Кимматли когозлар бозорида депозитар тизими фаолиятининг назарий асослари ва жахон тажрибаси - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	369.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Кимматли когозлар бозорида депозитар тизими фаолиятининг назарий асослари ва жахон тажрибаси

Купить

МУНДАРИЖА КИРИШ .............................................................................................................................. 3 I-боб. Қимматли қоғозлар бозорида депозитар тизими фаолиятининг назарий асослари ва жаҳон тажрибаси ............................................ 6 1.1. Қимматли қоғозлар бозорида депозитар фаолият тушунчаси, моҳияти ва вазифалари ...................................................................................................... 6 1 .2. Ўзбекистон депозитар тизими .................................................................................. 19 1.3. Қимматли қоғозлар бозорида депозитар тизими фаолиятининг жаҳон тажрибаси .............................................................................................................. 25 II-боб.

КИРИШ Мавзунинг долзарблиги . Ўзбекистон қимматли қоғозлар бозори фаолиятининг юзага келиши жараёни, бир томондан мукаммал жаҳон тажрибасидан фойдаланиш, иккинчи томондан эса бозор муносабатларига утишнинг «ўзбек модели»ни узига хос томонларини ҳисобга олишдан келиб чикмокда. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил декабрь ойидаги йиғилишда юртбошимиз И.А.Каримов миллий қимматли қоғозлар бозоридаги ҳолат ва муаммоларга алоҳида тўхталиб, ундаги институтлар фаоллигини ва улар томонидан қилинаётган ишларни етарли эмас деб таъкидлади. Айнан у, бозор иқтисодиёти тамойилларини амалга оширувчи, ишлаб чиқаришни ривожлантирувчи ва аҳолининг ҳаёт даражасини оширувчи кучли механизмлардан бири бўлиши кераклигини айтди 1 . Депозитар тизими, бошқа молия институтлари сафида, қимматли қоғо

иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштиришга сезиларли даражада таъсирини ўтказа олмаяпти. Бунда депозитар хизматлар бозорида махсус депозитарийлар ва депозитарий фаолиятини амалга оширувчи банкларни фаолсизлиги яққол кўзга ташланмокда. Ушбу ҳолатларнинг мавжудлиги тадқиқот мавзусининг долзарблигини белгилаб беради. Аммо шунга қарамай бу муаммо ҳанузгача тўлиқ ўрганилмай келмокда. Шу муносабат билан малакавий иши, махсус депозитарийлар ва депозитарий фаолиятини амалга оширувчи банкларнинг ҚҚБдаги ўрни ва роли, депозитар фаолиятнинг замонавий ҳолатини объектив таҳлили, ҳамда мустақил Ўзбекистон Республикаси ҚҚБни ривожланишига депозитар тизимининг қушаётган хиссасини ошириш йулларини аниқлаб беришга бағишланган. Малакавий ишининг мақсади ва вазифалари – мамлакатимизда охирги пайтда иқтисодиётни я

- миллий ҚҚБдаги депозитарий тизими модели тузилмасини ва депозитарийлар фаолиятини такомиллаштириш борасида тавсиялар ишлаб чиқиш; Малакавий ишининг предмети (матлаби) – Ўзбекистон Республикаси ҚҚБдаги депозитарий тизими фаолиятининг илмий- амалий асослари ҳамда ҚҚБда депозитарийларни ва депозитарий фаолиятини амалга оширишда фаоллаштиришга оид масалалар. Малакавий ишнинг объекти – Ўзбекистон Республикаси ҚҚБдаги депозитарий тизими ва депозитарий фаолиятига оид муносабатлар. Малакавий иши натижаларининг назарий-амалий аҳамияти. Ишнинг натижалари, унда берилган хулоса ва таклифлар депозитарий ва тижорат банклари ҳамда айрим изланувчилар томонидан олиб бориладиган магистрлик илмий тадқиқот ишларида, Банк-молия академияси ўкув жараёнида тегишли махсус фанларни ўқитишда қўлланилиши мумкин. Иш

I-боб. Қимматли қоғозлар бозорида депозитар тизими фаолиятининг назарий асослари ва жаҳон тажрибаси 1.1. Қимматли қоғозлар бозорида депозитар фаолият тушунчаси, моҳияти ва вазифалари. Қимматли қоғозлар бозорининг вужудга келиши ва ривожланиши- бу тарихан қарздор ва қарз берувчи орасида ўзаро айланадиган мулкнинг вужудга келиши билан боғлик. Аввал мулкни қоғоз кўринишига эга бўлган бўлса, ҳозирда у қоғозсиз кўринишга айланганлигини кўришимиз мумкин. Ҳозирги кунда ривожланган бозорда қимматли қоғозларнинг «нақд» турдаги кўриниши қийинчиликларга олиб келаётганининг ҳисобга олиб, қимматли қоғозларга бўлган ҳуқуқларни ҳисобга олиши (нақдсиз) усули кенг қўлланилмоқда. Ҳозирда мулкга бўлган, қарз берувчини қарздорга бўлган ҳуқуқларини бевосита қимматли қоғозлар билан боғланган. Шундай экан, нақдс

сифатида иштирок этиш. Бу масалаларни ҚҚБ ХКТнинг қуйдаги икки асосий функцияси орқали кўришимиз мумкин: 1) қимматли қоғозларга боғланган кредиторларнинг ҳуқуқларини тасдиқлаш; 2) мулкга бўлгани каби қимматли қоғозларга бўлган ҳуқуқларни тасдиқлаш; Юқоридигилардан келиб чиқиб, бу каби хизматларни амалга оширувчи хоҳлаган шахс, депозитарий фаолияти билан шуғулланади ва кейинчалик «депозитарий» деб номланади. Фақат юридик шахсгина депозитарий бўлиши мумкин. Қимматли қоғозларни сақлаш, қимматли қоғозлар бўйича ҳуқуқларни ҳисобга олиш ва тасдиқлаш бўйича депозитарий хизматларидан фойдаланадиган шахс депонент ҳисобланади. Депозитарий ва депонент ўртасидаги муносабатлар тегишли шартнома билан тартибга солинади. Депозитар шартнома – депозитарий билан депонент ўртасида ёзма шаклда тузиладиган, қим

Депозитарийлар тизимида қимматли қоғозлар ҳаракати қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда тасдиқланадиган депозитар операциялар стандартларига мувофиқ амалга оширилади. Депозитарийлар: - манфаатдор шахсларнинг қимматли қоғозларни депозитарийда сақлаш ва ҳисобга олиш қоидалари билан танишиб чиқишлари имкониятини таъминлаши; - сақлаш учун қабул қилиб олинган қимматли қоғозларнинг бут сақланишини таъминлаши; - ҳар бир депонентга тегишли қимматли қоғозларнинг сони ва номинал қийматини ҳисобга олиб бориши; - қимматли қоғозларга мажбуриятлар юклатилганлиги, шунингдек уларнинг тугатилганлиги фактлари ҳисобини юритиши; - депо ҳисобварақлари ҳолатига ўзгартишлар киритишга асос бўлувчи бирламчи ҳужжатларни ва депозитар операциялар бўйича ҳужжатларни ўз архивида сақлаши; - депо ҳисобварақлари бўйича

давлат органи, шунингдек суднинг, суриштирув ва тергов органларининг қарорлари асосида тугатиши; - ўз фаолиятига тааллуқли маълумотларни қимматли қоғозлар бозорини тартибга солиш бўйича ваколатли давлат органининг, давлат солиқ хизмати органининг, монополияга қарши давлат органининг, шунингдек суднинг, суриштирув ва тергов органларининг талабларига биноан қонун ҳужжатларида белгиланган доирада ва тартибда тақдим этиши; - ўзи етказган зарарларнинг ўрнини суғурта қилиш, махсус фондлар ташкил этиш орқали ёки қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа усул билан қоплаш имкониятини назарда тутиши шарт. Қимматли қоғозларни номинал сақловчи вазифасини бажараётганда депозитарий “Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида”ги қонуннинг 25 модданинг тўртинчи қисмида назарда тутилган мажбуриятлар билан бир қаторда: - Қ

- ўз номидан ва ўз ҳисобидан қимматли қоғозларга доир битимлар тузишга, бундан ўзи эмиссия қилган қимматли қоғозларга доир битимлар мустасно. Агар қонун ҳужжатларида бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, Қимматли қоғозлар марказий депозитарийси, ушбу модданинг еттинчи қисмида кўрсатилган ҳоллардан ташқари, шунингдек қуйидагиларга ҳақли эмас: - бошқа юридик ва жисмоний шахсларга молиявий ёрдам кўрсатиш; - бошқа юридик шахсларнинг устав фондида иштирок этиш. Депозитарий сифатида фаолиятни тугатиш ёки депозитарийни тугатиш тўғрисида қарор қабул қилинган тақдирда, оммавий ахборот воситаларида ўн кунлик муддат ичида тегишли ахборот эълон қилинади. Ўз фаолиятини тугатаётган ёки тугатилаётган депозитарийда сақланаётган қимматли қоғозлар ва ҳисобга олиш регистрлари депонентнинг қарорига биноан б

- қимматли қоғозлар зиммасига мажбуриятлар юклатилган ҳоллар ва улар тугатилган ҳоллар ҳисобини юритиш; - қимматли қоғозлар бозорини тартибга солиш бўйича ваколатли давлат органи томонидан белгиланган тартиб ва муддатларда депозитар операцияларга оид ҳужжатларни ўз архивларида сақлаш; - депонентлар ҳисобварақлари бўйича операцияларни фақат депонентларнинг ёки уларнинг ишончли вакиллари ёзма топшириқлари асосида амалга ошириш, қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно; - депо ҳисобварақлари ҳолатига ўзгартишлар киритишга асос ҳисобланувчи барча бирламчи ҳужжатларни сақлаш; - депонентнинг қимматли қоғозларга мулк ҳуқуқи ва бошқа ашёвий ҳуқуқларини депо ҳисобварағидан тегишли кўчирма бериш билан тасдиқлаш; - депо ҳисобварақларининг ҳолати ва ундаги қимматли қоғозларнинг мавжу

- ўзига етказилган зарарларни суғурта қилдириш, махсус жамғармалар тузиш ёки қонун ҳужжатларида назарда тутилган бошқа йўллар билан қоплаш усулларини кўзда тутиш; - ҳужжатли (нақд) акциялар ва корпоратив облигацияларни беғараз тарзда қабул қилинишини ва сақланишини ҳамда уларнинг ҳужжатсиз (нақдсиз) шаклга ўтказилиши бўйича зарур ҳаракатларни кўришни амалга ошириш. Қимматли қоғозларнинг номинал сақловчи вазифасини бажаришда депозитарий яна қуйидагиларга ҳам мажбурдир : - мижоз билан тузилган шартномада тегишли кўрсатма мавжуд бўлган ҳолларда, ушбу шахс мазкур қимматли қоғозлар бўйича ўзига тегиши керак бўлган ҳамма тўловларни олишини таъминлашга қаратилган ҳаракатларнинг барчасини амалга ошириш; - брокерлик фаолиятини амалга ошириш чоғида, қимматли қоғозлар юзасидан битимлар ва операциялар

- депонентларнинг ҳужжатли қимматли қоғозлари депозитарийнинг сақлаш жойларида тегишлича сақланмаганлиги оқибатида улар йўқотилган ёки яроқсиз ҳолга келганда. Депозитарий кўрсатилган қимматли қоғозларни тайёрлашга кетадиган харажатларни қоплайди ёки ўз ҳисобидан янгиларини тайёрлайди; - қимматли қоғозлар чиқарилганлигини тасдиқлайдиган ҳужжатларни ва ҳисобга олиш рўйҳатларидаги ёзувларни лозим даражада сақламаганда ва бу уларнинг йўқолиши ёки яроқсиз ҳолга келишига сабаб бўлганда. Депозитарий ўз ҳисобидан кўрсатилган ҳужжатларни ва қимматли қоғозларнинг ҳисобга олиш рўйҳатларини тиклайди; - депонентларга тегишли қимматли қоғозларга эгалик ҳуқуқи ўз вақтида ва лозим даражада ҳисобга олинмаганда. Депонентга тегишли қимматли қоғозларга бўлган ҳуқуқни ўз вақтида ва лозим даражада ҳисобга олинм

келади: институтционал инвесторлар, мавжуд курсатилаётган хизматлардан ташқари кушимчв хизматлардан фойдаланишни талаб этишса, қимматли қоғозлар бозорининг профессионал қатнашчилари – брокер, дилер учун қўшимча хизмат кўрсатишга мухтож эмас. Шу билан депозитарийлар уртасидаги фаркни куйидагида кўришимиз мумкин: - ҳисоб – китоб ва мижоз депозитарийларининг фаолияти, уларнинг мижозлари талаб килган даражасида; - мижозларга курсатилаётган хизматлар кўлами; - мижозлар билан иш олиб бориш; Умуман олганда «ҳисоб-китоб депозитарийси» ва «мижоз депозитарийси» орасидаги фарқни америка амалиётида аккол кўриш мумкин. АҚШда «ҳисоб-китоб депозитарийси»ни оддий депозитарий деб аташса, «мижоз депозитарийси»ни «кастодиан» деб аташади. Депозитарий. Фонд бозорлари қатнашчилари (банк, брокер. диллер) ларнинг

талабини қондира олмайди ва улар талабларига жавоб берувчи кастодианлар хизматидан фойдаланишни афзал кўришади. Ҳисоб-китоб тармоқлари ичида депозитарий фаолияти у даражада фойдалик (молиявий томондан) ҳисобланмайди: фаолиятдан келаётган фойда хизмат кўрсатиш билан боғлиқ харажатларга йуналтирилади. Кастодиандан фарқли уларок депозитарий тор миқёсда хизмат кўрсатади, бу асосан қимматли қоғозларни сақлаш билан боғлик. Мисол тариқасида, дунёнинг йирик депозитарийси ҳисобланган «Депозитар-траст компания»(DTC) куйидаги хизмат турларини амалга ошириди: - қимматли қоғозларнинг сертификатларини сақлашга қабул кили шва сақлаш; -қимматли қоғозларни иммобилизация ва қимматли қоғозларга бўлган хукукларни электрон холда ҳисобга олиб бориш; -қимматли қоғоз етказиб бериш ва ҳисобини таъминлаш; -сақланаё

хизматларнинг стандартлашмаганлиги сабабли бу шартларнинг ҳаммаси мижознинг келишувларида келтириб утилган. Депозитарийнинг асосий мижозлари қимматли қоғозлар бозорининг профессионал қатнашчилари бўлса, кастодианга эса банклардан ташқари (инвестиция фондлари, пенсия фондлари, суғурта компониялари), жисмоний шахслардан (кўп молиявий маблағларга эга бўлганлари) инвестиция портфелларини шакллантириш максадида мурожаат қилишлари мумкин. Кастодиан хизматлари уч гуруҳга бўлиш мумкин: - базани ташкил қиладиган; -асосий; -қўшимча; Базани ташкил қиладиган хизматларига: қимматли қоғозларни сақлаш(safekeeping) киради. Аммо қимматли қоғозларни сақлаш нафакат кастодиан, балки депозитарий ҳам амалга оширади. Бу ҳолатда кастодианнинг асосий вазифаси, ҳар бир мижознинг ҳисоб-китобларда эгаллаётган урни ва

бор, уларни реестга куйидагича киритилади. Компания ABC Nominess «X» ва компания ABC Nominess «Y». Кастодианнинг асосий хизмат турларига: - ички ва бошқа давлат бозорларида амалга оширилган келишувларни ҳисобга олиб бориш; - қимматли қоғозлар билан боғлиқ йигим, фоиз ёки дивидендларни вақтида тулаб бериш; -эмитентга куйидаги ҳолларда кўмаклашиш (дробление, консолидация, конвертация. ва бошқа ҳолларда қимматли қоғозлар эгаларига хукукларини инобатга олиш); -мижознинг номидан ишончнома орқали овоз бериш; -мижознинг инвестиция портфели хажмини ҳисобга олиб бориш ва в.к. Мавжуд ҳисоблар орқали амалга оширилган келишувларни ҳисобга олинади: сотиб олаётган мижознинг маблағлари ўрнига сотилётган қимматли қоғозларни алмашинуви. Бу операцияларда кастодианнинг роли қуйидагича: амалга оширилган келиш

комплекс усуллар билан ҳозирда асосан холдинг компаниялари амалга оширмоқдалар: мисол учун, Credit Suisse, Chase Manhattan Bank, Abn- Amro Bank, Ing Bank ва бошқалар, ўз мижозларга кастодиан, банк, депозитарий, инвестицияларни бошқариш каби хизматларни амалга оширмокда. Қўшимча хизматларга қуйидагилар киради: - мижознинг талабларига биноан мультивалюта бухгалтерия ҳисоботларини тақдим қилиш; - мижознинг нақд маблағларининг ҳаракатини прогнозлаштириш; - инвестиция консультанти, эмитентнинг молиявий ҳолати буйича ҳисобот, фонд бозори буйича ахборот тақдим этиш; - мижоз маблағлари портфелларини бошқариш; Кастодианларнинг хизматларини уч гуруҳга бўлишнинг асосий сабаби, ҳозирда кастодиан хизматлар ривожланиб бориши сабабли ҳар бир кастодиан ўзининг бирон-бир соҳаси билан мижозлар талабини конд

- ҳисоб счетларида амалга оширилаётган операцияларда мижоз томонидан белгиланган шартларни тўлиқ ва уз вақтида амалга ошириш; - мижознинг ҳисоби, реестрсақловчи, кастодиан ҳисоб рақамида доимий сверка ишларини амалга ошириш ва вужудга келиши мумкин бўлган фаркларни олдини олиш; - мижозга тақдим қилинаётган қимматли қоғозлар бозорининг ахборотларини тўлиқлигини ва аниклигини таъминлаш. Кастодианлар фаолиятида икки асосий гуруҳланишни кўришимиз мумкин: қимматли қоғозлар бозори инфраструктураси билан узлуксиз богланиш ва мижозлар билан ишлаш (customer side and street side). Депозитарий қимматли қоғозлар бозорининг профессионал иштирокчиларига асосий хизмат турларини кўрсатиб, ҳар бирига алоҳида эътибор қарата олмайди. Кастодиан эса, кенг кўламда банк, молиявий хизматлар, траст, консультация в

1-расм. Ўзбекистон депозитар тизими 2 . Бу расмдан кўришимиз мумкинки, депозитар тизимимиз 2 даражали бўлиб, 1даражада Марказий депозитарий, 2 даражада эса депозитарий – корреспондентлар ёки 2 чи даражали депозитарийлар ҳисобланади. Бу депозитарийларнинг аксарият қисми хусусий компаниялар ҳисобланади. Қимматли қоғозлар марказий депозитарийси давлат унитар корхонаси шаклида ташкил этилади ҳамда фаолиятини хизматлар кўрсатишдан олинган даромадлар ва бошқа тушумлар ҳисобидан амалга оширади. Қимматли қоғозлар марказий депозитарийси хизматлари учун тарифларнинг миқдорлари Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги билан келишилган ҳолда қимматли қоғозлар бозорини тартибга солиш бўйича ваколатли давлат органи томонидан тасдиқланади. Қимматли қоғозлар марказий депозитарийсининг мутлақ вазифалари қу

- марказий рўйҳатдан ўтказувчи сифатида акциялар эгаларининг реестрларини ва корпоратив облигациялар эгаларининг реестрларини юритиш; - давлатнинг унга сақлаш учун топширилган қимматли қоғозларга бўлган ҳуқуқларини, шунингдек қимматли қоғозларни бошқариш бўйича давлат ваколат берган шахсларнинг қимматли қоғозларга бўлган ҳуқуқларини ҳисобга олиш; - депозитарийларнинг вакиллик ҳисобварақларини юритиш; - ўзида сақланаётган биржа савдоси ва биржадан ташқари савдо иштирокчиларининг қимматли қоғозлари савдога қўйилишидан олдин уларнинг мавжудлиги ҳамда ҳақиқийлигини тасдиқлаш; - ўзида сақланаётган қимматли қоғозлар савдода тузилган битимлар бўйича биржа савдоси ва биржадан ташқари савдо иштирокчиларига етказиб берилишини таъминлаш; - эмиссиявий қимматли қоғозлар чиқарилганлигини тасдиқловчи ҳуж

Қимматли қоғозлар марказий депозитарийси марказий рўйҳатдан ўтказувчи вазифасини бажараётганда қимматли қоғозларнинг номинал сақловчиларидан акциялар эгалари реестрларини ва корпоратив облигациялар эгалари реестрларини шакллантириш учун зарур маълумотларни сўраш ва олиш ҳуқуқига эга. Қимматли қоғозлар марказий депозитарийси марказий рўйҳатдан ўтказувчи вазифасини бажараётганда қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа ҳуқуқларга ҳам эга бўлиши мумкин. Қимматли қоғозлар марказий депозитарийси марказий рўйҳатдан ўтказувчи вазифасини бажараётганда: - акциялар эгаларининг ва корпоратив облигациялар эгаларининг белгиланган санадаги ҳолатга кўра шакллантирилган реестрларини сақлаши; - акциялар эгаларининг ва корпоратив облигациялар эгаларининг реестрларидаги мавжуд ахборотни ушбу Қонунга мувофиқ тақдим э

сони ҳажми (млн. сўм) сони (млн. дона) Жами 1 257 9 453 085,3 8 797,4 Давлат корхоналари базасида ташкил этилганлар 887 5 914 418,6 3 562,3 Ўз ҳоҳиши асосида ташкил этилган 294 3 431 345,3 5 155,9 Улардан: Банклар 34 2 360 935,6 4 748,1 Инвестицион фондлар 7 1 631,3 5,3 Истеъмол кооперациялар 30 10 100,7 12,2 Деҳқон ва буюм бозорлари 46 97 220,8 66,9 Ҳам акция ҳам облигация чиқарган АЖ 17 173 874,0 8,6 Фақат облигациялар чиқарган корхоналар 13 91 591,1 1,1 Юқоридаги жадвалда кўришимиз мумкинки, 31 май 2013 йил ҳолати бўйича Марказий депозитарийда жами 1257 акциядорлик жамиятларнинг 8797,4 млн. дона акциялари сақланмоқда, эмиссиялари ҳажми эса, 9453085,3 млн.сўмни ташкил этган. 7 та инвестицион фондларнинг (ундан 2 таси хусусийлаштириш инвестиция фонди) эмиссия ҳажми 1 631,3 млн.сўм, акциял

2-расм. Қимматли қоғозлар Марказий депозитарийси иштирокчилари 4 . Юқоридаги расмда кўриниб турибдики, 2013 йилнинг 1 чораги бўйича Марказий депозитарий 40 та брокерлар, 31 иккинчи даражали депозитарийлар ва 5 инвестицион фондлар билан ҳамкорликда фаолият турларини юритишган. Шунингдек, Марказий депозитарий 49577 та инвестиция фондлари акциядорлари реестрини юритади ва улар эгалик қилаётган қимматли қоғозларини сақлайди ҳамда ҳисобга олади. Қимматли қоғозлар эгалари реестрини юритиш тизими – қоғоз кўринишида ва/ёки маълумотларнинг электрон базаси ёрдамида қайд қилинган қимматли қоғозлар эгалари ва номинал сақловчилар идентификациясини таъминловчи, қимматли қоғозлар эгалари реестрини тузиш, шунингдек реестрда рўйҳатга олинган шахслардан ахборотларни олиш ва юборишга имкон яратувчи маълумот

Акциялар ва корпоратив облигациялар муносабатларида қимматли қоғозлар эгалари реестрини юритиш мажбурий ҳисобланади. Қимматли қоғозлар эгалари реестри рўйҳатдан ўтказилган қимматли қоғозлар эгаларининг белгиланган санада шаклланган рўйҳати бўлиб, уларга қарашли эгаси ёзилган қимматли қоғозларнинг миқдори, номинал қиймати ва тоифаси ушбу рўйҳатда кўрсатилади. Қимматли қоғозларнинг эгалари реестрини шакллантириш марказий рўйҳатга олувчи вазифасини бажарувчи Марказий депозитарий томонидан Марказий депозитарий ва депозитарийлар- номинал сақловчилар депонентлари депо ҳисобварақларининг белгиланган санадаги ҳолати тўғрисидаги маълумотларни тўплаш ва қайта ишлаш йўли билан амалга оширилади. Қимматли қоғозлар эгалари реестрини юритиши мажбурий ҳисобланган эмитент Марказий депозитарий билан реестр

Марказий рўйҳатга олувчи вазифасини бажариш вақтида Марказий депозитарий қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа ҳуқуқларга ҳам эга бўлиши мумкин. Марказий депозитарий марказий рўйҳатга олувчи вазифасини бажаришда қуйидагиларга мажбур : - қимматли қоғозлар эгалари реестрини шакллантиришни таъминлаш; - маълум санада шакллантирилган қимматли қоғозлар эгалари реестрларини сақлаш; - қимматли қоғозлар эгалари реестрини юритиш тизимига тааллуқли ахборотни ушбу қонунга мувофиқ тақдим этиш; - реестр юритиш тизимига тааллуқли ахборотнинг махфийлигини таъминлаш. Марказий рўйҳатга олувчи вазифасини бажариш вақтида Марказий депозитарий қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа мажбуриятларни ҳам киритиши мумкин. Марказий рўйҳатга олувчи номинал сақловчи томонидан тақдим этилган қимматли қоғозлар эгалари реестрини шак

ажратилади. Кастодиан хизматларини АҚШда асосан банк ва брокер компаниялари кўрсатади. АҚШда кастодианлар устидан назорат алоҳида олиб борилмайди, яъни уларга қўйиладиган талаблар инвестицион компаниялар талабларига мос келиб, шу талаблар асосида назорат олиб борилади. Асосий талаблар институтционал инвесторлар ва уларнинг таркибига кирувчи пенсия фондларининг активларини сақлаш билан лоғлиқ мажбуриятларга қаратилган. Маблағлар бозори устидан устидан назорат олиб бориш асосан ўз-ўзини бошқарувчи ташкилотларга юелатилган. Ўз-ўзини бошқарувчи ташкилотлар, йирик фонд биржалари ва қимматли қоғозлар диллерларининг миллий ассоциациясига(NASDAQ) юклатилган. Қонунчилик томонидан кастодиан фаолиятига қўйиладиган талаблардан кўра, ички аудиторлик текширувларига қўйиладиган талаблар юқори ўринни эгал

Марказий депозитарий нафақат қимматли қоғозларни сақлаш ва уларни электрон записларда ҳисобини юргазиш билан чекланмай қуйидаги хизматларни ҳам амалга ошириди; - электрон записларда сақланаётган қимматли қоғозларнинг ижара ҳақларини ҳисоблаш; - қимматли қоғозлардан келаётган девидендлар ва бошқа тўловларни тўлаш; - янги чиқарилган қимматли қоғозларни бирламчи жойлаштириш; - қимматли қоғозларни сўндириш; АҚШнинг қимматли қоғозлар бозорида, қимматли қоғозлар билан олди-сотди ишларини амалга оширишда жуда катта талаблар жорий қилинган, мисол учун охирги инвестор қимматли қоғозни сотиш ёки сотиб олишни фақатгина инвестицион компания орқали амалга ошириши мумкин. АҚШнинг энг машҳур биржалари – Нью-Йорк фонд биржаси(NYSE) ва Америка фонд биржаси(Atex). Улардан ташқари қимматли қоғозларнинг алоҳи

маълумотлар таҳлили, маълумотлар сверкаси бўйича компьютер системасига эга. Асосий клиринг компаниялари бир неча бозорларга хизмат кўрсатади. Энг йирик бўлган қимматли қоғозларнинг миллий клиринг компанияси (NSCC), корпоратив қимматли қоғозлар ва облигациялар бўйича олдисотди операцияларининг 95 фоизи амалга оширилади. Бу компания НьюЙорк фонд биржаси ва Америка фонд биржасининг, биржадан ташқари бозорларга хизмат кўрсатади. Ундан ташқари учта регионал клиринг ташкилотлари фаолият кўрсатади; - опциоларни стандартлаштириш учун – Option Clearing Corporation (OCC); - хукумат облигацияларига – Government Sekurities Clearing Corporation; - ипотека билан таъминланган қимматли қоғозлар учун – Mortgage Backed Securities Clearing Corporation; Кўп ҳолларда келишувларни амалга ошганлигини тасдиқлаш к

Кастодиан, брокер хабарнома беришидан аввал, мижознинг ҳисоб рақамида қимматли қоғозларнинг мавжудлиги ва тўловларни амалга ошириш учун етарли маблағга эга эканлиги текширилиши лозим. Ҳисоблар амалга оширилган вақтда кастодиан брокерга тегишли қимматли қоғозлар ёки платёжкани беради. Ҳисоблар белгиланган вақтда, келишув амалга ошагндан сўнг бажарилади ва бу вақт қимматли қоғозларнинг турига қараб белгиланади. Ҳозирги кунга қадар корпоратив қимматли қоғозлар билан ҳисоблашиш Т+5 схемаси бўйича амалга оширилмоқда. Марказий депозитарий орқали савдоларни савдоларни амалга ошириш схемасидан стандартлаштирилган опцион савдосида ҳам фойдаланилади(listed options). Марказий депозитарий функцияларини OCC бажаради. Кастодиан хизматидан фойдаланувчи йирик инвесторларнинг келишувлари ҳисобини юргазишни

Ҳозирги кунги амалиётда депозитар хизмат кўрсатиш икки гуруҳга, кастодиан ва депозитарий функцияларига бўлинаётганлигини кўришимиз мумкин. Кастодиан фугкцияларига қимматли қоғозларни сақлаш, ҳисобини олиб бориш, корпоратив ҳаракатларини амалга ошириш киради. Депозитарий функцияларига инвестицион фондларнинг активлари устидан назорат олиб бориш тушунилмоқда. Фаолиятнинг асосий йўналаши, депозитарий ва бошқарув компонияларининг мустақиллигига таяниш, мустақилликни таъминлаш остида: - маблағ; - мустақил ечимлар қабул қилиш; - бошқарув органлари ва ҳ.к. Бундай йўл тутиш, фондларнинг аъзоларига кўпроқ маъқул келади. Йирик банклар мисоли, бу тенденцияларни комиссия қобул қилмайди. Бу ечимларни ечиш учун банклар ўз қошида шўъба корхоналари очиб, ўзи эса депозитарий сифатида фаолият юргазади. Бошқ

Франциянинг Марказий депозитарий функциясини АО “СИКОВАМ” амалга оширади. Ташкилот ўтмишда қимматли қоғозларни ўтказиш ва Марказий ғазна вазифасини ўтаган ташкилот ўрнига 1949 йил ташкил этилган. Хусусий компания СИКОВАМ давлат функцияларини бажаришга қарамай: қонунчилик бўйича Франция худудида чиқарилган барча қимматли қоғозларни сақлаш бўйича монополияга эга. СИКОВАМ Молия Вазирлиги назорати асосида фаолият юритади. Юқорида кўриб ўтилган ҳар-хил давлатларнинг депозитар тизими асосида, уларнинг асосий ҳарактеристикаларини қуйидаги жадвалдан кўришимиз мумкин. 2-жадвал. Давлатларнинг депозитар тизимини асосий ҳарактеристикалари 5 . Солиштириш белгилари Америка Европа (Франция) Осиё ( Япония) 1 2 3 4 Қимматли қоғозларга бўлган ҳуқуқни ҳисоб олиш тизимининг марказлаштириш даражаси. Профессион

Номинал сақловчилар роли Қимматли қоғозлар билан бириктирилган икки томонлама “майдаланиш”ҳуқуқи эгаси ва номинал сақловчи ўртасида. Эгасида фақат фойда олиш ҳуқуқи қолади. Майдаланиш руҳсат этилмийди. Номинал сақловчиларга маълум бир қимматли қоғозлар билан маҳсус вазифалар юклатилади. Рўйҳатга олувчининг талабига биноан қимматли қоғозлар эгаларига тақдим этилади. Майдаланиш руҳсат этилмийди. Номинал сақловчиларга маълум бир қимматли қоғозлар билан маҳсус вазифалар юклатилади. Рўйҳатга олувчининг талабига биноан қимматли қоғозлар эгаларига тақдим этилади. Айтиш жозки, миллий депозитар тизимнинг фаолият турлари юқоридаги жадвалда келтирилган жаҳон тажрибасига мос бўлиб, фақатгина Марказий депозитарий ва 2 чи даражали депозитарийлар кастодиан вазифаларини бажара олишмайди. II-боб. Ўзбекисто

интеграциялар шароитига жавоб бермайди. Шунинг учун қимматли қоғозлар бозори тўғрисидаги амалдаги қонунчилигини тубдан ўзгариш ва унинг барча қатнашчиларининг манфаатларини ҳисобга олувчи ҳужжатларни тузиш лозим. Июл ойида “Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида” қабул қилинган қонунчилик фонд бозоридаги фаолиятнинг барча соҳаларига қўл тегизган. Энг муҳим ўзгариш ҳисобга олиш тизими бўйича амалга оширилди. Ўзбекистон қимматли қоғозлар бозорининг ҳисобга олиш тизими ривожланиши тарихини кўриб чиқамиз. Республика ҳисобга олиш тизими ривожланишида 3 босқични бегилаб кўрсатиш мумкин.  Биринчи босқич : 1994 йилда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1994 йил 8 июлдаги 285-сонли “Тошкент” РФБ фаолиятининг самарадорлигини таъминлаш бўйича чора-тадбирлар тўғрисидаги” қарорига мувофиқ қимма

 Учинчи босқич : 2006 йил сентябр ойида чиққан Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Қимматли қоғозлар бозорини янада ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар тўғрисидаги” Қарорига мувофиқ тўртта қонунлар асосида (№ 918-сонли 1993 йил 2 сентябрдаги “Қимматли қоғозлар ва фонд биржаси тўғрисидаги”, № 218-I-сонли 1996 йил 25 апрелдаги “Қимматли қоғозлар бозори фаолияти механизми тўғрисидаги”, № 672-I-сонли 1998 йил 29 августдаги “Қимматли қоғозлар бозорида депозитарийлар фаолияти тўғрисидаги”, № 262-I-сонли 2001 йил 30 августдаги “Қимматли қоғозлар бозорида инвесторларнинг ҳуқуқини ҳимоя қилиш тўғрисидаги”), олдин қимматли қоғозлар бозорини бошқарувчи Ўзбекистон Республикаси “Қимматли қоғозлар бозори тўғрисидаги” Қонунчилиги ишлаб чиқилган ва кучга кирган. “Қимматли қоғозлар бозори тўғрисидаги”

3-расм Қимматли қоғозлар бозорида депозитар фаолиятни амалга ошириш тартиби 6 Юқоридаги расмдан кўриниб турибдики, қимматли қоғозларга эгалик ҳуқуқини ҳисобга олиш тизими инвесторлар мафаатини кўзламаган, шунингдек фонд бозоридан акцияларни сотиб олган инвесторлар бу расм бўйича кўп вақтни йўқотишган, харажатлари ошган ва административ тўсиқларга учрашган. Эмитент реестр сақловчи томонидан ўз акциядорларининг қимматли қоғозларга бўлган ҳуқуқларини юритилиши бирмунча салбий ҳолатларга олиб келган, яъни эмитент реестр сақловчи профессионал институт бўлмаганлиги сабабли, инвестор томонидан сотиб олган қимматли қоғозларни ўз вақтида унинг номига ўтказилмаганлиги натижасида янги акциядор қимматли қоғозга тегишли мулкий ва номулкий ҳуқуқлардан фойдалана олмаган. 6 www . dcc . ru сайти маълумотл

Ўзбекистон Республикаси “Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида” ги Қонунчилиги кучга кирганга қадар республика депозитарийлари депо эгасининг ҳисобида рўйҳатда турган қимматли қоғозларга бўлган мулкчилик ҳуқуқини (ёки бошқа мулкий ҳуқуқи) инобатга олган, реестр эгаси эса ушбу қимматли қоғозларга бўлган ҳуқуқини ҳисобга олишни амалга оширди. Эгасининг номи ёзилган нақд пулсиз қимматли қоғозларга бўлган эгалик ҳуқуқини тасдиқлаш учун инвесторга уларни ўзининг депо ҳисобига олишга етарли – электрон ҳужжат айланиши ташкил этилган майдончаларда савдони амалга оширишда деярли инвестор иштироксиз бўларди. Ушбу қимматли қоғозлар билан (масалан бошқариш ва даромадларни олишда иштирок этиш) боғлаган ҳуқуқларни амалга оширш учун эса инвесторга реестрга киритиш тартибни қўшимча қилиб ўтиш керак эди, ҳар

4-расм. Эмиссион корпоратив қимматли қоғозларнинг мавжуд ҳисоб тизими 7 Бу расмда кўришимиз мумкинки, эмиссион корпоратив қимматли қоғозларни ҳисобга олиш тизими анча соддалаштирилган, яъни жаҳон тажрибасидан фойдаланилган ҳолда, фонд бозорида янги профессионал институт трансфер-агент малакали иштирокчи фаолият юритадиган бўлди. Бундан ташқари, Марказий депозитарий марказий рўйҳатга олувчи вазифасини бажаради. Юқоридаги фонд бозори қатнашчиларининг ўзаро фаолияти қуйидагича тавсифлашимиз мумкин. 1. Эмитент ва Марказий депозитарий ўртасида қимматли қоғозлар чиқарилишини рўйҳатга олишни ҳисобга олиш ва акционерлар реестрини шакллантириш ҳақида бош шартномани тузиш, акционерлар реестрини шакллантириш учун сўровномани бериш ва қабул қилиш. 2. Эмитент ва депозитарий номинал сақловчи ўртасида қ

3. Қимматли қоғозларни эмитентнинг Марказий депозитарийдаги транзит ҳисобидан депозитарий номинал сақловчидаги эмиссион ҳисобига ўтказиш. 4. Қимматли қоғозларни эмиссион ҳисобдан қимматли қоғозлар эгаларининг депо ҳисобларига жойлаштириш, қимматли қоғозларнинг айланиши. 5. Марказий рўйҳатга олувчи томонидан эмитентлар қимматли қоғозларининг эгалари ҳақидаги ахборотни аниқ санага тўплаш ва рўйҳатни шакллантириш. Қимматли қоғозлар қолдиқлари бўйича ҳар кунги маълумотни текшириш. Ўзбекистон депозитарийлар тизими Марзий депозитарий ва Марказий депозитарийда корреспондент ҳисобини очган номинал сақловчи – депозитарийларини ўз таркибига олади. Марказий депозитарий мавжуд бўлган функцияларга қўшимча қилиб марказий рўйҳатга олувчининг функцияларини – қимматли қоғозлар эгаларининг реестрини йиғиш в

харажатларни, операцион рискларни ва маълумотларни ўғирлаш рискларини пасайтиради. Мазкур қонунчиликнинг қабули қилиниши билан эски меъёрий ҳужжатларнинг кўпчилигига ўзгартиришлар киритилди ва Ўзбекистон қимматли қоғозлар бозорида янги меъёррий ҳужжатлар тадбиқ этилди. Олдин акция эгасининг номи ёзилган ва кўрсатувчи эгалик қилувчи (тақдим этувчи) каби турларининг мавжудлиги ҳамда ҳужжатсиз ва ҳужжатли шаклида муомалага чиқарилиши мумкин эди. Янги қонунчиликга мувофиқ акция эгасининг номи ёзилган эмиссион қимматли қоғоз сифатида талқин қилинади, ҳамда фақат ҳужжатсиз шаклда муомалага чиқарилади. Марказий депозитарийга қўшимча функция берилди – акциялар эгаларининг реестрини ва корпоратив облигациялар эгалари реестрини юритиш. Номинал сақловчи тушунчаси ўзгартирилди: энди бу акцияларга ва к

Ҳужжатли шаклида чиқарилган ва ҳаракатсизлантиришга Марказий депозитарийда сақлашга реестрни шакллантириш санасида топширилмаган, эгасининг номи ёзилган акциялар бўйича реестрини шакллантиришда эса, эгаси тўғрисидаги ва ҳаракатсиз қолган ҳужжатли эгасининг номи ёзилган акциялар эгаларига тегишли бўлган тоифаси (тури), сони ҳақида маълумотлар, “Қимматли қоғозлар бозори ҳақида” қонунчилиги кучга кирган санасига эмитент томонидан тузилган ва Марказий депозитарийга топширилган реестр маълумотларига асосан шакллантирувчи реестрга киритилади. Ўзбекистон Республикаси “Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида” ги Қонуннинг қабул қилиниши билан тарқоқ ва такрорланувчан ҳисоб тизимидан фақат қимматли қоғозларга бўлган ҳуқуқни депозитарий ҳисобига асосланган ягона бирлашган тизимга айланди. Бу қимматли қоғ

қатнашчиларининг ўзаро ҳамкорлигини соддалаштиришнинг истиқболли йўналишларини аниқлади. 1. Чет эл тажрибаларга асланган ҳолда, эмиссияларга хизмат кўрсатиш бўйича кўпроқ самарали ишлар, ҳамда эмитент томонидан ҳужжатларни етказиш харажатларини қисқартириш учун Марказий депозитарий ва эмитент ўртасида электрон ҳужжатлар айланишига ўтиш Марказий депозитарий мақсадидир. 2. Марказий депозитарий депозитарий - номинал сақловчилар фаолиятини мустаҳкамлаш бўйича ишлар ўтказишни режалаштираяпти, яъни бу институтлар томонидан кейинчалик брокер функциялари ва брокер уйларни ташкил этиш фаолиятларини бирга қўшиб олиб бориш мақсадида. 3. Ўзбекистон Республикаси фонд бозорининг умумий ривожланишида, фонд бозори ташкиллаштирилишига юклатилган вазифалар кенгайиши ва қайта ишланаётган ахборотлар ҳажмининг

стандартлари” лойиҳасининг муҳокамаси бўйича қимматли қоғозлар бозори иштирокчилари билан учрашувда иштирок этишди. Ҳисобот йили давомида марказий депозитарий ходимлари қимматли қоғозлар бозори фаолиятини назоарт қилиш ва мувофиқлаштириш маркази ҳамда Давлат мулк қўмитаси ходимлари билан биргаликда “Ўзбекистон Республикаси қимматли қоғозлар бозорини ривожлантириш чоратадбирлари тўғрисидаги” фармонниинг лойихасини ишлаб чиқишда иштирок этишди. Фикримизча, юқоридаги масалаларни ҳал этиш ва янада такомиллаштириш Ўзбекистонни жаҳон иқтисодий ҳамжамиятида самарали иштирок этиши имконини беради. 2.2. Марказий депозитарий фаолияти таҳлили. «Қимматли қоғозлар марказий депозитарийси» давлат корхонаси ҳисобот йилида ўз фаолиятини “Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида”ги Қонун ҳамда “Қимматли қоғозлар

қимматли қоғозларнинг номинал қиймати эса 1534,4 млрд.сўмни ташкил этди. 1276 акционерлик жамиятининг 460 тасида (36%) тўлиқ тўхтатилган, шундан: 365 та жамиятда (28,6%) уларнинг фаолияти тугатилиши ёки мулкчилик шаклининг ўзгариши муносати билан, 41 тасида (3,2%) ваколатли органнинг мурожаатига асосан, 54 тасида (4,2%) олдинги эълон қилинган эмиссияда рўйҳатга олинган эмитентлар томонидан киритилган ўзгаришлар бўлганлиги муносати билан тўхтатилган. 2012 йил бошиган нисбатан тўлик тўхтатилган акционер жамиятларнинг сони 20 тага камайган. Акционер жамиятларининг рўйҳатга олинган акцияларидан ташқари марказий депзитарийда 30 та эмитентнинг 265,46 млрд. Сўмлик 9,66 млн. дона облигациялари ҳисобга олинган. (2012 йил бошида 9,55 млн дона облигация, 243,46 млрд.сўм, 30 та эмитент) Давлат статист

Марказий депозитарийнинг асосий фаолият турларидан бири давлатга тегишли бўлган қимматли қоғозларнинг сақлаш ва уларнинг ҳисобини юритиш ҳисобланади. Ҳисобот йили охирида акционер жамиятларнинг уставида қатнашган давлат улушлари 735 та жамиятда 6045,54 млрд.сўмни ташкил этган. 2012 йил бошидаги маълумотларга таққослаганда (739 та жамият, миқдоран 4917,36 млрд.сўм) уставида давлат улуши бўлган жамиятлар сони 4 тага қисқарган уларнинг қиймат эса 1128,18 млрд.сўмни ташкил этди. Олдин хўжалик субъектларининг устав фондларига берилган 458 та акционер жамиятларининг давлат активлари қиймати номинал қийматда 1179,06 млрд.сўмни ташикл этди. Ҳисобот йилида қимматли қоғозлар бозори фаолиятини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш маркази томонидан марказий депозитарийга депозитар операциялар ва ҳисобга қ

-39 та акционер жамиятида ташкилий-ҳуқуқий шакли ўзганрганлиги, фаолияти тугаганлиги ёки банкрот деб тан олиниши муносати билан ҳамма эмиссиялари (шундан 7 та эмитент 4 чоракда) Ҳисобот йилида Марказий депозитарийга 4096 та топшириқ, давлат ва бошқа органлар томонидан сўралган маълумот бўйича талаблар (шундан 1060 таси 4 чоракда) Инвестицион фондларга хизмат кўрсатиш. Марказий депозитарий ўзининг истесно тариқасидаги функцияси ҳисобланмиш инвестицион фондларнинг қимматли қоғозларига бўлган ҳуқуқни ҳисобини юритиб 2 та ХИФ ва 5 та ИФга хизмат кўрсатади. Фондларни акционерлари сони 49577 кишини ташкил этиб шундан 49543 таси 4927922 та акцияга эгалик қилувчи жисмоний шахслар ва 151460 та акцияга эгалик қилувчи 35 та юридик шахслар ҳисобланади. 2012 йил 1 октябр ҳолатига хизмат кўрсатилаётган

деярли 2 баробарни ташкил этди. Барча ИФларнинг кредитор қарздорликлари сезиларсиз миқдорда ортди. Нисбатан кўп ўсиш “Камалак” ИФда кузатилди 12.5% ёки 40 млн. Сўмни ташкил этди. 2012 йил 3 чоракгида ИФларнинг дромад ва харажатлари таҳлили қуйидагиларни кўрсатмоқда: - «Baraka» (109 млн сўм) ва «Semurg» (11 млн. сўм) ИФларидан ташқари барча ИФларда умумий даромадлар камайган. ИФларнинг умумий даромади 24 млн. Сўмдан оз миқдорни тагшкил этди; - Марказий депозитарийда ҳисобот топширадиган барча ИФлра 2012 йил 3 чоракни унчалик катта бўлмаган даромад билан якунлашган. Реестрларни тўплаш ва шакллантириш ҳамда депозитарийкорреспондетларга хизмат кўрсатиш фаолияти. 2012 йил давомида акционерлар умумий йиғилишини чақирилиши муносабати билан акционер жамиятларининг талабига асосан 2395 та реестр ту

жараёнида иштирок этишди (4 чоракда 2 та). Ҳисобот даврида 168923 дона ҳужжат кўринишида муомалага чиқарилган акциялар йўқотилди (шундан 166 таси 4 чоракда). Қуйидаги 3 расмда 02.01.12 – 03.01.13 йиллар мобайнида депозитарийлар томонидан хизмат кўрсатилаётган депо счётлар сонининг солиштирма диаграммаси. 5-расм. Депозитарийлар томонидан хизмат кўрсатилаётган депо счётлар сонининг солиштирма диаграммаси 9 . Юқоридаги расмда кўришимиз мумкинки, 2013 йил 3 январ ҳолатига қимматли қоғоз эгаларининг 1161,8 минг дона депо ҳисобларини (шундан 69,1 мингта ёки 5,9% юридик, 1092,6 минг ёки 94,1% жисмоний шахслар) юритувчи 30 та худудий депозитарийлар билан корреспондентлик муносабатлари олиб борилди. 2012 йил бошига нисбатан хизмат кўрсатилаётган депо ҳисобларини сони 1 %га камайди. 2012 йил 2 январ

6-расм. 02.01.12 – 03.01.13 йиллар мобайнида депозитарийлар томонидан қайд этилган қимматли қоғозлар ҳажми 10 . Депозитарийларда ҳисоби юритилаётган қимматли қоғозларнинг умумий хажми 3678 млн. донани бўлиб, уларнинг номинали 2271,3 млрд.сўмни ташкил этади. 2012 йил бошига нисбатан депозитарийларда ҳисоби юритилаётган қимматли қоғозларнинг сони 589,6 млн.донага ортди ва уларнинг номинали 54,4 млрд.сўмни ташкил этди. Жорий йилнинг 4 чораги давомида депозитарийларда ҳисоби юритилаётган қимматли қоғозларнинг сон жиҳатидан 97,2 млн.донага миқдоран жихатдан эса 9,5 млрд.сўмга каамйган. Савдо ва ҳисоб-клиринг тизимига хизмат кўрсатиш. Ҳисобот йилининг бошидан буён қуйидаги ташкиллаштирилган савдоларга тасдиқлар берилди: РФБ “Тошкент” савдо майдонларининг бирламчи секторида: – 2 та эмитентнинг 2

4 чоракда); - 13 та эмитентнинг 155,4 млн.дона қимматли қоғозлар қимматли қоғозларни жойлаштириш секциясида (шундан 3 та эмитентнинг 722,72 минг дона акцияси 4 чоракда). РФБ “Тошкент” савдо майдонларининг иккиламчи секторида: -233 та эмитентнинг 106,46 млн.дона акциялар савдоси (шундан 61 та эмитентнинг 65,02 млн.дона акцияси 4 чоракда) МТС савдо майдонларида 3 та эмитентнинг 33,3 минг дона акциялари (шундан 1 та эмитентинг 11,2 минг дона акцияси 4 чоракда) Elsis-savdo ЁАЖ савдо майдонларида 139 та эмитентнинг 830,76 минг дона акцияси (33 та эмитентинг 496,11 минг дона акцияси 4 чоракда) Ташкиллаштирилган савдо натижаларига кўра ҳаридорларнинг савдо хисоларига қуйидаги қимматли қоғозлар ўтказилди: РФБ “Тошкент” бирламчи савдо секторларида: -қимматли қоғозларни жойлаштириш секциясида 211 та

Рўйҳатдан ўтказилган биржадан ташқари савдоларда 94 та ўтказма амалга оширилди, қоғоз технологияси асосида 823,18 млн.дона қимматли қоғоз ҳаридорларнинг депо ҳисобларига кирим қилинди. (шундан 25 та ўтказма 29,64 млн.дона қимматли қоғоз 4 чоракда). Марказий депозитарий 2012 йил якунлари бўйича депонентларнинг ягона базасини ҳам юритган. Қуйидаги 5 расмда депонентларнинг ягона базасини кўришимиз мумкин. 1 379 977; 96% Жиз.шахслар Юр.шахслар 7 -расм. 2012 йил якунлари бўйича депонентларнинг ягона базаси 11 . Марказий депозитарий олиб бораётган депонентларнинг ягона базасида 2013 йил 3 январ ҳолатига 1467049 та шахс мавжуд бўлиб, шундан 1379977 та жисмоний шахс ҳамда 87072 та юридик шахслар ҳисобланади. Йил бошига ушбу кўрсаткич 1449466 шахсни ташкил этиб, базага киритилган шахслар сони 17583

III-боб. Ўзбекистон қимматли қоғозлар бозорида депозитарийлар фаолиятини ривожлантириш истиқболлари Сўнгги йилларда аҳолии жамғармасининг ва хусусий пул йиғимининг ошганлиги туфайли фонд бозори инструментларига инвестицияловчи фуқоралар сони ошганлиги сезилмокда. Аммо фонд бозори тижорат банкларига нисбатан аҳолининг кўп қисми учун даромад олиш манбаи сифатида қаралмаяпти. Шу билан бирга мамлакатимиз фонд бозори инфратузилмаси жаҳон молиявий капиталини жалб этишда бошқа ривожланаётган мамлакатлар фонд бозорлари билан рақобатлаша олмайди. Бунга қарамасдан, мамлакатимизда “ҳисоб-китоб” тизимини янада такомиллаштиришда Марказий депозитарийнинг асосий дастурий таъминотига қуйидаги ўзгартишлар киритилди: - “Delphi7” дастурий таъминотиниг янги нусхасидан фойдаланилиши муносабати билан реестр ту

- қимматли қоғозларнинг келгусида халқаро кодларини олиш юзсидан Марказий депозитарийнинг дастурий таъминотида ўзгартиришлар киритиш юзасидан “ASB” янги блокини ишлаб чиқиш юзасидан чоралар кўрилди; - Марказий депозитарий ва “Миллий ҳисоб депозитарий” (Россия) нобанк кредит ташкилоти ЁАЖ ўртасида ўзбек эмитентларининг қимматли қоғозларига ISIN ва CFI ҳалқаро кодларини бериш юзасидан маълумотлар алмашиш синовдан ўтказилди. Қимматли қоғозлар бозори фаолияти қонунчилигини такомиллаштириш юзасидан таклифларни ишлаб чиқиш мақсадида (2010 йил 28 декабрда Ўзбекистон Республикаси Давлат мулк қўмитаси ва Корея фонд биржаси ўртасида имзоланган ўзаро ҳамкорлик ва қимматли қоғозлар бозорини ривожлантириш Меморандумини ижросини таъминлаш юзасидан ишлаб чиқилган чора-тадбирларнинг 1 пункти) марказий деп

маълумотларни ошор этиш, қимматли қоғозларнинг йирик пакетлари билан савдо жараёнини листингга киритиш тавсияларига бағишланди. 6 августдан 10 августгача корея фонд биржаси томонидан республика фонд биржаси шу жумладан Марказий депозитарийнинг дастурий таъминотини такомиллаштириш масалаларига бағишланди. 2012 йил 4 чоракда фонд бозорининг дастурий комлексини такомиллаштириш юзасидан бизнес талабларни якуний шаклини ишлаб чиқиш юзасидан марказий депозитарий мутахассислари Корея биржаси томонидан бириктирилган лойиха менежерлари ўртасида 10 дан ортиқ ишчи учрашувлар ташкил этилди. Учрашувлар давомида қимматли қоғозларни уларга бўлган ҳуқуқлар билан бирга ҳисобини юритиш жумладан, ўзбек эмитентларининг қимматли қоғозларини ISIN кодини олиш ва “йўқолган акционер”ларнинг қимматли қоғозларга бўл

Учрашувда ўзбек эмитентларининг қимматли қоғозларига ISIN ва CFI идентификация кодларини бериш, икки давлат депозитарийлари ўртасида муносабатларни яхшилаш ҳамда инвестицион иқлимни икки давлат ўртасида корреспондентлик алоқаларини ўрнатиш орқали яхшилаш масалалари мухокама қилинди. Жаҳон тажрибасидан келиб чиққан ҳолда республикамиз қимматли қоғозлар бозорида депозитар тизимини такомиллаштиришнинг асосий вазифалари қуйидагилардир: - биржа битимга тўғри келадиган клиринг операциялари ва ҳисобкитоблар харажатларни қисқартириш; - депозитар ҳисоб-китоблар жараёнини жадаллаштириш, ушбу операцияларни амалга ошириш муддатларини қисқартириш: - қимматли қоғозлар иккиламчи бозори миқёсларини жадал ривожлантириш ва кенгайтириш; - фонд бозорининг замонавий инфратузилмасини шакллантириш ва унинг модди

- нобиржавий электрон савдо тизимида амалга ошириладиган битимлар таъминоти тизимини яхшилаш ва қайта ишлаш. Шунингдек, майда инвесторларни нобиржавий электрон савдо тизимида тўғридантўғри иштирок этишини таъминлаш, яъни майда инвесторлар иш жойини (ёки уйида ўтирган ҳолда) тарк этмасдан нобиржавий электрон савдоларда иштирок этиши (интернет трейдинг). Бизнинг фикримизча, юқоридаги таклифлар қимматли қоғозлар фонд бозорида акцияларнинг ликвидлигини таъминлашга ва депозитар тизим фаолиятини ривожлантиришга, бозордаги ролини оширишга ва такомиллаштиришга эришиши мумкин. Хулоса Дунёнинг ривожланган давлатларнинг иқтисодиётини таҳлили, шуни кўрсатадики, қимматли қоғозлар бозорининг иқтисодиётидаги ҳамда жамиятдаги нуфузи жуда баланд. Мустақилликка эришгандан кейин Ўзбекистон Республикасида ҳам

институтлар хизматидан фойдаланиш имкониятини беради. Республика фонд бозорида инвестиция фондларининг фаолияти деярли сезилмайди, аммо дунёда сармоядорлар ҳуқуқини ҳимоя қилиш ва уларнинг инвестициясини кўпайтириб бериш каби хизматлар кенг қўлланилади. Президентимизнинг 2012 йил 19 мартдаги «Фонд бозорини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПК-1727-сонли қарори ижросини таъминлаш доирасида Корея фонд биржаси билан ҳамкорликда Ўзбекистон фонд бозорида ягона дастурий-техник мажмуани жорий этиш бўйича ишлар бошланган. Бундан кўзда тутилган мақсад мамлакатларимиз фонд биржалари ўртасидаги алоқаларни кенгайтириш ва шу орқали республикамиз фонд бозорини тараққий топтириш, қимматли қоғозлар савдосини ташкил этишнинг замонавий технология ва усулларини тадбиқ этиш, инвесторлар учун ян

- акциядорлик жамияти фаолиятини тугатилиши муносабати билан қимматли қоғозлар эмиссиясини ягона реестрдан чиқариш механизмини ишлаб чиқиш; - тижорат банкларни депозитарий фаолиятига кенгрок жалб этиш учун имкониятлар яратиш ҳамда банклар томонидан кастодиан хизматларни амалга оширишни тадбиқ этиш; - Ўзбекистон депозитарий тизимини ривожланган давлатлар билан интеграциялашувига имконият яратувчи ҳуқуқий, иқтисодий базани шакилантиришни амалга ошириш. Юқорида келтирилган таклифларни амалга оширилиши ва амалиётда қўлланилишиа республикамизда қимматли қоғозлар бозоридаги депозитар тизимни такомиллаштириш ва ривожланишига ёрдам бериши мумкин. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати I. Ўзбекистон Республикаси қонунлари. Ўзбекистон Республикаси Президент фармонлари ва қарорлари, Вазирлар Маҳкамасининг

5. “Тижорат банкларида аҳоли омонатлари шартларини либераллаштириш ҳамда кафолатларини таъминлашга доир қўшимча чоратадбирлар тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 2008 йил 21 февраль, ПФ №3968 6. “Иқтисодиётнинг реал сектори корхоналарини қўллаб- қувватлаш, уларнинг барқарор ишлашини таъминлаш ва экспорт салоҳиятини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 28.11.2008 й, ПФ № 4058 7. “Иқтисодиёт реал сектори корхоналарининг молиявий барқарорлигини янада ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 2008 йил 18 ноябрь, ПФ №4053 сон. 8. “Ишлаб чиқаришни модернизациялаштириш, техник ва технологик қайта жиҳозлаштиришни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Пре

тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 7 ноябрдаги Қарори, ПҚ-726-сон. 12. “Қимматли қоғозлар бозорини янада ривожлантириш чоратадбирлари тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Қарори, 2006 йил 27 сентябр, №ПП-475. 13. Банкларнинг қимматли қоғозлар бозорида инвестиция воситачиси, инвестиция активларини бошқарувчи инвестиция консультанти сифатида касбий фаолиятини амалга оширишга оид талаблар тўғрисида Низом 2 апрел 2008й.; 14. Республика Президентининг “Иқтисодиёт реал сектори корхоналарни молиявий барқарорлигини янада ошириш чора тадбирлари тўғрисида”ги фармони 18 ноябр 2008 йил; 15. Ўзбeкистoн Рeспубликaси Вaзирлaр Мaҳкaмaси мaжлисининг Қaрoри. «2008 йилдa Рeспубликaни ижтимoий-иқтисoдий ривoжлaнтириш якунлaри вa 2009 йилдa иқтисoдиётни бaрқaрoр ривoжлaнтири

20. Каримов И.А. “Асосий вазифамиз ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир” Т. Ўзбекистон 2010 йил; 21. Прeзидeнт И.Кaримoвнинг 2010 йилнинг aсoсий якунлaри вa 2011 йилдa Ўзбeкистoнни ижтимoий-иқтисoдий ривoжлaнтиришнинг энг муҳим устувoр йўнaлишлaригa бaғишлaнгaн Вaзирлaр Мaҳкaмaсининг мaжлисидaги мaърузaси. 22. Каримов И.А. Энг асосий мезон – ҳаёт ҳақиқатини акс эттириш. Т.: Ўзбекистон, 2010. – 24 б. 23. Каримов И.А. 2012 йил Ватанамиз тараккиётини янги боскичга кутарадиган йил булади. Т.: Ўзбекистон, 2012. – 36 б. 24. Каримов И.А. 2012-йилда мамлакатимизни ижтимоийиқтисодий ривожлантириш якунлари ҳамда 2013-йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг енг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Макамасининг мажлисидаги маърузаси.//Халқ сўзи. 19 январь 2013

7. Бурханов А. “Активизация инвестиционной деятельности”, “Рынок, деньги и кредит” №5 2001г.; 8. Вахобов А., Жумаев Н., Бурханов У. Халқаро молия муносабатлари. – Т.: Шарқ, 2003. – 400 б. 9. Жуков Е. “Общая теория денег и кредита” М.Юнити 1995г.; 10. Жукова Е. “Деньги, кредит, банки, ценные бумаги” М.Юните 2001г.; 11. Каримов Н. “Банковское кредитование инвестиционных проектов” Ж.Рынок, деньги и кредит №9 2002г. Стр22; 12. Кадиров А. “Коммерческие банки и анализ их хозяйственной деятельности” Сан.Петер.1993г.; 13. Муллажонов Ф. “Ўзбекистон банк тизимининг ривожлантириш йўлланишлари ва истиқболлари” Ж.Бозор, пул ва кредит №1 2007йил 3- 11бетлар; 14. Панова Г.С.”Кредитная политика комерческого банка” Москва 1997г.; 15. Триф А.А. “Инвестиционная и кредитная деятельность комерческих банков” Мо

21. Шохаъзамий Ш.Ш. Биржевая деятельность. Учебник.-Т.: Иктисод-молия, 2005.- 294 с. 22. Шохаъзамий Ш.Ш. Качество индустрии рынков: финансового и ценных бумаг.-Т.: ТФИ, 2004.-138 с. 23. Шодмонов Ш.Ш., Ғафуров У.В. Глобаллашув жараёни ва молиявий инқироз сабаблари. // Адолат, 2009 йил 27 февраль. III. Даврий нашрлар, статистик тўпламлар ва ҳисоботлар. 24. Программа мер по нейтрализации последствий мирового кризиса – в действии. // Бизнес-вестник Востока. № 12, от 19 февраля 2009г. 25. Программа мер по нейтрализации последствий мирового кризиса – в действии. // Бизнес-вестник Востока. № 12, от 19 февраля 2009г. 26. Финансовый кризис приведет к перестановке сил мирового сообщества. // Бизнес-вестник Востока, №18, от 12 марта 2009г. 27. Самые низкие темпы инфляции среди стран СНГ зафиксированы

http://www.press - service.uz (Ўзбекистон Республикаси Президент портали). http://www.mf.uz (Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги). http://www.cbu.uz (Ўзбекистон Республикаси Марказий банки) http://www.mirkin.uz (Россия ФА профессори Миркин Я.М. сайти) http://www.uzse.uz (“Тошкент” Республика фонд биржаси). http:// www.stat.uz ( Ўзбекистон давлат статистика қўмитаси) http:// www.tfi.uz ( Тошкент молия институти) http:// www.gov.uz ( давлат сайти) http:// www.lex.uz ( ҳуқуқий ҳужжатлар сайти) http:// www.norma.uz ( ҳуқуқий ҳужжатлар сайти) http:// www.moodys.com ( мудис халқаро ташкилоти сайти) http:// www.eurostat.org — ( Европа мамлакатлари статистикаси сайти) http:// www.worldbank.org — (Жаҳон банки ташкилоти сайти) 64

Купить