Корпоратив молия инжиниринги курсаткичларини бахолашнинг методологик асослари - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	83.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Корпоратив молия инжиниринги курсаткичларини бахолашнинг методологик асослари

Купить

МУНДАРИЖА Кириш I.боб. Корпоратив молия инжиниринги кўрсаткичларини баҳолашнинг методологик асослари 1.1. Молиявий инжиниринг тушунчаси, аҳамияти ва кўрсаткичлари. 1.2. Фундаментал таҳлил тушунчаси, моҳияти ва мазмуни. II.боб. Корпоратив молия инжинирингида фундаментал таҳлил усули ва уни Ўзбекистон шароитида қўллаш муаммолари 2.1. Ўзбекистонда эмитентнинг молиявий ҳолатини фундаментал таҳлили. 2.2. Базавий қимматли қоғозларнинг кўрсаткичлари ва уларни баҳолаш усуллари таҳлили. 2.3. Эмитентларнинг молиявий ҳолати ва бозор фаоллигини баҳолаш механизмининг муаммолари. III-боб. Корпоратив молия инжинирингида фундаментал таҳлил усули ва уни Ўзбекистон шароитида қўллаш масалалари Хулоса Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1

Кириш Замонавий шароитларда молия бозорлари ички ва ташқи фундаментал факторлар таъсири остида ривожланадилар, бу факторларнинг муҳим белгиларини жаҳон молия инжиниринги амалиёти кўрсатганидек инновациялар касб этиб келмоқда. Жаҳон амалиётидан келиб чиқиб, Ўзбекистон учун асосий муаммоларни, яъни ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, инвестиция ва тармоқлараро индустриал ўсишни таъминлаш ва шу каби қатор масаларни ечишда банк молия инжинирингига муҳим аҳамият қолдирмоқ зарурдир. Шуни қайд этиш лозимки, молия инжиниринги янги илмий тармоқ сифатида тўлиқ ўрганилмаган иқтисодий фанлар туркумига киради ва умум эътироф этилган ягона концепцияга эга эмасдир. “Изчил юқори ўсиш суръатлари, юртимизда барпо этилган банк-молия тизимининг барқарор ва ишончли фаолият юритиши, иқтисодиётда амалга оширила

услубиёт сифатида куллаш учун молиявий инжинирингнинг умумий концепциясини ишлаб чикиш ҳозиргача долзарб муаммо бўлиб келмоқда. Молиявий инжинирингнинг асосий йўналишларини амалий қўлланилишини шаклантириш ва ривожлантириш асосан банк молия инжинирингининг концепциясини ишлаб чиқиш муаммоси долзарблигича қолмокда. Банк молия инжинирингининг долзарблиги, жаҳон молия бозорларининг ҳозирги шароитларда номутаносиб ҳолатлари ва Ўзбекистон банк шароитида жаҳон молия инжиниринги амалиётидан келиб чиқган ҳолда уни қуллаш учун имкониятлар очилиши ҳамда мазкур йўналиш тўлиқ ўрганилмаганлиги билан боғлиқдир. Тижорат банклари инвестиция ва эмиссия сиёсатларини такомиллаштириш, уларни амалга оширишда инновацион фаолиятларини тадби этиш ва сифатини таҳлил этиш билан боғлиқ муаммолар ва бу муаммоларни ке

фойдаланишдаги назарий таклиф тавсияларни ўз ичига олади. Қуйилган мақсадга эришиш учун қуйидаги вазифалар қуйилди: - молиявий инжиниринг тушунчаси, аҳамияти ва кўрсаткичларини ўрганиб чиқиш; - фундаментал таҳлил тушунчаси, моҳияти ва мазмунини ўрганиш; - Ўзбекистонда эмитентнинг молиявий ҳолатини фундаментал таҳлилини амалга ошириш; - бзавий қимматли қоғозларнинг кўрсаткичлари ва уларни баҳолаш усуллари таҳлили билан танишиш; - эмитентларнинг молиявий ҳолати ва бозор фаоллигини баҳолаш механизмининг муаммоларини кўриб чиқиш; - корпоратив молия инжинирингида фундаментал таҳлил усули ва уни Ўзбекистон шароитида қўллаш масалалари юзасидан таклифлар бериш. Малакавий иш объекти бўлиб Ўзбекистон тижорат банклари ва миллий молия бозорида ўз фаолиятини амалга оширишда молиявий инжинирингнинг қулл

олинган ҳолда тадқиқот олиб борилган. Бу хусусиятлар Ўзбекистонда янгидан ташкил топган банк тизимида мавжуд бўлган муаммолар, хусусан тижорат банклари фаолияти билан боғлиқ оптимал бошқариш табиатини ҳамма вақт ҳам ўзида акс эттира олмайди. Корпоратив молия инжинирингининг иқтисодий моҳияти ва унинг турлари тўғрисидаги илмий-назарий мулоҳазаларни мамлакатимизнинг иқтисодчи олимлари Шарифхўжаев М.Ш., Абдуллаев Ё.А., Қодиров А.Қ., Шохаъзамий Ш.Ш.. ва бошқаларнинг илмий изланишларида учратиш мумкин. Шу билан бирга, корпоратив молия инжиниринги кўрсаткичларини таҳлил этиш ва мавжуд муаммоларни бартараф этиш масалаларини янада такомиллаштириш йўлларига бағишланган махсус илмий-тадқиқотлар ҳали бери амалга оширилмаган. Бундай тадқиқотларда корпоратив молиявий инжиниринг махсулотларини таҳлили в

тизими, тижорат банкларининг инвестиция фаолияти ва ундаги муаммоларни акс эттирувчи илмий асарлари ташкил қилади. Малакавий ишини ёзишда илғор хорижий давлатларнинг корпоратив амалиётида мавжуд тажрибаларидан, Ўзбекистон Республикаси Марказий банки ва Қимматли қоғозлар бозори фаолиятини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш Марказининг ҳисобот материалларидан фойдаланилган. Улар ишнинг ахборот базаси бўлиб ҳисобланади. Шунингдек, малакавий ишида оммавий ахборот воситалари ва турли матбуот органларида эълон қилинган материаллардан ҳамда интернет сайтларидаги маълумотлардан фойдаланилган. 6

I.боб. Корпоратив молия инжиниринги кўрсаткичларини баҳолаш асослари 1.1 Молиявий инжиниринг тушунчаси, аҳамияти ва мақсади. Жаҳон иқтисодиётнинг ривожланиши тарихи давомида молия бозори, унинг мазмуни ва унга оид тушунчалар шаклланиб ва узлуксиз ривожланиб келмоқда. Молия бозори ва унинг иштирокчилари учун янги махсулотларни синтез, мавжуд махсулотларни оптималлаштириш ва такомиллаштириш, мавжуд молиявий маҳсулотларини танлаш ва уларни комплекслаштириш йули оркали иқтисодиётни ракобатли ривожланишини таъминловчи, инновацион махсулотларни ва инвестицион лойихаларни яратишда илмий услубиёт сифатида куллаш учун молиявий инжинирингнинг умумий концепциясини ишлаб чикиш долзарбдир. Молиявий инжинирингнинг асосий йўналишларини амалий қулланилишини шаклантириш ва ривожлантириш, асосан молия инжи

банклар молия бозорида самарали фаолият кўрсатиш учун бошқа банклар билан, шунингдек, ҳорижий банкларни ўз ичига олган бозорнинг бошқа контрагентлари билан ҳам рақобатлашмоқдалар. Кучли рақобат шароитида банк фаолиятидаги муҳим функциялардан яна бири – банкларнинг қимматли қоғозлар билан боғлиқ инвестиция ва инновация фаолияти ҳисобланади. Назарий жиҳатдан олиб қараганда, банк ишида инновация, корхона ва давлат муассасаси қимматли қоғозларига маълум вақт давомида, даромад олиш мақсадида, яратилган схема ҳамда молиявий маҳсулотлар мажмуи ҳисобланади. Ўзбекистонда молия инжиниринги махсулотлари асосида ва унинг бозорига тааллуқли инфратузилмаларни такомиллаштириш иктисодиетнинг шаффофлиги даражасига боғлиқки, у инвесторлар, шу жумладан хорижий инвесторларни ҳам жуда қизиқтиради. Мамлакат икт

Жадвал 1.1 Жаҳон фонд бозори – 2009 йилнинг I чораги якунлари. Фонд бозорлари индекси Қисқарт. 2008 йил охирига индекснинг аҳамияти 2009 йил март ойи охирига индеснинг аҳамияти Ўзгариши % Бозор тури Peru Lima General IGRA 7 048.67 9 237.65 31.06 ривожланаётган Russian MICEX Index MICEX 619.53 772.93 24.76 ривожланаётган Pakistan Karachi 100 KSE 4 400.76 4 931.51 12.06 ривожланаётган Russian RTS index RTSI 631.89 689.63 9.14 ривожланаётган Brazil Bovespa BUSP 37 550.00 40 925.87 8.99 ривожланаётган Philippines PSE Comp PSE 1 872.85 1 986.22 6.05 ривожланаётган AMEX Composite XAX 1 397.53 1 359.33 -2.73 ривожланган Nasdaq Comp NASD 1 577.03 1 528.59 -3.07 ривожланган Australia All Ordinaries ASX 3 659.30 3 532.30 -3.47 ривожланган Singapore Straits Times STI 1 761.56 1 699.99 -3.50 ривожланг

нархининг 52$ гача ошишини кўрсатишимиз мумкин. Ривожланган бозорларда молиявий инқирознинг салби таъсирлари натижасида XAX индекси -2,73% га, NASDAQ индекси -3,07% га, ASX индекси -3,47% га ва STI индекси -3,50% га ўзгаришган. Эътиборли томони шундаки, ривожланган фонд бозорларининг индексларидаги салбий ўзгаришлар (2009 йил I чорак якунлари бўйича) бир хил бўлиб, бу бозорларнинг глобаллашганини билдиради. Шу билан бирга инвесторлар ўз инвестиция қўйилмаларидан аниқ олдиндан башоратларга эга эмасликлари ва бозорнинг доимий ўзгаришда бўлиши ҳамда уларда капитал қўйилмаларни акцияларда қилишларига тўсқинлик қилди. Молия инжинирингининг иктисодий ўсишга боғликлиги, унинг иқтисодиётдаги аҳамияти, уни баҳолаш мезон – кўрсаткичлари ва ривожланишининг назарий ва амалий жиҳатлари Я. Миркин, Ж. Ба

қоғозлар портфелини бошқариш учун молиявий инструментлар ва технологиялар асосида конструкцияси. • Лозания матбуотидаги Женева журнали редактори Пол Кудренинг таъкидлашича, молия инжиниринги - ҳосилавий қимматли қоғозларнинг ишлатилиши ва уларни бошқариш дейилган. Молия инжиниригига берилган ушбу тушунчаларига розилик билдириш бир қанча мушкулдир. Чунки мазкур тушунчалар молия инжиниринги фаолиятини бир йўналиш асосида чегаралаб қўймоқда. Амалиёт жиҳатидан молия инжиниринги кўпгина соҳаларни қамраб олади. Бу бир вақтнинг ўзида ҳам акциядорлик компанияларни пул маблағлари оқимлари билан боғлик схемалар бўлиб туриб, уларнинг акциялари билан опреациялар ҳам бўлиши мумкин. Молия инжинирингининг назарий жихатларини изоҳлайдиган бўлсак, кўпгина бошқа чет эл тадкикотчилари ҳам, молия инжиниринги

махсулотларни ўзининг ҳўжаликдаги фаолияти учун ва молиявий бозор реализациясига мўлжалланган жараён ҳисобланади 2 . Молия инжинерининг асосий максади булиб – янги маҳсулотларни синтез қилиш, уларни оптимизация ва такомиллаштиришга қаратилган жараён ҳисобланади. Молия инжиниринги фан сифатида назарий жиҳатдан уч компонентни ўз ичига камраб олади:  Тадкикот мухити – молия сохаси  Мазкур соха буйича билимларнинг мужассамлиги  Бу сохадаги фанларни билиш учун янги билимларни тўпланганлиги методологияси Молия инжиниринги, ҳар қандай назария (концепция) сифатида ўзининг инструментлар тўпламига, предметига ва максадига эгадир. Мазкур назария остида молия инжинирингининг принциплари, моделлари, методлари, ва механизмлари хамда мониторинг методлари, уларни реализация этиш лойихалари ва махсулотл

таъминлаш . Инновация самарадорлиги билан иқтисодий ривожланишнинг даражалари ўртасида тўғри боғлиқлик мавжуд: фаолият ва даромад ҳажми қанчалик юқори бўлса, шунча кўп маблағни кейинги инвестиция объектларига йўналтириш мумкин; • Жорий даврда фаолиятидан кўриладиган даромад (фойда)нинг максимал даражасини таъминлаш . Бу мақсад инновацияни шакллантиришда энг асосийси ҳисобланади. Шунинг учун ҳам, бир нечта инновация схемалари объектлари мавжуд бўлган ҳолларда улар орасидан энг кўп соф фойдани ва доимий даромадни келтириб турдиганини танлаш тавсия этилади; • Капиталнинг узоқ муддат давомида ўсиб боришининг юқори дарасини таъминлаш . Бунинг учун қиймати вақт ўтиши билан ортиб бориш хоссасига (тенденциясига) эга бўлган объектлар олинади (масалан, кўчмас мулк, ривожланаётган компаниянинг акциял

амалга оширилади. Уларнинг банк пассив балансидаги солиштирма оғирлиги бирданига ортиб кетганда банк молиявий барқарорлигига салбий таъсир кўрсатиб, унинг узоқ муддатли даврда пасайишига олиб келади. Шунинг учун киритилаётган объектларнинг банк молиявий барқарорлигига кўрсатадиган таъсирини олдиндан прогноз қилиш лозим. Юқорида келтирилган инновацияни шакллантиришнинг локал мақсадлари бир-бири билан боғлиқ ва айни пайтда ўзаро қарама-қаршидир. Шундай қилиб, инновация мақсадини танлаш сиёсатнинг йўналишини олдиндан аниқлайди ва бу инновация маҳсулоти турни танлаш билан изоҳланади Банкларнинг инновацияларига қуйидагилар таркиб топиши мумкин:  инвестиция лойиҳалари;  инвестиция кредитлари;  қимматли қоғозлар;  улуш ва пайлар;  кўчмас мулк;  қимматбахо металларга, коллекцияларга ва бошқа

1.2. Фундаментал таҳлил тушунчаси, моҳияти ва мазмуни. Инвестицион жараённинг асосий масалаларидан бири – бу қимматли қоғозлар таҳлили (security analysis) ҳисобланиб, ўз ичига қимматли қоғозларнинг алоҳида турларини (ёки гуруҳларини) ва уларнинг бозорларини ўрганади. Бундай таҳлилнинг инвестицион жараёндаги асосий мақсадларидан бири – бу вақтнинг танлаб олинган жорий моментида нотўғри баҳоланган қимматли қоғозларни аниқлаш. 15

Ҳозирда қимматли қоғозларни фундаментал (fundamental analysis), техник (technical analysis) ва уларнинг доирасидаги бошқа турли таҳлил усуллари мавжуд 3 . Ҳар бир усул маълум шароитларда бошқасига нисбатан устун томонлари ва камчиликларга эга. Лекин, таҳлил амалиёти шуни кўрсатадики, бу усулларнинг ижобий тарафлари бўлишига қарамай, барча камчиликларини тўлиқ бартараф қилиш мушкулдир. Сабаб шундаки: - жаҳон глобаллашуви шароитида молия бозорлари ҳаддан ташқари тез суръатлар билан ривожланмоқда, бунда глобаллашув жараёнларининг талаблари жадал равишда ортиб бормоқда; - миллий молия бозорлари турли омиллар (ички ва ташқи) таъсирига ўта сезгир бўлиб, риск ва кризисларга мойил бўлган ҳолда тез ўзгариб бормоқда, бу шароитларда уларнинг эгилувчан мослашиши, рақобатбордошлилик ва барқарорлик дара

мисолдан келиб чиқиб, на техник ва на фундаментал, на аралаш усул ушбу кўрсаткичларнинг объектив баҳосини бера олмаслигини тушуниш қийин эмас. Чунки қимматли қоғознинг ўз базисига эквивалентлилиги даражаси ҳар иккала усулда ҳар доим айтилган мезонлар талабига мос тўлиқ намоён бўлавермайди, демак, уларнинг ёрдамида ҳисобланган кўрсаткичлар баҳоси объектив бўлмайди. Ушбу қонуниятни кўриш учун қуйидаги назарий фикрмулоҳазаларни келтириш мумкин. Маълумки, акциянинг реал баҳоси фундаментал усул ёрдамида эмитентнинг молиявий ҳисоботлари кўрсаткичлари асосида ҳисобланиб, акцияни жорий ички (баланс) баҳосини ифодалайди. Лекин акциянинг бозордаги талаб ва таклиф (бозор конъюнктураси) асосида шаклланувчи бозор нарҳи акциянинг реал баҳосидан қандайдир мавҳумлиги билан фарқ қилиши мумкин, чунки бозор

Фундаментал таҳлил мазмунан ҳар қандай молиявий активнинг “ҳақиқий” (ёки ички реал) баҳоси келажакда актив эгаси олиши мумкин бўлган барча нақд пул оқимларининг келтирилган баҳосига тенг деган фикрдан келиб чиқади. Шунга мос равишда таҳлилчи (аналитик)“фундаменталчи” нақд пул оқимлари миқдорини ва уни тушум вақтини аниқлашга интилади, кейин эса унга мос дисконтлаш ставкасини қўллаб уларнинг келтирилган баҳосини ҳисоблайди. Аниқроқ айтилса, аналитик на фақат дисконтлаш ставкасини баҳолайди, балки келажакда акция бўйича тўланадиган дивидендлар миқдорини ҳам проноз қилиши лозим. Дивидендлар миқдорини прогноз қилиш фирманинг фойда кўрсаткичларини бир акцияга ва дивидендлар тўлаш коэффициентига нисбатан ҳисоблашга эквивалент бўлиб, бир вақтнинг ўзида дисконтлаш ставкасига ҳам баҳо беришни тақаз

- Ҳукуматнинг монетар ва фискал сиёсатлари, уларни бозорга таъсири, бунда инвестицион муҳит ва бозорнинг самараси аниқланади (баҳоланади); 2. Индустриал таҳлил, бунда иқтисодиётдаги фаоллик цикли (даври), унинг индикаторлари ҳамда тармоқларни фаоллик даражасига нисбатан ва ривожланиш даврлари бўйича таснифлаш амалга оширилади, умуман олганда тармоқларнинг параметрларни бозор конъюнктураси трендидан оғишлари таҳлил қилинади ва прогнози амалга оширилади, тармоқ ривожланишининг сифати таҳлил қилинади; 3. Конкрет фирма таҳлили, бунда фирманинг менежменти ҳолати ва ривожланиши истиқболлари, ташкилий ва бизнес фаолияти шароитлари, корпоратив бошқаруви (сиёсати) ҳолати, молиявий ҳолати кўрсаткичлари, бизнеси баҳоси, бозордаги ўрни ва ҳ.к. кўрсаткичлари таҳлилий баҳоланади; 4. Қимматли қоғозлар ба

бўлганлиги сабабли, ноэффектив қисмлари камайиб бормоқда, бу эса ўз навбатида аниқланиши мумкин бўлган баъзи ноэффектив компаниялар акциялари билан боғлиқ. Шу маққсадда улар бундай компанияларни аниқлаш учун маълум критерийлар (мезонлар) тўпламини таклиф қилдилар. Грэхэм-Ри ёндашувини механик тарзда қўллаш мумкин, чунки фирманинг жорий молиявий ҳолатини формал текшириш ва молиявий ҳисоботларидан олинган баъзи кўрсаткичларни фирманинг акцияларини жорий курси ва даромадлилигини облигацияларнинг ААА рейтинги билан солиштиришдан иборат. Бунда қуйидаги 10-та содда саволга “ҳа ёки йўқ” деган жавоб бериш талаб қилинади 1.2. жадвалда келтирилган. Жадвал 1.2. Корхоналарнинг жорий молиявий ҳолатини фундаментал таҳлили. А. Моддий рағбат Б. Риск 1. “Нарҳ-даромад” нисбати ААА рейтингли облигациялар дар

3. Акция бўйича дивиденд даромад-лилиги ААА облигациялар бўйича даромадлиликнинг 2/3 қисмидан кам бўлмаган миқдорига тенгми? 8. Умумий қарз жорий активларнинг соф баҳосини иккига кўпайтирилган миқдоридан камми? Бунда жорий активларнинг соф баҳоси – бу жорий активлар ва умумий қарз айирмаси. 4. Акция нарҳи бир акцияга ҳисоб-ланган реал баланс баҳосининг 2/3 қисмидан камми? Бунда бир акцияга ҳисобланган реал баланс баҳоси – бу жами активлар ва умумий қарз айирмасини муомаладаги акциялар-нинг умумий миқдорига бўлинганига тенг. 9. Оҳирги 10 йилда бир акцияга даромадлар ўсиши суръати йилига ўртача 7 фоиздан кам эмасми? Бунда g ўсиш суръати Е 0 =Е - 10 (1+g) 10 формуладан топилади (Е 0 – оҳирги йил учун бир акция бўйича даромадлар, Е -10 – 10 йилдан тугаганидан кейинги йил учун бир акцияга даром

Қайси акцияларни сотиш керак деган қарорга инвестор Грэхэм-Ри ёндашувига асосан келмоқчи бўлса, икки ҳол кўрсатилади: акциялар курси 50 фоизга кўтарилганида ёки уларни сотиб олинганидан икки йил ўтса (бу ҳолатларнинг қайси бири олдинроқ содир бўлса) сотиб юбориши лозим бўлади. Агарда бу икки ҳол ҳам содир бўлмаса, акциялар дивиденд бермаса ёки кўрсатилган саволларга “йўқ” деган жавоб бўлса, унда акциялар тездан сотилиши шарт бўлади. Акцияларнинг фундаментал таҳлилида қуйидаги кўрсаткичлардан фойдаланилади:  P/E - (Price to Earnings) – акциянинг бозор қийматини битта акцияга тўғри келадиган соф фойдага муносабати.  P/B (Price to Book) - акциянинг бозор қийматини битта акцияга тўғри келадиган активлар қийматига нисбати.  P/S (Price to Sales) - акциянинг бозор қийматини битта акцияга тўғри

фоизда. Соф фойданинг йиллик маҳсулот реализацияси ҳажмига нисбати.  TAT (Total Assets Turnover) – корхонанинг жами активлари айланувчанлиги. Жами мавжуд активларнинг эксплуатация тезлигини тавсифлайди. Йиллик маҳсулот реализацияси ҳажмини жами активлар суммасига нисбати сифатида ҳисобланади.  D/A (Debt to Assets) – Жалб этилган маблағлар улуши. Кредиторлик қарздорликни жами активларга нисбати.  REE (Revenue per Employee) – битта ишчига тўғри келадиган маҳсулот реализацияси тушган тушум. Корхонани меҳнат унумдорлиги томонидан тавсифлайди. Битта тармоққа тегишли корхоналарни таққослаш учун қўлланилади.  REQ (Revenue per dollar of Equity) – битта акциядорлик капиталига (сўм, доллар) тўғри келадиган йиллик маҳсулот реализациясидан тушум. Битта тармоққа тегишли корхоналарни умумий ишлаб чи

моделларини, “эҳтимолий асосда беҳосдан қилинган танлов” концепциясини. Бунга қарамасдан ҳар икала усул ҳам ҳозирда фонд бозорларини таҳлил қилишда бош мавқега эга бўлиб келмоқда. Лекин, бу усуллар янги ёндашувларни пайдо бўлиши эвазига такомиллашиб бормоқда. Масалан, И.Фишернинг фоиз ставкалар назариясини, Уильямснинг капитал активларни баҳолаш назариясини, Найтнинг аниқ бўлмаган омиллар ва рискларни сифат таҳлили методини, Марковицнинг (кейинчалик Шарп, Тобин, Линтнер, Моссин, Блэк, Шоулзларнинг) оптимал портфелни танлаш назариясини, САРМ моделларини, Эллиотнинг тўлқинлар назариясини, Сороснинг рефлексив назариясини, Росснинг АРТ моделларини, Молильяни ва Миллернинг назарияларини, ва ҳ.к. назарияларни келтириш мумкин. Таъкидлаш жоизки, техник таҳлил усули барча мутахассислар томонидан ос

акциядорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республика қонунининг 108 чи моддасида очиқ акциядорлик жамияти: а) жамиятнинг йиллик ҳисоботини, бухгалтерия балансини, фойда ва зарарлар ҳисоб варағини; б) жамият акциялари эмиссияси маълумотномасини; с) ушбу қонунда назарда тутилган тартибда акциядорларнинг умумий йиғилиши ўтказилиши тўғрисидаги хабарни; д) жамият тайилланган шахсларнинг уларга қарашли акциялар сони ва турларини кўрсатган ҳолда тузилган рўйҳатларини; е) ваколатли давлат органи томонидан белгиланадиган бошқа маълумтларни оммавий ахборот воситаларида ҳар йили эълон қилиши шарт. Жамият, шу жумладан ёпиқ турдаги жамият ҳам, облигациялар ёки қимматли қоғозларни ошкора жойлаштирган тақдирда, бу хусусдаги маълумотларни ваколатли давлат органи белгилаган ҳажм ва та

баҳоларининг муайян тенденция бўйича ўзгаришини (трендлар) ўз вақтида баҳолай олишдан иборат. Акциядорлик жамиятларининг молиявий ҳолатини фундаментал таҳлилида асосий коеффициентлар сифатида EPS (Earing Per Share) ва DPS (Dividends Per Share) қўлланилади. EPS – битта акцияга тўғри келадиган фойда (даромад) DPS – битта акцияга тўғри келадиган дивидент EPS = солиқлар тўлангандан кейин қоладиган соф фойда/муомаладаги акциялар сони. DPS = оддий акцияларга тўланган дивидентлар суммаси/муомаладаги акциялар сонига Молиявий кўрсаткичлар акциядорлик жамиятлар ҳолатини вақтлар бўйича ўзгаришини баҳолашда ҳамда тармоқнинг ўртача ҳолати билан таққосланганда қўлланилади. Молиявий коэффициентларни бир неча турлари мавжуд: 1. Ликвидлилик кўрсаткичлари; 2. Ишбилармонлик фаоллиги кўрсаткичлари ; 3. Капита

- Инкассация ўртача муддати = Дебиторлик қарздорлик/(Сотилган махсулот учун йиллик тушум)*360 - Жами активларни қоплаш коэффициенти = Сотилган махсулот учун йиллик тушум/Жами активлар Бу коэффициент акциядорлик жамиятларнинг сотилган махсулот учун йиллик тушуми қандай муддатларда жамият активлари қийматини қоплашлигини кўрсатади. Фойдалилик кўрсаткичлари акционерлик капитал активларини самарали фойдаланишини баҳолашда зарурдир. - Рентабеллик нормаси = Солиқлар ва фоизлар тўлангандан кейинги даромад/Жами тушумга Бу коэффициент акциядорлик жамиятнинг 1 сўми бўйича қанчалик даромад келишини кўрсатади. - Активлар даромадлилик нормаси (ROA) = Солиқлар ва фоизлар тўлангандан кейинги даромад/Жами активлар. Бу коэффициент акциядорлик жамияти жами активларини 1 сўм даромад келтиришдаги даромадлилик

биргаликда даромадлилик даражаси паст бўлиб муқим даромад келтирувчи молиявий инструментлар билан амалиётларни амалга ошириш ҳисобланади. Жадвал 1.3 ОАТ “Ғаллабанк”нинг 2007-2009 йиллардаги асосий кўрсаткичлари Кўрсаткичлар номи 2007 йил 2008 йил 2009 йил Жами мижозлар сони 63 009 74 678 71 004 шу жумладан : жисмоний шахс булган мижозлар (жамгармачилар) 38 537,0 48 815,0 43 362,0 юридик шахс булган мижозлар 24 472,0 25 863,0 27 642,0 Жами активлар (млн.сум) 140 165,6 182 557,0 307 131,2 Жами соф активлар (млн. сум) 85 986,0 113 302,2 176 283,2 Жами мажбуриятлар (млн. сум) 118 415,4 150 709,9 271 464,1 Жами соф мажбуриятлар ( млн. сум) 64 235,8 81 455,1 140 616,2 Жами капитал (млн. сум) 21 750,2 31 847,1 35 667,1 шу жумладан : устав капитали (млн. сум) 8 000,0 14 000,0 14 000,0 соф фойда (б

тўловга қобилятлилик дажараларини комплекс таҳлил қилиш ҳисобланади. Банк ўз маблағларини муомала муддати белгиланган паст хатарли ва юкори ликвидли пул бозори инструментларига (вексел, депозит сертификати, облигациялар ва бошқа турдаги қиммматли қоғозлар) ҳамда муомала муддати белгиланмаган (акциялар) капитал бозори инструментларга инвестиция қилади. Ҳар бир молиявий инструмент хатарлилиги, инфляция ҳамда давлатсиёсатини ўзгариши ва иктисодий конъюктурага қараб турли хил турдаги хусусиятларга эга бўлади. Инвестиция қилиниши кутилаётган қимматли қоғозлар гакутилаётган даромадлилик даражаси, банкнинг солиқ мажбуриятлари, хатар фоизи, инфляция хатари ва кафолат талабномаси каби факторлар ўз таъсирини ўтказади. Маблағларни юқори ишончлилик билан инвестиция қилиш вақтида кўпроқ аниқ муддатли м

Ўз маблағлари билан таъминланганлик коэффиценти қуйидаги формула орқали ҳисобланади: Мухторият _ Ўз маблаглари коэффициенти Баланс пассиви Корхонанинг ўз маблағлари билан таъминланганлик умумий коэффиценти 30 фоиздан кам бўлмаслиги тавсия этилади. Айланма воситаларнинг айланиши тез бўлган ва хўжалик фаолияти характеридан келиб чиққан ҳолда, букўрсаткич нисбатан пастроқ бўлиши ҳоллари амалиётда кузатилади. Жадвал 1.4 Эмитентнинг қимматли қоғозларини жозибадорлигини талаб этиладиган синфлар бўйича кўрсаткичлар № Коэффициент номи I синф II синф III синф 1 Қоплаш коэффициенти ортиқ > 2 2 < оралиғида > 1<оралиғида>0,5 2 Ликвидлик коэффициенти 1,5 дан ортиқ 1,0 дан 1,5 гача 1,0 дан кам 3 Мухторият ортиқ >60% коэффициенти 60% > оралиғида > 30% дан кам Эмитентнинг қимматли қоғозлари жозибадорлиги

ДҚМО (млн. сум) Акция кўринишидаги 20,1 0,0 0,0 қўйилмаларларга (млн.сум) Улуш кўринишидаги 153,8 160,3 173,1 қуйилмалар (млн. сум) 62,7 83,8 103,2 Хисобланган дивидендлар (млн. сум) шу жумладан ундирилган 65,9 27,7 0,0 дивидендлар (млн.сум) 65,9 27,7 0,0 Жадвал маълумотлари шуни кўрсатадики, ОАТ “Ғаллабанк” қимматли қоғозларга қўйилмасининг асосий қисмини акцияларга қилинган қўйилмалар ташкил этади. Лекин ДҚМОларга қилинган қўйилмалар 2008-2009 йиллар давомида амалга оширилмаган. Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, ОАТ “Ғаллабанк”нинг фаолиятига тегишли ҳамда таҳлил қилинган барча молиявий коэффициентлар талаб даражасига мос равишда экан. Ҳозирги шароитда Ўзбекистонда бу акциядорлик жамиятимиз ўсиб борувчи коэффициентлар бўйича фаолият юритмоқда. 2.2. Базавий қимматли қоғозларнинг кўрсатки

t 1t 2t Векселлар. Қуйидагиларни қабул қиламиз. N – маълум t кунга ёзиб берилган векселни сўндириш баҳоси. Вексел қандай баҳода сотилиши лозим? Бошқача қилиб айтганда, векселнинг баҳоси қача бўлиши керак? Агар векселни сўндириш баҳоси (нарҳи) N орттирилган сумма деб олинса, унда унинг ҳозирги миқдори (оддий фоизлар схемасини қўллаймиз) 5 : N Ц  , 1  ix 365 мос равишда, вексел ва сертификат баҳоси Ц бўлади. Агар қимматли қоғоз банк фойдасига ёзиб берилган бўлса, унда банк унинг баҳосини антисипатив фоиз ставкасини қўлаб ҳисоблайди. Банк учун вексел ва сертификатнинг баҳоси: t Ц  N (1  dx ). 360 Векселлар ёки сертификатлар билан боғлиқ операциялар даромадлилигини таҳлил қиламиз. Даромадлилик деб қимматли қоғоз эгасининг маълум вақт давомидаги йиллик фоиз ставкада ифодаланган нисбий даро

365 2 211 t ttЦЦ  Вексел эгаси унга ( t 1 - t 2 ) кунлар мобайнида эгалик қилганлиги учун сотиш ва сотиб олиш нарҳлари қуйидаги ифода билан боғланган: t 1  t 2 Ц 2  Ц 1 x (1  i ), 365 Бунда i - вексел эгасининг йиллик даромади деб олинса, у қуйидагича топилади: 2 i 1 t 1  i 2 t 2 i  (  1) x . (1  i 2 x )( t 1  t 2 ) 365 Даромад i нолдан катта бўлиши учун i 1 t 1 ›i 2 t 2 шарти бажарилиши лозим. Вексел ёки сертификатни сотиш ва сотиб олиш вақтида бир депозит ставкаси ( i о = i 1 = i 2 ) амал қилади деб фараз қилайлик, унда: i 0 i  , 1  i 0 x 365 Бундан векселни сўндирилишидан олдин сотилмаса максимал даромад олиш мумкин деган маъно чиқади. Облигацияларнинг баҳоси ва даромадлилигини (даромад олиш усулига боғлиқ ҳолда) аниқлашда облигацияларнинг қуйидаги ҳар ҳил турларини кўриб чи

1) даромадлиликнинг купон нормаси (меъёри) билан (купонда кўрсатилган фоиз ставкасида); 2) даромадлиликнинг жорий нормаси билан (купон даромадини сотиб олиш нарҳига нисбати билан); 3) даромадлиликнинг тўлиқ нормаси билан (облигациядан тўлиқ фойдаланганлигидан: фоиз даромад олиш, уларни капитализацияси ва номинал баҳосини олиш).  Олдиндан белгиланган купон ставкали облигациялар. Уларнинг баҳосини топишда ўзгармас чекланган рента модели қўлланилиши мумкин. Бунда рентанинг бош ҳади R = g x N ( g – купонли фоиз; N – облигация номинали). Бундан ташқари, облигациянинг сўндирилиш суммасини ҳисобга олиш лозим. Бунда облигация баҳоси: (1  i ) n  1 N Ц  gxNx n  n . (1  i ) xi (1  i ) Агар тўловлар йилига m маротаба йиллик j ставкада ҳисобланиб амалга оширилса, унда j mn Ц  gxNx . (1  ) xj (

Ц' ва Ц" учун қуйидаги тенгликни оламиз: 1 t 1  t 2 Ц  t 1  t 2 Ц  (1  i )  Ц   i  ( )  1. Ц  Агар Ц' ва Ц" баҳолар (нарҳлар) назарий равишда баҳоларни ҳисоблаш формуласига мос ҳисоблаб топилса, унда формула устида тегишли операцияларни амалга оширишдан кейин қуйидагини олиш мумкин: 1  ( g (1  i 2 ) t 2  1)  i 2 ) xi 1 (1  i 1 ) t 1  t 1  t 2 i   t 1 t 2   1.  ( g ((1  i 1 )  1)  i 1 ) xi 2 (1  i 2 )  Энди фараз қилайлик, t 2 =0 , яъни облигация эгаси томонидан сотилмаган, балки муддатида сўндирилган, унда унинг даромадлилиги:  i   t 1   1.  ( g ((1  i 1 )  1)  i 1  Бу ҳолда даромадлилик i сўндирилишига бўлган даромадлилик дейилади. Формулада квадрат қавслардаги ва даражадаги ифодалар 1 (бирдан) катта бўлса даромадлилик маънога эга. 

 Ц   t 1  t 2  (1  i 1 ) t 1  t 1  t 2 i   Ц     1; i   (1  i 2 ) t 2    1.  Даромад ҳосил бўлади, агар қуйидаги тенгсизлик бажарилса: (1 +i 1 ) t1 > (1 +i 2 ) t2. Агар банк депозит ставкаси i 1 вақт ўтиши билан ўзгармаса ( i 1 = i 2 ), унда даромад ҳар доим бўлади. Фараз қилайлик, t 2 = 0 , яъни облигация ўз эгасида сўндирилгунича қолган, унда i = i 1 (ноль купонли облигациядан даромад банк депозит ставкасига тенг).  Акциялар. Акциянинг муомала муддати чекланмаган бўлганлиги учун йиллик дивидендларни Д абсолют миқдорда ўзгармас ва бир-бирига тенг деб олиб, акцияларнинг баҳосини аниқлашда доимий рента моделини қўллаш мумкин. Бу моделда рента ҳади R = Д , унда акциянинг баҳоси: Д Ц  . i Акция баҳосини аниқлашда акциялар курси тушунчаси ишлатилади. Акция курси акци

“Акция баҳоси” тушунчасини кўришда ҳисоблаб топиладиган баҳоси назарда тутилган. Ҳисоблаб топиладиган баҳодан ташқари акция яна қуйидаги баҳоларга эга: - номинал баҳога (номиналга); - курс баҳога (акциянинг бозор баҳоси ёки биржа нарҳи сифатида ҳизмат қилади); - бухгалтерлик (ҳисоб китобидаги) баланс баҳоси. Номинал – бу акциянинг бирламчи эмиссиясида кўрсатилган баҳоси. Акцияларнинг курс ёки бозор баҳоси (нарҳи) турлича ва ҳар ҳил формулалар ёрдамида ҳисоблаб топилади. Акциянинг бу баҳосини ҳисоблашда қўлланиладиган усуллардан бирида икки турдаги инвесторларни мавжудлигидан келиб чиқилади. Инвесторларнинг бир тури юқори дивидендларга йўналган бўлса, иккинчи тури эса акцияларнинг бозор баҳосини ортишига интилади. Шунга мос равишда, акцияларнинг бозор нарҳи (баҳоси) ўртача вазнлаштирилган с

акцияларнинг курс нарҳлари статистикаси асосида ушбу акциялар курсини келажакдаги ўзгариши прогноз қилинади. Акцияларнинг баланс нарҳи – бу акциядорлик жамиятининг соф активлари ҳажмини (сўмлардаги) унинг жойлаштирилган (тўланган) акциялари сонига нисбати. Акциядорлик жамиятнинг соф активлари қуйидагича ҳисобланади: активлар (асосий воситалар, номатериал активлар, оборот маблағлар) суммаси минус жамиятнинг қарзлари (кредиторлар билан ҳисоб-китоблар, қарз маблағлари, келажак даврлар даромадлари). Акцияларнинг баланс баҳоси ҳар йили бир маротаба йиллик балансни ёпилишидан кейин ҳисобланади. Кўпинча акциянинг бозор нарҳини ҳисоблашда унинг баланс баҳоси ишлатилади. Акциялар даромадлилиги облигацияларникига ўҳшаш ҳисоблаб топилади. Даромадлиликнинг уч кўрсаткичини ажратиб кўрсатиш мумкин: 1) д

 x 2   t  D  y 2 Ц 32  i   i 2   1.  x 1   Д  y 1 Ц 32   i 1  Агар формулада қавслардаги ифода миқдори 1 (бирдан) катта бўлса, даромадлилик мавжуд бўлади. Фақат дивидендларни ҳоҳловчи инвесторлар (акциянинг курс нарҳи ўзгаришини ҳисобга олмайдиган) учун акция кўрсаткичларини ҳисоблашни кўрамиз, яъни х 1 - х 2 = l, y 1 =y 2 =0 . Бунда даромадлилик нолдан катта бўлади, агар i 1 > i 2 бўлса, яъни банк ставкаси пасайганда даромадлиликни кузатиш мумкин (албатта, ўзгармас дивиденлар миқдорида). Ҳозирда барча мутаҳассислар томонидан бир овоздан акциялар курси ифодаси қабул қилинмоқда. Юқорида таъкидланганидек, акциялар даромадлилигининг тўлиқ нормаси уч ўзгарувчига боғлиқ: дивидендлар миқдорига, банкнинг ссуда ставкасига ва акциянинг сотилиш нарҳига. Бу ўзгарувчилар акциялар бўйи

2.2. Эмитентларнинг молиявий ҳолати ва бозор фаоллигини баҳолаш механизмининг муаммолари ва истиқболлари Ўзбекистон Республикаси иқтисодиётининг тубдан ислоҳий қилишда ҳозирги вақтда халқ хўжалигининг базавий тармоқларини хусусийлаштириш жараёнинин кузатиш мумкин. Хозирги вақтда эмитентларни молиявий холатини бахолаш учун қуйидаги иккити масалани ҳал этиши лозим. Тармоқларда бозор муносабатларини шакллантиришни жадаллаштириш ва шу асосда тармоқ сохасида рақобатни вужудга келтириш. Республикамизда ҳақиқий мулкдорлар сонини ошириш ва шу асосда қимматли қоғозлар бозорини фаоллаштириш. Республикамиз хукумати томонидан ҳозирги вақтда индивидуал ҳусусийлаштириш амалга оширила бошланди. Албатта бундай ҳусусийлаштириш жараёнида янги йўналиш ҳисобланади. Бу жараённи амалга ошириш корхоналарнинг ин

Жаҳон банкининг лойихасини амалга ошириш билан боғлиқдир. Индивидуал хусусийлаштириш қуйидагилардан иборат: 1.Инвестицион банк томонидан хусусийлаштириш қувватини олдиндан баҳолаш; 2.Кийматини баҳолаш ва энг камида 25 фоиз акцияни сотиш бўйича вариантни ишлаб чиқиш ва таклиф киритиш. Шуни таъкидлаш лозимки, эмитентларни молиявий холатини бахолаш ва уларни бозор фаоллигини ошириш хукуматимиз олиб бораётган ва давом эттираётган хусусийлаштириш жараёнига хам боглиқдир. Бунинг натижасида хусусийлаштирилган корхоналарнинг ўзига хос хусусиятлари тўлиқ ҳисобга олинмади, қимматли қоғозларни жойлаштиришда ҳам бир ҳилгина йўл қўйилди. Бу омиллар эса эмитентларнинг бўлажак инвесторлар олдида турли тушунмовчиликларни келтириб чиқарди. Хусусийлаштиришнинг асосий хусусияти хусусийлаштириладиган корхона

2.Бу корхоналарда жуда катта дебитор-кредиторлик қарзлари мавжуд. Шуни таъкидлаш лозим-ки, бу корхоналарнинг давлат бюджети ва бюджетдан ташқари фондлардан қарздорлиги мавжуд. Ўз вақтида бюджет ташкилотларининг бу корхоналардан қарздорликлари мавжуд. Бизнинг фикрларимизга бу ҳолларда, бундай ташкилотларни хусусийлаштиришда эскирган асосий фондларни қийматини хаққоний қайта баҳолаш лозим. Бунинг натижасида, корхонанинг устав капиталининг хажми қисқаради. Демак, муомалага нисбатан кам хажмда акциялар чиқарилади. Корхона – эмитент эса ўзи чиқарган қимматли қоғозлар ликвидлигини таъминлашлари нисбатан кафолатланади. Иккинчи фикримизча, эмитентларнинг молиявий кўрсаткичлари хисобланаётганда бу корхоналарнинг давлат бюджети олдидаги қарздорлик суммалари ва бюджет ташкилотларининг шу эмитент-корх

ҳисобчининг корхона фаолиятидаги тутган мавқеси юқори. Лекин қимматли қоғозлар, уларни муомалага чиқариш, биржа билан ўзаро муносабатлар, инвесторларни қидириб топиш, корхонанинг молиявий ривожлантириш программасини ишлаб чиқиш ва энг муҳими қимматли қоғозлар ликвидлигини таъминлашни йўлга қўя оладиган малакали мутахасисларни ишга жалб этиш лозим. Ўзбекистонда қимматли қогозлар бозорида эмитентларнинг фаолият механизмлари ва уларни тартибга солишни янада такомиллаштириш максадида куйидаги тахлилий натижаларга келинди; - қимматли қогозлар бозорида эмитентларнинг давлат ва уз-узини мувофиклаштириш институтлари томонидан тартибга солиш тизимининг такомиллаштириш даражасини ошириш максадга мувофикдир; - банклар кимматли когозлар бозорида пассив ва актив операцияларни суст олиб бормокдалар; - э

- эмитентлар фаолиятида корпоратив бошкариш ва менежментни яхшилаш. Ушбу йуналишларни амалиётга чуқурроқ тадбиқ этилиши қимматли қоғозлар бозорида эмитентлар инвестицион фаолиятини янада жадаллаштиришга олиб келиши мумкин. Хозирда эмитентларнинг бозор фаоллигини самарали амалга оширишда қуйидаги муаммолар мавжуд:  Эмитентларнинг устав фондидаги давлатнинг улуши катталиги- эмиссия килинган акцияларнинг 79%, паст акциялар таклифи, муомалада факатгина эмиссия килинган акцияларнинг 13% мавжуд.  Акцияларни кичик лотлар билан жойлаштирилмайди, бу эса акцияларни ёйилишига йул қўймайди ва иккиламчи бозорда эмитентларнинг инвестиция фаолиятини ривожланишига халақит беради.  Қимматли қоғозлар ликвидлилигини йўклиги эмитентларнинг инвестицион фаолиятини юритишда рискнинг юқори эканлигини билдиради

III-боб. Корпоратив молия инжинирингида фундаментал таҳлил усули ва уни Ўзбекистон шароитида қўллаш масалалари Миллий фонд бозори катта ўсиш салоҳиятига эга, бу эса миллий компаниялар акциядорларининг қимматли қоғозлар бозори воситалари орқали ўз бизнесини молиялаштиришга нисбатан муносабати қанчалик ўзгаришига, шунингдек, бозорнинг давлат томонидан бошқарилиши ва қўллаб қувватланиши билан боғлиқ. Юқоридаги факторлар шундан далолат берадики, ҳозирги шароитда жуда кўп сонли акциядорлик жамиятлар ўзлари муомалага чиқарган акцияларига 45

етарли дивиденд тўлаш ҳамда бу қимматли қоғозларнинг етарлича ликвидлигини таъминлай олмайдилар. Бу ҳол эса инвесторлар томонидан акцияларни сотиб олишга қизиқишини пасайтирмоқда. Қимматли қоғозларнинг иккиламчи бозорининг ривожланиши қуйидаги иккита асосий муаммоларни ҳал этиши лозим. Бу қуйидагилардан иборат: 1. Қимматли қоғозларнинг, биринчи навбатда эмитентлар акцияларининг ликвидлигини сезиларли даражада ошириш лозимлиги. Маълумки, акцияларнинг ликвидлик хусусияти асосий ролни ўйнайди. Худди шу хусусиятга эга бўлган акциялар дунёнинг йирик биржаларида савдога қўйилади ва жуда катта хажмда савдолар бўлиб ўтади. 2. Қимматли қоғозларнинг ликвидлиги эмитентларнинг молиявий ҳолатига чамбарчас боғлиқдир. Эмитентнинг молиявий ҳолати доимий равишда тўловга қобилиятли ҳамда рентабел бўлса, уни

акциялар жамиятнинг устав фондининг камида 50% тўланган бўлиши талаб этилади, қолган қисми акциядорлик жамият рўйхатдан ўтгандан сўнг бир йил давомида тўланиши шарт. Фонд бозоримизда секъюриметрик таҳлил усулини қўллашда қимматли қоғозларнинг бирламчи бозорининг энг асосий муаммоларидан бири корхона – эмитент томонидан қимматли қоғозлар бўйича маълумотларни тўлиқ ва ҳаққоний ошкора этмаслигидир. Бу сохада эмитент томонидан ўзининг молиявий хўжалик фаолияти, ишлаб чиқариш хусусиятлари, ўзининг бошқарув органлари ва шунга ўхшаш кўпгина маълумотларни инвесторларга ошкор этишлари лозим. Ривожланган давлатларда эмитент томонидан инвестор учун барча маълумотларни ошкора эълон этиш принципи амалга оширилади. Америка қўшма Штатларининг 1933 йилда қабул қилинган “Қимматли қоғозлар тўғрисидаги” қону

Маълумки, миллий фонд бозорини халқаро капитал бозорга чиқиш учун икки йўналиш мавжуд: 1. Ўзбекистон фонд бозорининг биржа ва биржадан ташқари бозорларига хорижий инвесторларни жалб этиш. 2. Эмитентларнинг акцияларини тўғридан-тўғри хорижий фонд бозорларига жойлаштириш. Юқоридаги омилларни ҳисобга олган ҳолда фонд бозорида қимматли қоғозларни баҳолаш усуллари таҳлил усулини қўллаш учун қимматли қоғозлар ликвидлигини таъминлаш ва шу асосда фонд бозорини бирламчи ҳамда иккиламчи бозорларини ривожлантириш учун қуйидаги тадбирларни такомиллаштириш лозим: – эмитент томонидан эмиссия қилинган акцияларни кичик лотлар билан жойлаштириш. – Маркет – мейкер институтини ривожланишига солиқ имтиёзларини яратиш қимматли қоғозлар ликвидлилигини ва бозор котировкасини таъминлайди, бу эса фонд бозорида се

- фонд бозорида юқори ликвидли “блю чипс” тоифасидаги акциялар таклифини йўлга қўйиш; - қимматли қоғозлар олди-сотди операцияларида солиққа тортиш тизимини такомиллаштириш; - акциялар савдосини қўш узлуксиз аукционларда ташкил этилишини ва мавжуд шароитлар билан таъминланилишини назорат қилиш; - майда инвесторларнинг фонд биржалари савдоларида иштирок этиши учун зарур шарт-шароитларни яратиш; - жаҳон фонд бозорларига интеграциялашув масалаларини жадаллаштириш. Санаб ўтилган истиқболли йўналишларни ва бозор иштирокчилар фаолиятини янада ривожлантириш, бозоор фаоллигини ошириш, йирик акциядорлик жамиятлари томонидан акцияларини IPO механизми бўйича жойлаштириш, стратегик корхоналар томонидан дивиденд миқдорларини жаҳон талабларига мослаштириш, профессионал иштирокчилар ва инвестор – жисмоний

Хулоса Битирув малакавий ишида замонавий иқтисодиётнинг асосий соҳаларидан бири корпоратив молия инжиниринги, яъни акциядорлик жамиятларидаги молиявий фаолиятини ҳолати ва бозор фаоллиги кўрсаткичларининг таҳлили ва бошқа саволлар кўриб чиқилган. 50

Акциядорлик жамиятларининг молиявий ҳолати ва бозор фаоллигини таҳлил қилишда рентабеллик, ликвидлилик, қарздорликни қоплаш коэффициентлари асосий кўрсаткичлардан бири бўлиб ҳисобланади. Корпоратив молия инжиниринги замонавий жаҳон иқтисодиётида катта рол ўйнар экан, эмитентлар ўз маблағларидан самарали фойдаланган ҳолда, ҳамда қимматли қоғозларнинг бирламчи ва иккиламчи бозорларидаги фаол иштироки натижасида фаолияти максимал фойда олишга қаратилган бўлиши керак. Умуман олганда акциядорлик жамиятлар ривожланган давлатлар фонд бозорларида энг фаол иштирокчиси ҳисобланади. Акциядорлик жамиятлар, ҳам эмитент, ҳам инвестор ва қолаверса малакали иштирокчи сифатида фонд бозорларида иштирок этишади. Шу фаолияти турлар бўйича ривожланган давлатларда акциядорлик жамиятлари максимал фойда олишади,

томонидан иқтисодий имтиёзларни қўллаган ҳолда эртанги ривожланишга катта эътибор қаратишимиз лозим. Малакавий ишида олиб борилган изланишлар қуйидаги хулоса қилишга олиб келди. 1. Акциядорлик жамиятлар иқтисодиётни асосий соҳаларидан бўлмиш молия тизимида катта рол ўйнайди. 2. Акциядорлик жамиятлар қимматли қоғозлар бозорида инвестор сифатида ўз маблағлари ва капиталини сақлаб қолиши ёки даромад олиш имкониятига эга. 3. Акциядорлик жамиятлар қимматли қоғозлар бозорида эмитент сифатида фаолиаятига қўшимча маблағларни жалб этиш ва шу орқали асосий воситаларни модернизациялаш имкониятига эга. Акциядорлик жамиятларнинг молиявий ҳолати замонавий жаҳон иқтисодиётида катта рол ўйнар экан, улардан самарали фойдаланган ҳолда имкон борича максимал фойда олиш керак, бу эса фақатгина ишлаб чиқариш на

тўғрисидаги маълумотларнинг шаффофлигига ва альтернатив инвестициялар бозорини ташкил этишга имкониятлар яратади. 3. Эмиссия қилинаётган қимматли қоғозларни давлат рўйхатидан ўтказиш жараёнини соддалаштириш ва административ тўсиқларни пасайтириш лозим. Эмитентлар учун қимматли қоғозларни чиқариш ва жойлаштириш анча арзонга тушган бўлар эди. 4. Фонд бозоримизда юқори ликвидли қимматли қоғозларни асосий олди-сотди инструменти сифатида қўллаш. Бу ҳолат иккиламчи бозорларда таҳлил усулларига бўлган талабни шакллантиради. 5. Мамлакатимиз қимматли қоғозлар бозорининг ижобий имиджини яратиш ва такомиллаштириш. Бундай ҳолат миллий фонд бозоримизга хорижий инвесторларни янада қизиқишлари ва инвестициялар оқимининг барқарорлигига эришиш мумкин. 6. Фонд бозорида инвесторларнинг инвестицион сиёсатлари

3. «Марказий Банки тўғрисида» ги Ўзбекистон Республикасининг Қонуни, 21.12. 1995 йил. 4. “Банклар ва банк фаолияти тўғрисида”. Ўзбекистон Республикаси Қонуни. 1996 йил 25 апрел. 5. «Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида». Ўзбекистон Республикасининг Қонуни. 22.07.2008 йилда қабул қилинган. 6. “Ўзбекистон Республикасининг 2011 йилги асосий макроиқтисодий кўрсаткичлари прогнози ва давлат бюджети параметрлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 24 декабрдаги Қарори, ПҚ–1449-сонли. 7. “Банк тизимининг молиявий барқарорлигини янада ошириш ва инвестициявий фаоллигини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 6 апрелидаги Қарори, ПҚ–1317-сонли. 8. “Тижорат банклари депозитларига аҳоли ва хўжалик субъектлари бўш пул маблағларини

12. “Ишлаб чиқаришни модернизациялаштириш, техник ва технологик қайта жиҳозлаштиришни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора- тадбирлар тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 2007 йил 14 март, ПФ №-114. 13. Каримов И.А. “Барча режа ва дастурларимиз ватанимиз тараққиётини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади” Президент Ислом Каримовнинг 2010 йилда мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2011 йилга мўлжалланган энг муҳим устувор йўналишларга бағишланган Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси/ Т.:Ўзбекистон, 2011 й.- 45 б. 14. Каримов И.А. Асосий вазифамиз – ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир/ Т.:Ўзбекистон, 2010. - 77 б. 15. Каримов И.А. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбеки

21. Шохаъзамий Ш.Ш. «Финансовый рынок и ценные бумаги» КНИГА I. Учебник.-Т.: «Иқтисод – молия», 2005.-740 с. 22. Шохаъзамий Ш.Ш. «Финансовый рынок и ценные бумаги» КНИГА II. Учебник.-Т.: «Иқтисод – молия», 2005.-850 с. 23. Шохаъзамий Ш.Ш. Биржевая деятельность. Учебник.-Т.: Иктисодмолия, 2005.- 294 с. 24. Л.Дж.Гитман, М.Д.Джоник. Основы инвестирования.-М.: Дело, 1997. 25. Шарп У., Александер Г., Бэйли Дж. Инвестиции: Пер. с англ. - М.: ИНФРА-М, 1999. - XII, 1028 с. 26. Фондовый рынок и мир: Учебник/Под ред. К. С. Царихин – М.: Издательский дом «Социальные отношения» 2008 г. 27. Килячков А.А., Чалдаева Л.А. Рынок ценных бумаг и биржевое дело: Учеб.пособие. 2-е изд., с изм. – М.: Экономистъ, 2005. – 687 с. 28. Шохаъзамий Ш. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози: сабаблари, давомийлиги ва сабоқла

Купить