, rahm qilardi, men vaslingga yetar edim va ko‘z yoshlarim to‘xtar edi. Tilar vaslingni Lutfiy, qil ijobat Ki ayturlar: “Tilaganni tilogu”. Mazkur bayt g‘azalda ifodalangan hamma orzu-istaklarning xulosasi hisoblanadi. Unda shoir o‘z ma’shuqasidan oxirgi marta muruvvat, lutf qilishni so‘ramoqda. Men odamlar “Tilagan tilagiga yetadi” deganlaridek, senga vaslingga yetish uchun iltijo qilaman va agar odamlarning gapida haqiqat bo‘lsa, maqsadimga yetaman, deb umid bildiraman, demoq

Maqollarning iste’moldan chiqishida quyidagi omillar sabab bo‘ladi: 1. Tarixiy hayotning o‘zgarishi. Ijtimoiy hayotda maqolni qo‘llash ehtiyojining yo‘qolishi oqibatida maqol xalq esidan chiqadi. Omoch seni to‘ydirgay, Omboringni to‘ldirgay. Omoch ishlatish asta-sekin yo‘qola borgan sari bu maqol ham iste’moldan chiqqan. 2. Tarixiy so‘zlar ishtirokidagi maqollar vaqt o‘tishi bilan yo‘qoladi. Qoziga bersang suyar, Bermasang – so‘yar. 3. Ayrim maqollar og‘zaki ijodning og‘zakiligi belgisi ta’sirida yo‘qolishi ham mumkin. Bir avlod qo‘llamagan maqol o‘limga mahkum. Xitoy xonining gazmoli ko‘p, lekin o‘lchamay kesilmaydi. Ba’zan maqolning bir qismi yashaydi, ikkinchisi yo‘qoladi. Ash tatig‘i tuz, jug‘rin jemes. (Osh tuz bilan totli, lekin lagan bilan yolg‘iz tuzni

og‘ochidan olisga tushmas” maqoli “Yabloka ot yabloni daleko ne padayet”ning tarjimasi. Bugungi kunda bu maqolning kelib chiqishi bizni deyarli qiziqtirmaydi. 3. Yangi maqollarning paydo bo‘lishi allomalar, dono adiblar aytgan hikmatli so‘zlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Tarixda biz Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Alisher Navoiy ijodi bilan tanishar ekanmiz, aforizm deb atalmish muallifi aniq dono va hikmatli so‘zlarga duch kelamiz. “Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur, qatra-qatra yig‘ilib daryo bo‘lur” kabi misollar shular jumlasidandir. Maqollar o‘z va ko‘chma ma’nolarga ega bo‘lishi bilan yana ham diqqatga sazovordir. “Yomon xotin olguncha, bo‘ydoq yurgan yaxshiroq”, “Qizi borning nozi bor”, “Quda bo‘lguncha, ko‘p sinash, quda bo‘lgach, ko‘p siylash” kabi maqollar o‘z ma’nosida qo‘llanadi. Ay

Abdurauf Fitrat xalq og‘zaki ijodiga mansub maqol janri haqida ham ma’lumot berar ekan, tushunarli va lo‘nda fikrni aytib qo‘ya qoladi: “Elning kun ko‘rgan, ish o‘tkargan sinalishli qarilari tomonidan aytilgan hikmatli, qisqa, ma’noli gaplardirkim, el orasida “yashash qonunlari” kabi hukm surib, tildan tilga yururdur”. E’tiborli jihati shundaki, Fitratning maqol janriga bergan bu ta’rifi unga nisbatan berilayotgan hozirgi ta’rifdan jiddiy farq qilmaydi. Hozirda maqol xalq og‘zaki ijodining ixcham shaklga, ammo chuqur mazmunga ega bo‘lgan, xalqning ko‘p asrlik hayotiy kuzatishlari, tajribalari asosida vujudga kelgan hikmatli so‘zi sifatida ta’riflanadi. 1 Ko‘rinyaptiki, maqolning Fitrat tomonidan ham, undan keyin yetishib chiqqan olimlar tomonidan ham aytilgan ta’rifida, asosan, uning xalq

Og‘zi qiyshiq bo‘lsa-da boy bolasi so‘zlasin. Misol keltirilayotgan ushbu maqollarning har biri badiiy ijodning o‘ziga xos hodisasi sifatida yuzaga kelgan bo‘lib, folklorda ixcham shakliligi, ammo teran mazmunga egaligi bilan alohidalik kasb etadi. Shuningdek, har biri tilimiz ko‘rkini, nutqimiz nafosatini, aql-farosot va tafakkurimiz mantiqini hayrotomuz bir qudrat bilan namoyish etgan va eta oladigan badiiyat qatralari sifatida e’tiborni tortadi. Ular xalqimizning ko‘p asrlik hayotiy tajribalari va maishiy turmush tarzining bimisoli bir oynasidir. Bu badiiy oynada xalqning hayotga, tabiatga, inson, oila va jamiyatga munosabati, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-marifiy, axloqiy estetik va falsafiy qarashlari, qisqasi o‘zi va o‘zligi to‘la namoyon bo‘lgandir. Shuning uchun ham maqollar g‘oyatda

I.2 MAQOL JANRIDA QOFIYANING VAZIFASI Folklorshunos va she’rshunos olimlarning monografik yo‘sindagi ishlarida, turli ilmiy maqolalarida xalq she’rlarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlariga, tarixiy- genetik asoslariga, obrazlar tizimiga, jahon xalqlari og‘zaki ijodi namunalari bilan uzviy mushtarak va farqli jihatlariga nazar solingan. Shuningdek, o‘zbek xalq qo‘shiqlarining badiiyati, obrazlar dunyosi o‘rganilganda bevosita ularning janri, shakli, vazni, band qurilishi, qofiyasi, urg‘usi haqida ham ayrim qarashlar bayon qilingan, lekin monografik yo‘sindagi ishlar yaratilgan emas. Jahon xalqlari she’rshunosligida esa xalq she’r tuzilishi bilan bog‘liq masalalar allaqachon o‘z yechimini topib ulgurgan. K. Risalievaning “Qirg‘iz she`r tuzilishi”, Z.Ahmetovaning “Qozoq she`r tuzilishi”, I.V.

ritm she’riy nutqdagi muayyan, bir-biriga monand bo‘laklarning, so‘z haqida tovushlarning ma’lum tartib va bir xilda takrorlanib kelishidir. Bundan ko‘rinib turibdiki, ritmsiz she’r bo‘lmaydi. Xususan ritm she’rda misralardagi bo‘g‘inlarning tengligi, turoq tartibining bir xilda takrorlanishi bilan yaratiladi. Ritmning bunday o‘ziga xos xususiyatlari klassik she’riyat bilan hozirgi zamon she’riyati, ya’ni aruz vazni bilan barmoq sistemasida ritm farqlanishiga olib keladi. Chunonchi, aruz vaznidagi she’rlarda ritm misralardagi cho‘ziq /-/ hamda qisqa bo‘g‘inlarning bir maromda takrorlanishidan kelib chiqadi. 2 Masalan, Alisher Navoiyning: Oshiq o‘ldim bilmadim, yor o‘zgalarga yor emish, Olloh-olloh, ishq mundoq balolar bor emish, - Bayti bilan boshlanuvchi g‘azalini o‘rganish asnosida ham y

Yomonlikka yaxshilik- Mard kishining ishidir. - 3 maqolini olib ko‘raylik. Maqol barmoq sistemasining yetti hijoli vaznida bitilgan. Misralar ikki turoqli. O‘zaro qofiyalanib kelgan yaxshilik, ishidir ohangdosh so‘zlari birday uch hijodan iboratdir. Bu yerda yaxshilik, ishidir, kishining so‘zlari takrorlanib kelgan bo‘lsa-da, maqolning ravonligiga halaqit bermaydi. Aksincha, hijolarning tengligi, tovushlarning bir xilda takrorlanib kelishi maqolda jozibali, o‘ynoqi ritm yaratishda muhim rol’ o‘ynamoqda. O‘zbek xalq og‘zaki badiiy ijodi uzoq qadim tarixga ega deymiz. Shu ma’noda maqol va qo‘shiqlarning paydo bo‘lishi mehnat jarayoni bilan bevosita bog‘liqdir. Demak, ritmik nutqning yuzaga kelishi ham mehnat jarayoni, shuningdek, insonning ilk ijtimoiy rivojlanish davridagi ishi va kurashi b

Maqollarda o‘zbek she’riyatidagi band ko‘rinishlarining bir nechta an’anaviy turlari uchraydi. Maqollarda asosan, sodda band / ikkilikdan oltilikkacha/ ko‘rinishlardagi bandlar uchraydi. Jumladan, ikkiliklar, Qiz saqlay bilmagan go‘ng etar, Ipak saqlay bilmagan yung etar. /159-bet/ Yoki: Yaxshi bola nom keltirar, Yomon bola g‘am keltirar. / 163 bet/ Maqollarda uchliklar ham uchraydi: Bir ko‘rgan tanish, Ikki qo‘rgan-oshna, Uch ko‘rgan-qarindosh. /263-bet/ Maqollar orasidagi uchliklarni tahlil qilganimizda ko‘rishimiz mumkinki, qofiyalanishda ham, bandlardagi misralar sonida ham izchillikka qat’iy rioya qilinmagan. Umuman, maqoldagi oxirgi xulosa banddan kelib chiqadigan mantiqqa ko‘ra, uning shakli, tuzilishi boshqalardan farq qiladi va bu uchlikdan tuzilgan maqollarga xos xususiyat ekanli

Niyozlari bor. /494-bet/ Ushbu maqolning birinchi bandi 7 bo‘g‘inli, uchunchisi 8 va to‘rtinchi bandlari 5 bo‘g‘inli bo‘lib, b-a, ba tarzida qofiyalangan. Quyidagi maqol ham xuddi ana shunday shakldagi maqollar sirasiga kiradi: Qor yog‘di deb sevinma, Qirovlari bor. So‘fi keldi deb suyunma, So‘rovlari bor. /494-bet/ Uchlik maqollarda esa gohida a-a-a tarzida qofiyalangan maqollar ham uchraydi. Masalan, So‘z ko‘rki –maqol, Guzar ko‘rki- baqqol Yigit ko‘rki-soqol. Ushbu maqolda maqol, baqqol, soqol so‘zlari o‘zaro qofiya qilingan. Qolaversa, so‘zlar faqat birgina harfini almashtirish orqali yangi ma’no anglatishga xizmat qilgan. Bog‘ni boqsang – bog‘ bo‘lur, Botmon dehsar yog‘ bo‘lur. Boqimsiz bog‘ tog‘ bo‘lur, Yurak-bag‘ring dog‘ bo‘lur. /25-bet/ Maqol barmoq sistemasining yetti bo‘g‘inli v

Yaxshi-yaxshi yigitlar, Eshigimga qul bo‘lar. /37-bet/ Maqolda birinchi, ikkinchi va to‘rtinchi satrlar pul, gul, qul so‘zlari yordamida o‘aro qofiyalangan. Ular so‘zi radifdir. Bu yerda uchinchi qatordagi yaxshi-yaxshi yigitlar so‘zining takrorlanib kelishi maqolning ohangdorligini ta’minlagan. Bu yerda qofiyaning yo‘qligi bilinmaydi. Yomon bilan yo‘ldosh bo‘lsang, Yomondan burun o‘lasan. Yaxshi bilan sirdosh bo‘lsang, Yaxshilik bilan unasan. /55-bet/ Sakkiz bo‘gindan iborat bo‘lgan ushbu maqolning qofiyalanishi butunlay o‘zgacha. Masalan, birinchi satr bilan uchinchi satrdagi yo‘ldosh-sirdosh so‘zlari qofiyalangan bo‘lsa, bo‘lsang so‘zi radif vazifasida kelgan. O‘lasan-o‘lasan so‘zlari ikkinchi va uchinchi satrlarni qofiyadosh qilishga xizmat qilgan. Oriq degan yomon toy, Yozga chiqib ot

Ko‘pincha maqollarda ichki va tashqi qofiyalar ham qo‘llaniladiki, ular quyidagi tarzda qofiyalanadi: Shirin-shirin so‘zlasang, Ilon inidan chiqar. Achchiq-achchiq so‘zlasang, Musulmon dinidan chiqar. /86-bet/ Bu yerda ikkinchi va to‘rtinchi qatordagi inidan-dinidan so‘zlari qofiya qilingan. Shirin-shirin so‘zlari esa uningn antonimi bo‘lgan achchiq-achchiq so‘zlariga qofiya qilingan. Garchi bu so‘zlar och qofiya bo‘lsa-da, maqolning ohangdorligini ta’minlab, unga alohida joziba baxsh etgan. Er yigit deb kim aytar, Yovda yalov yiqmasa. Chechanligin kim maqtar, Dovda uni chiqmasa. /143-bet/ Bu maqolni to‘liq qofiyaga misol qilish mumkin. Chunki maqoldagi aytar-maqtar, yiqmasa-chiqmasa so‘zlari bir-biriga tovush jihatidan ham mos kelgan. Quyidagi maqolga e’tibor beraylik: Beraman degan qulig

Yovga tashlab ketmanglar. /215-bet/ Maqoldagi yol-mol so‘zlari ichki qofiya bo‘lsa, yolga-yovga so‘zlari tashqi qofiyadir. Bu yerda ikkita radif ishlatilgan: yo‘q deb va tashlab ketmanglar so‘zlari. Ayrim hollarda esa sanoq sonlar qofiya qilingan maqollar ham uchraydi: Bir bo‘lgan ikki bo‘lmay qolmas, Ikki bo‘lgan uch bo‘lmay qolmas. Uch bo‘lgan doim bo‘lmay qolmas. /215-bet/ Maqolda ikki-uch doim so‘zlari qilib ishlatilgan. Qolmas so‘zi esa radifdir. Demak, maqollardagi qofiyalarda qofiyadosh so‘zlarning o‘zagi uyg‘unlashmasligi ham mumkin. Qofiya faqat qo‘shimchalarning takrorlanishi yoki aynan qo‘llanilgan so‘zlarning takrorlanishi natijasida yuzaga keltiriladi. Lekin bu hol maqol ritmiga putur yetkazmaydi, aksincha, musiqiylini ta’minlashga xizmat qiladi. Masalan, Yaxshiga bersang oshi

Ber, dedi subhon, Berib soldi sulton. Berma dedi subhon, Nimani bersin sulton. /355-bet/ Yuqoridagi kabi qofiyalangan maqollardan tashqari a-a tarzidagi qofiyalangan ikkiliklar ko‘p uchraydi. Masalan, Ayrilmagin elingdan, Quvvat ketar belingdan. /9-bet/ Maqol yetti bo‘g‘inli bo‘lib barmoq vanida yozilgan. Elingdan-belingdan so‘zlari to‘liq qofiyadir. Chunki el-bel so‘zlari qofiyadosh o‘zaklardan, -i egalik qo‘shimchasi va - dan qo‘shimchasi maqolning ohangdorligini ta’minlagan. Yoki: Vatani borning baxti bor, Mehnati borning taxti bor. /9-bet/ Maqolini olib ko‘raylik. Bu yerda baxti-taxti so‘zlari qofiya qilingan. Yaxshi yigit yurt tuzar, Yomon yigit yurt buzar. /27- bet/ Ushbu maqoldagi tuzar-buzar so‘zlari maqolda to‘liq qofiya vazifasini bajargan. Yotgan yotog‘on bo‘lar, Sovuqqa qatog‘o

Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, xalqimiz yaratgan maqollar mazmuni jihatidan chuqur bo‘lishi bilan birga badiiy jihatdan ham mukammaldir. Ularda go‘zal o‘xshatishlar, tovushdoshlik, mubolag‘alar, majoziy obrazlar yetakchi o‘rinni egallaydi. “Ona bilan bola, gul bilan lola” degan maqolda istiora badiiy san’ati qo‘llanilgan. Maqolning mazmunida ona bilan bolaning gul bilan lolaga o‘xshatilishi nazarda tutiladi. “Olim bo‘lsang, olam seniki” maqolida “o”, “a”, “s” tovushlari alliteratsiya-tovushdoshlik holatini vujudga keltirgan. Endi “Boy boyga boqar, suv soyga oqar” maqoliga diqqat qilaylik. Bu maqolda “boyga” va “soyga” so‘zlari ichki qofiyani, “boqar” va “oqar” so‘zlari tashqi qofiyani tashkil qiladi. Qizig‘i shundaki, har ikkala qofiyadosh so‘zlarda ham faqat bitta tovushda farq sez

Har bir xalq ijodkori o‘zi qulamoqchi, doston yoki ertak qilib aytmoqchi bo‘lgan hayot hodisalarini, tanlangan qahramonlarni ehtiros bilan sevadi. Shuning uchun ham asrlar osha saqlanib, ardoqlanib kelinayotgan xalq ijodi namunlarida obraz va tasvirlar g‘oyat quyuq poetik bo‘yoqlarda berilgan, unda ilgari surilgan g‘oya mantiqiy barkamol. Bu poetik bo‘yoq va mantiqiy barkamollik esa har bir asarda badiiy detallarning o‘z o‘rnida qo‘llanilishi, she’riy asarda o‘ynoqi, jozibali ritmning yuzaga keltirilishi orqali, ya’ni qofiya orqali amalga oshiriladi. Xullas, badiiy jihatdan mukammallik maqollarning asosiy fazilatlaridan biri hisoblanadi. O‘xshatish, tovushdoshlik, sifatlash, istiora, majoz, qofiya tasvir san’atlari keng qo‘llanilganligi bilan ular o‘quvchi diqqatini o‘ziga jalb etadi. Unga

Ma’lumki, topishmoq asrlar davomida yaratilib, avloddan-avlodga o‘tib, sayqal topib kelayotgan folklorning mustaqil kichik janridir. Topishmoq juda qadim zamonlarda vujudga kelgan. Ba’zi topishmoqlarning obyekti, shakli mazmuni qadimiyligini ozmi-ko‘pmi aniqlashga imkon beradi. Topishmoq qadimda tabiat, tabiat hodisalari va narsalarni bir-biriga taqqoslash, o‘xshatish orqali borliqni, undagi mavjud narsalarning mohiyatini ko‘proq belgilashga yordam bergan. Kishilar qadim zamonlardan boshlab hozirgacha asta-sekin tabiat va jamiyatidagi inson uchun foydali va zararli bo‘lgan hodisalar, jonli, jonsiz narsalar, umuman har xil obyektlarni o‘z zamoni va tushunchasi doirasida anglagan holda topishmoq yaratib kelganlar. Topishmoq bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgan emas, balki kun-bakun ya

natijasida bolada sistemali, davomli, rejali idrok qilish qobiliyati, kuzatuvchanlik topishmoqni yechishdan avvalroq ham mavjud bo‘ladi. Lekin bu qobiliyat topishmoqlar yordamida bolada hayot tajribasi va ilmiy bilishning taraqqiy etishiga olib keladi. Topishmoq – “muammo”, “chiston”, “jumboq”, “lug‘z” deb nomlanib, u turlicha ta’riflanadi. Ya’ni “topishmoq konkret predmetni uning kelib chiqishi, vazifasi va hayot dialektikasida bilib olib, ifoda etadi,” topishmoqlar so‘z obrazining kalitidir. Inson hamisha o‘z avlodining ziyrak, yaxshi xotirali, tez fikrlovchi va zukko bo‘lishini istagan. Agar xalq dostonlari, ertaklarini o‘qisangiz, asar qahramonlari turli jismoniy kuch talab qilsa, ikkinchisi aql-idrok bilan hal etiladi. Jumladan, shunday ertaklar borki, ularda ma’shuqa qizlar o‘zlari t

kechalarida urchuq yigirgan va olacha to‘qigan xotinlar, Samarqand atrofida boshqa qishloqlardan to‘yga kelib xonadonlarga bo‘lingan mehmonlar o‘zaro chaldirmoq /tez aytish/, jumboq, ya’ni topishmoq aytishishgan. O‘tgan zamonlarda topishmoqlarni qish faslida uzoq kechalarni zerikmay o‘tkazish uchun aytganlar. Topishmoq aytgan odamning topishmoq javobi topilsa, u musobaqada yutqazgan, topilmasa, g‘olib chiqqan hisoblangan. Har ikki holatda ham mag‘lub bo‘lgan taraf yo g‘azal aytgan, yoki biron hayvonga taqlid qilib ovoz chiqargan, yo qo‘shiq kuylagan, yoki biron jismoniy ish qilgan: suv olib kelgan, qor kuragan, eshik supurgan va hokazo. Topishmoqlar xalq orasida jumboq, topmacha, top-top, cho‘pchak, matal, masal, ushuk atamalari bilan ham atab kelingani ma’lum. Ilmiy asarlarda “topishmoq”

topishmog‘ining javobi aslida qamish hisoblanadi, ammo bu topishmoqqa ba’zan miltiq ba’zan mo‘ri javob sifatida qabul qilinadi: qamishning ichi kovakligi quvaga, miltiqqa, mo‘riga o‘xshaydi. Lekin baribir “Uzun terak, ichi kovak” ning haqiqiy javobida qamishligicha qoladi. Chunki quva, miltiq va mo‘rining ichi kovak bo‘lgani bilan “uzun terak” so‘zlariga u qadar mos qolmaydi. Topishmoq aytish musobaqasida yashiringan narsani aniqlash uchun bir necha savollar berish an’anasi ham bo‘lgan. Javob axtarayotgan taraf aytuvchidan “joni bormi-yo‘qmi”, “Yeyiladimmi?”, “o‘sadimi, usta yasaydimi?” kabi savollar berib narsa nomini topishga uringan. Olima Z.Xusainova Namangan viloyatida yashovchi Muborak Ubaydullaeva qizidan yozib olgan bir matnda topishmoq topa olmagan odam qanday so‘zlar bilan uyalti

Bu esa musobaqa ishtirokchilarini ko‘p ma’lumotlarni yodga saqlashga, har bir so‘zga e’tibor berishga, ayni paytda qiziq-qiziq savollar o‘ylab topishga o‘rgatgan. Topishmoq aytishda shahar berish an’anasi bo‘lgan. Javob topa olmagan taraf shahar berib, o‘zining mag‘lub ekanini tan olgan. Shahar so‘zi arab tilidan olingan. Z.Xusainovaning yozishicha, bu so‘z e’lon qilish, mashhur qilish, ma’lum qilish ma’nolarini anglatgan. Demak, shahar berish so‘zining asl ma’nosi topishmoq javobini topa olmagan odamni ma’lum qilish bilan izohlanadi. Xalq orasida yashab kelayotgan topishmoqlar bir jumboqli va ko‘p jumboqli bo‘lishi mumkin. Yuqorida keltirilgan sabzi, ilon javob hisoblangan topishmoqlar bir jumboqli. Ularda faqat bitta narsaning belgilari haqida ma’lumot berilgan. Shunday topishmoq namunal

Uni toping dilbarim. Igna uchi yaltiroq Uni toping dilbarim. Topishmoqning javobi quyidagicha: Uzun-uzun hamyon Yo‘l degani emasmi. Undan uzun hamyon, Suv degani emasmi, Yo‘l ustida it polvon Baqa degani emasmi. Qamish uchi qaltiroq, Shamol degani emasmi. Igna uchi yaltiroq O‘q degani emasmi. 6 Topishmoqlar haqida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan Z.Xusainova ba’zi topishmoqlarda istiora san’ati qo‘llailmasligi, faqat arifmetik hisoblash orqali javob topilishini aytib o‘tadi. Masalan: “Bir to‘da g‘oz uchib borar ekan. Bir g‘oz ro‘para kelib: “Ey yuz g‘oz, sog‘-salomat bormisan” - debdi. Unda ulardan biri aytibdi: “Biz yuz g‘oz emasmi, yana biz miqdori g‘oz bo‘lsa u vaqtda sen qo‘shilsang yuz g‘oz bo‘lamiz”, - debdi. Havodagi g‘oz qancha ekan? Javobi: 36/36 + 36+18+9+1/= 100 O‘zbek topishm

aytilmaydi, jumboqli qancha predmet nazarda tutilsa, o‘sha son bir jumboq hisoblanadi. Savol qismi sanoq bilan aytiladi. Masalan: “Birdan o‘n birgacha sanang!”, “O‘n bir qora bir jumboq!” ya’ni aytiladigan predmetlar “bir qora” hammasi bir topishmoq ma’nosida. Bunda har bir songa bir predmet qo‘shib sanaladi. Undagi har bir sonning boshlang‘ich tovushiga keyingi predmet nomining birinchi tovushi mos kelishi – alliteratsiya yuzaga keladi: Birim –bilagim, Ekkim – elagim. Uchim – ichagim. To‘rtim – to‘shagim, Beshim –beshigim, Oltim – oshigim, Yettim – yetovim, Sakkizim –sarkam, To‘qqizim – toqligim, O‘nim – o‘ymog‘im. Bunday sanoq sonli topishmoq boshqa xalqlarda ham uchraydi. Ammo bunga o‘xshash predmetlar ularda topishmoq bo‘lmay, balki o‘yin tarkibiga kiradi. O‘zbek xalqida savolga javob

Topishmoq olib tashlansa, ertakning o‘zi ham qolmaydi. Mana shunday ertak topishmoqlardan ko‘plab misollar keltirish mumkin. Shunday qilib, topishmoqlar xalq og‘zaki ijodining kichik janrlaridan biri bo‘lib, mohiyat jihatidan millat vakillarining ziyrak, sinchkov, kuzatuvchan bo‘lishlari uchun xizmat qiladi. Topishmoqlar xalq hayotida ma’lum e’tiborga ega bo‘lgan narsa-predmetlar nomini topishga bag‘ishlanadi va ahamiyatli hisoblanadi. Xalq topishmoqlari badiiy jihatidan ham yuksak so‘z san’ati namunasi hisoblanadi. Ular badiiy tasvir vositalarining shakllanilishi jihatidan boy va rang- barang hisoblanadi. Avvalo aytish kerakki, shakl jihatidan topishmoqlar maqollar kabi ixchamdir. Ayrim olimlar ta’kidlashicha, topishmoq va maqollarning yaratilishi davr jihatidan bir-biri bilan u qadar far

Soqollari tashqari. /sabzi, makkajo‘xori/ Topishmoqdagi “Sariboy akam” bir tomondan sariq so‘zini eslatadi va sabzi, makkajo‘xorini topish uchun belgi vazifasini o‘taydi. Shuningdek, “Tokchama- tokcha, Samatjon boyvachcha” /sichqon/, “Osmoni resmon, Mulla Abdurahmon - beustixon” /bit/ kabi matnlarda ham ismlar uchraydi. Taxmin qilib aytish mumkinki, shunday namunalar qayd etilgan xudularda ismlar topishmoq aytuvchilar o‘rtasida mashhur bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Ma’lumki, badiiy tasvir vositalari qatorida istiora san’ati ham muhim o‘rin egallaydi. Istiora so‘zi “ko‘chim” ma’nosini beradi. Agar biz do‘stga nisbatan “Mening arslondek do‘stim bor” desak, o‘xshatish san’atini qo‘llagan bo‘lamiz. Ammo “dek” qo‘shimchasini va “do‘stim” so‘zini qoldirib, “arslonim bor” desak, istiora san’ati yarati

Komponentlarining o‘zaro munosabatiga ko‘ra topishmoqlar bir necha turga bo‘linadi. Antiteza topishmoqlar qarama-qarshi ma’noli so‘zlar yordamida hosil bo‘ladi: Tirik kelib o‘likdan osh so‘radi., o‘lik turib tirikni bo‘g‘ib oldi. Bu topishmoq o‘lik-qopqon, tirik-sichqon, bunda o‘lik-tirik antonimlari topishmoqning javobi - qopqon va sichqon bilan konteksual sinonim hisoblanadi. Takror orqali tuzilgan topishmoqlar. Eshagim quduqqa tushib ketdi.Dumidan ushlasam, yulinib ketdi. Bu topishmoqda mayiz cho‘pini yulinishi, so‘ng og‘izga olinishi obrazli tasvirlangan. Murakkab tarkibli topishmoqlar gradatsiya usulidan foydalanib,bir-biriga bog‘liq narsa-hodisalarning yashiringan holati izma-iz bayon qilinadi.: Bu tolning o‘n ikki shoxi bor, Har shoxida to‘rttadan uya bor, Har uyada yettitadan tuxum

bo‘lishi mumkin. Italyanlarda ham, nemislarda ham shunday. Rus poeziyasida esa qofiyaga alohida e’tibor beriladi. Sharq xalqlari poeziyasiga kelsak, jumladan, arab tilida she’r qofiyasiz bo‘lmagan. Chunki arablar she’r deb faqat qofiyali so‘zlarni aytganlar. Arablar yo‘lidan borgan forslar va suriyaliklarda ham qofiya yaxshi taraqqiy etgan. O‘zbeklarning eng qadimgi zamonda yozilgan she’rlarida ham qofiya borligini ko‘ramiz.O‘zbek tili va umuman turk tillari lug‘atga boyligi, grammatik shakllarning ko‘pligi jihatidan hech bir tildan qolishmaydi. XI asrda yashagan mashhur olim Mahmud Qoshg‘ariy o‘zining “Devonu lug‘ati-t turk” asarida turk tili bilan arab tilini ma’lum marragacha barobar chopishib, barobar yetadigan ikki otga o‘xshatadi, ya’ni u turkiy tillar arab tilidan hech bir qolishmas

Raviy harakatsiz undosh yoki uzun unli xarflardan va ba’zan qisqa unlilardan ham hosil bo‘ladi. Qofiya raviydan boshqa harf bo‘lmasa qofiyai mujarrada deyiladi. Bu xil qofiyada raviy ko‘pincha undoshdan iborat bo‘ladi. O‘z navbatida qofiya xalq og‘zaki kichik janrlarning ta’sirchanligini oshirish va ohangdorligini ta’minlashda va uning badiiyatini oshirishga hizmat qilib keladi. Qofiya ( arabcha so‘zdan olingan - qofiya, ergashmoq, izidan bormoq ) ohangdosh so‘zlarning she’r misra ( bayt, band ) larida tizimli bo‘lib kelishi. Topishmoq janrida qofiyadosh so‘zlar hosil bo‘ladi.Qofiyalanuvchi so‘zlar ham ohangdoshlikda , ham ma’no jihatidan teng bo‘lavermaydi; ohangdoshlikdan jihatidan teng bo‘lsa , ma’no jihatidan teng bo‘lmaydi va, aksincha, ma’no jihatidan teng bo‘lsa, ohangdoshlikda farq

qovushtirib, topishmoqning yaxlit “organizmi”ni vujudga keltiradi. Qofiya kishini oldingi misraga qaytaradi, uni eslashga majbur qiladi Topishmoq janridagi qofiyani tahlil qilishdan avval qofiya haqida olim Fitratntng qarashlariga e’tiborimizni qarataylik; Abdurauf Fitrat o‘zbek xalq og‘zaki ijodining yirik hajmli janrlari bilan bir qatorda kichik hajmli janrlariga ham alohida e’tibor qaratgan. Jumladan, u topishmoq, maqol singari paremik janrlar xususida ham o‘z qarashlarini bayon etib o‘tgan. Abdurauf Fitrat topishmoq janrini shunday tavsiflar ekan, uni “topishmoq” deb emas, “topishma” deb ataydi va u haqda shunday yozadi: “Ba’zi narsalarning otini aytmasdan sifatlarini, belgilarini aytib, boshqalarga toptirishga “topishma” deyiladi. El orasida adabiy o‘yinlardan sanaladir”. Shu mulohaza

Topmaganning yuzi qora. “Topishmoq” so‘zi “top” buyruq fe’liga “ish-moq” yasovchilari qo‘shilishi bilan chigal, murakkab, belgi xususiyati yashirin berilgan biror noma’lum narsani topish mazmunini ifodalaydigan yasama otga aylangan. Tabiat va jamiyat hodisalari kishilar oldiga ko‘p murakkab jumboqlar, muammolar qo‘ygan. Insonning o‘sha masalalarni topishi, sirli bo‘lib ko‘ringan narsalarning tub, haqiqiy mohiyatini ochishi uchun aql-idrok va o‘tkir did talab qilingan. Topishmoqlar og‘zaki ijodning ommaviy va maxsus janrlaridan biri. Ularing uslubi metafora, ko‘chim, kinoya, qochiriq yo‘li bilan so‘zlarni ko‘chma ma’noda ishlatib, yashirilgan narsa, hodisalarning belgilarini qiyoslash, imo-ishora qilishdan iboratdir. Topishmoqlarning shu xususiyati haqida qadimgi yunon faylasufi Aristotelni

topishmoqlarning paydo bo‘lishi va el orasida keng tarqalishiga sabab bo‘ldi. Topishmoqlar bugungi kunda ham yoshlar zehnini o‘tkirlashtirishda, muhokama doirasini oshirishda muhim ma’rifiy-ta’limiy, tarbiyaviy ahamiyatga ega. Topishmoqlar hajmi va shakliga ko‘ra maqollarga o‘xshaydi. Ba’zan mazmuniga ko‘ra ham yaqinlik seziladi. Ammo yaratilish maqsadi boshqa hisoblanadi. Janrning nomlanishiga e’tibor bering. “Top” so‘zining talaffuz etilishidanoq o‘yla, axtar, solishtir, izla ma’nolari yetakchilik qiladi. Unga “ish” qo‘shimchasi qo‘shilganda, vazifa aniqlashadi: “-moq” harakat nomi qo‘shimchasidan keyin “qo‘lingdan kelsa”, “eplasang”, “uddalay olsang” tushunchalari ifodalanadi. Topishmoqlarning quyidagi janr xususiyatlari bor: 1. Hajm jihatdan qisqa va ixcham. 2. Shaklan she’

Ko‘pincha, yashiringan narsaning faqat ko‘rinishi, xususiyatlari haqida ma’lumot beriladi, lekin hech narsaning nomi qayd etilmaydi. Bunday vaziyatlarda izlovchi shaxs faqat o‘zi bilgan narsalarga xos belgilarni eslab yechimni topishi mumkin. Og‘zi ola alomat, Ichi qizil qiyomat, Suv sepsam, quruq chiqar, YO alhazar, salomat. Bu topishmoqda “alomat”, “qiyomat”, “salomat” so‘zlari asosan qofiya hosil qilish uchun keltirilganini bilishimiz kerak. Endi yashiringan narsaning og‘zi borligiga, bu og‘izning ko‘rinishi ola ekaniga, ichi qizilligiga, uning ichida suv sepiladigan narsa bo‘lishiga diqqat qilamiz. Suv sepsagu u narsa quruq chiqsa, demak “qizil qiyomat” olov bo‘lishi mumkin. Shundan so‘ng nimaning ichida olov bo‘lishini esga olamiz. Va yashiringan narsa tandir ekanini topamiz. Ammo

mumkin? U narsaga oq quvray – cho‘l-dashtda o‘sadigan yovvoyi o‘tning nima aloqasi bor? Yoki nega chertadi, uzmaydi yoki boshqa narsa qilmaydi, - degan savollar qiynaydi. Bu savollarga javob topish uchun biz savol bergan odamning fikr yuritish usulidan foydalanishimiz lozim bo‘ladi. Shundagina har ikki savolning javobi shamol ekanini topamiz. Ammo masalaning og‘irligi shundaki, ba’zi topishmoqlarda bayon qilingan ta’rifdan foydalanib qanday yo‘nalishda mulohaza yuritish lozimligini aniqlay olmaymiz. Quyidagi matnga diqqat qiling: Bir yarim quyon, Uch tulki, To‘qqiz sigir, Besh echki, O‘n ikki tuya, O‘n yilqi. Bu topishmoqda odamning xayolini raqamlar egallaydi. Nega quyon bir yarim yoki tuya o‘n ikki bo‘lishi kerak, deb o‘ylaymiz. Keyin raqamlarni qo‘shib biror natijaga erishmoqchi bo‘lami

1. Ayoz ertagida Ayoz bir cholni yo‘lda uchratib: - Ota, uzoq yo‘lni yaqin qilib ketaylik, - deydi. Bir ozdan keyin: - Ota, ot bo‘lmasa ham toy minib ketaylik, - deydi. Ammo bu safar ham chol indamaydi. Cholning qizi keyinroq otasiga Ayozning avval gaplashib ketaylik deganini, keyingi murojaatida cholga hassa yasab bermoqchi bo‘lganini tushuntiradi. Qiz otasiga ikki pul berib uch xil yeydigan narsa olib kelishini iltimos qiladi. Arzimagan pulga uch xil yeydigan ovqatni yana Ayoz topib beradi. Bu narsa handalak bo‘lib chiqadi. Handalakning etini qiz bilan chol, po‘chog‘ini echki, urug‘ini tovuq yeydi. Qiz qo‘shni kampirdan chuchvarani zich joylab, ustiga yog‘ quyib, patir bilan yopib Ayozga olib borib berishni iltimos qiladi. Shunda kampir Ayozga: “Havo qorong‘i, yulduz zi

Yuqoridagi ikki misol topishmoqlarning paydo bo‘lishi haqidagi taxminlarga ma’lum darajada aniqlik kiritadi. Aytmoqchimizki, topishmoqlar dastlab ertak, doston yoki yana qaysidir janrlar tarkibida vujudga kelgan. Keyinroq ana shu janr tarkibidan ajralib chiqib, alohida – mustaqil asarlar sifatida xalq og‘zaki ijodidan o‘rin olgan. Matnlardagi istiora san’ati qo‘llangan toy, oy, yulduz, qo‘zi, bo‘ri, qoplon kabilar jumboqli muammoni yechuvchi vosita sifatida foydalanilgan. Muhimi shundaki, ertak va dostondagi topishmoqnamo fikrlar keyinchalik topishmoqlar alohida janr bo‘lib yashay boshlaganda ham ularning yaratilishida asos vazifasini bajargan. Xususan, biron topishmoqning yaratilishi uchun topilishi lozim bo‘lgan narsa – predmetlarning xususiyatlari yetakchi ma’lumot beruvchi omil bo‘lga

2. Topishmoq matnida rang haqida ma’lumot beriladi. “Ko‘k kosani to‘ntardim”, “Ko‘k sandig‘im ochildi, ichidan zar sochildi” topishmoqlarida osmon, quyosh haqida fikr yuritilmoqda. “Qora uyda ming chiroq, uyni yoritmas” (Tunda osmondagi yulduzlar). “Qora tuyam qochyapti, qumolog‘in sochyapti” (Qora bulut va do‘l). 3. Topmoqchi bo‘lgan narsamizning tuzilishi, tarkibi yuzasidan ma’lumot beriladi: “Oltindir, Bu tolning o‘n ikki shoxi bor. Har shoxida to‘rttadan uya bor, Har uyada yettitadan tuxum bor. Har tuxumning yarmi qoradir, ko‘rsang, Yarmi oppoqdir topgan bo‘lsang” (Yil, o‘n ikki oy, hafta, kun, kecha, kunduz). “Tom ustida bir palak, Unda o‘n ikki handalak, O‘n birini yesa bo‘lar, Birini yemay, bo‘lar halak” (Yil, o‘n ikki oy, bir oy ro‘za). 4. Narsaning bajaradigan vazifasi ta’riflana

o‘sishi uyg‘un tarzda qayd etilgan. Bunday topishmoqlarni topish nisbatan osonroq amalga oshadi. Yana bir xil topishmoqlarda inkor qiluvchi ma’no yetakchi bo‘ladi . “Xo‘ppa semiz, Tuki yo‘q. Terisi qalin, Tuki yo‘q” yoki “Qoni bor, Joni yo‘q” (Tarvuz). Odatda, topishmoqlar xalq hayotining hamma sohalarini egallagani bilan ham diqqatga sazovor. Maishiy hayotdagi, ijtimoiy muhitdagi munosabatlar topishmoq mavzularida o‘z ifodasini topadi. Ko‘rpa, qulf, qozondan tortib qozi, sudxo‘rlarning kirdikorlarigacha topishmoqlarda aks etishi mumkin. Xalq topishmoqlarini mukammal o‘rgangan Zubayda Husainova 1981-yilda G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti tomonidan e’lon qilingan “Topishmoqlar” kitobidagi matnlarni tartiblashtirishda ularni yirik ikki guruhga ajratadi: “An’anaviy topis

yoki “Uzun-uzun iz ketdi, Uzun bo‘yli qiz ketdi. Toshga tegdi tarq etdi, Sirg‘alari yarq etdi” (suv) kabi namunalarni she’riy topishmoqlar deymiz. Ma’lumki, hayotda biz munosabatda bo‘lgan har bir narsa-predmet juda ko‘p xususiyatlarga ega bo‘ladi. Ularning rangi, ko‘rinishi, vazifasi, vazni turlichadir. Shuning uchun har bir narsa haqida bir nechta topishmoq to‘qish mumkin. Ayni paytda bir narsa haqidagi topishmoqda ifodalangan belgilar boshqa narsada ham mavjudligi uchun javob ham bir xil bo‘lmasligi mumkin. Masalan, oddiy bir tomchi haqida topishmoqlar to‘plamida 14 ta namuna keltirilgan. Agar bittasida “Tumshuqsiz chumchuq muz teshar” deyilsa, ikkinchisida “Jingila sichqon yer qazir” deyiladi, uchinchisida esa “O‘tmas pichoq yer kavlar” tarzida yaratilgan. Lekin ularning hammasida

bo‘lishi mumkin. Avvalroq misol qilib keltirgan suv, jiyda, shamol, tanbur haqidagi topishmoqlar bir jumboqli hisoblanadi. Shse’riy misralar soni bu o‘rinda alohida ahamiyat kasb etmaydi: 6 misradan iborat topishmoqning javobi muzlatgich edi. Ammo shunday topishmoqlar ham borki, ularga javob berish uchun ikki va undan ortiq narsalarni eslashga to‘g‘ri keladi: - Tog‘da talaymonni ko‘rdim, - Suvda sulaymonni ko‘rdim. - Tuzsiz pishgan oshni ko‘rdim, - Yumalab yotgan toshni ko‘rdim. Bu topishmoqdagi to‘rt misrada to‘rtta narsa yashiringan. Birinchisida bo‘ri, ikkinchisida baliq, uchinchisida sumalak, to‘rtinchisida toshbaqa so‘zlari yashiringan. Olima Zubayda Husainova ba’zan topishmoqlarda arifmetik raqamlar sonini topish talab qilinishini yozadi. Masalan: “Bir to‘da g

Topishmoqlarda ham ana shunday ismlar uchraydi. Taxmin qilish mumkinki, bu ismli odamlar bir vaqtlar mashhur bo‘lganlar, lekin vaqt o‘tishi bilan asta-asta xalq xotirasidan o‘chganlar: “Sariboy akam ichkari, Soqollari tashqari” (sabzi, makkajo‘xori). Shuningdek, “Tokchama-tokcha, Samatjon boyvachcha” (sichqon), “Osmoni resmon, Mulla Abdurahmon - beustixon” (bit) kabi misollarda ham ismlar uchraydi. Topishmoqlarda tazod (qarshilantirish) san’ati namunalaridan ham foydalanilgan: “Osh ichida tosh, Tosh ichida osh” (sumalak, toshbaqa, yong‘oq). Bu matnda hatto qofiya san’atining murakkab turi tarsi’ (misralardagi hamma so‘zlarning qofiyalanib kelishi) ham o‘rin olgan. Badiiy adabiyotdagi jonlantirish (tashxis) san’ati topishmoqlarning asosiy tasvir vositalaridan biri hisoblanadi. “Qoraboy otd

ham yaqin munosabatda shakllangan. “Bo‘rining og‘zi yesa ham qon, yemasa ham qon” maqoli topishmoq o‘rnida ham kelishi mumkin va uning javobi yog‘ xumcha, kadi bo‘ladi. “Asaldan shirin, zahardan achchiq” (til) topishmog‘i esa “Shirin so‘z – shakar, achchiq so‘z – zahar” tarzda takrorlanadi. Z.Husainova o‘zining topishmoqlar haqidagi tadqiqotida “Yomg‘ir yog‘aloq, Tarvuz yumaloq, Jaladan qo‘rqmas, Laqqa baqaloq” (baliq) va “G‘oq-g‘oq-g‘oq, Dumog‘im choq, Suvda suzib yuraman, Ko‘p kayflar suraman” (g‘oz) topishmoqlari bolalar qo‘shiqlari sifatida ham aytilishini ko‘rsatib o‘tadi. Xalq topishmoqlari maqollar kabi yozma adabiyot vakillari ijodiga ham o‘z ta’sirini o‘tkazgan deyish mumkin. Topishmoqlarning yaralishi maqsadidagi “O‘yla, izla, top” tamoyili yozma adabiyotdagi lug‘z (chiston),

taraqqiyoti davomida badiiy estetik xodisaga aylanib, voqelikni so‘z vositasida poetik ifodalash natijasida xilma – xil janrlardan tashkil topgan folklor an’analari shakllangan. Folklor an’analari asrlar davomida xalq badiiy salohiyati sarchashmasidan oziqlanib, rivojlanib kelgan. Xalqimizning asriy orzularini ro‘yobga chiqargan mustaqillik ma’daniy merosga bo‘lgan munosabatni tubdan yangilab, ajdodlarimiz tarixi, madaniyati, ma’naviy qadriyatlar tizimini keng ko‘lamda tadqiq va targ‘ib etishning misli ko‘rinmagan imkoniyatlari ochildi. Xususan, o‘zbek xalq maqollari va topishmoqlarini tadqiq etishda ajdodlarimiz tafakkurining taraqqiyoti bilan bevosita aloqadorlikda o‘rganish, folklor xalq tarixi munosabatini chuqur yoritib berish, o‘zbek folklorining dunyo ma’daniyati rivojidagi o‘rnini

Oltinchidan topishmoq janrida qofiya masalasi topishmoq haqidagi ilmiy qarashlar bilan uzviy holda o‘rganildi. Xullas, maqollarda go‘zal o‘xshatishlar, tovushdoshlik, mubolag‘alar, majoziy obrazlar yetakchi o‘rinni egallaydi. Ayniqsa, xalq maqollarining qofiyalanishi xarakterlidir. Masalan, “Boy boyga boqar, suv soyga oqar” maqolini olib ko‘raylik. Bu maqolda “boyga” va “soyga” so‘zlari ichki qofiyani, “boqar” va “oqar” so‘zlari tashqi qofiyani tashkil etadi. Qizig‘i shundaki, har ikkala qofiyadosh so‘zlarda ham faqat bitta tovushda farq seziladi. Bu esa maqolning badiiy jihatdan mukammalligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Topishmoq xalq ijodining boshqa janrlari: doston, ertak, qo‘shiq, maqol kabi xalqning ma’naviy boyligini jamoa ijod mahsulidir. U inson, ijtimoiy hayot, tabi

Xalq og‘zaki ijodi namunalari bo‘lgan maqol va topishmoqlardan bunday go‘zal misollarni ko‘plab keltirishimiz mumkin. Bir so‘z bilan aytganda, xalq og‘zaki ijodi namunalari milliy qadriyatlarimizning tarkibiy qismi sifatida yosh avlodni tarbiyalashda xalq pedagogikasining asosini tshkil etadi. Davlatimiz tomonidan milliy mafkuraga bo‘lgan e’tiborning salmoqli qismi og‘zaki ijodimizdagi san’at namunalari bilan bevosita aloqadordir. Chunki xalq og‘zaki ijodi durdonalari farzandlar qalbida vatanparvarlik, xalqparvarlik, mehnatsevarlik, ezgulik, sahiylik, ilm-hunarga muhabbat tuyg‘ularini shakllantirish bilan birga ahloqiy jihatdan ham go‘zal inson bo‘lib yetishishlarida muhim ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Qayumov A. Qadimiyat obidalari. T., 1972. 2. Melitinskiy E. Proisxoj

3. Sarimsoqov B. O‘zbek folklorining janrlari sostavi. O‘zbek folklori ocherklari. 1-jild. T, 1988. 4. Sarimsoqov B. Maqollar. O‘zbek folklorining ocherklari. 1-jild. T., 1988 5. Xusainova Z. O‘zbek topishmoqlari. T., “Fan”, 1966. 6. Dilshod Rajabov. O‘zbek xalq she’r tuzilishida qofiya va uning unsurlari/ “O‘zbek tili va adabiyoti”, 2003, 6. 7. Farmon Rayhonov. Xalq ijodi ritm va qofiya /“O‘zbek tili va adabiyoti”/1980, 1-son 8. Sodiq Mirzaev. O‘zbek adabiyotida qofiya /”O‘zbek tili va adabiyoti”/ 1972, 5- son 9. Dilafruz Yo‘ldosheva Bolalar nutqida topishmoqlar/ “O‘zbek tili va adabiyoti”/ 2000, 1-son 10. M.Saparniyozova. O‘zbek xalq topishmoqlarida gap bo‘laklari tartibi /”O‘zbek tili va adabiyoti”/ 2005, 3s. 11. Umida Qobulova. Topishmoqlarning struktur tahlili /O‘zbek tili va adabiyot

21. Sharafiddinov O. Yillar va yo‘llar / Adabiyotimizning yarim asri. – T., 1967. 1- kitob. – B. 164-244. 22. Sharafiddinov O. Ijodning katta yo‘lida / Iste’dod jilolari. – T., 1976 B. 153-82. 23. Shukurov N., Hotamov N., Xolmatov Sh., Mahmudov M. Adabiyotshunoslikka kirish. –T.: O‘qituvchi, 1979. –B.181 24. Jo‘rayev M. Folklorshunoslik asoslari. –Toshkent. Fan. 2 009 58

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar