Klassik iqtisoiy maktabga muqobil g’oyalarning vujudga kelishi - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Klassik iqtisoiy maktabga muqobil g’oyalarning vujudga kelishi

Купить

Mavzu: Klassik iqtisoiy maktabga muqobil g’oyalarning vujudga kelishi Reja: J.B. Seyning iqtisodiy ta’limoti.“Bozor qonuni” T. Maltusning iqtisodiy ta’limoti. “Nufuz Qonuni” J.S. Millning iqtisodiy ta’limoti N.V. Senior, F.Bastiya, G. Keri va boshqalarning iqtisodiy qarashlari S. Sismondi va Pyer Jozef Prudonning iqtisodiy qarashlari

J.B.Seyning iqtisodiy ta’limoti. “Bozozr qonuni”  Yevropadagi ko‘pchilik rivojlangan mamlakatlarda va AQShda butun XIX asr davomida, ya’ni klassik siyosiy iqtisodning marjinalizm bilan o‘rin almashish davriga qadar, klassik maktab g‘oyalarining va konsepsiyalarining keyingi rivojlanishida A.Smit ta’limoti asos bo‘lib keldi. Shu ma’noda Fransiyada A.Smit g‘oyalarini ancha izchil va ijodiy davom ettirgan Jan Batist Sey (1767-1832) hisoblanadi. U 1767 yil, 5 yanvarda Lionda savdogar oilasida tug‘ildi. Oilaviy tadbirkorlik an’analarni davom ettirish uchun zarur bo‘lgan bilimni olish bilan birga, J.B.Sey o‘z bilimini mustaqil oshirish, ayniqsa, siyosiy iqtisodni o‘rganish bilan shug‘ullandi .

U o‘zining «Siyosiy iqtisod traktati» (1803) asarida A.Smit konsepsiyasini tizimlashtirishga, uni keng xalq ommasi uchun tushunarli qilib berishga harakat qildi. Unda J.B.Sey sanoatning yuksalishiga va xalq boyligini ko‘paytirishga to‘sqinlik qiluvchi “man etuvchi tizim”ga qarshi chiqdi .

 « Traktatdagi» iqtisodiy liberalizm to‘g‘risidagi g‘oya, xususan, davlatning iqtisodiyotga va xo‘jalik hayotini qayta qurishga aralashmasligi to‘g‘risida g‘oyaning amalga oshirilishi harbiy-sanoat boshqaruvini o‘sha davrdagi Fransiya hukumatidagi real hukmronlikdan mahrum qilgan bo‘lar edi. Napaleon “Traktat” bilan tanishib chiqqach, uning muallifini suhbatga chaqirgan va unga o‘z asarini tubdan qayta ishlashni taklif qilgan. J.B.Sey bu taklifni rad etdi va siyosiy “sahnadan” ketishga majbur bo‘ldi. Ammo tinib- tinchimas J.B.Sey o‘zining xususiy ip yigirish fabrikasini ochdi. Keyinchalik, 1813 yili uni sotib, topgan puliga «Traktat»ni ikkinchi nashrdan chiqarish uchun Parijga qaytib keldi. Asar 1814 yili chop etiladi, so‘ngra qisqa vaqt ichida yana uch marta 1817, 1819 va 1826 yillarda q

 «Sey qonuni» . J.B.Sey A.Smitning erkin bozor, bahoning erkin shakllanishi, ichki va tashqi savdo, tadbirkorlarning cheklanmagan erkin raqobati va proteksionizmning har qanday ko‘rinishiga yo‘l qo‘ymaslik tamoyillarini qo‘llab-quvvatladi va ularni ko‘klarga ko‘tardi. Agar bu tamoyillar qo‘llanilsa, J.B. Sey bashoratiga ko‘ra, ortiqcha ishlab chiqarish ham, ijtimoiy mahsulotni to‘la iste’mol qilmaslik ham bo‘lmaydi, ya’ni iqtisodiy inqirozlarning obyektiv zarurligi kelib chiqmaydi. U bu g‘oyani rivojlantirib, o‘zining «bozor qonuni»ni yaratd

 U “Sey qonuni” deb ataladi. Bu qonunning mohiyatiga ko‘ra, har qanday ishlab chiqarish daromadlarni keltirib chiqaradi, bu daromadlarga qiymati ularga teng bo‘lgan tovarlar sotib olinadi, yalpi talab esa hamisha yalpi taklifga teng bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, tovarlar taklifi o‘zi uchun shaxsiy talabni yaratadi, ya’ni o‘z tovarini sotib daromad olgan har bir kishi ushbu daromadga mos ravishda talabni keltirib chiqaradi (boshqa tovarlar sotib olinadi).

 . Demak, jamiyat miqyosida taklif va talab muvozanatlashadi, ortiqcha ishlab chiqarish bo‘lmaydi. Ortiqcha ishlab chiqarish faqat ayrim tarmoqlarda boshqa tarmoqlardagi kam ishlab chiqarish hisobiga vujudga keladi. Boshqacha qilib aytganda, ko‘p ishlab chiqarishdan qo‘rqmaslik kerak, faqat ayrim tovarlarning ortiqcha ishlab chiqarilish xavfi tug‘ilishi mumkin. «Sey qonuni» nomini olgan bu qoida klassiklarning makroiqtisodiy nazariyasining asosini tashkil etdi va keyinchalik J.M.Keyns tomonidan inkor etildi. J.M. Keynsning tasdiqlashicha, odamlar daromadlarning barchasini iste’molga sarflamaydilar, balki ularning bir qismini jamg‘arib boradilar.

Qiymat va ishlab chiqarish omillari nazariyalari  . Klassik iqtisodiy maktab vakillari ichida J.B.Seyning qiymat nazariyasi o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. A.Smit, D.Rikardo, ijtimoiy, utopistlar, S.Sismondi, K.Marks va boshqa bir qator iqtisodchilar tovar qiymatining yagona manbai mehnat deb hisoblaganlar. J.B.Seyda bu muammoga ikki xil yondashuv mavjud: u bir joyda, tovar qiymati kapitalga, ish haqiga va yer rentasiga bo‘lgan xarajatlaridan tashkil topadi degan bo‘lsa, ikkinchi bir joyda, qiymat foydalilik bilan aniqlanadi deydi.

 J.B.Sey tovar qiymatining yaratilishida ishlab chiqarishning uch omiliga (mehnat, kapital, yer) alohida e’tibor bergan. Uning tasdiqlashicha, bu omillar tovar qiymatini yaratishda bir xil ishtirok etadi, barcha mahsulotning umumiy qiymati esa uch sinf - ishchilar, kapitalistlar va yer egalari daromadlaridan tashkil topadi. J.B.Seyning uch omil nazariyasiga muvofiq «mehnat» omili ishchilarning daromadi sifatida ish haqi yaratadi, «kapital» omili kapitalistlarning daromadi sifatida foyda yaratadi, «yer» omili yer egalarining daromadi sifatida renta yaratadi. Demak, boylik yaratishda ishlab chiqarishning har bir omili qatnashadi. (Smitda faqat unumli mehnat boylik yaratadi deyiladi). J.B.Sey yuqorida ko‘rsatilgan omillar (mehnat, kapital, yer) ishchilar, kapitalistlar va yer egalarining dar

 J.B.Sey iqtisodiyotning asosiy sohalari - sanoat, qishloq xo‘jaligi, savdo va xizmat ko‘rsatish o‘rtasidagi «tenglikni» ko‘rsatib berdi. Uning fikriga ko‘ra, to‘rtta sohaning barchasida boylik yaratiladi, chunki sanoatda ham, qishloq xo‘jaligida ham, savdoda ham, xizmat ko‘rsatishda ham foydalilik ishlab chiqariladi. Hozirgi zamon g‘arb iqtisodchilari o‘tmishdoshlaridan, birinchi navbatda J.B.Seydan, ishlab chiqarishning har xil, teng huquqli omillari milliy daromad yaratadi, degan tushunchani meros qilib olgan. Bunday yondashuvning ma’nosi shundan iboratki, har bir daromad oluvchi kasbi va faoliyat sohasidan qat’iy nazar bir vaqtning o‘zida uni yaratuvchi hisoblanadi. 

 Ingliz iqtisodchisi Tomas Robert Maltus (1766-1834) dvoryan oilasida  tug’ilgan. Kembrij universitetini tamomlagach, qishloq ruhoniysi, 1807 yildan esa  siyosiy iqtisod professori bo’ldi. Uning asosiy asarlari «Nufus qonuni to’g’risida  tajriba» (1798), «Yer rentasining tabiati va o’sishi to’g’risida tadqiqot»  (1815), «Siyosiy iqtisodning printsiplari» (1820) hisoblanadi.  Tadqiqot predmeti – ishlab chiqarish sohasini rivojlantirish yo‘li bilan jamiyatning moddiy boyligini yanada ko‘paytirish masalasi qaraladi. Shu bilan birga, birinchi marta iqtisodiy o‘sish muammosini aholining o‘sishi bilan bog‘lashga harakat qilingan.

 «Nufus qonuni». T.Maltus resurslaming cheklanganligi va ehtiyojlarning  cheksizligi sharoitida aholi extiyojlarini qondirish muammosiga o’ziga xos tarzda  yondashdi. U o’zining “Nufus qonuni to’g’risida tajriba” asarida aholi soni juda tez  ko’payib boradi, oziq-ovqat mahsulotlarning o’sishi esa, ancha orqada qolib ketadi  deb ishontirishga uringan. T.Maltus aholining ko’payishini cheklovchi muayyan  chora-tadbirlar qo’llanilmasa, insoniyat ocharchilikka duch keladi deb xulosa  qiladi va bunday vaziyatdan chiqishning ikki yo’lini taklif etadi: birinchisi -  epidemiyalar, urushlar, kasalliklar natijasida aholining kamayishi, bunda tabiatning  o’zi kishilar bilan ularning yashash vositalari o’rtasida me’yorli nisbatning  o’rnatilishiga qisman yordam beradi, ikkinchi yo’l - nikohda

 Nassau Vilyam Senior (1790-1864) Londondagi mashhur Oksford universitetining siyosiy iqtisod kafedrasi professori, «tiyilish» va «so‘nggi soat» nazariyalarining muallifi sifatida mashhur bo‘ldi.  Asosiy g‘oyalari «Siyosiy iqtisod fani ocherklari» (1836) va «Fabrika qonunchiligi to‘g‘risidagi xatlar»da bayon etilgan.  Qiymat nazariyasi. U o‘zining qiymat nazariyasida, qiymatni baho bilan bir narsa deb hisoblaydi va qiymat talab bilan taklifga bog‘liq, deydi. U mehnat (ishchilarning «qurboni») bilan bir qatorda kapitalistning «tiyilishi»ni ham qiymatning manbai deb e’lon qiladi.

 So‘nggi soat nazariyasi. Sanoatning tez sur’atlarda rivojlanishiga qaramasdan, ishchilarning ish soatlari nihoyatda yuqori bo‘lib, shu sababli XIX asrning 30-yillarida Angliyada 10 soatlik ish kuni uchun kurash kuchayib ketdi. N.Senior esa o‘sha davrda mavjud bo‘lgan 11,5 soatlik ish kunini qisqartirishning «ilojsizligini», ish kunining 10,5 soatida sarflangan kapitalning qiymati yangidan vujudga keladi, faqat oxirgi bir soatidagina foyda yaratiladi, deb uqtirdi. Shu sababli, ish kunini 10 soatgacha qisqartirish foydaning kamayishiga, bu esa ishlab chiqarishga qiziqishning yo‘q bo‘lishiga sabab bo‘ladi, deb targ‘ibot qiladi. Bu g‘oyalari bilan u kapitalistlarni ochiqdan-ochiq himoya qiladi.

 « Tiyilish» nazariyasi. N.Senior kapitalni kapitalistning berayotgan «qurboni» deb hisobladi. Uning ta’kidlashicha, kapitalist o‘z kapitalini ishlab chiqarish sohasiga qo‘yib (investitsiya), o‘zining shaxsiy iste’molidan go‘yo ma’lum davr «tiyilib» turadi, mehnat esa o‘z navbatida ishchining dam olish va tinchlik evaziga qilgan «qurboni» deb ta’kidlaydi. Shuning uchun ish haqi va foyda kapitalist va ishchi bergan tegishli «qurbonlar» uchun bab-baravar mukofot emish. N.Seniorning fikricha, foyda kapitalistning «mehnati»dan, foiz esa uning sabr-qanoatidan hosil bo‘lishini kashf qildi.

 F.Bastianing eng asosiy g'oyasi jamiyatdagi  ijtimoiy antagonizmning mavjudligini inkor etishdir.  Uningcha, o'sha davrdagi jamiyat dunyodagi «eng go'zal,  mukammal, mustahkam butunjahon assosiasiyalaridandir.  Barcha qonuniy manfaatlar uyg'unlashgandir». F.Bastia  1850 yilda «Iqtisodiy garmoniyalar» kitobini chop etdi.  Unda u garmoniya (uyg'unlik)ning asosini almashuv va  sof, hech narsa bilan cheklanmagan raqobatda ko'radi.  F.Bastia o'z g'oyasini isbotlashda Seyning fikridan  foydalangan bo'lib, xizmatlar nazariyasi bunga mos keladi,  ya'ni almashuv, xarid - savdo o'zaro teng «xizmatlar»ni  almashish demakdir.

 Yirik noshir ning o'g'li bo'lgan G.Keri kommersiya sohasida katta yutuqlarga erishdi.  Boyib olgach, yirik fabrikantga aylandi va iqtisodiy tadqiqotlarga kirishdi. U bir qancha iqtisodiy asarlar muallifi edi.  1837-40 yillarda uning «Siyosiy iqtisod prinsiplari» va 1857-59 yillarda  «Ijtimoiy fanlarning asoslari» nomli asarlari chop etildi. Bu asarning qisqacha varianti 1865 yilda «Ijtimoiy fanlar uchun qo'llanma» nomi bilan chop etildi.  Yuqorida eslangan F.Bastia shu amerikalik olimdan ilhomlandi.  G.Ch.Keri ingliz siyosiy iqtisodiga keskin qarshi chiqib, AQSh kapitalizmini madh etdi. Uning asosiy asari «Manfaatlar uyg'unligi» (1872) kitobidir. G.Kerining qarashlari Angliyaga qarshi ruhda edi. U Rikardoning ta'limoti va Maltus aqidalarini rad qildi.

 G.Keri hamma iqtisodiy toifalarni ta’riflab berishga intildi. U qiymatni insonning tabiatga hukmronligi o‘lchovi, deb ta’rif berdi. U narxni predmetning o‘zini ayirboshlash evaziga pul olish qobiliyati, deb hisobladi. Kapital odamlarning tabiat kuchlarini boshqarish imkoniyatini olishlarida yordam beradigan buyum yoki qurol deb tushundi. G.Keri D.Rikardoning yer rentasi nazariyasini tanqid qilib, uni kapitalistlar va ishchilar o‘rtasidagi ziddiyat tarafdori deb hisobladi.

 G.Kerining o‘zi esa rentani yer egalarining mehnati uchun mukofot deb hisoblab, uni foiz bilan aynan bir narsa deb tushundi. Keri burjua jamiyatini eng mukammal jamiyat deb isbotlamoqchi bo‘ldi. U taqsimot qonunini o‘z nazariyasiga asos qilib oldi. G.Keri proletariat bilan burjuaziya manfaatlarining bir xil, go‘yoki kapitalistik jamiyatda mehnat unumdorligi oshishi bilan ish haqi ham oshib boraveradi, shuning natijasida ishchi bilan kapitalistning iqtisodiy ahvolidagi tafovut asta- sekin kamayadi degan qoida bilan asoslamoqchi bo‘ldi.

 G.Keri kapitalistik jamiyatda ishchilar sinfi farovonligining oshib borishi texnika taraqqiyoti bilan bog‘liq deb hisobladi.  Keri qullikni qo‘lladi (bu davrda AQShning janubida hali qul plan- tatsiyalari mavjud edi). Proteksionizm siyosati ham himoya qilindi, chunki AQSH hali yosh davlat sifatida sanoati pastligi tufayli unga muhtoj edi, chunki Angliya sanoati bilan ochiq raqobatda yengishi qiyin bo‘lgan. Shular tufayli Smit va Rikardolarning fritrederlik (erkin savdo) siyosati to‘g‘ri kelmay qoldi.

Jon Styuard Mill J.S.Mill 1806-yil 20-mayda Angliyaning Pentonvill shahrida tug’ilgan. Otasi Jeyms Mill va onasi Harriet Barrou bo’lgan. Otasi Jems Mill o‘g‘liga ta’lim berishni yoshligidan boshlagan. U 3 yoshligida grek tilini o‘rgandi va 8 yoshligidan boshlab lotin tilini o‘rgana boshladi. Shu bilan birga 13 yoshida matematika, kimyo, fizika, mantiq ilmini o‘rganib bo‘lgandan so‘ng siyosiy iqtisodni o‘rganishni boshladi. Uning rasmiy ta’lim olishi 15 yoshigacha tugallandi va u Benhamning 5 jildli asarini tahlil qildi.

U 20 yoshida ruhiy tushkinlikka tushib qoladi, ammo Mill o‘zini qo‘lga oldi va o‘z davri hamda barcha davrning yetuk namoyandasiga aylandi. J.S.Mill o‘zining birinchi siyosiy iqtisod bo‘yicha tajribasini 23 yoshida, ya’ni 1829-yil nashr etdi. 1843-yili unga shuhrat keltirgan “Mantiq tizimi” nomli falsafiy asari vujudga keldi. Asosiy asari “Siyosiy iqtisod tamoyillari...” bo‘lib, u 1848-yili chop etilgan. Bu asar beshta kitobdan iborat: J.S.Mill nafaqat iqtisodiy bilimlami tizimlashtirdi va ommalashtirdi, balki uning tomonidan bir qator qoidalar rivojlantirildi va ularga aniqlik kiritildi, xulosa va yakuniy dalillar bilan yana ham ishonarli qilib asoslab berildi . Uning iqtisodiy fikrlari bir vaqtning o‘zida klassik iqtisodiyotning yetuklik davri hamda iqtisodiy g‘oyalaming rivojlanishidag

J.S.Millning asosiy iqtisodiy nazariyalari. 1. Unumli mehnat nazariyasi. J.S.Millning ta’kidlashicha faqat unumli mehnat (natijasi ko‘rinib turadigan mehnat) "boylik” y a ’ni “moddiy ne’matlar”ni yaratadi. Uning nazariyasidagi yangilik shundan iboratki, mulkni muhofaza qiluvchi mehnatni va jamg‘armalami ko‘paytirishga imkon beruvchi malakaga ega bo‘lish uchun sarflanadigan mehnatni ham unumli, deb hisoblaydi. Uningcha unumsiz mehnatdan keladigan har qanday daromad bu faqat unumli mehnat bilan yaratilgan daromadning oddiy qayta taqsimlanishidir. Uningcha unumsiz mehnatdan keladigan har qanday daromad bu faqat unumli mehnat bilan yaratilgan daromadning oddiy qayta taqsimlanishidir.

Kapital va foyda nazariyasi. J.S.Mill jamg‘arish natijasida vujudga keladigan mehnat mahsulotlari zaxirasini kapital, deb atagan. Ishlab chiqarish faoliyati kapital miqdori bilan chegaralanadi. Kapitalning har bir ko‘payishi ishlab chiqarishning kengayishiga olib keladi. J.S.Mill foydaning vujudga kelish sababini xuddi A.Smit va D.Rikardo kabi tushuntiradi: “Foyda ayirboshlash natijasida emas, balki mehnatning unumdorlik kuchi natijasida vujudga keladi”. Erkin raqobatda bozor bahosi talab va taklif darajasiga qarab o‘matiladi. Aksincha, «monopolist o‘z ixtiyoricha xohlagan yuqori bahoni o‘matishi mumkin, faqat u xaridor sotib olishi yoki xohishi mumkin bo‘lgan bahodan yuqori bo‘lmasa bas; ammo bunga u faqat taklifni kamaytirish yoii bilan erishishi mumkin». Erkin raqobatda bozor bahosi ta

Pul, kredit va savdo inqirozi nazariyalari. Pulning mohiyatini J.S.Mill pulning miqdoriy nazariyasidan kelib chiqqan holda tahlil qiladi. U bu bilan o‘zini pulning miqdoriy nazariyasi tarafdori ekanligini ko‘rsatadi. Kredit mamlakatning ishlab chiqarish resurslarini ko‘paytirmaydi, lekin kredit tufayli ular ishlab chiqarish faoliyatida ancha to‘liq ishlatiladi deb hisoblaydi. Millning fikricha inqiroz umumiy ortiqcha ishlab chiqarish natijasi hisoblanadi, deyish katta xatodir. “Bu faqat ortiqcha chayqovchilik xaridining oqibatidir... Uning bevosita sababi kreditning qisqarishi hisoblanadi, bartaraf qilish vositasi esa - taklifni kamaytirish emas, balki ishonchni tiklashdir” Uningcha boshqa barcha sharoitlar bir xil bo‘lganda “pulning qiymati pul miqdoriga teskari mutanosiblikda o'zgara

Iqtisodiy taraqqiyot nazariyasi. Iqtisodiy taraqqiyot J.S.Mill ta’limoti bo‘yicha fan-texnika taraqqiyoti, shaxsning va mulkning rivojlanishi bilan bog‘liq. J.S.Millda kapital evolyutsiyasi D.Rikardo nazariyasiga o‘xshab ketadi. Foyda me’yori pasayib boradi, asta-sekin minimum darajaga intiladi, lekin bu holat hali ham kapitalni jamg‘arishga va jamg‘arilgan vositalardan unumli foydalanishga undaydi. Kapitalning bir qismining chetga chiqib ketishi foydani va foiz me’yorini oshirib, jamg‘armaga bo‘lgan yangi intilishni keltirib chiqaradi. U shuningdek, foyda me’yorining pasayish moyilligi davlat xarajatlarini oshirishga qarshi bo‘lgan dalillami kuchsizlantiradi, deb hisoblaydi.

Ijtimoiy masalalar. U ijtimoiy islohotlaming keng dasturini ilgari surdi va o‘z takliflarini bildirdi. Ular quyidagilami o‘z ichiga oladi: 1. Ishlab chiqarish kooperatsiyasini rivojlantirish yo’li bilan yollanma mehnatni tugatish, J.S.Mill fikricha mehnatga bo‘lgan qiziqishni yo‘qotadi. Shuning uchun kapitalistik korxonalar o‘miga kooperativ birlashmalami tashkil etish zarur, unda ishchilar bir vaqtning o‘zida mulk egasi ham hisoblanadi. 2. Yer rentasini yer solig‘i yordamida umumlashtirish. Renta yollanma mehnat kabi iqtisodiy erkinlik tamoyillariga zid. Renta yer egasiga emas, balki jamoaga (qishloq kooperativlariga) yoki barcha jamiyatga tegishli bo‘lishi kerak. 3. J.S. Mill mayda yer egalarini qo‘llab-quvvatlaydi. Uning fikricha, o‘z yerida ishlovchi ko‘pchilik dehqonlar renta to‘lashd

S. Sismondi va Pyer Jozef Prudonning iqtisodiy qarashlari Simond de Sismondi (1773-1842) shvedsariyalik iqtisodchi, fransuz klassik iqtisodiy maktabini nihoyasiga yetkazib beruvchi va ayni vaqtda mayda ishlab chiqarish iqtisodiy maktabi asoschilaridan biridir. Siyosat bilan unchalik ko'p vaqt shug'ullanmadi, Fransiya ma'naviy va siyosiy fanlar akademiyasining a'zosi etib saylandi. S. Sismondi iq va tarix fanlari kattatis katta ilmiy amalga oshirib, boy qoldirdi. “Toskani qishloq xo jaligining ko rinishi” (1801), <<Savdo boyligi yoki ʻ ʻ siyosiy iqtisod prinsiplari va ularning savdo qonunchiligida qo llanish to g risida” ʻ ʻ ʻ (1803), “Italiya respublikalarining tarixi” (1807), 1818. yilda esa Edinburg ensiklopediyasi uchun “siyosiy iqtisod>> maqolasini tayyorladi. Lekin “Si

S.Sismondi ta'biricha, ijtimoy fan ikki qismdan: 1.Oliy siyosat 2.Siyosiy iqtisoddan iborat. Agar siyosat davlat tarkibini qanday vujudga kelishini, fuqarolarni diyonat va din to'g'risida tarbiyalashni o'rgatsa, siyosiy iqtisod xo jalikni qanday ʻ boshqarishni, ijtimoy tartibni saqlashni hukumatga tavsiya qilishi kerak. S.Simondining fikricha «odamlarning moddiy farovonligi, inson tabiati» siyosiy iqtisod predmeti bo lishi kerak, «odamlarning moddiy farovonligi ʻ esa» davlatga bog'liq, S. Sismondi siyosiy iqtisod predmetini davlatning iqtisodiy siyosati bilan bir narsa deb biladi, uni sinflardan ustun turadigan fan deb talqin etdi. U ishlab chiqarish munosabatlari, iqtisodiy qonunlarni bilish zarurligini inkor qiladi. U insonning fe'l- atvorini birinchi o'ringa

<Uchinchi shaxslar» nazariyasi. Sismondi «Uchinchi shaxslar>>deb mayda ishlab chiqaruvchini ataydi. «Uchinchi shaxslar» ya'ni mayda ishlab chiqaruvchiga madad berishiga umid bog'laydi, turli mamlakatlarning hukumatlariga murojat etib, ularning kapitalistik rivojlanishini to'xtatsinlar, deb so'raydi (masalan, Napoleondan) Jamiyat mayda ishlab chiqarishga qaytgan taqdirdagina, go'yo mo'l- ko'lchilik boshlanar emish (mulkni bo'lish kerak). Sismondi kapitalistik yo'ldan voz kechishni taklif qildi. Kapitalizmni tartibga solishga, ishchilar bilan kapitalistlar o'rtasidagi munosabatlarni o rganishga, ʻ ishchilarni foydani taqsimlashda qatnashtirishga, ishsizlar, nogironlar haqida g'amxo'rlik qilishda va buning uchun maxsus fondlarni vujudga keltiris

Pyer Jozef Prudonning iqtisodiy nazariyasi. Pyer Jozef Prudon (1809-1855)- fransuz publisisti, mayda ishlab chiqaruvchi nazariyotchisi, kambag'al kosib oilasida tug'ilgan. Moddiy jihatdan nochorligi sababli kollejdagi o'qishni bitira olmagan. P. Prudon feodalizmga qaytib bo'lmaslikni, kapitalizmni tan oladi. Ammo u mayda ishlab chiqarishni saqlab qolishni taklif qiladi. P. Prudon qarashlari butun tuzum reformizmi, ishchilar sinfiga dushmanlik ruhi bilan sug'orilgandir. P. Prudon proletariatning o'z siyosiy va iqtisodiy manfaatlari uchun kurashiga qarshi. U ishchilarning ish tashlashini g'ayri qonuniy deb e'lon qiladi. P. Prudon avval kapitalizmning tanqidchisi bo lib maydonga chiqdi. ʻ <<Mulkchilik nima» (1840) degan asari unga zo'r shuhrat keltir di.

Bu asarda hali Prudonning amaliy dasturi bayon qilinmagan edi. «Iqtisodiy ziddiyatlar sistemasi yoki qashshoqlik falsafasi» asarida P. Prudon kapitalizmni isloh qilishning amaliy dasturini ishlab chiqishga, siyosiy kurashning bexudaligi va davlat xokimiyatiga ehtiyoj yo'qligi to'g'risidagi anarxiyachilik qarashlarini asoslashga urindi, Fransiya hukmdorlarini o'zining siyosiy xayrixohligiga ishontirishga urindi. Prudon Sismondi kabi mayda ishlab chiqarishni qo'llaydi, ammo kapitalizmni (yirik ishlab chiqarishni)islohotlar yo'li bilan to'g'rilash mumkin, degan xulosaga keladi. P. Prudon o'zining mayda ishlab chiqaruvchi konsepsiyasini maydonga tashlar ekan, juda ko'p masalalar xususida fikrlarni bayon etadi. Mehnat taqsimoti, tovarning xususiyati, ish

Belgilangan qiymat» nazariyasini P. Prudon o'zining butun iqtisodiy negizi deb hisoblaydi. Tovar ishlab chiqarishning hamma qiyinchiliklarini bartaraf qilish uchun har bir tovarga «belgilangan>>> qiymat qo'yib qo'yish yoki uni bozorda sotilishga kafolat berish, tovar bilan pul o'rtasidagi ziddiyatni tugatish zarur. P. Prudon tilla bilan kumushni «belgilangan» qiymatga ega bo'lgan dastlabki tovarlar, deb ataydi. U pulga qarshi edi, ammo davlat banki tuzish, «Ishchi puli» (talon)ni joriy qilishni taklif etadi, aholi o'z mahsulotini bankka topshirib, ishchi puli oladi va unga kerakli boshqa mahsulotlarni oladi, maqsad iste'mol mollari ishlab chiqarishni qo'llashdir.

Купить