Kompyuter grafikasi turlari va zamonaviy grafik formatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	703.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Informatika va AT

Sotuvchi

Norboyev Ulugbek

Ro'yxatga olish sanasi 31 Yanvar 2024

6 Sotish

Kompyuter grafikasi turlari va zamonaviy grafik formatlar

Sotib olish

KIRISH
Yurtimizda ham dasturlashga bo`lgan talab va e`tibor oshib bormoqda.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyevning 2020-yil 24-
yanvardagi Oliy majlisga qilgan murojaatnomasida ta`kidlangan, Soha uchun
yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash maqsadida xorijiy hamkorlarimiz bilan
birgalikda “Bir million dasturchi” loyihasini amalga oshirilishi dasturlashga
bo`lgan e`tibordan darak beradi.
Bu loyihadan ko`zlangan maqsad kelgusida jamiyatimizning qurilish,
energetika, qishloq va suv xo`jaligi, transport, geologiya, kadastr, sog`liqni
saqlash, ta`lim, arxiv sohalarini raqamlashtirishdan iborat.
Hozirda kompyuter grafikasi ilmiy xodimlar uchungina emas, balki rassomlar,
loyihachilar, dizayn va reklama bilan shug`ullanadigan mutaxassislar, web sayt
yaratuvchilar, o`qitish jarayoni va boshqa sohalarda keng qo`llanilmoqda. Shuning
uchun kompyuter grafikasi sohasida yetuk kadrlarni tayyorlash, yosh
kitobxonlarga kompyuter grafikasiga doir adabiyotlarni yetkazish oldimizda turgan
vazifalardan biri hisoblanadi.
Kompyuter grafikasi tushunchasi hozirgi keng qamrovli sohalarni o`zida
birlashtirgan bo`lib, bunda oddiy grafik chizishdan toki real borliqdagi turli
tasvirlarni hosil qilish, ularga ko`rinish berish, dastur vositasi yordamida tasvirga
doir yangi loyihalarni yaratishga mo`ljallangan. Bu esa multimedia muhitida
ishlash imkoniyatini yaratadi.
Kompyuter grafikasi jamiyatning barcha sohalarida keng qo`llaniladigan
dastur ta’minoti bo`lib, u mavjud va yangi yaratilayotgan dasturlarga asoslanadi.
Kompyuter grafikasi jarayonlarni uch o`lchovli fazoda qanday kechishini aniq
tasvirlash imkoniyatini yaratdi. Shu boisdan hozirda mavjud amaliy dastur
paketlari orqali ko`rilayotgan masalaning asosiy qiymatlarini kiritgan holda uning
natijasini grafik shaklda olishimiz mumkin.
2

I BOB. KOMPYUTER GRAFIKASI TUSHUNCHASI VA TURLARI.
1.1 § Kompyuter grafikasi turlari.
Kompyuter grafikasi – bu model va tasvirlarni kompyuter yordamida hosil
qilish, saqlash va qayta ishlash to’g’risidagi fandir.
Kompyuter grafikasi deganda odatda grafik ma’lumotlarni kompyuter
vositasida tayyorlash, qayta ishlash (qurish), saqlash va namoyish etish
jarayonlarini avtomatlashtirish tushunilsa, grafik ma’lumot deganda ob’ekt
modellari va tasvirlari tushuniladi.
Kompyuter grafikasi jahonda yangi fundamental fan hisoblanib, o’tgan
asrning 90-chi yillarida paydo bo’ldi hamda fan va ishlab chikarishning barcha
sohasida kadrlar tayyorlab berishda uziga xos mustaqil ahamiyat kasb etdi. Maxsus
dasturlar yordamida xuddi bir varoq oq qog’ozga qalam yoki ruchka bilan har xil
rasmlarni solish singari kompyuter ekranida sichqoncha yordamida rasm chizish,
ya’ni tasvir yaratish, tuzatish va ularni harakatlantirish imkonini yaratdi. Bu
dasturlar rasm solish programmalari yoki grafik redaktorlar bo’lib, ular yordamida
rasmning elementlari boshqarib boriladi. Kompyuter grafikasining juda tez
rivojlanib borishi va uning texnikaviy va dasturiy vositalarining yangilanib turishi
ushbu kursni hamisha takomillashtirishga, bu sohadagi yangi yo’nalishlarni tinmay
o’rganib borishni taqozo etadi. So’nggi yillarda bu sohada juda katta uzgarishlar
(siljishlar) yuz berdi, ya’ni 16 mln.dan ortiq rang va rang turlarini uzida aks ettira
oladigan displeylar, grafik axborotlarni kirituvchi moslama – skanerlar, dasturiy
vositalar sohasida esa haqiqiy kompyuter dunyosini kashf qila oladigan amaliy
dasturlar vujudga keldi.
Kompyuter grafikasining uch turi mavjud bo’lib, bular: rastrli , fraktal va
vektorli grafikadir.
Rastrli grafika. Rastr tasvirlar to’g’ri burchakli matritsa shaklida namoyon
bo’lib, har bir yacheykasi rangli nuqtadan iborat.
Rastr grafikasining asosi piksel’ (nuqta) hisoblanib, u rang bilan ifodalanadi.
Tasvir nuqtalar to’plami sifatida akslanib ular qanchalik ko’p bo’lsa
ko’rinish shunchalik tiniq va sifatli, fayl esa ko’p joy egallaydi. Ya’ni, aynan bitta
3

tasvirning o’zi yuqori yoki past sifatli bo’lishi, o’lchov birligiga qarab nuqtalar
ko’p yoki kam (odatda bir dyuymga nisbatan nuqtalar soni – dpi yoki piksellar soni
– ppi bilan belgilanadi) bo’lishi mumkin.
Rastr – bu nuqtalarning tartibli joylashuvidir.
1.1-rasmda elementlari to’g’ri to’rtburchakdan iborat bo’lgan rastr
tasvirlangan. Bunday rastrlar to’g’ri burchakli rastrlar deyiladi. Asosan shu turdagi
rastrlar ko’p uchraydi.
Shuningdek, boshqa geometrik shakllardagi rastrlar ham qo’llanilishi
mumkin. Masalan: uchburchak, oltiburchak (1.2- rasm). Faqat ular quydagi
talablarga javob berishi lozim:
− hamma geometrik shakllar bir xil bo’lishi kerak;
− geometrik shakllar tekislik yuzasini ochiq joy qoldirmasdan va birbirini
to’smasdan to’liq qoplashi lozim.
4

Rastrli tasvirlar har bir katagi ranglangan katakli qog’ozni eslatadi. Piksel
(inglizcha pixel – pic ture el ement) – rastrli tavirlarning asosiy elementi hisoblanib,
tasvir aynan shu elementlardan tashkil topadi.
Rastrli grafikani tahrirlaganda biz piksellarni tahrirlaymiz, ya’ni ularning
rangini o’zgartiramiz. Rastrli grafika asosan sifat sig’imi (razreshenie)ga bog’liq,
chunki tasvirni ifodalovchi ma’lumot ma’lum bir o’lchamdagi to’rga bog’langan
bo’ladi. Rastrli tasvir tahrirlanganda uning sifati o’zgarishi (odatda pasayishi),
ya’ni tasvirni o’zini mas, balki u joylashgan to’rning o’lchamlari o’zgartirilib
tasvirning aniqlik, tiniqlik darajasi o’zgartiriladi va fayl egallagan hajmi
kamaytiriladi. Rastrli grafikani tasvirning sifat sig’imiga nisbatan past bo’lgan
qurilma (printer)da chop ettirish rasm sifatini pasaytishiga olib keladi. Demak
rastrli grafikani chop etish qurilmasining sifat sig’imi tasvir sifat sig’imiga
nisbatan yuqori bo’lishi tavsiya etiladi.
Fraktal grafikasi. Fraktal grafikasi asosan matematik amallar asosida grafik
kompozitsiya tuzishda qo’llaniladi. Bugungi kunda videoroliklar, kliplar,
videoo’yinlar yaratishda fraktal grafikasining o’rni beqiyosdir. Fantastik janrdagi
kinofil’mlarda yoki kompyuter o’yinlarida atrof muhitning murakkab
kompozitsiyalari (o’rmonlar, tog’lar, shahar qiyofasi va h.) yaratishda fraktal
grafikasidan keng foydalaniladi.
Fraktal grafikasining qo’llanish printsipi proektiv geometriyaning
qonuniyatlariga asoslangan bo’lib, oddiy geometrik elementni o’ziga o’xshash
akslantirishdan iborat. Aytaylik qish sovug’ida deraza oynasidagi naqshlar yoki
kristal panjaralarning hosil bo’lishi insonni ajablantiradi. Bunday hodisa va
jarayonlrni kompyuterda modellashtirish, ularning formula asosida qonuniyatlarini
topish bir qarashda matematik echimga ega emasday ko’rinadi, lekin echimi
oddiydan murakkablikka printsipi asosida yaratiladi. YUqorida keltirilgan
misollarda agar diqqat bilan e’tibor qaratsangiz oddiy bir element, aytaylik bir
dona qor parchasi xuddi shunga o’xshash (katta yoki kichik, holati, rangi
o’zgargan) boshqa bir element bilan takrorlanadi. Bunday o’xshash to’plamlar
fraktal to’plamlar deb nomlanadi.
5

$Fraktallar bizga oddiy geometriyadan ma’lum bo’lgan figuralarga o’xshamaydi va ma’lum bir algoritmlar asosida quriladi. Fraktal grafikasida asosiy ob’ekt bu geometrik figura emas, balki matematik formuladir. Formuladagi koeffitsientlarni o’zgartirish asosida mutlaqo boshqa bir kompozitsiyalarni yaratish mumkin bo’ladi. Umuman oddiy qilib aytganda fraktallar – bu dastlabki figuraga nisbattan ko’p marta qo’llanilgan ma’lum bir almashtirish va o’zgartirishlar demakdir. Dastlabki fraktal geometriyasi g’oyalari XIX asrlarda vujudga kelgan. Kantor oddiy rekursiv (qaytariladigan) funktsiya orqali chiziqni chiziqlar to’plamiga olib keldi, keyinchalik esa Benua Mandel’brot fraktal geometriyasiga asos soldi va fraktal iborasini kiritdi. Fraktal – lat. fractal bo’lingan (qismlarga ajratilgan) ma’nosini bildiradi. Fraktalning yana bir izoh-tushunchalaridan biri bu – qismlardan iborat va har bir qismi yana bo’linadigan geometrik figuradir. Har bir bo’linadigan figura yaxlit figuraning kichraygan yoki o’xshash nusxasidir. Fraktallarning asosiy xususiyati bo’ o’ziga o’xshashlikdir. Oddiy figurani doimo kichraytirish va unga o’xshatish asosida fraktallar tuzish mumkin. Misol uchun: Oddiy kesma teng uchga bo’linadi (1.3-a rasm). O’rtadagi qismga teng bo’lgan yangi bir kesma bo’lagi qo’shiladi va to’rt bo’lakdan iborat siniq chiziq hosil qilinadi ( 1.3-b rasm). Keyingi etapda to’rtta kesmaning har biri yana uchga bo’linadi va o’rta qismiga teng yangi bo’laklar qo’shiladi (1.3-c rasm). Bu holat yana takrorlanganda bejirim bir naqsh kompozitsiyasi kelib chiqadi (1.3-d rasm). Agarda har bir etapda bo’laklarni kichraytirish bilan birga ularni yo’nalishini ham o’zgartirilsa yanada boshqaroq kompozitsiya kelib chiqadi. 6$

1.3-rasm. Fraktal grafika tuzilishi.
Fraktal grafika asosida yaratilgan kompozitsiyalar 1.4-rasmda keltirilgan.
7

Vektorli grafika. Vektor grafikasida tasvir vektor deb nomlanuvchi
chiziqlar asosida qurilib, ularga turli parametrlar – rang, chiziq qalinligi va
joylashuvi (vaziyati) xususiyatlari beriladi.
Vektor grafikasida primitivlar deb nomlanuvchi ob’ektlar bilan ishlanadi.
Primitivlarga ikki va uch o’lchamli oddiy geometrik figuralar kiradi. Ikki o’lchamli
geometrik figuralarga – nuqta, to’g’ri chiziq, egri chiziq, aylana, ko’pburchak kabi
tekis shakllar kirsa, uch o’lchamli geometrik figuralarga – kub, prizma, piramida,
sfera, konus, tsilindr kabi jismlar kiradi. Ushbu oddiy geometrik figuralar asosida
murakkab bo’lgan geometrik figuralar – ob’ektlar yaratiladi.
Vektorli grafika odatda ob’ektga qaratilgan grafika yoki chizma grafikasi
deb ham nomlanadi.
1.2 § Kompyuter grafikasi turlarining afzallik va kamchiliklari.
Fraktal grafika, matematik modellarda ifodalangan geometrik shakllar
birlashmasini tasvirlashda qo’llaniladigan bir texnologiyadir. Bu grafikalar,
matematik funksiyonlar va iteratsiyalar yordamida yaratiladi. Fraktal shakllar,
ko’pgina rivojlangan vaqt davrida kompyuter grafikasida keng qo’llaniladi.
Fraktal grafika matematikning fraktal geometriyasi prinsiplari asosida
yaratilgan shakllar va tasvirlardan iboratdir. Ular odatda soddalikka ega bo’lmagan
aniq va qiziqarli tasvirlarga ega. Fraktallar, ko’pgina to’g’ri chizilgan shakllardan
farqli ravishda, ko’pgina o’zlarini takrorlash va tushunarsiz ko’rinishda kichik
elementlarga bo’linadi.
Fraktal grafikaning afzalliklari. Fraktal grafika yordamida yaratilgan
tasvirlar kopgina ozlarini takrorlash va aniq shakllardan iborat bolishi oziga
xosliklariga ega. Fraktal grafikalarini yaratishda ishlatilgan dasturlar va
algoritmlar, murakkab matematik hisob-kitoblari va uzluksiz iteratsiyalar talab
etishi mumkin.
 Original va bejirib, fantastik tasvirlarni hosil qilish mumkinligi;
 Real hodisa va jarayonlarni (ilmiy grafikaviy) modellashtirishda qo llashʻ
mumkinligi.
8

Fraktal grafikaning kamchiliklari. Sanoatni tushunish: Fraktal grafikalarini
yaratish, tushunish va aniqlash uchun bir qancha tajribaga ega bolish kerak bolishi
mumkin. Murakkab matematik algoritmlari va grafik texnologiyalari
tushunchalariga ega bolish talab etiladi. Fraktal grafikani yaratish va hisoblashning
murakkabligi, kompyuter va grafik karta ishini oshirib, haroratning yuqori
bolishiga olib kelishi mumkin.
 Dasturlash tilining murakkabligi. Turli dasturlash tillari (C, Delphi, Pascal
va h.) ni bilish talab etiladi;
 Natijani oldindan baholashning qiyinligi.
Qo llanish sohasi:ʻ
 Ko ngilochar dastur va video o yinlar yaratishda (oddiy va murakkab
ʻ ʻ
teksturalar, turli landshaft va fonlarni yaratishda);
 Kino va video industriyada (noananaviy hodisa va jarayonlarni hosil
qilishda, fantastik syujetlar yaratishda).
Vektorli grafika ko p qirrali va kengaytiriladigan kompyuter grafikasi
ʻ
yondashuvidir. Vektorli grafika pikselga asoslangan rastr grafika o rniga
ʻ
matematik tenglamalar va geometrik shakllardan foydalanadi. Ushbu maqolada
vektor grafikasi, ularning texnologiyalari, ularni qanday yaratish va boshqarish va
o rganish uchun ulardan qanday foydalanish haqida gap boradi.
ʻ
Vektor grafikasida tasvir vektor deb nomlanuvchi chiziqlar asosida qurilib,
ularga turli parametrlar – rang, chiziq qalinligi va joylashuvi (vaziyati)
xususiyatlari beriladi. Vektor grafikasida primitivlar deb nomlanuvchi ob’ektlar
bilan ishlanadi. Primitivlarga ikki va uch o lchamli oddiy geometrik figuralar
ʻ
kiradi. Ikki o lchamli geometrik figuralarga – nuqta, to g‘ri chiziq, egri chiziq,
ʻ ʻ
aylana, ko pburchak kabi tekis shakllar kirsa, uch o lchamli geometrik figuralarga
ʻ ʻ
– kub, prizma, piramida, sfera, konus, tsilindr kabi jismlar kiradi. Ushbu oddiy
geometrik figuralar asosida murakkab bo lgan geometrik figuralar – ob’ektlar
ʻ
yaratiladi.
Vektor grafikasi aniq va tiniq tasvirlar yaratishga imkon beradi. Tasvirlar
masshtablashtirilganda ularning sifati saqlanib qoladi. SHuning uchun ham undan
9

dizayn, poligrafiya, reklama va animatsiyada keng foydalaniladi. Vektorli grafika
rastrli grafikadan farqli o laroq, aniqlik chegarasiga ega emas. Ular har qandayʻ
o lchamdagi tasvir sifatini saqlaydi. Bir qator buyruqlar yoki matematik bayonotlar
ʻ
ularni yaratadi. Grafik rassomlar o z ishlarini vektor deklaratsiyasi sifatida saqlab
ʻ
qolishadi. Eng keng tarqalgan vektor grafik formati “.SVG” hisoblanadi. Analitik
yoki koordinata geometriyasi vektorlardan boshqa matematik foydalanish emas,
balki ularni asoslaydi.
Vektorli grafikaning afzalliklari. Kompyuter grafikasida vektor grafikasining
bir qancha afzalliklari bor, ular quyidagicha korinishda boladi. Vektorli
grafikaning asosiy afzalligi - bu har qanday o lchamda aniq va tartibli ko rinadi,
ʻ ʻ
chunki ular matematik vektor aloqalari yoki chiziqlar va egri chiziqlarni tashkil
etuvchi nuqtalar orasidagi korrelyatsiyaga asoslangan. Vektorli grafikalar faqat
kichik sonli nuqtalarni va ular orasidagi matematik munosabatlarni saqlaydi,
shuning uchun u asosan kichik fayl hajmiga ega.
Vektorli fayllarni har xil turdagi platformalar va ilovalarga o tkazish va
ʻ
yuklash juda oddiy, chunki ularning fayl o lchamlari kichraytirilgan. Vektor
ʻ
grafikasida bir grafikning ayrim elementlarini boshqasiga ko paytirish va talabga
ʻ
muvofiq vektor tasvirlarining klonlarini yaratish juda oddiy. Vektorli grafikalar
aniq ko rinish va tuyg uni taminlaydi, chunki ular vaziyatga qarab kattalashishi
ʻ ʻ
yoki kichrayishi mumkin:
 Vektor grafikasi printerning barcha sifat sig‘imidan foydalanib, tasvir
masshtabi o zgartirilganda ham uning sifatini saqlab qoladi;
ʻ
 Vektor grafikasi alohida ob’ektlarni tahrirlash imkonini beradi va tasvirlar
oson tahrirlanadi;
 Vektorli grafika agar tasvirda rastrli ob’ektlar qo llanmagan bo lsa xotirada
ʻ ʻ
kam joy egallaydi.
Vektorli grafikaning kamchiliklari. Vektor fayllari murakkab tasvirlarni
boshqarish uchun juda cheklangan qobiliyatga ega. Misol keltiraylik, rastr fayllari
tasvirga kelganda vektor fayllardan ko ra ranglarni aralashtirish va soyalash
ʻ
qobiliyatiga ega. Asosan veb-brauzerlar rastrli tasvirlarni vektor grafikasiga
10

qaraganda tez-tez qo llab-quvvatlaydi. Talabga ko ra, ilovalar boshqa narsalarʻ ʻ
qatori renderlash va yaratish vositalari o rtasidagi muvofiqlik masalalariga
ʻ
asoslangan vektorli rasmlardan foydalanishda farq qilishi mumkin:
 Vektorli tasvirlar sun’iy ko rinadi;
ʻ
 Rastr grafikasiga nisbatan ranglar kam tusga ega.
Qo llanish sohasi:
ʻ
 Kompyuterda loyihalash tizimlarida;
 Elektron va poligrafik nashriyotlarda, Web dizaynda;
 Kompyuter dizayni va reklamada.
Rastr grafika . Kompyuter tasvirlari bitmap yoki “Raster grafika” deb tashkil
topgan Rastr grafiklari internetdagi va kompyuterimizdagi tasvirlarning aksariyat
qismini tashkil qiladi. Ular kompyuterlarda vektor grafikasida ishlatiladigan ikkita
asosiy rasm turlaridan biridir.
Rastrli grafik fayl hajmi bir qancha omillarga bogliq. Birinchisi, rastrli
grafikning olchamlari yoki tasvirning piksellardagi olchamidir. Kompyuter
grafikasida piksel degan atama mavjud. Kompyuter grafikasida rasmdagi
katakchalar piksel, nuqta (point) yoki tasvir elementi deb ataladi. Piksellar ekranda
korsatilgan tasvirdagi eng kichik manzilli birliklardir. Kompyuter displeylarida biz
korgan deyarli hamma narsa rastrli grafikadan iborat. Telefoningiz bilan olingan
selfi ham rastr tasviriga misol bo la oladi. Rasm yaratish uchun bitmap yoki
ʻ
piksellar toplamidan foydalaniladi. Kompyuter grafikasidagi bitmap - bu domen va
bitlar ortasidagi xaritalash yoki faqat bitta yoki nol qiymatga ega bolishi mumkin
bolgan qiymatlar. Uning boshqa nomlari ham bor, masalan, bit massivi yoki
bitmap indeksi. Kengroq qilib aytganda, “pixmap” - bu har bir pikselda ikkitadan
ortiq rang yoki piksel uchun bir bitdan ortiq saqlangan piksellar xaritasi. Buning
uchun ham bitmap keng qollaniladi. “Bitmap” iborasi muayyan vaziyatlarda piksel
boshiga bir bitga ishora qiladi, pixmap esa piksel boshiga bir necha bitli tasvirlar
uchun ishlatiladi.
Rastr grafikasining afzalliklari. Rastrli grafikaning ayrim afzalliklari
quyidagilardan iborat: ulardan foydalanish oson; ular rangning nozik
11

gradatsiyalarini ta'minlaydi; va ularni Photoshop va Microsoft Paint kabi umumiy
dasturlar yordamida tahrirlash oson. Rastrli grafikalar fotosuratga oxshash
tasvirlarni yaratish uchun foydalidir. Internetda foydalaniladi: Bu Internetda
korgan koplab tasvirlarni yaratish uchun ishlatiladigan jarayon. Ozgartirish oson,
ushbu fotosuratlarni ozgartirish uchun kompyuterdan foydalanish mumkin. Kop
ranglar, Rastrli grafikalar uchun silliq ranglarning katta diapazoni mavjud. Veb-
tasvirlar uchun foydalidir, Veb-saytlar, ijtimoiy media va boshqa onlayn
platformalarda korayotgan tasvirlar kopincha rastr grafikasi yordamida yaratiladi.
Ular tez yuklanadi va ekranlarda yaxshi ko’rinadi.
– Rastr grafikasi real obrazlarni effektiv namoish eta oladi. Sifatli rastr
tasvirlari foto surat darajasidagi yuqori aniqlikda real va haqqoniy aks ettirilishi
mumkin.
– Rastr tasvirlar chiqarish qurilmalari – asosan lazer printerlarida juda yaxshi
chop etiladi. Ya’ni rastr grafikasining sifati chop etishda o zgarmaydi.ʻ
Rastr grafikaning kamchiliklari. Rastrli tasvirlar kattalashganda loyqa
bo ladi : Rastrli tasvirlarning eng katta zarari shundaki, ular kattalashganda [donli
ʻ
yoki qirrali] bo lib qoladi. Asosan, bu chekli kvadrat va siz uni
ʻ
kattalashtirganingizda, bu kvadratni ko rishni boshlaysiz. Rastr tasvirlari saqlash
ʻ
qurilmalari (qattiq disk, SD-DVD, fleshka va h.) da ko p joy egallaydi. Rastr
ʻ
tasvirlarni tahrirlashda kompyuterning xotira resurslari :
– xususan tezkor xotirada ko proq joy talab etiladi;
ʻ
– Rastr tasvirlarni tahrirlash mehnat talab va mashaqqatli;
– Rastr tasvir masshtablashtirilganda tasvir sifati o zgaradi.
ʻ
Qo llanish sohasi.
ʻ Rastrli tasvirlar ko pincha raqamli fotosuratlar uchun ʻ
ishlatiladi, lekin ular illyustratsiyalar, logotiplar va boshqa har qanday turdagi
tasvirlar uchun ham ishlatilishi mumkin. Rastr tasvirlari piksellardan iborat bo lib,
ʻ
ular rangning mayda nuqtalaridir:
– Elektron va poligrafik nashriyotlar, Web dizaynda;
– Foto tasvirlarni tahrirlash va restavratsiya qilishda;
– Badiiy grafika va skaner bilan ishlashda.
12

1.3 § Rastrli va vektorli grafika bilan ishlovchi dasturlar.
Rastrli grafikada tasvirlar saqlash formatlari. Kompyuter tasvirlari odatda
Internetda keng qollaniladigan GIF, JPEG va PNG kabi rastr grafik formatlarida
saqlanadi. Ikki olchovli tekislikning har birida bitta qiymatga ega bolgan
katakchalarga bolinishi rastr malumotlar formatining asosi hisoblanadi.
Malumotlar faylga saqlanishidan oldin ikki olchovli massiv ketma-
ketlashtirilgan bolishi kerak. Asosiy satr formatida birinchi (kopincha yuqori) qator
boylab joylashgan kataklardan boshlab chapdan ongga, songra ikkinchi qator
boylab katakchalar royxati va hokazo. PaintShop Pro, Corel Painter, Adobe
Photoshop, Paint.NET, Microsoft Paint va GIMP kabi rastrga asoslangan tasvir
muharrirlari Xfig, CorelDRAW, Adobe Illustrator yoki Inkscape kabi vektorga
asoslangan tasvir muharrirlaridan farqli ravishda piksellarni tahrirlash atrofida
ishlaydi. , ular chiziqlar va shakllarni (vektorlarni) tahrirlash atrofida aylanadi.
Rastr tasvirlar to g ri burchakli matritsa shaklida namoyon bo lib, har birʻ ʻ ʻ
yacheykasi rangli nuqtadan iborat. Rastr grafikasining asosi piksel’ (nuqta)
hisoblanib, u rang bilan ifodalanadi. Tasvir nuqtalar to plami sifatida akslanib ular
ʻ
qanchalik ko p bo lsa, ko rinish shunchalik tiniq va sifatli, fayl esa ko p joy
ʻ ʻ ʻ ʻ
egallaydi. Ya’ni, aynan bitta tasvirning o zi yuqori yoki past sifatli bo lishi,
ʻ ʻ
o lchov birligiga qarab nuqtalar ko p yoki kam (odatda bir dyuymga nisbatan
ʻ ʻ
nuqtalar soni – dpi yoki piksellar soni – ppi bilan belgilanadi) bo lishi mumkin.
ʻ
Rastr – bu nuqtalarning tartibli joylashuvidir. Rastrli grafikaning keng tarqalgan
formatlari: *.tif, *.gif, *.jpg, *.png, *.bmp, *.pcx va b.
Rastr grafikasining afzalliklari . Rastrli grafikaning ayrim afzalliklari
quyidagilardan iborat: ulardan foydalanish oson; ular rangning nozik
gradatsiyalarini ta'minlaydi; va ularni Photoshop va Microsoft Paint kabi umumiy
dasturlar yordamida tahrirlash oson. Rastrli grafikalar fotosuratga oxshash
tasvirlarni yaratish uchun foydalidir. Internetda foydalaniladi: Bu Internetda
korgan koplab tasvirlarni yaratish uchun ishlatiladigan jarayon. Ozgartirish oson,
ushbu fotosuratlarni ozgartirish uchun kompyuterdan foydalanish mumkin. Kop
ranglar, Rastrli grafikalar uchun silliq ranglarning katta diapazoni mavjud. Veb-
13

tasvirlar uchun foydalidir, Veb-saytlar, ijtimoiy media va boshqa onlayn
platformalarda korayotgan tasvirlar kopincha rastr grafikasi yordamida yaratiladi.
Ular tez yuklanadi va ekranlarda yaxshi korinadi. – Rastr grafikasi real
obrazlarni effektiv namoish eta oladi. Sifatli rastr tasvirlari foto surat darajasidagi
yuqori aniqlikda real va haqqoniy aks ettirilishi mumkin. – Rastr tasvirlar chiqarish
qurilmalari – asosan lazer printerlarida juda yaxshi chop etiladi. Ya’ni rastr
grafikasining sifati chop etishda o zgarmaydi.ʻ
Rastr grafikaning kamchiliklari . Rastrli tasvirlar kattalashganda loyqa
bo ladi : Rastrli tasvirlarning eng katta zarari shundaki, ular kattalashganda [donli
ʻ
yoki qirrali] bo lib qoladi. Asosan, bu chekli kvadrat va siz uni
ʻ
kattalashtirganingizda, bu kvadratni ko rishni boshlaysiz. Rastr tasvirlari saqlash
ʻ
qurilmalari (qattiq disk, SD-DVD, fleshka va h.) da ko p joy egallaydi. Rastr
ʻ
tasvirlarni tahrirlashda kompyuterning xotira resurslari
– xususan tezkor xotirada ko proq joy talab etiladi;
ʻ
– rastr tasvirlarni tahrirlash mehnat talab va mashaqqatli;
– rastr tasvir masshtablashtirilganda tasvir sifati o zgaradi.
ʻ
Adobe Photoshop — Adobe Inc. firmasi tomonidan ishlab chiqilgan va
tarqatilyotgan ko pfunksiyali
ʻ grafik redaktor. Asosan rastrli tasvirlar bilan
ishlashga mo ljallangan, biroq bir nechta
ʻ vektorli vositalariga ega. Dastur Adobe
firmasi mahsuloti sifatida mashhur va rastrli tasvirlarni tahrirlashda dunyoda eng
oldi brendi hisoblanadi. Hozirda Photoshop macOS, Windows platformalariga,
iOS, Windows Phone va Android mobil tizimlariga moslashtirilgan.
Yana Windows 8 va Windows 8.1 uchun Photoshop Express versiyasi ham
mavjud. Adobe Photoshop tasvirlarni tahrirlashdagi proffesional redaktor
hisoblanadi.
Adobe Photoshop dasturining ishlab chiqilgan sanasi birorta kalendarda qayd
etilmagan. Biz ishlatadigan Adobe Photoshop dasturining 2005-yilda bir yilligi
nishonlandi. Bundan 17 yil oldin, fevral oyida, “Adobe“ kompaniyasi, Rassomlar,
fotograflar, dizaynerlar orasida hozirgacha mashhur bo lgan “Photoshop
ʻ — 1.0“
muallifini e lon qildi. Photoshop dasturi bugungi kunda, „kompyuter grafikasi“
ʼ
14

sohasi bo yicha eng oldingi o rinda turibdi va mustaqil dastur bo lib ajraldi. Bizʻ ʻ ʻ
foydalanayotgan Adobe Photoshop dasturining boshlanishi ancha ilgari bo lgan.
ʻ
Hozir 41 ta muallifi e lon qilingan dasturni aslida aka-uka Jon Noll va Tomas
ʼ
Nollar boshlab bergan. Ularning otasi fotograf bo lib, ular yerto lada joylashgan
ʻ ʻ
fotolabaratoriyada otasiga yordam berar edilar. Tomas nur va rang kontrastini
o rgandi. Jonn esa eski “Apple“ da ishlashga qiziqardi. 1984-yilda Aka-uka
ʻ
Nollarga otasi dastlabki Macintosh olib berdi. Uning imkoniyatlarining ko pligi
ʻ
shu dasturni tuzishga sabab bo ldi.
ʻ
Adobe Photoshop dasturi 20 dan ortiq formatdagi fayllar bilan ishlash
imkoniga ega. Ular: PSD, PSB, PostScript, EPS, DCS, EPS TIFF, BMP, GIF,
JPEG, TIFF, PICT, PNG, PDF, ICO, IFF, PCX, RAW, TGA, Scitex CT, Filmstrip,
FlashPix, JPEG2000 va boshqalar. Eng ko p qo llaniladigan
ʻ ʻ
formatlar: BMP (Windows Bit map — Windows ning vit xaritasi) — Windows
muhitida ishlovchi kompyuterlarda ekran osti tasvirlarini qo llovchi
ʻ
dastur Microsoft Paintda keng qo llaniladi.
ʻ JPEG, JPG (Joint Phonographic
Experts Group) — hozirgi kunda eng ko p qo llaniladigan formatlardan biri bo lib,
ʻ ʻ ʻ
uning asosiy afzaliklaridan biri maxsus dastur yordamida fayl hajmini yetarlicha
siqish imkonining mavjudligidir. Ammo faylni siqib, hajmini kichraytirish
jarayonida tasvir sifatida o zgarish bo ladi. Fayl kuchli siqilganda tasvir sifati
ʻ ʻ
yomonlashishi mumkin. Ushbu formatdagi fayllar kompyuter xotirasida ko p joy
ʻ
egallamaydi va hajm jihatidan kichikligi bois mazkur formatdagi tasvirlar bilan
ishlash ancha oson. TIFF (Tagger Image File Format) — bu formatdagi fayllar
ham keng qo llanadi. Lekin
ʻ Tiff formatidagi fayllar kompyuter xotirasida ko p ʻ
joyni egallaydi. Adobe Photoshop dasturida ushbu formatdagi tasvirlar bilan
ishlashda dasturining ishlash tezligi sezilari ravishda kamayishi
mumkin. RGB (red, Green, Blue — qizil, ko k, yashil) moduli tasvirni ekranda
ʻ
tahrir qilish nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda juda qulay va u 24 razryadli
ranglar platasi yordamida deyarli barcha 16 million ranglarni monitorlarda aks
ettiriladi. RGB ranglar majmuasi bilan ishlagan barcha tasvirlarni xohlagan
formatda diskka yozish mumkin. RGB ranglar majmuasidagi ayrim ranglar
15

umuman tabiatda uchramaydi. CMYK — tabiatda mavjud bo lgan ranglarʻ
majmuasi, quyosh nurlari inson ko zlari ajrata oladigan barcha ranglarni o ziga
ʻ ʻ
mujassamlashtirgan. Quyosh nurlari biror — bir jismga tushganda uning ta siri
ʼ
ostida inson ko zlari jism shakli va rangini idrok etadi. Misol uchun, binolarning
ʻ
o t o chirish burchaklariga osib qo yilgan o t o chirgichlar to q ko k va zangori
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ranglar bilan bo yalishiga qaramay, bizning ko zimizga to q qizil rangda ko rinadi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Ranglarni bir biriga qo shilishi natijasida boshqa ranglar hosil qilinadi: S
ʻ —
xavorang, M — binafsharang, Y — sariq rang, K — qora rang. RGB ranglar
majmui keng ko lamdagi ranglarni taklif etadi. Lekin ularning ko p qismi (ayniqsa,
ʻ ʻ
yorkinlari) tasvirni chop etganda monitordagi bilan keskin farq qiladi. Shu bois
xam ko plab mutaxassislar tasvirni chop etishdan avval uni CMYKsistemasiga
ʻ
o tkazadilar. Ayrim mutaxassislar esa tasvir bilan CMYK sistemasida ishlashni
ʻ
maslahat beradilar. Ammo bu tasvir bilan ishlash turli qiyinchiliklar tutdiradi. Ayni
shunday qiyinchiliklardan biri — kompyuter juda sekin ishlaydi. Bunga asosiy
sabab Adobe Photoshop dasturi RGB sistemasiga sozlangan bo lib, har bir
ʻ
buyruqni bajarib, uni RGB sistemasidan CMYK sistemasiga almashtirguncha
kompyuter qo shimcha vaqt talab qiladi. Bundan tashqari, skaner va monitor RGB
ʻ
sistemasida ishlashga mo ljallangan. Oldin bu dastur faqat
ʻ poligrafiya suratlari
muharriri bo lgan, keyinchalik esa veb-dizaynda ham ishlatila boshladi.
ʻ
Photoshop mediafayllar, animatsiya va boshqa turdagi ijod namunalarini qayta
ishlovchi dasturlar bilan aloqadorlikka ega. Adobe ImageReady, Adobe
Illustrator, Adobe Premiere, Adobe After Effects, Adobe Encore DVD dasturlari
bilan hamkorlikda Photoshop proffesional DVD yaratilishida, turli darajadagi
maxsus effektlarni yaratishda, televideniya, kinomotografiyada va o rgimchak
ʻ
turida ishlatilishi mumkin. Hozirda kompyuter o yinlarini yaratishda ham
ʻ
Photoshop keng ishlatilyapti. Photoshopning asosiy formati PSD yuqorida nomi
keltirilgan barcha dasturlarga import va eksport qilinishi mumkin. PS CS
DVDlarda menyu hosil qilish funksiyalariga ega. Dasturning juda mashxurligi
sabab PSD formati AdobeFireworks, Photo-Paint, WinImages,
GIMP, SAI, PaintShop Pro va boshqa grafik dasturlarda tan olinadi. Photoshop
16

$quyidagi rang modellarini tan oladi va ishlaydi: RGB, LAB, CMYK, Kulrang tusi, Oq-qora, Duotone, 256 rangli palitra (Indexed), Ko p kanalli (Multichannel).ʻ Vektorli grafikada tasvirning asosiy elementi sifatida chiziq qaraladi. Chiziq sifatida to kg‘ri chiziq yoki egri chiziq olinishi mumkin. Rastrli grafikada bunday chiziqlar nuqtalar (piksellar) yordamida yaratilsa, vektorli grafikada esa tasvirlarni yaratishda nuqtaga nisbatan umumiyroq bo'lgan chiziqlardan foydalaniladi va shuning hisobiga tasvirlar aniqroq ko'rinishga ega bo'ladi. Vektorli grafikaning afzallik tomoni tasvirning xotirada kamroq joy olishidir, chunki bu holda xotirada joy chiziq o'lchoviga bog'liq bo'lmagan ravishda bo'ladi. Buning sababi xotirada chiziqning o'zi emas balki uni ifodalovchi formula yoki parametrlar saqlanishidadir. Vektorli grafikaning ixtiyoriy tasviri chiziqlardan tashkil topadi va oddiy chiziqlardan murakkablari hosil qilinadi. Ko'pincha vektorli grafikani obyektga mo'ljallangan grafika deyish mumkin. Chunki bunda, masalan, uchburchak hosil qilish uchun 3 ta chiziq (kesma)dan foydalanilsa, piramida hosil qilish uchun uni uchburchakdan foydalanibgina hosil qilish mumkin. Vektorli grafikani hisoblanadigan grafika deb ham atash mumkin, chunki tasvirni (obyektni) ekranga chiqarishdan awal uning koordinatalari hisoblanadi va mos nuqtalar hosil qilinadi. Vektorli grafikaning matematik asosini geometrik figuralarning xossalarini o'rganish tashkil etadi. M a’lumki, nuqta tekislikda 2 ta (x, y) koordinatasi bilan, to'g'ri chiziq kanonik ko'rinishida y = k x + b (bunda k\ab ixtiyoriy sonlar)da, kesma esa mos ravishda boshlang‘ich va oxirgi nuqtasini berish bilan tasvirlanadi. Egri chiziqlar ham mos ravishda o ‘z tenglamalariga ega. Vektorli grafika asosan illustratsiyalar yaratish uchun yo‘naltirilgandir. Vektorli grafika reklama agentliklarida, loyihalash byurolarida, nashriyotlarda va boshqa joylarda keng q o ‘llaniladi. Vektorli grafika bilan ishlaydigan dasturlarga misol sifatida Adobe Illustrator 7.0, M acrom edia Freehand 8.0 va Corel Draw 5.0 larni keltirish mumkin. Fraktal grafika ham hisoblanuvchi grafika bofiib, uning vektor grafikadan farqi shundaki, bunda hech qanday obyektlar kompyuter xotirasida saqlanmaydi. Chunki tasvirlar tenglamalar yoki ularning tizimlarida hosil qilinadi. Shuning 17$

uchun ham xotirada tenglam alargina saqlanadi. Tenglam alarga oid parametrlar
o’zgartirilishi natijasida turli tasvirlar hosil qilinadi. Fraktal grafika matematik
hisoblashlar asosida tasvirlarni avtomatik yaratish uchun qo’llaniladi. Shuning
uchun ham uning asosi sifatida rasm, shakl, tasvir hosil qilishning dasturlash usuli
tanlangan. Bu grafika, odatda, turli jarayonlarni modellashtirish, tahlil qilish, turli
qiziqtiruvchi dasturlar yaratishda keng qo’llaniladi.
Vektorli grafikaga mo’ljallangan muharrirlardan biri CorelDraw dasturi
hisoblanib, Kanadaning Ottava shahridagi Corel korporatsiyasi tomonidan
yaratilgan va hozirgacha takomillashtirib kelinmoqda. Corel korporatsiyasi
o’zining mahsulotlarini samaradorligi va operatsion tizimlar bilan hamkorligini
ta’minlash qatorida Windows, Macintosh, Unix, Linux va Java platformalari uchun
mahsulotlar yaratadi. Kompaniya o’zining grafik dasturlari bilan shuhrat qozongan
bo’lib, CorelDraw bularning asosiysi hisoblanadi. Uning asoschisi doktor Maykl
Kaupland hisoblanadi. CorelDraw takomillasha borib, juda ko’p funksiyani
bajaruvchi va ko’p sohalarda qo’llanuvchi vositaga aylanib bordi. Uning
insturumental vositalar to’plami yaratuvchanlik х arakterida ishlash uchun qulay
bo’lib ishning samaradorligini ta’minlaydi.
CorelDraw dasturiy paketi yordamida turli grafik ko’rinishlarni yaratish,
shuningdek, inshootlarni loyihalash, foto, matn, tasvirlar ustida ishlash, badiiy
ko’rinishdagi kompozitsiyalarni taqdim qilish, geometrik shakllarni ya’ni
tekislikdagi va fazodagi shakllarni yaratish bilan bog’liq amallarni mukammal
bajarish mumkin. Dasturiy paket boshqa grafik muharrirlarga nisbatan matnlar
bilan ya х shi ishlaydi, ya’ni nashriyot tizimlarida, masalan, yumoristik yoki boshqa
kitoblarni har х il, turli o’lchamdagi harflar bilan yozish mumkin. Foydalanuvchi
bu dastur bilan ishlash jarayonida shunga amin bo’ladiki, uning boshqa grafik
muharrirlardan imkoniyati keng, mavjud amallar ko’p va murakkabdir. Bu
muharrirda fayl va ularning kengaytmasi *.cdr ko’rinishda bo’lib, fayllarni import
va eksport qilishda eng ya х shi qulayliklarga ega hisoblanadi.
Adobe Illustrator - vektorli grafikalar (chizmalar) bilan ishlash uchun
mo'ljallangan dastur hisoblanadi.
18

Dizaynerlar u orqali rangli illyustratsiyalar, piktogrammalar, infografikalar,
naqshlar, logotiplar, bosma materiallar va boshqalarni tayyorlash uchun
foydalanadilar.
Dastur "Adobe Photoshop"ga qaraganda birmuncha oson bo'lib, dizayn
sohasiga endi kirib kelganlar uchun tavsiya qilinadi.
19

II BOB. KOMPYUTER GRAFIKASIDA ZAMONAVIY FAYL
FORMATLARI.
2.1 § WMF, EPS va PDF formatlari.
WMF (WindowsMetafayl) . Windows operatsion tizimining vektor tasvirlarini
saqlash formati (WMF fayl nomi uchun kengaytma). Buning uchun u ushbu
tizimning barcha dasturlari tomonidan qo'llab-quvvatlanadi. Biroq,
standartlashtirilgan ranglar palitrasi bilan ishlash uchun vazifalar soni, chop etishda
qabul qilingan, va boshqa kamchiliklar bir xil zastosuvannya o'rtasida (WMF
ranglar yaratadi, siz parametrlar bir qator tanlash mumkin emas, shuning uchun
ular turli vektor ob'ektlar uchun tayinlanishi mumkin. muharrirlar).
EPS (Encapsulated PostScript). Mening Adobe PostScript kompaniyam
tomonidan vektor va rastrli tasvirlarni tavsiflash uchun format, preparatdan oldingi
jarayonlar va chop etish sohasidagi haqiqiy standart (fayl nomi uchun
kengaytma .EPS). PostScript tilining tillari universal bo'lib, vektor rastr grafiklari,
shriftlar, konturlar (maskalar), kalibrlash parametrlari, rang profillarini bir vaqtning
o'zida fayldan saqlash mumkin. Vektorni ekranda ko'rsatish uchun uning o'rniga
format tanlanadi wmf, va rastr - TIFF. Ammo ekran nusxasi faqat qisqagina bo'lgan
haqiqiy tasvirni yarim aks ettiradi. EPS. Malumot tasviridan faqat vizual ilovaning
chiqishida foydalanishingiz mumkin, men uni maxsus dasturlar yordamida ko'rib
chiqaman yoki faylni qayta yozgandan so'ng. PDF formati Acrobat Reader,
Acrobat Exchange-da.
EPS formatida yozib olingan tasvirlar turli xil rangli bo'shliqlarda saqlanishi
mumkin: Kulrang shkala, RGB, CMYK, Laboratoriya, Ko'p kanalli.
Encapsulated PostScript formatini ma'lumotlarni saqlashning eng yaxshi va
ko'p qirrali usuli deb atash mumkin. Victory-ning PostScript-ning soddalashtirilgan
versiyasi: Bir qator printer sozlamalarini saqlamasdan bitta faylga bir nechta
tomonni sig'dirib bo'lmaydi. Boshqa PostScript fayllari singari, agar siz Adobe
Illustrator va kabi dasturlarni xohlasangiz, robotning oxirgi versiyasini EPS-ga
yozing. Adobe Photoshop siz robot kabi yoga yutib olishingiz mumkin. Ko'rish
tizimlarida vektorlarni rastrga o'tkazish uchun EPS topshiriqlari grafikalar bilan
20

ishlaydigan barcha dasturlar tomonidan yaratilgan. Agar vysnovok PostScript-
ilovada o'rnatilgan bo'lsa, faqat yoga oqlanishi mumkin. EPS boshqa model uchun
barcha kerakli ranglarni qo'llab-quvvatlaydi, ular orasida Duotone, siz yozib
olishingiz mumkin, shuningdek, RGB-dagi ma'lumotlar, tasvir konturlari,
ma'lumotlar va tutqichlar va rastrlar va shriftlarni reklama qilish. EPS formatida
Adobe dasturlari o'zaro almashish uchun ma'lumotlar almashish buferidan
(Clipboard) saqlanadi.
Siz bir vaqtning o'zida eskizlarni (tasvir sarlavhasi, oldindan ko'rish) fayldan
saqlashingiz mumkin. Kam hajmli formatning yagona nusxasi PICT, TIFF, JPEG
yoki WMF, chunki u bir vaqtning o'zida EPS faylidan olinadi va o'rtada tahrirlash
uchun fayllar faqat Photoshop va Illustrator bo'lishi mumkinligini tekshirishga
imkon beradi. Qolganlarning barchasi PostScript printerida bir-birini asl ma'lumot
bilan almashtirib, eskizlarni import qiladi. PostScript-ni qo'llab-quvvatlamaydigan
printerda eskizning o'zi ishlaydi. Agar siz Macintosh uchun Photoshop-dan
foydalanayotgan bo'lsangiz, eskizlarni JPEG formatidan saqlang, boshqa Mac
dasturlari esa PICT formatidagi eskizlarni saqlaydi. Raqamlar va JPEG eskizlarni
Windows dasturlari ko'chirib bo'lmaydi. Agar siz kompyuterda ishlayotgan
bo'lsangiz yoki fayl qayerda burilishini bilmasangiz, eskizni TIFF formatidan
saqlang (agar siz tanlamoqchi bo'lsangiz).
EPS xilma-xil bo'lishi mumkin, ularni dasturiy ta'minot yaratuvchisida topish
mumkin. Eng yaxshi EPS Adobe Systems tomonidan yaratilgan: Photoshop,
Illustrator, InDesign. 1996 yildan beri Adobe dasturlari PostScript tarjimonini
taqdim etgan bo'lishi mumkin, shuning uchun ular EPSni o'zgartirishi va ularni
tahrirlashi mumkin. Boshqa grafik muharrirlar EPS kodini dekodlay olmaydi,
bundan tashqari, ular tomonidan yaratilgan EPS fayllari ba'zida maxsus ko'rinadi.
Muammoli Quark EPS orasida sahifani EPS sifatida saqlash va FreeHand
tomonidan tahrirlanadigan EPS, Save As-dan foydalanish. Ayniqsa, Corelning EPS
6-versiyasiga va CorelXARA bilan pastroq EPS-ga ishonmang. CorelDraw 7 va
undan yuqori versiyalari bo'lgan EPS-fayllar Bounding Box (yon tarafdagi barcha
ob'ektlarni tavsiflovchi aqlli PostScript qutisi) ga maydonlar qo'shish
21

muammosidan xalos bo'ladi. Dasturlarning boy effektlarini (masalan, bo'shliqlarni
to'ldirish) rastr yoki oddiy vektor ob'ektlariga aylantirish uchun birinchi bo'lib
CorelDRAW, CorelXARA i, kichikroq dunyoni FreeHand EPS-fayllaridan eksport
qiling. Tovstí konturlar (2 pt dan katta), bu mumkin, ma'noni ham ob'ektlarga
aylantirish mumkin, agar dastur bunday imkoniyatni beradi. EPS faylini Adobe
Illustrator bilan o'zgartirishingiz mumkin, lekin agar siz uni ko'rsangiz, bu hamma
narsa tartibda ekanligini anglatadi.
PDF (Portative Document Format). Adobe tomonidan bo'linish hujjatlarini
tavsiflash formati (fayl nomi uchun kengaytma.PDF). Ushbu format asosan
hujjatlarni saqlash uchun ishlatilsa-da, tasvirning samarali taqdim etilishini
ta'minlash mumkin. Format apparatga bog'liq emas, shuning uchun tasvirni har
qanday qo'shimcha binolarda ko'rish mumkin. Tasvirlarning sub-bag taqsimotini
boshqarish vositalarini siqib chiqarishning mashaqqatli algoritmi rasmlarning
yuqori sifati uchun fayllarning ixchamligini ta'minlaydi. Har bir formatda siz hujjat
yoki skanerlangan tasvirni qayta yaratishingiz mumkin. Adobe Acrobat-ning
so'nggi to'plamiga ehtiyoj borligi, qasos olish haqida ko'proq bilish uchun
Prote Adobe Acrobat Distiller va Adobe Acrobat Writer.
2008-yil 1-yanvardagi PDF ISO 32000 standarti bilan tasdiqlangan.PDF
formati zarur shriftlardan (chiziqli matn), vektor va rastr tasvirlardan foydalanish,
multimedia qo shimchalarini shakllantirish imkonini beradi. RGB, CMYK,ʻ
Greyscale, Lab, Duotone, Bitmap, rastr ma'lumotlarini siqish turlarini qo'llab-
quvvatlaydi. Chop etish uchun may texnik formatlari: PDF/X-1, PDF/X-3.
Hujjatlarni himoya qilish va autentifikatsiya qilish uchun elektron imzolar
mexanizmini ishga tushiradi. Ushbu formatda qo'shimcha hujjatlarning katta
miqdori mavjud.
Ko'rib chiqish uchun siz rasmiy bepul dasturni yutib olishingiz mumkin
Adobe Reader, shuningdek, uchinchi tomon sotuvchilari dasturlari. PDF-hujjatlarni
yaratishning an'anaviy usuli virtual printerdir, shuning uchun hujjat o'zining
maxsus dasturi bilan tayyorlanadi, so'ngra elektron shaklda rozpovsyudzhennya
uchun PDF formatiga eksport qilinadi.
22

2.2§ CDR va AI fayl formatlari.
CDR (CorelDRAW hujjati). CDR fayl formati CorelDRAW dasturi
yordamida yaratilgan kichkintoylarning vektor tasviridir. Bu boshqa dasturiy
mahsulotlardan olish uchun Corel tomonidan kengaytirilgan fayl uchun fayl
formati. CDR fayllari tasvirni tahrirlash uchun ishlatiladigan dasturlar tomonidan
qo'llab-quvvatlanmaydi. Biroq, faylni CorelDRAW yordamida boshqa, kattaroq va
mashhurroq tasvir formatlariga eksport qilish mumkin. CDR faylini Corel Paint
Shop Pro bilan ham ochishingiz mumkin.
Format vydomyy o'tgan past styykístyu va iflos sumísnystyu fayllar, Tim kam
bo'lmagan, CorelDRAW koristuvatisya nadzvichayno zruchno bor. Ushbu
versiyalarning fayllari vektor va rastrli tasvirlar uchun alohida siqilishga ega,
shriftlarni o'zgartirish mumkin, CDR fayllari 45x45 metrli katta ish maydoniga ega
bo'lishi mumkin, tasvirning boyligi qo'llab-quvvatlanadi.
CDR, CorelDRAW dasturiy ta'minotida ishlatiladigan asosiy fayl formatidir.
Agar bir xil hujjat tartibi qayta ishlatilishi kerak bo'lsa, ular CDT formati keladigan
joyda shablon sifatida saqlanishi mumkin. Ular ham siqilgan va CDX fayllari
sifatida saqlanishi mumkin.
CDR fayl formati - bu vektor yoki rastr tasvirni o'z ichiga
olgan CorelDRAW da yaratilgan loyiha fayli . Ushbu fayl formati Corel tomonidan
o'zining dasturiy mahsulotlarida foydalanish uchun ishlab chiqilgan .
CDR formati xususiy bo'lgani uchun uni ko'plab uchinchi tomon tasvirni
tahrirlash dasturlari qo'llab-quvvatlamaydi. Biroq, unikonvertorning bepul
konvertoridan foydalanib, SVG kabi bepul formatlarga aylantirish mumkin .
Bundan tashqari, xususiy vektor grafik muharriri Adobe Illustrator 10 va undan
oldingi versiyalar uchun CDR faylini ochish uchun ishlaydi . Ba'zi hollarda CDR
faylini ko'rish LibreOffice yoki OpenOffice yordamida mumkin, lekin ko'pincha
kontent sezilarli buzilishlar bilan ko'rsatiladi.
MacOS operatsion tizimida siz cdr fayllarini onlayn ko'rishingiz mumkin, bu
juda qulay, ammo bu qo'shimcha yordamchi dasturini talab qiladi.
23

AI (Adobe Illustrator). AI formati ko'pchilikdan biridir logotip formatlari
kompaniyangizning vizual identifikatori, shuningdek vizual aloqangiz uchun
foydalanish mumkin. .AI formati rasm yoki vektor ma'lumotlarini, shuningdek
Adobe Illustrator dasturidagi hujjat parametrlarini tashkil etuvchi fayl
kengaytmasidir. AI formati vektor yoki rastr grafik ma'lumotlarini o'z ichiga olishi
mumkin.
AI fayllari odatda vektorlarni o'z ichiga oladi. Bu vizual tarzda ko'rsatilishi
mumkin bo'lgan bog'langan va hisoblangan bog'lash nuqtalari. Faylni matritsa
formatida (jpg, png va boshqalar) import qilish orqali nafaqat vektorlarni, balki
pikselli vizuallarni ham import qilish mumkin.
Adobe Illustrator tomonidan yaratilgan vektor tasvir fayli hisoblanadi. Rastr
ma'lumotlarini almashtirish nuqtalar bilan bog'langan yo'llar yoki chiziqlardan
iborat. Siz ob'ektlar, ranglar va matnni kiritishingiz mumkin. Ai hujjatlarini
Photoshop-da o'qish mumkin, ammo tasvir "dekodlanadi", ya'ni u vektor tasviridan
bitmapga aylantiriladi. AI formati PostScript Movie Side Description (PDL) uchun
tuzilgan faylni qamrab oladi va rasmiylashtiradi. Ushbu fayllar PostScript
printerlarida ko'rsatish uchun tasdiqlangan va hech qanday oldinga ko'rib
chiqmasdan tasvirning bitmap versiyasini o'z ichiga olishi mumkin. Eng so'nggi
amalga oshirishda PostScript - pogozhnaya va yig'iladigan ko'chma va qurilish
dizayni ikki dunyo ekvivalentida ko'rsatilishi mumkin bo'lgan hamma narsa
bo'lishi mumkin, an'anaviy grafik ma'lumotlarni yig'ish uchun AI moslashuv
formati: kichik, ixcham va dekorativ yozuv. Shunisi e'tiborga loyiqki, AI fayllari
ko'proq yig'iladigan bo'lishi mumkin. PostScriptning murakkabligi, asosan,
operatsiyalar ketma-ketligini belgilash va ularni oddiy sintaktik qoidalar bilan
birlashtirish qobiliyatiga asoslanadi.
2.3 § Rastrli grafika fayl formatlari.
BMP (Windows Bitmap) formati — odatda tasvirni siqmagan holda
qo‘llaniladi, biroq RLE algoritmini qo‘llash mumkin. BMP formati shaxsiy
kompyuter (P S) platformasida qo’llaniladigan eng ommaviy grafik fayl formati.
BMP fayllarida tasvirni siqish mavjud emas, ammo rastr tasvirlami ifodalashning
24

bunday formati (Device Independent Bitmap), RLE (Run Length Encoding) siqish
algoritmlari qo’llaniladigan DIB tipidagi fayllami saqlash uchun qo‘llaniladi. RLE
algoritmi, shuningdek, boshqa ommalashgan rastrli grafika formatlarida, masalan
PCX da ham qo‘llaniladi.
Ushbu formatning yaratilish tarixi Microsoft korporatsiyasi bilan
chambarchas bog'liq bo'lib, uni birinchi marta o'zining asosiy loyihasida amalga
oshirgan - operatsion tizim Windows. Bundan tashqari, Apple bilan doimiy
raqobatga qaramay, keyinchalik OS/2 operatsion tizimi uchun ushbu turdagi
grafiklarni qo'llab-quvvatlash e'lon qilindi.
To'g'ri, o'shandan beri BMP grafik formati juda ko'p o'zgarishlarga duch
keldi. Dastlab tasvirning tuzilishi bugungi kunda piksellar deb ataladigan kichik
kvadratlar birikmasiga qurilgan deb taxmin qilingan. Tasvirdagi har bir piksel turli
xil rang chuqurligi (bunday grafik birlik uchun bitlar soni) haqidagi ma'lumotlarni
o'z ichiga olishi mumkin deb ishoniladi. Rang bitining chuqurligini ko'rsatish
uchun ishlatiladigan qiymatlar quyidagilar: 1, 2, 4, 8, 16, 24, 32, 48, 64 bit.
Bunday holda, 8 dan kichik qiymatlar uchun rang faqat soyalar palitrasi
(jadval) indeksi yordamida ko'rsatiladi va indeksdan yuqori qiymatlar uchun
standart RGB modelidan olinadi. Ikkinchisida qizil, yashil va ko'kni aralashtirish
natijasida olingan rang o'zgarishlari mavjud.
Aniq bo'lganidek, bit chuqurligi qanchalik baland bo'lsa, yakuniy tasvirning
o'lchami shunchalik katta bo'ladi. Aytish kerakki, BMP fayl formati o'sha uzoq
vaqtlarda ham, bugungi kunda ham mastodonning bir turiga o'xshaydi, chunki
uning hajmi juda katta. Bu, aytaylik, bir xil JPG formatiga nisbatan tasvirning o'zi
siqilmaganligi bilan bog'liq. Hajmi bo'yicha fayllar bilan turli xil turlari bir xil
tasvirni o'z ichiga olgan kengaytmalar nafaqat yuzlab, balki o'n minglab marta farq
qilishi mumkin.
GIF (Graphics Interchange Format) - eskirayotgan format turi bo’lib, bir
vaqtning o ‘zida 256 dan ortiq bo’lmagan ranglar haqidagi ma’lumotni saqlashi
mumkin. Uskunadan mustaqil GIF formati 1987-yilda (GIF87a) CompuServe
tomonidan bitmap tasvirlarni tarmoqlar orqali uzatish uchun ishlab
25

chiqilgan. 1989-yilda format o zgartirildi (GIF89a): shaffoflik va animatsiyaniʻ
qo llab-quvvatlash qo shildi. GIF juda ko p bir xil to ldirishga (logotiplar,
ʻ ʻ ʻ ʻ
yozuvlar, diagrammalar) ega bo lgan fayllarni siqish imkonini beruvchi
ʻ LZW
siqishidan foydalanadi. Animatsiyada qo ‘llanilganligi uchun hali ham
ommabopdir. GIF form atidan asosan Internetda foydalaniladi.
PNG (Portable Network Graphics) formati — Internetda ishlatiladigan eng
yangi tasvir formatlaridan biri bo‘lib, unda GIF formati kabi yaxshi siqish darajasi
va JPEG formati kabi cheklanmagan miqdordagi ranglar palitrasi mujassam
bo‘lgan. Biroq GIF dagi kabi animatsiyani qo‘llash imkoniyati yo‘q.
PNG (Portable Network Graphics) formati ob'ektni shaffof fonda ko'rsatishga
mo'ljallangan siqilgan tasvir formatidir. Shuningdek, u mukammal ekran sifatini
ham o'z ichiga oladi. Biroq, uning tasvir og'irligi JPG formatidan og'irroq.
PNG rasmini yaratganingizda yoki yuklaganingizda, fayl hajmi bir xil
o'lchamdagi JPEG rasmidan ancha katta ekanligini sezishingiz mumkin. PNG
formatidagi rasmlar, agar ular to'g'ri ruxsatda eksport qilinsa, sifatini yo'qotmasdan
siqilishi mumkin.
PNG tasvirlari juda yaxshi sifatga ega, ammo reklama chop etish uchun juda
yuqori aniqlikdagi tasvirlardan foydalanish tavsiya etiladi. Shuning uchun, sizga
sifatli tasvirlarni taklif qiladigan rasm banklarini tanlang. PNG rasmini
kattalashtirganingizda, butun tasvirni tashkil etuvchi piksellarni ko'rishingiz
mumkin bo'ladi. PNG tasvirlari mahsulot qoplamasi kabi fonsiz grafik elementlarni
birlashtirish uchun idealdir.
PNG faylining ranglari juda aniq va format GIFga qaraganda yaxshiroq rang
gamutini taqdim etadi. PNG fayllari shaffof fon bilan saqlanishi mumkin.
PCX formati — eski format turi bo’lib , asosan, oddiy chizilgan tasvirlarni
yaxshi siqishga imkoniyat beradi (bunda bir rangda ketmaket kelayotgan
piksellarning guruhi haqidagi ma’lumotlar ushbu piksellarning soni va rangi
haqidagi ma’lumot bilan almashtiriladi).
26

PCX fayl kengaytmasi bo'lgan fayl - rasm almashinuvi uchun ishlatiladigan
Paintbrush Bitmap Image fayli. Ko'p sahifali PCX fayllari .DCX fayl kengaytmasi
bilan saqlanadi.
PCX, Windows operatsion tizimida ishlatiladigan dastlabki bitmap tasvir
formatlaridan biri bo'lgan, ammo PNG kabi yangi rasm formatlari umuman
formatni o'zgartirgan.
JPEG formati — juda keng qollaniladigan tasvir formati. Siqish
qo‘shni piksellar ranglarini o’rtachalashtirish (yorqinlik haqidagi axborot
o‘rtachalanmaydi) va tasvir fragmentining fazo spektridagi yuqori chastotali
tashkil etuvchilarini chiqazib tashlashga asoslangan. Qattiq siqilgan tasvirni
yaqinlashtirib, yaxshilab kuzatilganda aniq chegarlaming xiralashishi va ular
oldidagi muarnii sezish mumkin.
Jpeg jpg dan qanday farq qiladi? Bu formatlar hech narsada umuman farq
qilmaydi. Faqatgina farq e harfining yo'qligi, aks holda hamma narsa bir xil. Lekin
ularning orasidagi farq nima, Jpeg formati qanday paydo bo'lgan?
Hammasi juda oddiy. Ilgari, operatsion tizimlar Jpeg va shunga o'xshash 4
xonali sonlarni qo'llab-quvvatlamagan. Maksimal uch xonali tugatishdan
foydalanishingiz mumkin, jpg shunday paydo bo'ldi. Jpeg formati biroz keyinroq,
operatsion tizimlar to'rt xonali sonlarni va undan ham ko'proq narsani qo'llab-
quvvatlay boshlaganda paydo bo'ldi.
Ammo ko'pchilik allaqachon Jpg formatiga o'rganib qolgan, shuning uchun
ham, yangi operatsion tizimlar paydo bo'lganidan keyin ham, odamlar Jpeg o'rniga
ushbu formatdan foydalanishda davom etmoqdalar. Ba'zi dasturlar o'z-o'zidan,
an'anaga ko'ra, yangi versiyani emas, balki aynan Jpg formatini yozadilar. Aslida,
bu borada hech qanday maxsus narsa yo'q, baribir siz Jpeg fotosuratlarini ham, Jpg
formatini ham deyarli hamma joyda yuklashingiz mumkin.
Ular bir xil o'lchamga ega (masalan, png-fotosuratlar Jpg yoki Jpeg dan
kattaroq, Jpeg esa Jpg dan farq qilmaydi), bir xil ko'rinishga, piksellar soniga va
hokazo.
27

TIFF formati — ranglar chuqurligi o ‘zgarishining katta diapazonini, turli
rangli fazolarni, siqishning turli usullarini (sifatni yo‘qotish bilan va
yo‘qotmasdan) va h.k.larni o‘zida mujassam etadi.
TIF yoki TIFF fayl kengaytmasi bo'lgan fayl yuqori sifatli rasterli grafikani
saqlash uchun foydalaniladigan Tagged Image faylidir. Format formati shunchaki
siqilishni qo'llab-quvvatlaydi, shuning uchun grafikali rassomlar va fotosuratchilar
o'zlarining suratlarini arxivlashtirishi mumkin, chunki ular diskda saqlanmaydi va
sifati buzilmaydi.
GeoTIFF rasm fayllari TIF fayl kengaytmasidan ham foydalanadi. Ular rasm
fayllari, ammo GPS koordinatalarini TIFF formati kengayadigan xususiyatlaridan
foydalanib fayl bilan birga metadata sifatida saqlaydi.
Ba'zi skanerlash, OCR va faks dasturlari ham TIF / TIFF fayllaridan
foydalanadi.
TIFF formati Aldus korporatsiyasi tomonidan ish stoli nashr qilish uchun
ishlab chiqilgan. 1986 yilda standartning 1-chi versiyasini chiqazdi.
Adobe hozirda formatga mualliflik huquqiga ega, 1992 yilda chop etilgan eng
so'nggi versiya (v6.0). 1993 yilda TIFF xalqaro standart formatiga aylandi.
RAW formati (raw - inglizcha so‘z bo‘lib, «tabiiy», «hali o’zgartirilmagan»,
ruscha « сырой » degan m a’noni bildiradi) — bu kamera, fotoapparat yoki
skanerdan olinadigan, deyarli hech qanday o lzgartirish kiritilmagan tasvirni
saqlash formati.
RAW formatli tasvirga hali hech qanday o ‘zgartirish kiritilmaganligi va
grafik tahrir dasturi tom onidan bosm aga tayyor emasligi sababli shunday
nomlanadi. RAW formatli rasmda har bir piksel rangi
juda ham aniq va tabiiy holda bo‘ladi; shuning uchun ularni ko‘p ishlatiladigan
jpeg, tiff formatlariga o ‘girishdan oldin ranglarga sifatni yo‘qotmagan holda turli
o’zgartirishlar kiritish mumkin bo‘ladi.
RAW fayllari ba'zan " raqamli negativlar" deb ataladi, chunki ular analog
fotografiya va kinematografiyadagi negativ rolga o'xshash rol o'ynaydi. Fotosurat
ham, kino negatif ham yakuniy tasvir emas, lekin uni yaratish uchun barcha kerakli
28

ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. Ko'pgina ilovalarda " ishlab chiqish " deb
ataladigan RAW fayllarini o'zgartirish jarayoni xuddi shunday ma'noga ega,
chunki fotografik materiallarni qayta ishlashga o'xshab , u yoki bu yashirin
tasvirga kiritilgan ma'lumotlarni sharhlash imkonini beradi .
O'tkazish jarayonida RAW faylining o'zi hech qanday tarzda o'zgarmaydi,
lekin ko'rsatish va chop etish uchun mos keladigan boshqa faylni yaratish uchun
manba materiali bo'lib xizmat qiladi. Biroq, jarayon shu tarzda olingan fayllardan
qayta tiklanmaydigan ma'lumotlarning qaytarilmas yo'qolishiga olib keladi.
Bundan tashqari, monoxrom ma'lumotlar massivini ma'lum bir rang maydoniga
aylantirish uchun RAW fayllari konvertatsiya paytida muhokama qilinadi . Grafik
muharrirlarda ko'rish uchun mos bo'lgan yakuniy grafik fayl bu "raqamli negativ"
dan "chop etish" bo'lib, uni yaratish shartlari konvertatsiya paytida, xuddi
analog fotosuratlarni chop etish jarayonida o'zgartirilishi mumkin . RAW fayllarini
konvertatsiya qilish kameraning TIFF yoki JPEG formatlarida tasvirlarni "tezda "
yaratadigan standart konvertorida yoki tashqi kompyuterda suratga olingandan
keyin amalga oshirilishi mumkin . Birinchi holda, asl RAW fayllari xotira
kartasida saqlanmasligi mumkin , chunki ular qo'shimcha joy egallaydi.
PSD formati. Odatda Adobe Photoshop'ta ma'lumotlarni saqlash uchun
standart format sifatida ishlatiladi, .PSD fayl kengaytmasi bo'lgan faylga Adobe
Photoshop Document fayli deyiladi.
Ba'zi PSD fayllarida faqat bitta rasm mavjud va boshqa hech narsa yo'q
bo'lsa-da, PSD fayli uchun umumiy foydalanish faqat rasm faylini saqlashdan
ancha ko'proq narsani o'z ichiga oladi. Ular qatlamlar, vektor yo'llari va shakllari
va shaffoflikdan tashqari, bir nechta rasm, moslamalarni, filtrlarni, matnni va
boshqa narsalarni qo'llab-quvvatlaydi.
PSD fayllarini ochish va tahrirlash bo'yicha eng yaxshi dasturlar Adobe
Photoshop va Adobe Photoshop Elements, shuningdek CorelDRAW va Corel
PaintShop Pro vositalaridir.
29

XULOSA
Kompyuter grafikasi sohasida rastrli grafika, ayniqsa, realizm va tafsilotlar
haqida gap ketganda muhim ahamiyatga ega. Ulardan foydalanish raqamli rasmdan
tortib fotografiya va dizayngacha bolgan vaqtni qamrab oladi, lekin ularning
cheklovlaridan xabardor bolish va miqyoslilik va matn ravshanligi juda muhim
bolgan muqobil formatlar, masalan vektor grafiklari haqida o’ylash muhimdir.
Kompyuter grafikasini o rganish uning turli sohalarda qo llanilishini va zamonaviyʻ ʻ
texnologiyalardagi hal qiluvchi rolini ochib berdi.
Marketing strategiyalarini takomillashtirishdan tortib ko ngilochar tajribalarni
ʻ
inqilob qilishgacha, kompyuter grafikasi vizual aloqa va innovatsiyalar uchun
ajralmas bo lib qoldi.
ʻ
Vektor grafika kompyuter grafikasi imkoniyatlarini ochadi. Kompyuter
grafikasida axborotni tuzish insonning ko’rish va eshitish sezgi organlariga
qaratilgan bo’lib, oddiy qilib aytganda axborot berish uchun tasvir va tovushdan
keng foydalaniladi. Asosiy maqsad axborotni tasvir va tovushga aylantirishdan
iborat.
Bugungi kunda juda ko’plab kompyuter grafik dasturlari mavjud bo’lib,
ularni qaysi sohada qollanilishi bilan bir biridan farqlanadi. Har bir soha
mutaxassislari o’z faoliyatlari uchun qulay bo’lgan grafik dasturni tanlaydilar.
Dasturlarning imkoniyat chegaralari ham ma’lum bir sohaga yo’naltirilgan bo’ladi.
Demak, grafik dasturni tanlashda avvalom bor uning imkoniyatlarini inobatga olish
lozim.
Fan va texnika taraqqiyoti jamiyatimizni informatsion jamiyatga aylantirdi.
Bu jamiyatda faoliyat ko’rsatuvchilarning aksariyat qismi axborotlarni ishlab
chiqarish, saqlash, qayta ishlash va amalga oshirish bilan banddirlar. Bunday
ishlarni zamonaviy kompyuterlarsiz amalga oshirish qiyin. Ulardagi ma’lumotlarni
qayta ishlash mashina grafikasi yordamida amalga oshirilsa foydalanuvchiga katta
qulayliklar tug’diradi.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Aripov M.M., Muxammadiev J.O’., Informatika, informatsion
texnologiyalar,Darslik,Toshkent,TDYuI,2005. 276 b.
2. Makarova N.V., Informatika, Darslik (O’zbek tiliga tarjima), Toshkent,
Talqin, 2005. 344 b.
3. Simonovich S. V. Informatika bazo vo’y kurs, Uchebnik dlya vuzov, Moskva,
2005. s.634.
4. Aripov M.M. va boshqalar. Informatika. Axborot texnologiyalari. O’quv
qo’llanmasi, 1-2 qism. Toshkent, 2003.
5. M.Aripov, A.Haydarov, Informatika asoslari, O’quv qo’llanma, Toshkent:
O’qituvchi, 2002. 432 b.
6. M.Aripov va boshqalar, Axborot texnologiyalari, O’quv qo’llanma,
Toshkent: Noshir, 2009. 368 b.
7. Aripov M.M., Kabiljanova F.A, Yuldashev Z.X. Informatsionno’e
texnologii. T., 2004.
8. M.Aripov. «Internet va elektron pochta asoslari». Toshkent, 2000.
9. S. S. G’ulomov, A. T. Shermuxammedov, B. A. Begalov «Iqtisodiy
informatika» T., «O’zbekiston», 1999 y.
10. S. S. G’ulomov va boshqalar «Axborot tizimlari va texnologiyalari»
T. –«Sharq», 2000 y.
11. A. R. Maraximov, S. I. Rahmonqulova «Internet va undan foydalanish
asoslari”, T., 2001 y.
12. A. A. Abduqodirov, A. G’. Hayitov, R. R. Shodiev «Axborot
texnologiyalari» T., “O’qituvchi”, 2002 y.
Internet saytlar
1. http://www.ziyonet.uz
2. http://www.wikipedia.org
3. http://www.tuit.uz
4. www.referat.ru – Setevo’e texnologii i Internet.
5. www.referat.ru – Informatika ka nauka.
31

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Kompyuter grafikasi turlari va zamonaviy grafik formatlar

O'xshash dokumentlar