Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 441.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Kognitiv lingvistika

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIOLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGIMIRZO ULUG’BEK NOMIDAGIO’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O’ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETIFILOLOGIYA VA TILLARNI O’QITISH: O’ZBEK TILI YO’NALISHI TILSHUNOSLIK VA UMUMIY TILSHUNOSLIK FANIDAN KURS ISHI MAVZU: KOGNITIV LINGVISTIKA Bajardi: __________________ Qabul qildi: __________________ Toshkent-2026 MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................ 3 I BOB. KOGNITIV LINGVISTIKANING NAZARIY ASOS LARI 1.1. Kognitiv lingvistikanin g fan sifatid a shakllanishi va rivoj lanis bosqichlari………………………………………………………………………..6 1.2. Til va tafakkur munosabatining kognitiv talqini……………………………11 1.3. Kognitiv lingvistikaning asosiy tushunchalari va kategoriyalari……………15 II BOB. OLAMNING LISONIY MANZARA SI VA KONSEPTUALIZATSIYA JARAYONI 2.1. "Konsept" tushunchasi kognitiv lingvistikaning markaziy birligi sifatida.22. 2.2. Olamning lisoniy va kognitiv manzarasi: o‘xshashlik va farqlar……….27. 2.3. Metafora va metonimiya kognitiv mexanizm sifatida……………………...29 UMUMIY XULOSA ………..............................................................................34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ..................................... 35 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Zamonaviy tilshunoslikda tilni shunchaki belgilar tizimi sifatida emas, balki insonning bilish (kognitiv) faoliyati bilan uzviy bog‘liqlikda o‘rganish ustuvor yo‘nalishga aylandi. Kognitiv lingvistika til va tafakkur o‘rtasidagi aloqani, bilimning tilda qanday kodlanishi va saqlanishini tadqiq etadi. Bugungi kunda axborot oqimining ko‘payishi va sun’iy intellekt tizimlarining rivojlanishi sharoitida til birliklarining mental tabiatini anglash, inson ongida olam manzarasining shakllanish mexanizmlarini o‘rganish ushbu mavzuning naqadar dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Kurs ishining ilmiy va mantiqiy nuqtayi nazardan kengaytirib, uni zamonaviy talablarga moslashtiramiz. Bu qismda kognitiv lingvistikaning nafaqat tilshunoslik, balki inson tafakkurini anglashdagi o'rni chuqur tahlil qilinadi.Zamonaviy tilshunoslik paradigmasida lisoniy hodisalarni inson omilidan ayro holda o‘rganish davri o‘tib, e’tibor markaziga antropotsentrik (insonga yo‘naltirilga n) yondashuv ko‘chdi. Kognitiv lingvistika ushbu yondashuvning o‘zagi bo‘lib, u tilni shunchaki aloqa vositasi emas, balki axborotni qabul qilish, qayta ishlash, saqlash va uzatishning murakkab lisoniy-mental mexanizmi sifatida tadqiq etadi.Ushbu mavzuning dolzarbligi quyidagi bir qator ilmiy va amaliy omillar bilan belgilanadi:Til va tafakkur birligining yangi bosqichi. Klassik tilshunoslikda til va tafakkur munosabati umumiy tarzda o‘rganilgan bo‘lsa, kognitiv lingvistika bu jarayonni konkretlashtiradi. U inson ongida dunyoning qanday qilib "lisoniy manzara" (language picture of the world) shaklida muhrlanishini ilmiy asoslab beradi. Bu esa milliy tafakkur xususiyatlarini til orqali ochib berishda juda muhimdir. "Konsept" tushunchasining o'rni. Bugungi kunda tilshunoslikda so‘zning lug‘aviy ma’nosidan ko‘ra, uning ortida turgan konsept (tushunchaviy birlik) va mental tuzilmalarni o‘rganishga ehtiyoj kuchaygan. Masalan, "Vatan", "Oila", "Adolat" kabi tushunchalar turli xalqlar ongida turlicha kognitiv qoliplarga ega. Ushbu qoliplarni o‘rganish millatlararo muloqot va madaniyatshunoslik uchun o‘ta zarurdir.O'zbek tilshunosligini modernizatsiya qilish. Muhtaram Prezidentimiz 3 Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek: "O‘zbek tili — xalqimizning ma’naviy boyligi, milliy o‘zligimiz timsoli" . 1 Shuning uchun ham o‘zbek tili birliklarini kognitiv nuqtayi nazardan tahlil qilish, uning dunyo tillari orasidagi o‘ziga xos konseptual manzarasini ilmiy jihatdan isbotlash milliy tilshunosligimiz oldida turgan eng dolzarb vazifadir.Metaforik tafakkurning ahamiyati. Inson dunyoni metaforalar orqali anglaydi. Kognitiv metafora nazariyasi insonning murakkab mavhum tushunchalarni (masalan, vaqt, muhabbat, siyosat) qanday qilib sodda modellar orqali tasavvur qilishini ochib beradi. Bu esa siyosiy diskurs, reklama tili va badiiy matn tahlilida yangi ufqlar ochadi.Xulosa qilib aytganda, kognitiv lingvistika tilning "ichki hayoti"ni, ya’ni so‘zlar ongimizda qanday "yashashi" va dunyoni anglashimizga qanday ta’sir qilishini o‘rgatadi. Bu esa ushbu kurs ishining nazariy va amaliy jihatdan yuqori darajada dolzarbligini ko‘rsatadi. Ishning maqsadi. Kognitiv lingvistikaning nazariy asoslarini yoritish, til birliklarining lisoniy va konseptual manzaradagi o‘rnini tahlil qilish hamda tilning inson bilish jarayonidagi xizmatini aniqlashdan iborat. Ishning vazifalari:  Kognitiv lingvistikaning shakllanish tarixi va asosiy maktablarini o‘rganish;  "Konsept", "olamning lisoniy manzarasi", "kategorizatsiya" kabi tayanch tushunchalarni tahlil qilish;  Til birliklarining mental tuzilmalar (freym, ssenariy, gish-tal) bilan bog‘liqligini ko‘rsatish;  Konseptlarning lisoniy ifodalanish xususiyatlarini misollar yordamida yoritish. Tadqiqot obyekti. Til tizimidagi kognitiv jarayonlarni aks ettiruvchi lisoniy birliklar, konseptlar va metaforik ko‘chimlar tadqiqot obyektini tashkil etadi. 1 2019-yil 21-oktabrdagi (O‘zbek tili bayrami munosabati bilan so‘zlangan nutq) yoki Oliy Majlisga Murojaatnomadan 4 Tadqiqot metodlari. Ishni yozish jarayonida tavsifiy metod, konseptual tahlil, komponent tahlil va qiyosiy-tipologik metodlardan foydalanildi. Ishning nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalari "Tilshunoslikka kirish", "Umumiy tilshunoslik" va "Kognitiv lingvistika" kabi fanlarni o‘qitishda, shuningdek, lug‘atshunoslik va tarjima nazariyasi masalalarini hal qilishda amaliy manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob (olti fasl), xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirishda mavzuning nazariy va amaliy ahamiyati, o‘rganilganlik darajasi bayon etilgan. 5 I BOB. KOGNITIV LINGVISTIKANING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Kognitiv lingvistikaning fan sifatida shakllanishi va rivojlanish bosqichlari "Kognitiv tilshunoslik" yorlig'i atrofida ilmiy va terminologik tortishuvlar bo'lgan; atama bilan maxsus nimani anglatishi to'g'risida kelishuv mavjud emas. Kognitiv tilshunoslikning ildizlari Noam Xomskiyning 1959-yilgi tanqidiy sharhi B. F. Skinnerning Og'zaki xatti-harakatlar. Xomskiyning rad etishi xulq-atvor psixologiyasi va uning keyingi xulq-atvorga qarshi faoliyati diqqat markazini o'zgartirishga yordam berdi. Empiriklikga mentalitet ning yangi tushunchalari ostida psixologiyada kognitiv psixologiya va kognitiv fan. Xomskiy tilshunoslikni 1970-yillarda kognitiv fanning subfediyasi sifatida ko'rib chiqdi, ammo uning modelini transformatsion yoki generativ grammatika. Xomskiy bilan lingvistik urushlar, Jorj Lakoff bilan 1980-yillarning boshlarida birlashgan Ronald Langaker va boshqa advokatlari neo- Darvin tilshunosligi "Lakoff - Langacker shartnomasi" deb nomlangan shartnomada. Generativ grammatikaning bilim sohasidagi obro'siga putur etkazish uchun yangi asoslari uchun ular "kognitiv tilshunoslik" nomini tanladilar. Жуда ғализ Binobarin, bugungi kunda o'zlarini kognitiv tilshunoslikning haqiqiy vakillari deb hisoblaydigan uchta raqobatlashadigan yondashuv mavjud. Ulardan biri Lakoffian — Langackerian markasi, bosh harflar bilan yozilgan (Kognitiv tilshunoslik). Ikkinchisi generativ grammatika, uchinchi yondashuvi esa ishi qolgan ikkitasi doirasidan tashqarida bo'lgan olimlar tomonidan taklif qilingan. Ularning ta'kidlashicha, kognitiv tilshunoslikni ma'lum bir tanlangan ramkaning nomi sifatida qabul qilish kerak emas, balki nazariy ahamiyatga ega emas, balki uning daliliyligi bilan baholanadigan ilmiy tadqiqotlarning butun sohasi sifatida qabul qilinishi kerak. Generativ grammatika ong va miyada tilni hisoblash haqidagi farazlarning manbai sifatida ishlaydi. Bu "tilning kognitiv nevrologiyasi" ni o'rganishdir. Generativ grammatika ongning hisoblash-vakillik nazariyasini 6 ta'minlovchi xulq-atvor instinktlarini va kognitiv-lingvistik algoritmlarning biologik mohiyatini o'rganadi. Amalda bu shuni anglatadiki, tilshunoslar tomonidan jumla tahlili kognitiv tuzilmalarni ochish usuli sifatida qabul qilinadi. Odamlarda sodir bo'lgan tasodifiy genetik mutatsiya ongda sintaktik tuzilmalarni paydo bo'lishiga sabab bo'lgan deb ta'kidlaydilar. Shuning uchun odamlarda til borligi uning kommunikativ maqsadlariga tayanmaydi. Mashhur bir misol uchun, bu tilshunos tomonidan bahs qilingan Noam Xomskiy turidagi jumlalar "Och bo'lgan odam kechki ovqatga buyurtma beradimi?"shunday kamdan-kam uchraydiki, bolalar ularni eshitishlari ehtimoldan yiroq emas. Shunga qaramay, ular ularni ishlab chiqarishi mumkin bo'lganligi sababli, bu tuzilma o'rganilmagan, ammo sotib olingan tug'ma kognitiv til komponentidan. Keyinchalik generativ grammatikalar tug'ma tuzilmalar haqida hamma narsani bilib olish uchun o'z vazifalarini oldilar introspektsiya farazning rasmini shakllantirish uchun til fakulteti. Generativ grammatika a modulli aqlni ko'rish, tilni avtonom aql moduli deb hisoblash. Shunday qilib, til matematik mantiqdan ajratilganki, xulosa chiqarish tilni egallashda hech qanday rol o'ynamaydi. Tilshunoslikdan tashqari Xomskiy g'oyalari ham ta'sir ko'rsatgan kognitiv psixologiya, Kompyuter fanlari va sotsialistik libertarist fikrlash. Kognitiv tilshunoslikka yondashuvlardan biri bosh harflar bilan kognitiv tilshunoslik deb nomlanadi, lekin ko'pincha barcha kichik harflar bilan kognitiv lingvistika yoziladi. Ushbu harakat 1980-yillarning boshlarida boshlangan edi Jorj Lakoff"s metafora nazariya birlashtirildi Ronald Langaker"s Kognitiv grammatika, keyingi modellari bilan Qurilish grammatikasi turli mualliflardan kelib chiqqan holda. Kasaba uyushmasi ikki xil yondashuvni o'z ichiga oladi lingvistik va madaniy evolyutsiya: bu kontseptual metaforava qurilish. Kognitiv tilshunoslik generativ grammatikaga zid ravishda o'zini belgilaydi, til miyada umumiy bilim printsiplari asosida ishlaydi, deb ta'kidlaydi. Lakoff va Langakerning g'oyalari fanlarda qo'llaniladi. Tilshunoslik va tarjima nazariyasidan tashqari, kognitiv tilshunoslik adabiyotshunoslik, ta'lim, 7 sotsiologiya, musiqashunoslik, kompyuter va ilohiyot. Kognitiv lingvistika zamonaviy, ilmiy tadqiqotlarning faol rivojlanayotgan sohasidir 2 . Kognitiv tilshunosli k insonning bilish qobiliyati haqidagi fan – kognitologiyaning markaziy sohalaridan biri sifatida e tirof etiladi. Kognitivʼ atamasi ingliz tilidagi «cognitive – bilishga oid» so‘zidan olingan bo‘lib, lotin tiliga va yunon tiliga taqaladi, bilish, anglash, tafakkur tushunchalari bilan bog‘liqdir. Dunyoni, Xitoyshunoslikning dolzarb masalalari: “Xitoyshunoslik” fakulteti iqtidorli yoshlarning ilmiy anjumani voqelikni bilish, idrok etish, ong va tilda aks ettirish, til orqali muloqotga kirish, axborot uzatish va qabul qilish oddiy hodisa emas. Kognitiv tilshunoslik falsafadagi bilish nazariyasi bilan cheklanmay, balki tilni tafakkur bilan bog lab, uning hosil bo lishidagi psixologik, biologik va ʻ ʻ neyrofiziologik jihatlarning ijtimoiy, madaniy, lingvistik hodisalar bilan uzviy aloqasini chuqur ilmiy tadqiq etadi. Amerikalik psixolog H. Gardner kognitiv fanlar chorrahasida olti fan sohasi (falsafa, psixologiya, tilshunoslik, antropologiya, suniy intellekt, nevrologiya) tutashishini va yagona bir ilmiy maqsad – tabiiy va sun iy ʼ tizimlarda bilimning jamlanishi, qayta ishlanishi va qo llanishi muammolari ʻ yechimini izlash bilan band bo lishini qayd qilgan edi (Gardner 1987) ʻ 3 . Ikkinchi jahon urushidan keyin kibernetika vakompyuter texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan olimlar fikrlash, bilish va tushunish jarayonlariga, shuningdek, ma lumotlarni ham inson ongida, ham kompyuter tizimida olish, saqlash, qayta ʼ ishlash va ifodalash bilan bog liq muammolarga yangicha qarashga majbur ʻ bo ldilar. Tarixchilarning fikricha, kognitiv inqilob deb atalgan jarayon fanda 1950- ʻ 1960- yillarda sodir bo lgan va kognitologiya maktabi shakllana boshlagan 3 . ʻ Garchand kibernetika va kompyuter texnologiyalari inson ongi vazifasini o tash ʻ uchun ojizlik qilishini o tmish tasdiqladi. Kognitiv tilshunoslik esa, o z navbatida ʻ ʻ 1970- yillarning oxirlarida maktab sifatida shakllanishni boshlaydi. Ko‘pchilik olimlar tilshunoslikda kognitiv 2 Скребцова, Т. Г. Когнитивная лингвистика: Курс лекций. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2011. — 6-с. 3 Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. “Сангзор” нашриёти,2006 – 19-б. 8 yondashuvning paydo bo‘lishini Jorj Miller va Filipp Jonson-Leyrdlarning mashhur “Til va idrok” kitobining nashr etilishi bilan bog‘laydilar (Miller, Jonson-Leyrd 1976). Uning mualliflari til tizimini va leksikani psixologik jixatdan o‘rganuvchi fan – “psixoleksikologiya” fanining asoslarini yaratish vazifasini o‘z oldilariga qo‘ydilar. Kelajak ko rsatganidek, psixoleksikologiya fan sifatida shakllana olmadi,ʻ lekin kognitiv tilshunoslik Miller va Jonson-Leyrd tomonidan taklif qilingan g oyalar va yondashuvlar asosida yuzaga keldi ʻ 4 . Kitob nafaqat ushbu sohaning kelajakdagi predmetini – muammosini, balki bilish va til xulq-atvori bilan bog liq ʻ masalalar (tilni o zlashtirish, tushunish, qo llash va h.k. masalalari)ni, amaliy ʻ ʻ boshqa fanlarni keng jalb qilishga qaratilgan uning metodologiyasini ham aniqlashga qaratilgan edi. J. Miller va F. Jonson-Leyrdning pozitsiyasi assotsiatsiya g oyalarini qat iyan rad etish bilan tavsiflanadi, bu ularning ushbu muammoga ʻ ʼ munosabatini belgilaydi – ularning fikricha, bu savolni noto g ri. qo yish ʻ ʻ ʻ natijasidir. Ular so zlar va idrok obyektlari o rtasidagi barcha assotsiativ aloqalarni ʻ ʻ tushuntirish emas, balki ularning orqasida yotgan psixologik jarayonlarni o rganish ʻ va tavsiflashni vazifa sifatida o z oldiga maqsad qilib qo ydilar. Ushbu tadqiqot ʻ ʻ leksik darajaga asoslanadi - chunki mualliflar nuqtayi nazaridan, leksik daraja til va idrok o rtasidagi munosabatlarni ochib berish uchun eng yaxshi imkoniyatlarni ʻ ta minlaydi - lekin bu bilan cheklanmaydi, chunki kontekstni hisobga olmasdan ʼ turib ma nolarni o rganish mumkin emas. Mualliflar so zlarning tashqi aloqalarini ʼ ʻ ʻ (narsalar olami bilan) ham, tilning leksik tizimi doirasidagi munosabatlarini ham hisobga olish zarurligini ta kidlaydilar. Leksik semantikaning bu jihatlari bir-biri ʼ bilan chambarchas bog liq bo lib, Miller va Jonson-Leyrd nuqtayi nazaridan, ʻ ʻ ulardan faqat bittasini alohida ko rib chiqish asosida ma no nazariyasini qurishga ʻ ʼ bo lgan barcha urinishlar muqarrar ravishda asossiz bo lib chiqadi. Mualliflarning ʻ ʻ ta kidlashicha, obyektlarni, ularning xususiyatlari va munosabatlarini idrok etish ʼ insonning diqqatni jamlash orqali idrok etilayotgan vaziyatning ma lum ʼ 4 Хаустова В. Е.,Зинченко В. А. Pазвитие когнитологии как научногонаправления и использование его при решении социально- экономически задач//https://www.researchgate.net/publication/338607312, 2009. – 3-c 9 parametrlarini ajratib ko rsatish (boshqalarni e tiborsiz qoldirish) va ularningʻ ʼ xususiyatlari (davomiyligi, kuchi va boshqalar) haqida hukm chiqara olish qobiliyati bilan bog liq. Shunday qilib, so zlarning o zlashtirilishi inson ongida idrok ʻ ʻ ʻ qilinayotgan obyekt va unga hamroh bo lgan tovush majmuasi o rtasidagi mexanik ʻ ʻ bog lanishning mustahkamlanishi bilan bog liq degan hamda mohiyati idrok ʻ ʻ jarayoniga idrok etilayotgan vaziyatning turli xossalari va munosabatlariga e tibor ʼ berish aktlarini hamda ular haqidagi mulohazalarni kiritishdan iborat mazmunidagi ilgari surilgan muqobil yondashuvga ega bixevioristik nuqtayi nazar rad etiladi. Mualliflarning fikriga ko ra, so zlarni o zlashtirish uchun idrok obyektlarining o zi ʻ ʻ ʻ ʻ emas, balki ushbu diqqat va hukm harakatlari(acts of attention and judgement)ning natijalari asos bo ladi. Ularni belgilash uchun mualliflar predikat belgisidan ʻ foydalanadilar - masalan, Red (spot) (qizil (nuqta) belgisi idrok etuvchi – subyektning diqqatini nuqtaga qaratilganini va uning nuqtayi nazaridan bu nuqtaning rangi qizil ekanligini anglatadi. Bular perseptiv predikatlar (perceptual predicates) deb ataladi 5 . Yuqorida keltirilgan olimlar o‘zlari anglamagan holda kognitiv lingvistika ibtidosini boshlab berdilar. Aynan kognitiv tilshunoslik nomi ostida kognitiv tilshunoslikning yaratilishi Amerika tilshunoslari J. Lakoff, Jonson, R. Langaker, R. Jakendoff, Leonard Talmi va boshqalarning ilmiy taqiqotlariga borib taqaladi. Xitoyshunoslikning dolzarb masalalari: “Xitoyshunoslik” fakulteti iqtidorli yoshlarning ilmiy anjumani Kognitiv tilshunoslikning rasmiy “tug ilishi”ni bir ʻ vaqtning o zida kognitiv tilshunoslik bo yicha Birinchi xalqaro konferensiyaga ʻ ʻ aylangan, 1989-yilning bahorida Duysburgda (Germaniya) o tkazilgan Xalqaro ʻ lingvistik simpozium bilan bog lashadi. Simpozium ishtirokchilari Xalqaro kognitiv ʻ lingvistika assotsiatsiyasi (International Cognitive Linguistics Association)ni tuzdilar, “Kognitiv lingvistika” (Cognitive Linguistics) jurnaliga asos soldilar va “Kognitiv lingvistika tadqiqotlari” (Cognitive Linguistics Research) monografiyalari seriyasini yaratdilar, keyinchalik ular ushbu sohaning taniqli vakillarining asarlarini nashr etdilar. Mohiyatiga ko ra, kognitiv lingvistika ushbu ʻ 5 Т.Г.Скребцова. Американская школа когнитивной лингвистики. – Санкт-Петербург, 2000. – 13-с. 10 konferensiyadan avvalroq, 1980- yillarning oxirlarida shakllanib bo lgan. Bu uningʻ fanda paydo bo lgan davri emas, balki gullagan davri, mazkur ideologiya ruhida ʻ yaratilgan ko plab asarlarning nashr etilgan vaqtihamdir. Kognitiv tilshunoslik ʻ maktabi rasman shakllanishi davriga kelib, keyinchalik ushbu yo nalishning ʻ klassiklari sifatida tan olingan bir qator monografiyalar tayyorlab qo yilgan edi ʻ (masalan, Jorj Lakoff, Jonson 1980; JonsonLeyrd 1983, Faukonniyer 1985, Lakoff 1987, Langaker 1987 kabi olimlarning bir qancha ilmiy maqolalari va risolalari chop etib bo lingan edi) . ʻ 1.2. Til va tafakkur munosabatining kognitiv talqini Ba zi boshqa olimlar esa, kognitologiya fan sifatida lingvistik va ʼ psixolingvistik tadqiqotlarning nisbatan yangi sohasi sifatida, 1990-yillar boshidagina, ushbu yondashuvga bag ishlangan birinchi “Kognitiv lingvistika” ʻ jurnali nashr etilganda shakllangan degan fikrni olg a surishadi7 . Kognitiv ʻ tilshunoslikning asosiy maqsadi sifatida til tizimining bilish jarayonidagi ishtiroki va ulushini aniqlash belgilanadi. Til birliklarining egallanayotgan bilimning lisoniy voqelanishdagi ishtiroki hamda lisoniy faoliyatning axborotni shakllantirish va “qayta ishlash”dagi rolini aniqlash kognitiv tahlilning ko rinishlaridan biridir. ʻ Kognitivist – tilshunos lisoniy hodisalarning tafakkur faoliyatidagi o rni, ʻ bajaradigan vazifalari bilan qiziqadi. Lekin bu qiziqish oddiy emas. U (kognitivist) lisoniy va tafakkur faoliyatlari munosabatlarining yuzaga keltiruvchi sabablarni qidiradi va bu sabablar oqibati bo lgan muloqot matnlari – lisoniy tuzilmalarni ʻ tarkiban va mazmunan anglashga, tahlil qilishga harakat qiladi. Demak, kognitiv tilshunoslik asosan inson lisoniy faoliyatini sabab va oqibat bog liqligida tadqiq ʻ etuvchi, “tushuntiruvchi” fan sohasidir (Demyankov 1994) Keyinchalik esa kognitiv tilshunoslik amerikalik kognitiv tilshunoslar Goldberg ， Kazenhizer, Taylor, Gudson, Maykl Tomasello, Joan Baybi, Andrea Tayler, Yevropada ispan olimlari Kenni R. Koventri, Pedro Guijarro-Fuentes, ingliz kognitiv tishunoslari Villiam O Greyd, Elena Liyeven tomonidan tadqiqotlar obyektiga aylandi va Osiyo ʻ 11 mamlakatlarida ham o z tarafdorlariga ega bo ldi 9 . Hozirgi kunda chet ellardaʻ ʻ kognitiv tilshunoslik bo yicha qator o quv-qo llanmalar va xrestomatiyalar ʻ ʻ ʻ yozilgan O zbek tilshunosligida bu yo nalish namoyandalari sifatida Sh. S. Safarov, ʻ ʻ D. U. Ashurova, A. E. Mamatov, G . M. Hoshimov bir qancha tilshunoslar ilmiy ʻ tadqiqot ishlari olib borganlar 11 . Xitoy kognitiv tilshunoslik maktabi Amerika va Yevropa mamlakatlari maktablaridan andoza olgan holda 90-yillar oxiri va 2000- yillarda shakllana boshladi. Xususan, Jang Min (Kognitiv tilshunoslik va xitoy tilida otli birikmalar, 1998), Tsui Siliang (Kognitiv tilshunoslik: tadqiqot sohasi va tadqiqot metodlari, 2002), Vang Yan (Kognitiv tilshunoslik, 2007) kabi tilshunos olimlar kognitiv tilshunoslikka bag ishlangan chet elda chop etilgan asarlarni tadqiq ʻ qilgan. Jang Min( 张 敏 Zhang Min)ning fikrlariga ko ra, kognitiv tilshunoslik psixologiya, ʻ nevrologiya, falsafa va antropologiya kabi insonning bilish faoliyatini o rganadigan ʻ tilshunoslikdan tashqari turli xil fanlarni, shuningdek ushbu fanlarga asoslangan kognitiv fanning tadqiqot natijalari va tahlil usullarini keng o zlashtirdi, ʻ tilshunoslik doirasida lingvistik tipologiya va funksional tilshunoslik ning tadqiqot yondashuvlarini birlashtirdi. Hatto nonobektivizm va funksionalizmning falsafiy va lingvistik qarashlarini o zaro bog lagan holda, inson tilining tuzilishini tavsiflaydi ʻ ʻ va tushuntiradi, shuningdek uning kognitiv funksional asoslarini tahlil qiladi . Tsui Siliang( 崔希亮 Cui Xiliang) kognitiv tilshunoslikning tadqiq qilish tarixi ancha uzoq davom etgan-u, ammo, ammo kognitiv tilshunoslikning yuksalishi davrioxirgi qirq-ellik yil ekanligini ta kidlagan. Tilshunosningfikriga ko ra til ʼ ʻ bo yicha kognitiv tadqiqotlarni ikki katta guruhgaajratish mumkin: biri ʻ psixologiyaga asoslangan tadqiqotlar(the psychological approach – psixologik yondashuv),yana biri tilshunoslikka asoslangan tadqiqotlar(the linguistic approach – lingvistik yondashuv). Psixologiyaga asoslangan tadqiqotlar tilni his etish, tushunish, xotirada saqlash, Tilning kognitiv tahliliga aloqador asosiy masala bu til nima va til qanday usul va tuzilmalardan tarkib topadi degan ikkita savollarga javob topishdir. Til nima ekanligi haqida turli xil qarashlar mavjud, ularni shartli ravishda ikki katta guruhga bo lish mumkin: bir guruh tadqiqotchilar til – obyetkiv hodisa, u ʻ 12 insonning psixikasidan mustaqil holda mavjud, uni obyektiv tadqiqot sohasi sifatida ko rish mumkin degan fikrda(ʻ 客 观主义 kè uān zhǔ yì– obyektivizm); yana bir ɡ guruh esa til va psixika o zaro chambarchas bog langan munosabatda, til obyektiv ʻ ʻ hodisa bo la olmaydi, shu sababdan tilni tadqiqot qilayotganda til va psixika ʻ o rtasidagi barcha aloqalarni ko rsatish zaruriyati mavjud deya hisoblaydi( ʻ ʻ 非客 观 主义 fēikè uān zhǔ yì – noobyektivizm). ɡ Tilshunoslik boshqa fanlarga o‘xshamaydi, uning tadqiqot obyekti hamisha boshqa fanlar bilan bog‘lanib kelgan. F. Sossyur tilshunoslikning materiallari va vazifalari haqida gapirar ekan: “Tilshunoslik materiallarini eng avvalo inson nutq faoliyatining barcha ko‘rinishlari tashkil etadi.” Shunday ekan, inson nutq faoliyatining namoyon bo‘lishiga nimalar kirishi kerak? Albatta, birinchi navbatda. hammasi bu tilning o'zi, chunki inson nutq faoliyati tilga asoslanadi. Shuning uchun, avvalo, til nima degan eng asosiy savolga javob berishimiz kerak. Hozirgacha turli lingvistik va nolingvistik asarlarda “til”ga o nlab ta riflar berilgan, turlicha qarashlar tufayli ʻ ʼ yagona to xtamga kelinmagan. Sossyur lingvistik tadqiqot obyektlarining ko p ʻ ʻ qirraliligini payqagan va tilshunoslikning boshqa fanlardan farqi uning tadqiqot obyektlarining ko pxususiyatliligida deb hisoblagan(F.Sossyur 1916). Kognitiv ʻ lingvistika tilni mustaqil bo lmagan kognitiv tarmoq sifatida qaraydi (Gudson 2001), ʻ u formal kategoriyalar, kontseptual tizimlar, munosabat ifoda tizimlari va bilim tizimlarini o z ichiga oladi. Til qanday usul va tuzilmalardan tarkib topadi degan ʻ savolga javob berish uchun avvalo tilning qayerdaligini tushunishimiz kerak. Bilish faoliyatida uzoq muddatli xotiraning rolini maxsus o rgangan amerikalik psixolog ʻ J.Brunerning quyidagi fikrni bildirgan: “Til ham, tashqi ta sirlarni boshqarishga ʼ o rgatuvchi har qanday ta lim ham turlar va kategoriyalar haqidagi ma lumotdan ʻ ʼ ʼ boshqa hech qanday bilimni yetkazmaydi. Agarda biror bir idrok (qilinayotgan hodisa – Sh.S.) kategoriyalar tizimiga kiritilmasa, ya ni ma lum bir kategoriyadan ʼ ʼ tashqarida qolsa, u yakka shaxs tajribasining tubsiz sukunatiga ko milgan orzudagi ʻ marvaridga, qaqnusga aylanadi” (Bruner 1977: 160). Kategoriyalashtirish – murakkab aqliy mental va lisoniy jarayondir. Ushbu jarayon ma lum turdagi harakat ʼ 13 bosqichlarini qamrab oladi: 1. Stimul (qo zg atuvchi sabab) tanlovi. Sezgi tizimigaʻ ʻ kiruvchi (ko rish, eshitish, hid bilish kabi) stimullardan faqatgina diqqatni jalb ʻ qiladiganlari tanlanadi; Konseptual tuzilma insonning bilish tizimining asosidir. Insoniyat konseptualizatsiya jarayonisiz o zini va dunyoni taniy olmaydi, ʻ konseptualizatsiya jarayoni qobiliyatning ikki jihatini o z ichiga oladi: biri mavhum ʻ qobiliyat, ikkinchisi esa tasavvur qobiliyati. Konseptual tizimning tashqi ko rinishi ʻ tildir. Konseptning o ziga xos tuzilishi bor, lekin konseptning mavjudligi va ʻ rivojlanishi tilning mavjudligi va rivojlanishi bilan chambarchas aloqaga ega. Tashqi dunyo obyektlar va ularning xususiyatlari sifatida namoyon bo ladi. Tashqi olam ʻ odamlarning subyektiv bilishiga bog liq emas, lekin tashqi olamning tavsifi va ʻ tavsifi odamlarning tushuncha tizimidan ajralmasdir. Odamlar har doim tashqi olamdagi mavjudotlarni tushunish va tan olish uchun o zlariga tanish bo lgan ʻ ʻ tushunchalardan foydalanadilar. Tilning shakli va ma nosi konseptual tuzilish orqali ʼ tashqi dunyo bilan xaritalash aloqasini o rnatadi. Bilimlar tizimi insonning kognitiv ʻ tajribasi yig indisidir. Inson bilimlari tizimi tashqi dunyoni tasniflash va tashqi ʻ olamdagi mavjudotlarni tanish, mavjudotlarning sifatlarini tanish va mavjudotlar o rtasidagi munosabatlarni tanishni o z ichiga oladi. Bilimlar tizimini ifodasini tildan ʻ ʻ ajratib bo lmaydi, tilni ifodalash va tushunish esa bilimlar tizimini qo llab- ʻ ʻ quvvatlashga bog liq. Tilshunoslikka asoslangan til tadqiqoti. Til shakllarini ʻ o rganish ʻ tilshunoslik ning asosiy vazifalarida n biridir. Kategoriyal ar va kategorizatsiyalash (turkumlashtirish) muammosi shakllarni o rganish e tibor ʻ ʼ markazida turadi. Kognitiv tilshunoslik kategoriyalar inson ongini qanday ifodalaydi, ya ni biz narsalarni qanday turkumlashtiramiz degan asosiy savolga ʼ e tibor qaratadi. Kategoriyalar haqidagi an anaviy nazariyalar umumiy atributlarga ʼ ʼ asoslanadi va yaqinda o tkazilgan tadqiqotlar shuni ko rsatdiki, kategorizatsiyalash ʻ ʻ muammosi bundan ancha murakkabroq. Ular orasida prototip nazariyasi (prototype theory)insoniyatning kategorizatsiyalanishi umumiy xususiyatlar doirasidan ancha uzoqroq bo lgan ba zi asosiy tamoyillarga amal qilishini aniqlaydi. Bugina emas, ʻ ʼ Langaker kategorizatsiyalashning ikkita konsepsiyasini ham aytib o‘tgan: biri prototiplar bo‘yicha kategorizatsiyalash (categorization by prototypes), ikkinchisi 14 sxemalar bo‘yicha kategorizatsiyalash (categorization by schema) . Prototipga asoslangan kategorizatsiyalashni quyidagicha ifodalash mumkin: bir guruhda bitta eng tipik vakil mavjud bo‘lib, u guruhning prototipi hisoblanadi. Guruhning boshqa a zolari prototipga o xshashlik darajasiga ko ra prototip bilan mos keladiganʼ ʻ ʻ darajalariga ega. Bu o xshashlik darajasi o z navbatida turlicha, ba zi a zolar ʻ ʻ ʼ ʼ prototipga ko proq o xshash, ba zi a zolar esa prototipga kamroq o xshashdir. ʻ ʻ ʼ ʼ ʻ Sxemaga asoslangan toifalash nazariyasi prototip nazariyasiga mutlaqo ziddir: sxema barcha a zolarning umumiy xususiyatlariga asoslanadi, bunda har bir a zo ʼ ʼ darajaviy emas, bir sxema sxemaning barcha a zolarini qamrab olishi mumkin.. ʼ Xulosa o‘rnida aytadigan bo‘lsak, maqolada rus, yevropalik, xitoylik va o‘zbek tadqiqotchilarining kognitiv tilshunoslikning shakllanishi va takomil masalasiga bag‘ishlangan o‘ndan ortiq maqola va monografik plandagi ishlari o‘rganilib, kognitiv tilshunoslik sohasida hali ko‘plab izlanishlar olib borilish kerakligi haqidagi fikrga kelinadi. 1.3. Kognitiv lingvistikaning asosiy tushunchalari va kategoriyalari «Kоgnitiv» аtаmаsining аsоsidа «bilish», «idrоk etish» degаn mа’nоlаr yоtаdi (ingliz tilidа «cоngnitive», rus tilidа «pоznаvаtelniy»). Sh.Sаfаrоv fikrichа, «Bilim оlish vа sаqlаsh, uni аmаldа qо‘llаsh vа uzаtish mаnbаi vа, nihоyаt, uni shаkllаntiruvchi vоsitа bо‘lgаn til tizimi kоgnitiv tаhlil оbyekti ekаnligigа hech qаndаy shubhа yо‘q. Bilimning mаvjudligi tilning mаvjudligidаn. Tilning о‘zi esа kоgnitiv tizimning fаоliyаti mаhsulidir, lisоniy tаrkiblаr tаfаkkur fаоliyаti nаtijаsidа shаkllаnаdi». (1,2) Kоgnitоlоgiyа tаfаkkur hаqidаgi fаn bо’lib, uning tаyаnch nuqtаsi tilshunоslikdir. Sо’zsiz, lingvistik tаhlil kоgnitiv tаhlilning bir turi, uning mа’lum bir kо’rinishdа nаmоyоn bо’lishidir. Kоgnitiv tilshunоslik fаni XX аsrning ikkinchi yаrmidа аxbоrоt texnоlоgiyаlаri tаrаqqiyоti оqibаtidа yuzаgа kelgаn «sun’iy intellekt» tizimi vоsitаlаrigа оid mushоhаdа, sаvоllаrgа jаvоb izlоvchi fаn sifаtidа pаydо bо’ldi. Bu fаn insоnning bilish fаоliyаti bilаn shug’ullаnuvchi fаnlаr tаrkibigа kirаdi. Kоnsepsiyаni tаhlil qilishdа (J. Lаkоff, M. Jоnsоn, Lаngаker, Djekendоrf R. vа bоshqаlаr) hаmdа (Yu.S. Stepаnоv, А. P. Bаbushkin, Yu.D. 15 Аpresyаn, S. X. Lyаpin, V. I. Kаrаsik, D. О. Dоbrоvоlskiy, N. N. Bоldyrev, I. А. Sternin, E. S. Kubryаkоvа, Yu. N. Kаrаulоv vа bоshqаlаr) kаbi оlimlаrning ilmiy ishlаri tаyаnch vаzifаsini о’tаydi. «Аyоl» tushunchаsi milliy-mаdаniy xususiyаtgа egа bо'lgаn judа kо'p mа'lumоtlаrni о'z ichigа оlаdi vа shu bilаn mаhаlliy frаnsuz tilidа sо'zlаshuvchilаr dunyоsining lingvistik rаsmining bir qismini аks ettirishi hаm e’tibоrgа mоlik. Zаmоnаviy tilshunоslik fаnidа mаvjud bо'lgаn kоnseptni аniqlаsh muаmmоsi, kоnsept vа til birliklаri о'rtаsidаgi munоsаbаtlаr muаmmоsigа bevоsitа bоg'liqdir. Kоnsept mоhiyаtini tushunishgа bо'lgаn hаr qаndаy urinish «tushunchа», vа «mа'nо»ni о'z ichigа оlgаn bir qаtоr аtаmаlаrning mаvjudligini аmаlgа оshirishgа оlib kelаdi. Kоnsept аtаmаsi tilshunоslik tаdqiqоtlаridа XX аsrning birinchi yаrmidаn pаydо bо’lа bоshlаdi. Bu аtаmа ingliz tiligа оid sо’z bо’lib, ( cоnssept ), rus tilidа pоnyаtie (tushunchа) аtаmаsi bilаn tаrjimа qilinаdi. Keyinchаlik bu аtаmа tushunchа аtаmаsi bilаn аrаlаshtirib yubоrilа bоshlаngаch, uning tоm mа’nоdаgi mаzmunini аniq shаkllаntirishgа qаrаtilgаn ishlаr tаdqiq qilinа bоshlаndi. «Kоnsept» tushunchаsi kоgnitiv fаn vа lingvоkulturоlоgiyаning аsоsidir. Аmmо, «kоnsept» аtаmаsi chet eldа hаm, mаhаlliy tilshunоslikdа hаm keng qо'llаnilishigа qаrаmаy, hоzirdа uning yаgоnа izоhi yо'q. Hоzirgi kundа tilshunоslikdа kоnsept аtаmаsini аniqlаsh uchun bir qаnchа yоndаshuvlаr mаvjud: Yu.S.Stepаnоv kоnseptni shundаy tа'riflаydi: «insоn оngidа mаdаniyаt о’chоg’i, bu mаdаniyаt shаklidа insоnning аqliy оlаmigа kirаdigаn nаrsа ”. Shuningdek, Yu.S.Stepаnоv tа'kidlаgаnidek, «kоnsept» bu «mа'lum bir sо'z bilаn birgа kelаdigаn g'оyаlаr, tushunchаlаr, bilimlаr, uyushmаlаr, tаjribаlаr tо'plаmi». (Cоgnitiоn-bilish, cоgnizetushunmоq, bilmоq cоgnitive-bilishgа оid, cоgnitаtiоn- аql, tаfаkkur). Insоnnig dunyоni, vоqelikni bilishi, uni idrоk etishidа uning fаоliyаti nаtijаsi hisоblаngаn tаfаkkurning о’rnini аlоhidа tа’kidlаsh kerаk. Kоgnitiv tаhlilning tаdqiqоt оb’ekti bilimlаr hаqidаgi tаsаvvurlаr strukturаsi vа ulаrning turli kоgnitiv jаrаyоnlаr (tushunish, tаhlil, til аxbоrоtining qurilishi)dа til imkоniyаtlаrini shаrhlаsh, shu bilаn birgа ulаrning pаydо bо’lishini о’rgаnish kаbilаrni о’z ichigа оlаdi. Kоgnitiv tаhlildа оlаmni bilish jаrаyоnidа yuzаgа kelаdigаn mаntiqiy (mentаl) 16 strukturаlаrning lisоniy ifоdаsini оchib beruvchi mexаnizmlаr qurshоvidаgi uslub vа vоsitаlаr tаdqiqi аsоsiy о’ringа chiqаdi. Kоnsept lingvоkulturоlоgiyаdа eng fаоl qо‘llаnuvchi birlik sаnаlаdi. Kоnsept lingvоmаdаniy birlik sifаtidа u yоki bu xаlq mаdаniyаtining о‘zigа xоs jihаtlаrini ifоdаlаydi . Til jаmiyаtning mаvjudligi shаrtlаridаn biri. Til milliy mаdаniyаt unsurlаridаn hisоblаnаdi. Uni mоddiy vоsitаlаrdаn аyri hоldа tаsаvvur qilib bо lmаydi. Bundаn xulоsа shuki, til mаdаniyаtning аjrаlmаs qismidir. Hаr bir millаt vа xаlqning nоyоbligi uning tilidа vа bu uning ming yillаr dаvоmidа shаkllаngаn о’z tаrixi, о’z mаdаniyаtidа nаmоyоn bо’lаdi. Tildаn bоshqа hech bir hоdisа millаtning о zigа xоsliklаrini оchib berа оlmаydi. Til insоn tаfаkkuri kо zgusi. Hаr bir dаvlаt о z milliy tiligа egа. Til vа mаdаniyаtning о’zаrо munоsаbаti kо p qirrаli murаkkаb mаsаlа. Turli tillаrning nаmоyоndаlаri bir vаqtning о’zidа turli mаdаniyаtlаrning nаmоyоndаsi hаmdir. Mаdаniyаtlаrаrо mulоqоt esа, birinchi о’rindа til kо’prigi оrqаli аmаlgа оshirilаdi. Bundаn kelib chiqаdiki, о’zgа mаdаniyаt egаsi bilаn bо’lib о’tаdigаn hаr qаndаy mulоqаt, о’zgа tilni о’rgаnish jаrаyоni mаdаniyаtlаrаrо mulоqаtni tа minlаb berishgа xizmаt qilаdi. Shuning uchun, kоreys tilini chet tili sifаtidа о’rgаtish jаrаyоnidа uning mаdаniyаtini о’rgаtmаslikning ilоji yо’q. Chunki, til vа mаdаniyаtning о’zаrо аlоqаsini, milliy xаrаkterni hisоbgа оlgаn hоldа о’rgаnish kerаk. Bugungi kundа dаvlаt rаhbаrimiz biz yоshlаrni zаmоnаviy tа’lim оlishimiz, XXI аsr tаlаblаrigа tо’lаqоnli jаvоb berаdigаn kаdrlаrni yetishtirib chiqаrish uchun bаrchа shаrtshаrоitlаrni yаrаtib bermоqdа. Til о’rgаnish jаrаyоnidа esа, mаdаniyаtlаr tо’qnаshuvi kаttа muаmmо sifаtidа kо tаrilаdi. Bungа sаbаb til egаsining о’zimniki vа begоnаniki degаn diskriminаtsiyа hоsil bо’lishidа. Til о’rgаnish jаrаyоnidа biz lingvоmаdаniyаt, reаliyаlаr, leksikаlаrning ekvivаlentsizlik hоlаtlаrini chetlаb о’tа оlmаs ekаnmiz, tilning bu jihаtlаrini hаm chuqurrоq о’rgаnishgа mаjbur bо lаmiz. Hаr qаndаy intizоm kаbi, mаdаniy tilshunоslik hаm о'z kаtegоriyа аppаrаtigа egа. Mаdаniy tilshunоslikning аsоsiy shаrtlаridаn biri "tushunchаsi" dir. Termin tushunchаsi vа kоntseptsiyаsi tаrixiy rаvishdа ikkilаmchi bо'lib, ruslаrning "kоntseptsi yаsi" lоtinning "kоntseptsiyаsi" - "fikr, kоntseptsiyа"shаklidir. Birоq, zаmоnаviy ilmiy vа ilmiy 17 jihаtdаn ishlаtilmаydigаn qо'llаnmаdа bu аtаmаlаr sezilаrli dаrаjаdа fаrqlаnаdi. Kо'pinchа "kоntseptsiyа" uchun sinоnim sifаtidа ishlаtilаdi, аmmо "kоntseptsiyа" аtаmаsi eng keng tаrqаlgаn, muhim xususiyаtlаrgа ishоrа. qilаdi. Оb’yekt yоki hоdisа, "kоntseptsiyа" оb’yetning hаr qаndаy belgilаrini аks ettirаdi, shu jumlаdаn, eng muhimidir. Kоntseptsiyа" аtаmаsi mаntiq vа fаlsаfаdа uchrаydi vа "kоntseptsiyа" оdаtdа mаdаniy tаdqiqоtlаr vа tilshunоslikdа qо'llаnilаdi. Shundаy qilib, tilshunоslik tоmоnidаn ishlаb chiqilgаn "kоntseptsiyа" аtаmаsi mаntiqdа qаbul qilingаn "kоntseptsiyа" аtаmаsidаn qоchish imkоnini berаdi . “Kоntseptsiyа" tushunchаsi turli fаnlаrning vаkillаrigа qiziqish uyg'оtаdi: psixоlоgiyа, tilshunоslik, mаdаniyаt, bilish tilshunоsligi, fаlsаfа vа bоshqаlаr. "Kоnsepsiy аning" kоntseptsiy аsi turli ilmiy mаktаblаr vа individuаl tаdqiqоtchilаrning yоndаshuvlаridа sezilаrli dаrаjаdа fаrq qilаdi. Оlimlаr kоntseptsiyаni turli nuqtаi nаzаr vа yоndаshuvlаrdаn fоydаlаngаn hоldа kо'rib chiqаdilаr. Bu tushunchаning kо'plаb tа'riflаri vа umuminsоniylikning yо'qligi bilаn izоhlаnаdi. Birоq, bаrchа tаdqiqоtchilаr kоntseptsiyа murаkkаb, murаkkаb tuzilish bilаn tаvsiflаngаnligini tаn оlishаdi. Kоntseptsiyа оdаmning оngidа muаyyаn kоntseptsiyаlаr shаklidа mаvjud emаs, bаlki tаsvir vа bilimlаrning kоmbinаtsiyаsi sifаtidа pаydо bо'lаdi. Kоntseptsiyаlаr hаyоt tаjribаsi, urfоdаtlаr, hissiyоtlаr, din, fоlklоr, mаfkurа, psixоlоgiyа, sаn'аt singаri turli xil mаdаniy оmillаrning sintezi nаtijаsidir. Ulаrning nаtijаsidа insоn vа dunyо о'rtаsidа vоsitаchilik vаzifаsini о'tаydi. Til kоntseptsiyаsini о'rgаnish uchun kо'plаb usullаr mаvjud. Bir xil tushunchаni turli dаrаjаdаgi birliklаr yоrdаmidа kо'rish mumkin: sо'z shаkllаri, mоrfemаlаr, leksemlаr, erkin ibоrаlаr, ibоrаlаrdir. Til-mаdаniy kоntseptsiyаning semаntik mоdelidа quyidаgi kоntseptsiyаlаr mаvjud: 1) tushunchаni tildа ifоdаlоvchi sо'z yоki ibоrаlаr; 2) kоntseptuаl mаzmunini tаshkil etuvchi semаntic xususiyаtlаr (xususiyаtlаr, аtributlаr); 18 3) tillаr dаrаjаsidа tа'rif (tа'rif) yоki tа'rif (kоntseptuаl tаrkib, "ensiklоpedik" bilim); 4) ichki shаkl yоki etimоlоgiyа; 5) kоntekstli sinоnimlаrdа yоki ushbu fоydаlаnishdаn keyin pаydо bо'lаdigаn mа'nоlаri vа аssоtsiаtsiyаlаr, vаkillik vа tаsvirlаr mаjmui аntоnimik juftliklаr (kоntseptsiyа pаrаdigmаtikаsi), bаrqаrоr mоdellаrdа - dоimiy epithetslаr, bаrqаrоr birliklаr (ibоrаlаr, pulemiаlаr vа bоshqаlаr); 6) kоntseptuаl tizimdа kоntseptsiyаning vаzifаsi - uning qiymаti tizimidаgi о'rni; 7) tushunchаning prаgmаtikаsi - kоntseptsiyаni оrtdа qоldirаdigаn qiziqishning stereоtiplаri tо'plаmi. Tа'kidlаsh jоizki, kоntseptsiyаning murаkkаb tаbiаti turli оlimlаrning tаdqiqоtlаri bilаn isbоtlаngаn. Yu. S. Stepаnоvning fikrigа kо'rа, kоntseptsiyаning tаrkibi uch qаtlаmgа egа: 1) "аsоsiy, tegishli" аtribut; 2) qо'shimchа yоki bir nechtа qо'shimchа, "pаssiv" belgilаr, аmmо ulаr "tаrixiy" emаs; 3) ichki, оdаtdа tаshqi kо'rinishdаgi, оg'zаki shаkldа yоzib оlingаn ichki shаkl. Yuqоridа аytib о'tilgаnidek, kоnsept "tоifа" tushunchаsidаn kengrоqdir. Lug'аtdа "kоnsepsiyа" vа "tushunchа" mа'nоlаri - bir-birigа yаqin. Ingliz tili lug'аtlаridа "tushunchа" - "butun sinf nаrsаlаr оrqаsidаgi g'оyа", "аn'аnаviy dоnоlik, nuqtаi nаzаr" (umumiy tushunchа) deb tа'riflаnаdi. Shuningdek, “kоnsept” degаndа “kimningdir birоr nаrsа qаndаy bо‘lishi yоki qilish kerаkligi hаqidаgi tаsаvvuri” tushunilаdi. Bu yerdа fikrlоvchi shаxs, rаhbаr, muаyyаn g‘оyа vа qаrаshlаr egаsining kutilmаgаn kо‘rsаtkichi pаydо bо‘lаdi. Kоnsept insоnning ruhiy оlаmigа, mаdаniyаtigа, tаrixigа yаqin bо‘lib, о‘zigа xоs xususiyаtgа egа. “Kоnsepsiyа” tushunchаgа qаrаgаndа semаntik jihаtdаn chuqurrоqdir. "Tushunchаlаr оdаmlаr оngidа, ulаrning mа'nаviy mаdаniyаtidа jаmоаviy merоsdir. U dоimiy yоki judа uzоq vаqt dаvоmidа mаvjud bо'lgаn dоimiylаr, yа'ni tushunchаlаrning jаmоаviy 19 оngining sаqlоvchisi ". Kоntseptsiyа sо'zning mа'nоsini kengаytirаdi, tаxmin qilish uchun bо'sh jоy qоldirib, hissiy sо'zlаrning аurаsini yаrаtаdi. Kоntseptsiyа vа uning ichki mаzmuni bilаn bоg'liq bо'lgаn eng muhim fаrqlаridаn birini Yu.S.Stepаnоv о'zining “Cоnstаnts” аsаridа оchib berdi vа bu sо'zning ichki mаzmuni ekаnligini аytdi, yа’ni bu uning semаntik kоnnоtаtsiyаlаri, leksik-semаntik vаriаntlаrning yig'indisi, qо'shimchа rаvishdа ekspressiv (hissiy) uslubiy bо'yаsh, bаhоlаsh vа bоshqаlаrdаn ibоrаtdir. Tushunchаning ichki mаzmuni - mа'nоlаrning bir turidir, shuningdek, sо'zning leksik vа semаntik vаriаntlаrini tuzishdаn sezilаrli dаrаjаdа fаrq qilаdi. Tushunchаlаr ierаrxik bо'lib, ulаrning munоsаbаtlаri "dunyо mаnzаrаsi", "dunyо tаsviri" sistemаsini tаshkil qilаdi. Ehtimоl, tushunchаlаr vа аlоqа sistemаni kоgnitiv tuzilmаlаr vа tilning mujаssаmlаnishini ifоdаlоvchi eng muvаffаqiyаtli аtаmаlаr bu "dunyоning lingvо-ritоrik tаsviri" vа "dunyоning lingvistik tаsviri" аtаmаlаri, tа'kidlаngаnidek, "tuzilish vа tizim", shuningdek, dunyоning lingvоritоrik tаsviri mаdаniy tushunchаlаrni shаkllаntirаdi. Kоntseptsiyаning cheksizligi uning mаdаniy hоdisа sifаtidа mаvjudligi bilаn belgilаnаdi: u dоimо mаvjud bо'lib, mаrkаzdаn chetgа vа chekkаdаn mаrkаzgа hаrаkаtni аmаlgа оshirаdi, uning mа’nоli mаzmuni hаm cheksizdir. Tushunchаning hоdisаliligi uning insоn оngidаgi vаzifаsi, fikrlаsh jаrаyоnidа ishtirоk etishi bilаn belgilаnаdi. Fоnemа munоsаbаtlаri vа tоvush, mоrfemа vа mоrfgа о‘xshаsh munоsаbаtdа bо‘lishning tushunchа vа оg‘zаki, kоntekstuаl reаlizаtsiyаsi. Til tushunchаsi mаvhum, nоmоddiy, nutq, kоntekstuаl reаlizаtsiyа esа mоddiy vа kоnkretdir. Tushunchаni uning "tаshqi" vа ichki kаtegоrik bоg'liqligi, qаt'iy mаntiqiy tаshkilоtgа egа bо'lgаn semаntik tuzilishi yig'indisi deb hisоblаsh mumkin. Kоntseptsiyаning mаrkаzidа sо'zning аsоsiy mа'nоsining оriginаl, prоtоtip mоdeli (yа'ni, sо'zning bаrchа mа'nоlаrining о'zgаrmаsligi) mаvjud. Shu munоsаbаt bilаn biz kоntseptsiyаning mаrkаziy vа periferik zоnаlаri hаqidа gаpirishimiz mumkin. Ikkinchisi divergentsiyаgа qоdir, yа'ni mаrkаziy qiymаtlаrning yаngi hоsilаlаrini оlib tаshlаshgа оlib kelаdi. 20 Kоnseptsiyа mаdаniyаt vа shаxs о‘rtаsidа vоsitаchi rоlini о‘ynаydi, u tildа “bоrliq”, “vоqelik”, “оng”, “bilim”, "sаbаb" "imоn", "tаjribа", "nаrsа", "hаqiqаt", "fаоliyаt" vа shu kаbi umumiy mаdаniy tushunchаlаrning kоntseptuаl timsоli mаvjud bо‘lgаn vоsitа hisоblаnаdi. Tilni mа'nоni ifоdаlаsh vоsitаsi sifаtidа kо'rib chiqishdа, Yu.S.Stepаnоvning "kоnseptsiyа - sо'zning mа'nоsi" degаn fikrini tо'g'rilаsh о'rinlidir: tushunchа - bu sо'zdа gаvdаlаngаn mа'nо vа mаdаniyаt tizimlаrining mаvjud tushunchаlаri аsоsidа sо'z mаvzusidir. Tushunchаlаr bilish vа оngning umumiy nаzаriyаsi uchun mаrkаziy аhаmiyаtgа egа. Bizning fikrlаrimiz, аyniqsа, tаkliflаrni ifоdаlоvchi yоki о'z ichigа оlgаn fikrlаr, tushunchаlаrni о'z ichigа оlgаn turli fаktlаrgа murоjааt qilish vа ulаrni tushunish оrqаli tаhlil qilinаdi vа birbiridаn fаrqlаnаdi. Xuddi shundаy, tаkliflаrni ifоdаlоvchi lingvistik mаtnlаr hаm tushunchаlаrni ifоdаlаydi, chunki tushunchаlаr оdаtdа predikаtlаr, sifаtlаr vа shungа о xshаsh nаrsаlаrning mа nоlаriʻ ʼ bilаn chаmbаrchаs bоg liq yоki hаttо ulаr bilаn identifikаtsiyа qilinаdi deb ʻ hisоblаnаdi. Bizning dunyо bilаn tushunishimiz vа о'zаrо munоsаbаtimiz tushunchаlаrni vа ulаrni tushunishimizni hаm о'z ichigа оlаdi. 21 II BOB. OLAMNING LISONIY MANZARASI VA KONSEPTUALIZATSIYA JARAYONI 2.1. "Konsept" tushunchasi kognitiv lingvistikaning markaziy birligi sifatida Ayni paytda tilga antroposentrik yondashuv tilshunoslik sohasining eng so’ngi yutuqlarini o’zida mujassam etib,mustaqil paradigm sifatidagi maqomini tobora mustahkamlab bormoqda. Ko’plab tadqiqotchilarning e’tirof etishicha ,kognitiv tilshunoslik va lingvokulturologiya antroposentrik paradigmaning yetakchi yo’nalishlari hisoblanadi.O’tgan asrning so’ngi choragida o’zining ilk qadamlarini qo’ygan kognitiv tilshunoslik XXIasr boshodayoq lingvistikaning peshqadam sohalaridan biriga aylanib ulgurdi. Zamonaviy kognitiv tilshunoslikning vujudga kelishi amerikalik olimlar J.Miller, J.Bruner, J.Lakoff, R.Langaker, R.Jakendoff va boshqalarning ilmiy ishlari bilan bog’lanadi. Kognitiv tilshunoslik tilni falsafadagi bilish nazariyasi bilan bog’lab, uning hosil bo’lishidagi psixologik,biologik va eyrofiziologik jihatlarning ijtimoiy,madaniy va lisoniy hodisalar bilan uzviy aloqasini ilmiy tadqiq etuvchi soha hisoblanadi. Kognitiv so’zi inglizcha “ cognize- bilmoq,anglamoq,tushumoq” demakdir. Kognitiv tilshunoslik “chegaradosh fan” bo’lib, kognitologiya, kognitiv psixologiya, psixolongvistika, lingvistika kabi sohalar to’qnashuvida vujudga keldi. 1975-yilda J.Lakoff va S.Tompsonning maqolasida “kognitiv grammatika”termini paydo bo”ldida 80-yillarda yevropaning an’anaviy tilshunosligida kognitiv tilshunoslik qaror topdi. Rus tilshunosligiga esa kognitiv lingvistika V.I.Gerasimo vning (“Новое в зарубежно й лингвистике”,1988) ilmiy maqolasi bilan kirib keldi. Rus tilshunosligining yana bir atoqli vakili E.S.Kubryakova quyidagicha fikr bidiradi:”Kognitologiya ko’p qirrali fan sohalaridandir. Uning doirasida shakllangan tilshunoslik,o’z navbatida, murakkab vazifa ijrosini ko’zlaydi, lisoniy va bilim stukturalari o’rtasidagi munosabatlar hamda doimiy muqobilliklar tahlili, izohi rejalashtiriladi”1. 22 O’zbek tilshunosi Sh.S.Safarovning fikriga ko’ra , “Kognitiv tilashunoslikning vazifasi til yordamida bilim olish va saqlash,tilni amalda qo’llash, hamda uzatish, umuman til tizimi va trkibini inson miyasidagi in’ikosi sifatida tafakkur bilan bog’lab, chuqur ilmiy tadqiq etishdir 6 . Professor A.Mamatov til tizimini kognitiv jihatdan tahlil qilish borasida fikr yuritar ekan, shunday deb yozadi: “Kognitiv fan kognisiya bilan shug’ullansa, kognitiv tilshunoslik kognisiyaning, ya’ni bilishning tilde aks etishini, verballashuvini tadqiq qiladi. Tilgha bo’lgan kognitiv yondashuv – bu til shaklining oxir-oqibat inson ongi, fikri, bilish strukturalarining aks ettirilishidir. Kognitivlik o’z tuzilishiga ko’ra insonning bilish faoliyatiga tayangan barcha tipdagi bilimlarning tizimlashishini ifodalaydi 7 XXasrning oxirlariga kelib, til va madaniyat muammosi masalasini o’rganishni maqad qilgan-tilshunoslikning yangi sohasi lingvokulturologiya jadal rivojlandi. Lingvokulturologiya- madaniyatshunoslik va tilshunoslik fanlari o’rtasida umumlashma fan bo’lib ,til va madaniyatning o’zaro ta’siri va bog’liqligi, bu bo’liqlikning shakllanishi hamda yaxlit bir sistema sifatida til va tildan tashqarida aks etishi kabi hodisalarni o’rganish bilan shug’ullanadi. Lingvokulturologiya o’rganish obyektiga ko’ra madaniyatshunoslik va tilshunoslik fanlariga birmuncha yaqin, biroq mazmun-mohiyati, o’rganish obyektiga bo’lgan yondashuviga ko’ra farqli deb aytish mumkin. Uning chegaralanuvchi maqomi shundan iboratki, u xalq madaniyatining tilde namoyon bo’lishi hamda ifodalanishi, til mentaliteti, milliyligi, til ruhiyati bilan bog’liq arvishda nutqiy muloqotni tashkil etishdagi milliy-madaniy spesifik qoidalarni o’rganadi hamda millatning tilde aks etgan o’ziga xos milliy til xususiyatlarini 6 Safarov Sh. S. Kognitiv tilshunoslik.-Jizzax: Sangzor,2006.- B.91 7 Mamatov A. E. Tilga kognitiv yondashuvning mohiyati nimada? Tilshunoslikning dolzarb masalalari: Prof. A.Nurmonov tavalludining 70 yilligiga bag’ishlab o’tkazilgan ilmiy-amaliy anjuman materiallari.-Andijon,2012/-B.212-219. 23 aniqlash hodisalarini tadqiq etish bilan shug’ullanadi. Lingvokulturologiyaning vazifasi shundan iboratki , u til birliklarining madaniy mazmunini o’zga til elementlari va madaniyatining tanish simvolik “kodlari bilan. Ushbu ikki soha uchun ham umumiy bo’lgan asosiy kategoriyalardan biri, muhim o’rganish obyekti- bu konsept dir. Bu atamani ilk bor 1928-yilda rus tilshunosi Askoldov o’z maqolasida qo’llagan. U konseptga “bu bir tur yoki boshqa turdagi tushunchalar haqida fikrlash jarayonini o’zida aks ettiradigan birlikdir”4 , deb izoh bergan. Ammo shunga qaramay ushbu atamaga XXasrning 70-yillarida ham chuqur izoh talab qiladigan muammo sifatida qaralardi. Konsept tushunchasining tilshunoslar istemoliga kirishi 80-yillarda ingliz olimlari Cheyf, R.Jakendof5, Lakof6larnining asarlari bilan bog’liqdir. Aynan o’sha matnlarda konseptualizatsiya, konseptual mohiyat atamalari uchrab turadi. Konsept tushunchasining lug’aviy ma’nosi ustida ahm ko’pgina olimlar har xil fikrlarni bildirishadi. Unga ko’ra mantiqiy kategoriya, amaliy falsafa tushunchasi, milliy mentalitetning asosiy birligi sifatida qaraydiganlar ham bor. “konsept”-lotincha “conceptus” so’zidan olingan bo’lib, “tushuncha” ma’nosini bildiradi. Kognitiv atamalar lug’atida esa konsept atamasiga quyidagicha ta’rif beriladi: konsept bizning tafakkurimizdagi aqliy va psixik resurslarning inson bilim va malakalarida aks etishiga izmat qiladigan tushunchadir. “konsept” atamasi zamonaviy tilshunoslikda birir bir leksik birlikning tafakkurdagi obrazini ifodalash uchun qo’llaniladi. Kundalikilmiy ijodda esa onsept atamasi “tushuncha”bilan sininim sifatida qo’llaniladi. 8 Tilshunoslikn ing yangi yo’nalishi- lingvomadaniyat til va madaniyat o’rtasidagi bog’liqlikni o’rganadi. Konsept uning markaziy tushunchasi hisoblanadi. Professor N.Mahmudov lingvokulturologiyada (lingvomadaniyat) konseptning о‘rganilishi xususida shunday yozadi: “Lingvokulturologik tadqiqotlarda aynan 8 Аскольдов С.А. Концепт и слово// Русская словесность. От теории словесности к структуре текста. Антологтя.- М:Аcademia. 1997.-C.267-280 24 konseptning ifodalanishi muammolariga juda katta e’tibor qaratilmoqda, internet materiallari bilan tanishganda, masalan, Rossiyadagi tilshunoslikda bu yо‘nalish nihoyatda keng tarqalganini kо‘rish mumkin, bu boradagi ishlarni sanab, sanog‘iga yetish mushkul. Hatto sо‘nggi yillarda yoqlangan nomzodlik dissertatsiyalarining juda katta qismi aynan u yoki bu tilda konseptning lingvokulturologik tadqiqiga bag‘ishlangan”. Garchi ushbu atama kognitiv tilshunoslik va lingvokulturologiya uchun ham muhim kategoriya hisoblansada, uning ushbu fanlardagi izohi farqlidir. Ushbu termin tilshunoslikda o’tgan asrning 80-yillariga qadar tushuncha so’ziga sinonim sifatida ishlatilgan bo’lsa, bugungi kunga kelib uning izohi tushuncha terminiga nisbatan kengayganini ko’rish mumkin. Konsept tushunchasi deyarli barcha atoqli tilshunoslar tomonidan keng tadqiq qilinib, ularning barchasi ushbu tushunchani turlicha individual tarzda talqin qilishadi. Y.A.Stepanov va S.A.Askoldovning fikri bir biriga juda yaqindir, ular konseptni “mantiqiy kattegoriya” sifatida talqin etishadi. Ya’ni Askoldovning fikricha “konsept bu madaniyat elementlaridan birining kishi tafakkurida shakllangan shaklidir, xuddi nshu shaklda madaniyat kishining mental dunyosiga kirib boradi”. Yana bir rus tilshunosi V.A.Maslova konsept ma’nosiga ko’p qirrali tuzilma sifatida qarab, nafaqat til egalari tomonidan o’ylanadigan, balki ular o’zlari his qiladigan hayajon,baho, milliy obraz va konnatatsiyani o’z ichig olishini ko’rsatadi va konsept tuzilishida o’zgacha nuetai nazar borligini ta’kidlaydi. Konsept markazida qadrlilik turishi, u madaniyat tadqiqiga xizmat qilishi, madaniyat asosida aynan qadrlilik prinsipi yotishini ham o’z fikrlarida bayon etgan. Qolaversa, har bir konsept murakkab mental uyg’unligi, ma’noiy tuzilishidan tashqari insonni ifodalayotgan obyektga munosabati va umuminsoniy yoki umumiy, milliy- madaniy, ijtimoiy, til egalariga tegishli, shaxsiy individual komponentlarni o’z ichiga olishini ta’kidlaydi8. Demak, konsept lingvomadaniyatda eng faol qо‘llanuvchi birlik sanaladi. Konsept lingvomadaniy birlik sifatida u yoki bu xalq madaniyatining о‘ziga xos 25 jihatlarini ifodalaydi. Masalan, choy konsepti о‘zbek kishilarining tafakkurida quyidagicha assotsiatsiyalanadi: 1) Chanqoq bosdi ichimlik: chanqaganda ichiladigan, hattoki yozning chillasida ham ichiladigan issiq ko’k choy; 2) Mehmondo’stlikning ifodasi: uyga mehmon kelganda nondan keyin dasturxonga tortiladigan eng asosiy mahsulot. Kishilar tanishini uyga taklif etish uchun “bir payola choy ichib keting “ iborasini ishlatishadi. 3) Bosh og’rig’ini qoldiruvchi malham: bosh og’riganda ko’pchilik, ayniqsa yoshi kattalar achchiq choy damlatib ichishadi; 4) Kelinlar odobining ifodasi. O’zbek madaniyatida choy uzatishning ham o’z odobi bor, yani o’zbek oilalarida asosan kelinlar avval yoshi kattalarga , turgan holatda, chap qo’llari ko’ksida, o’ng qo’llari bilan choy uzatishadi. 5) Shunchaki suhbat chog’idagi ermak. Lingvomadaniy konsept barcha til egalari uchun dunyoqarash modeli vazifasini о‘taydi. Lingvomadaniy konsept milliy xarakterning shakllanishiga ta’sir kо‘rsatuvchi madaniyat vositasi hisoblanadi. Lingvomadaniyatda madaniyat konseptlari alohida tadqiq etiladi. Madaniyatning asosiy konseptlari jamoaviy til ongida muhim ahamiyat kasb etadi. Madaniyatning asosiy konseptlari deganda mavhum otlar, xususan, vijdon, taqdir, qismat, iroda, gunoh, qonun, erkinlik, ziyolilar, vatan va h.k. tushuniladi. Madaniyat konseptlarini A.Y. Gurevich ikki guruhga: “fazoviy”, falsafiy kategoriyalar, ya’ni madaniyatning universal kategoriyalari (vaqt, makon, sabab, о‘zgarish, harakat) hamda ijtimoiy kategoriyalar, ya’ni madaniyat kategoriyalari (erkinlik, huquq, haqiqat, mehnat, boylik, mulk)ga ajratadi9. 26 V.A.Maslova bunga yana bir guruhni – milliy madaniyat kategoriyasini ham ilova qiladi. Konseptlarni tahlil qilish jarayonida har qanday tilda madaniy о‘ziga xos konseptlarning kо‘pligi aniqlangan. Masalan, kartoshka konsepti madaniy о‘ziga xos konseptlardan biri hisoblanadi. Kartoshka ruslar uchun nochor ovqatlanish etaloni, buni sidet na odnoy kartoshke frazeologizmi misolida ham kо‘rish mumkin; beloruslar uchun odatiy milliy taom, ikkinchi non, muhim ozuqa hisoblanadi. Yoki non konseptini olsak, о‘zbeklar uchun non muhim ozuqa etaloni hisoblansa, koreys, yapon, xitoy xalqlari uchun muhim ozuqa hisoblanmaydi. Ular uchun guruch asosiy ozuqa etaloni sanaladi. O’zbek tilshunosligida ham “konsept” tushunchasi turli talqinga ega. Masalan, Sh.Safarov “moddiy dunyo idroki ayni paytda idrok etilayotgan predmet- hodisalar haqida tushunchani ng tug’ilishini, keyinchalik ushbu tushuncha mental namunakonsept sifatida shakllanib, moddiy nom olishi”ni ta’kidlaydi. O’.Q.Yusupov konseptni “tashqi yoki ichki dunyodagi biror bir narsa yoki hodisa haqidagi ongimizdagi bilimlar majmuasi, u haqidagi obrazlar va unga bo’lgan ijobiy, salbiy, neytral munosabatlar, ya’ni baholashlardir”, deb belgilaydi. Tushuncha va konseptni farqlashda olim quyidagicha fikr bildiradi:” konsept bilan tushunchani ayebergga o’xshatish mumkin. Agar konsept aysberg bo’lsa, uning suvdan chiqib turgan qismi tushunchadir”. Yuqoridagi fikrlarni o’rganish natijasida shunday xulosaga kelish mumkinki, konsept tushunchasi har bir shaxs uchun individual va jamiyat uchun umummilliy bo’lgan, ong, til va ruhiyatning bog’liqligida kechuvchi jarayondir. .tilshunoslikda yanada chuqur o’rganishni taqozo etadigan mavzu. Kognitiv tilshunoslikda turli olimlarning fikrlarini o’rganish natijasida. Yakdil xulosaga kelinmagani ma’lum bo’ldi va tilshunoslikning yanada chuqur o’rganilishi talab etiladigan mavzusi ekanligi ko’rinadi. 2.2. Olamning lisoniy va kognitiv manzarasi: o‘xshashlik va farqlar 27 Insoniyat dunyoni anglar ekan, uning ongida atrof-muhit haqidagi barcha bilimlar ma’lum bir tizimga keladi. Bu tizim ilmiy tilda "olam manzarasi" deb ataladi. Biroq, inson ongidagi bilimlar (kognitiv manzara) va bu bilimlarning tilda aks etishi (lisoniy manzara) bir-biridan farq qiluvchi, ammo uzviy bog‘liq tushunchalardir. 1. Kognitiv olam manzarasi (KOM) Kognitiv olam manzarasi — bu insonning butun hayoti davomida to‘plagan tajribasi, hissiyotlari, idroki va tafakkuri natijasida ongida shakllangan dunyo modelidir.  Hajmi: Bu manzara lisoniy manzaradan ancha keng. Chunki biz hamma bilgan narsalarimizni ham so‘z bilan ifodalay olmaymiz (masalan, ranglarning mayda jilolari, hidlar yoki murakkab his-tuyg‘ular).  Tuzilishi: U tushunchalar, konseptlar, obrazlar va sxemalardan iborat.  Xususiyati: U tildan oldin shakllanadi. Masalan, kichik bola hali gapirishni bilmasa-da, issiq va sovuqni, ona obrazini yoki xavfni anglaydi — bu uning kognitiv manzarasidir. 2. Lisoniy olam manzarasi (LOM) Lisoniy olam manzarasi — bu kognitiv manzaraning tilda o‘z aksini topgan qismidir. Ya’ni, inson ongidagi bilimlarning faqat so‘zlar, iboralar va grammatik qoliplar orqali ifodalangan shakli.  Milliy xarakter: LOM har bir xalqda turlicha bo‘ladi. Masalan, o‘zbek tilida qarindoshlik munosabatlari (aka, uka, amaki, tog‘a) tilda juda aniq bo‘lingan, ingliz tilida esa bu tushunchalar umumlashtirilgan bo‘lishi mumkin.  Vazifasi: U inson tafakkuridagi cheksiz bilimlarni ma’lum bir qolipga soladi va jamiyatda muloqot qilish imkonini beradi. 28 O‘xshashliklar: 1.Obeykt birligi: Ikkala manzara ham bitta obyektni — bizni o‘rab turgan real dunyoni aks ettiradi. 2.Antropotsentriklik: Har ikki manzara ham inson omiliga tayanadi; dunyo inson nigohi va ehtiyojlari prizmasi orqali tasvirlanadi. 3.Dinamiklik: Inson bilimi oshgani sayin kognitiv manzara kengayadi, bu esa o‘z navbatida tilda yangi so‘z va atamalarning (lisoniy manzaraning) paydo bo‘lishiga olib keladi. Farqlar:  Qamrov darajasi: Kognitiv manzara — birlamchi va keng, lisoniy manzara esa — ikkilamchi va qisman torroqdir. Tushunchalar soni har doim so‘zlar sonidan ko‘p bo‘ladi.  İfoda usuli: Kognitiv manzara mental (ruhiy) xarakterga ega bo‘lsa, lisoniy manzara tovushlar va yozuvlar orqali moddiylashadi.  Umumiylik va xusiysiylik: Dunyoni mantiqiy anglash (kognitiv manzara) barcha insonlar uchun o‘xshash bo‘lishi mumkin (masalan, hamma quyosh issiqligini biladi), lekin uni tilda ifodalash (lisoniy manzara) milliy madaniyatga bog‘liq holda turlicha bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, kognitiv manzara — bu inson ongidagi "xarita", lisoniy manzara esa shu xaritaning so‘zlar bilan chizilgan "tasviri"dir. Til kognitiv manzarani saqlash va avloddan-avlodga uzatishning yagona vositasidir. 2.3. Metafora va metonimiya kognitiv mexanizm sifatida Metafora va metonimiya tilshunoslikning eng muhim va murakkab kategoriyalaridan biri hisoblanadi. Ular nafaqat adabiy til, balki kundalik nutq, ilmiy diskurs va ommaviy kommunikatsiyada keng qo‘llaniladi. Kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan, metafora va metonimiya insonning tushuncha shakllantirish 29 mexanizmlarini, ya’ni konseptual fikrlash jarayonini ochib beradi. Leksik semantika esa ushbu jarayonlarning leksik birliklar orqali amalga oshishini o‘rganadi. Zamonaviy ingliz nutqi doimiy o‘zgarishlar va yangi kontekstlarda metafora va metonimiyadan foydalanishni talab qiladi. Masalan, internet kommunikatsiyasi, ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy axborot vositalari nutqdagi yangi metaforik birliklarni yaratadi va ularning semantik o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Shu sababli, zamonaviy nutqda metafora va metonimiya mexanizmlarini tadqiq qilish nafaqat tilshunoslik nazariyasi, balki kommunikatsiya amaliyoti uchun ham muhimdir. Metafora va metonimiyaning leksik semantik va kognitiv aspektlari. Zamonaviy ingliz nutqida metafora va metonimiyaning ishlatilish mexanizmlari. Nutqdagi metafora va metonimiyaning kommunikativ va madaniy funksiyalari. Metafora va metonimiya lingvistikaning eng murakkab, lekin ayni paytda eng samarali kategoriyalari hisoblanadi. Leksik semantika nuqtai nazaridan har bir leksik birlikning o‘z semantik doirasi mavjud bo‘lib, u kontekstga bog‘liq holda ma’noni kengaytiradi yoki toraytiradi. Metafora va metonimiya esa bu jarayonlarni faol ravishda boshqaradi. Kognitiv lingvistika Lakoff & Johnson, 1980, Kövecses, 2010 nuqtai nazaridan, metafora insonning ongida konseptual tizim orqali ishlaydi. Bu konseptual tizim eski yoki tanish tushunchalarni yangi ma’nolar bilan bog‘lashga yordam beradi. Masalan: “Time is money” Vaqt puldir - bu metafora orqali inson vaqtni iqtisodiy resurs sifatida qabul qiladi va uni boshqarishning samarali strategiyalarini shakllantiradi. “Ideas are food” G‘oyalar oziq - bu metafora intellektual ozuqa kontseptsiyasini yaratadi, g‘oyalarni hazm qilish jarayoniga qiyos qiladi. Metonimiya esa nutqda qisqalik va kontekstga bog‘liq tushunishni ta’minlaydi. Masalan: “The White House announced new policies” - “White House” metonimik birlik sifatida AQSh prezidentini bildiradi. “Hollywood is making sequels” - “Hollywood” kino sanoatini anglatadi. Leksik semantika nuqtai nazaridan, har bir metafora yoki metonimiya bir yoki bir nechta semantik qatlamlarga ega bo‘lishi mumkin. Bu qatlamlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Denotativ qatlam - 63 asosiy, lug‘aviy ma’no. Kontekstual qatlam - matn va nutq konteksti orqali shakllangan 30 qo‘shimcha ma’no. Pragmatik qatlam - tinglovchi yoki o‘quvchi tomonidan qabul qilinadigan ijtimoiy yoki madaniy ma’no. Kengaytirilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy ingliz tilida metafora va metonimiya nafaqat tilshunoslik nazariyasi uchun, balki kommunikativ jarayon va madaniyatni tushunishda ham muhim vosita hisoblanadi. Metafora tahlili kengaytirilgan Metafora zamonaviy nutqda turli sohalarda ishlatiladi: ilmiy maqolalar, ijtimoiy tarmoqlar, reklama, media matnlari va kundalik nutq. Metaforaning kommunikativ funksiyalari. Ma’noni boyitish - yangi kontseptlarni aniqlash va ifodalash. Masalan: “economic storm” iqtisodiy bo‘ron - bu ibora murakkab iqtisodiy vaziyatni vizual va tushunarli tarzda ifodalaydi. Emotsional ta’sir – tinglovchi yoki o‘quvchiga hissiy ta’sir o‘tkazish. Masalan: “heart of the matter” masalaning yuragi - muhim nuqtani sezgirlik bilan ta’kidlash. Kognitiv samaradorlik - murakkab tushunchalarni qisqa va intuitiv shaklda yetkazish. Zamonaviy matnlarda metafora Internet nutqida: “viral content” virus kabi tarqaluvchi content - tez tarqaladigan ma’lumotni metaforik ifodalaydi. Yangiliklar media: “digital revolution” raqamli inqilob - texnologik o‘zgarishlarni kuchli metafora orqali tasvirlaydi. Tadqiqot usullari Korpus tahlili orqali metaforik birliklar aniqlanadi. Masalan, 2020-2024 yillarda ingliz tilidagi yangiliklar matnlari korpusi tahlili shuni ko‘rsatadiki, “storm”, “revolution”, “wave” kabi metaforik birliklar eng yuqori frekventlikka ega. Metonimiya tahlili kengaytirilgan Metonimiya nutqda ko‘pincha qisqalik, tushunarlilik va kontekstni tez yetkazish uchun ishlatiladi. Metonimiyaning asosiy turlari. Ob’ekt uchun nom bilan almashtirish - masalan: “The crown decided” - hukumat yoki monarx. Makon orqali almashtirish - masalan: “Hollywood” kino sanoati uchun ishlatiladi. Miqdor orqali almashtirish - masalan: “All hands on deck” – barcha ishchilarni jalb qilish. Zamonaviy misollar Yangiliklar matnlari: “Wall Street reacted sharply” – iqtisodiy sektorni bildiradi. Ijtimoiy media: “Silicon Valley innovates rapidly” – texnologiya sanoatini bildiradi. Kognitiv nuqtai nazardan, metonimiya yaqinlik va asosiy bog‘lanish tamoyiliga asoslanadi, ya’ni bir ob’ekt boshqa ob’ekt bilan logik, fizik yoki ijtimoiy jihatdan bog‘langan bo‘ladi. Zamonaviy nutqda metafora va 31 metonimiyaning ishlatilishi kengaytirilgan. Zamonaviy ingliz nutqi, xususan ijtimoiy tarmoqlar va yangiliklar matnlari, metafora va metonimiyadan keng foydalanadi: Internet kommunikatsiyasi – qisqa va vizual metaforik iboralar: “meme economy” memlar iqtisodiyoti. Media matnlari – metafora va metonimiya orqali murakkab tushunchalar: “economic meltdown” iqtisodiy qulash. Reklama va marketing – emotsional ta’sir va tushunarli vizual: “unleash your potential” salohiyatingni och. Korpus tahlili Keng ko‘lamli korpus tahlili shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy nutqda metaforik birliklar nafaqat ko‘p ishlatiladi, balki ijtimoiy media kontekstida yangicha ma’no va funktsiyalarni hosil qiladi. Metafora va metonimiya kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan inson ongidagi konseptual xaritalarni yaratadi: Metafora - yangi tushunchalarni tanish konseptlar bilan bog‘laydi, masalan, vaqtni pul bilan taqqoslash. Metonimiya - murakkab hodisalarni qisqa va tushunarli tarzda yetkazadi, masalan, “White House” orqali prezidentni bildiradi. Tahliliy jihatdan, zamonaviy nutqdagi metafora va metonimiya lingvistik, ijtimoiy va madaniy kontekst bilan chambarchas bog‘liq. Bu esa ularni nafaqat tilshunoslik, balki kommunikatsiya va madaniyat o‘rganish uchun muhim qiladi. Xulosa Ushbu maqolada zamonaviy ingliz nutqida metafora va metonimiya mexanizmlari kognitiv lingvistika va leksik semantika nuqtai nazaridan tahlil qilindi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, metafora va metonimiya nafaqat tilning semantik va leksik jihatlarini boyitadi, balki nutqning kommunikativ samaradorligini oshirish, murakkab tushunchalarni qisqa va tushunarli shaklda 64 ifodalash hamda tinglovchiga yoki o‘quvchiga hissiy ta’sir ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi.Asosiy natijalar quyidagilarni ko‘rsatdi: Metafora - insonning konseptual tizimiga asoslangan holda yangi ma’nolarni yaratadi va murakkab tushunchalarni tanish kontseptlar orqali anglashni osonlashtiradi. Misol: “Time is money”, “Ideas are food”. Metonimiya - kontekst orqali qisqalik va tushunarlilikni ta’minlaydi, murakkab hodisalarni yoki ob’ektlarni qisqa va intuitiv ifodalashga yordam beradi. Misol: “The White House announce.”, “Hollywood is producing sequels”. Zamonaviy nutqda, xususan internet, ijtimoiy tarmoqlar va media matnlarida metafora va metonimiyaning ishlatilishi kengaygan. 32 Ular nafaqat ma’noni etkazadi, balki emotsional va vizual ta’sir orqali kommunikativ samaradorlikni oshiradi. Kognitiv nuqtai nazardan, metafora va metonimiya inson ongidagi konseptual xaritalarni shakllantiradi va til orqali tushunchalarni uzatishda asosiy vosita sifatida ishlatiladi. Xulosa qilib aytganda, metafora va metonimiya zamonaviy ingliz nutqining muhim semantik va kognitiv vositalari bo‘lib, ularning tadqiqoti tilshunoslik, madaniyat va kommunikatsiya sohalarida chuqur tushuncha hosil qilish imkonini beradi. 33 UMUMIY XULOSA Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kognitiv lingvistika tilni insonning umumiy intellektual salohiyatidan ajratib bo‘lmasligini isbotlaydi. Mening shaxsiy xulosamga ko‘ra, kognitiv yondashuv tilshunoslikda quyidagi tub burilishlarni yasaydi: Birinchidan, til birliklari (so‘zlar, iboralar) shunchaki borliqni aks ettirmaydi, balki uni inson ongida qaytadan "quradi". Masalan, "hayot — bu yo‘l" metaforasini olaylik. Biz bu so‘zni ishlatganda ongimizda "yo‘lovchi", "manzil", "to‘siqlar" kabi kognitiv freymlarni faollashtiramiz. Bu esa inson til orqali dunyoni o‘ziga moslashtirib idrok etishidan dalolat beradi. Ikkinchidan, olamning lisoniy manzarasi har bir millat uchun o‘ziga xos "ko‘zoynak" vazifasini o‘taydi. Tadqiqotim davomida amin bo‘ldimki, o‘zbek tilidagi "andisha", "uval-savob", "yuz xotir" kabi tushunchalarni boshqa tillarga aynan tarjima qilib bo‘lmasligi — bu kognitiv farqlarning natijasidir. Bu tillar o‘rtasidagi to‘siq emas, balki madaniy boylikdir. Uchinchidan, kognitiv lingvistika kelajak texnologiyalari bilan uzviy bog‘liq. Sun’iy intellektning inson nutqini tushunishi uchun unga faqat lug‘at emas, balki insoniy kognitiv modellar (bilimlar tizimi) kerak. Shu ma’noda, ushbu sohani o‘rganish nafaqat nazariy, balki raqamli dunyoda o‘zbek tili nufuzini oshirish uchun ham o‘ta zarurdir. Mening yakuniy fikrim: Til — bu shunchaki qoidalar yig‘indisi emas, u inson ruhining va tafakkurining jonli aksidir. Kognitiv lingvistika esa ushbu aksni o‘rganuvchi eng mukammal "mikroskop"dir. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Me’yoriy-huquqiy hujjatlar va Prezident asarlari 1.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2023. 2.Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021. – 464 b. 3.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 21-oktabrdagi “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-son Farmoni. II. Asosiy adabiyotlar (O‘zbek olimlari) 4.Safarov Sh. Kognitiv tilshunoslik. – Jizzax: Sangzor, 2006. – 92 b. 5.Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab... // O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2012. – № 3. – B. 3-16. 6.Ashurova D.U., Galieva M.R. Kognitivnaya lingvistika (ingliz tilida). – Toshkent: Vneshinvestprom, 2019. – 160 b. 7.Shaxobiddinova Sh. O‘zbek tili kognitiv aspektda. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2018. 8.Hakimov M. O‘zbek ilmiy matnining kognitiv-pragmatik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2004. 9.Yunusova G. Kognitiv tilshunoslik asoslari. – Farg‘ona, 2021. 10.Ismoilov A. Til va olam manzarasi: nazariya va amaliyot. – Samarqand, 2019. III. Xorijiy mualliflar (Klassik manbalar) 11.Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – 276 p. 12.Langacker R.W. Foundations of Cognitive Grammar. – Stanford: Stanford University Press, 1987. 13.Fauconnier G. Mental Spaces. – New York: Cambridge University Press, 1994. 14.Croft W., Cruse D.A. Cognitive Linguistics. – Cambridge University Press, 2004. 15.Boldirev N.N. Kognitivnaya lingvistika: Kurs leksiy po angliyskoy filologii. – Tambov, 2001. 16.Kubryakova E.S. Kratkiy slovar kognitivnix terminov. – Moskva: MGU, 1996. – 245 s. 17.Maslova V.A. Kognitivnaya lingvistika. – Minsk: TetraSistems, 2004. – 256 s. 18.Popova Z.D., Sternin I.A. Kognitivnaya lingvistika. – Moskva: AST: Vostok- Zapad, 2007. – 314 s. 35 IV. Lug‘atlar va qo‘shimcha manbalar 19.O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildli. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006-2008. 20.Step anov Yu.S. Konstanti: Slovar russkoy kulturi. – Moskva: Akademicheskiy proekt, 2004. 21.Arutyunova N.D. Yazik i mir cheloveka. – Moskva: Yaziki russkoy kulturi, 1999. V. Elektron resurslar 22.International Cognitive Linguistics Association (ICLA) rasmiy sayti: www.cognitivelinguistics.org 23.ZiyoNET axborot-ta’lim portali: www.ziyonet.uz 24.Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi elektron bazasi: www.natlib.uz 25.Google Scholar ilmiy maqolalar bazasi: scholar.google.com (Kognitiv lingvistika bo‘limi). 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB KOGNITIV LINGVISTIKANING NAZARIY ASOSLARI

Kognitiv lingvistikaning fan sifatida shakllanishi va rivojlanish bosqichlari

1.2. Til va tafakkur munosabatining kognitiv talqini

1.3. Kognitiv lingvistikaning asosiy tushunchalari va kategoriyalari

II BOB OLAMNING LISONIY MANZARASI VA KONSEPTUALIZATSIYA JARAYONI

2.1. "Konsept" tushunchasi kognitiv lingvistikaning markaziy birligi sifatida.22

2.2. Olamning lisoniy va kognitiv manzarasi: o‘xshashlik va farqlar

2.3. Metafora va metonimiya kognitiv mexanizm sifatida

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить