Korporativ moliyaviy nazoratni samaralitashkil etish masalalari

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	78.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Korporativ moliyaviy nazoratni samaralitashkil etish masalalari

Купить

MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................... 3 I BOB. KORXONALAR MOLIYASINI NAZORAT QILISH USULLARI VA IQTISODIY AHAMIYATI VA ULARNI NAZARIY ASOSLARI ................................................................. 6 1.1. Moliyaviy nazoratni iqtisodiy mohiyati va vazifalari …….......... 6 1.2. . Korxonalar moliyasini nazorat qilish usullari va shakllari .......... 15 1.3. Korxonalarda audit va auditorlik taftishini o’tkazishning roli va ahamiyati ......................................................................................... 21 I bob bo’yich 26 xulosalar…………………………………………….. II BOB. KORXONALAR MOLIYAVIY NAZORATINI IQTISODIY HOLATI TAHLILI ........................................................................ 28 2.1.

KIRISH Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi. Korxonalarning xo’jalik faoliyatini tahlil qilish, ularning ishlarini yaxshilash, samaradorligini oshirishning muhim omili bo’lib kelgan va shunday bo’lib qoladi. Xo’jalik faoliyatini tahlil qilish korxonalarning ishlab chiqarish, moliyaviy, mehnat resurslaridan oqilona foydalanish darajasini aniqlashga yordam beradi, foydalanilmagan resurslarni aniqlab, korxonalarning kelgusida rivojlanishi, ularning moliyaviy holatini yaxshilash uchun zarur tavsiyalarni ishlab chiqishga imkon beradi. Qolaversa, xo’jalik yurituvchi sub’ektlar doirasida iqtisodiy muammolar muhokama etilib va mazkur muammolarning echimlari, ularni bartaraf etish yo’llarini topishda moliyaviy nazoratning o’rni va ahamiyatini yanada chuqurroq asoslab va isbotlab berishning zarurli

Bitiruv malakaviy ishning o’rganilganlik darajasi. Korxonalar moliyasini nazorat qilish usullarini yanada faollashtirishning nazariy va amaliy masalalari iqtisodiyotning erkinlashuvi sharoitida o’ta ahamiyatli va ilmiy tadqiq uchun dolzarb muammolardan bo’lib qolaveradi. O’zbekistonlik iqtisodchi olimlar ushbu muammolar bo’yicha o’z ilmiy tadqiqotlarida o’rganganlar, ular qatoriga T.S.Malikov, M.Sh. Sharifxo’jaev, A.V.Vahobov, A.Juraev, N.X.Xaydarov, G.Yahshiboev va shu kabi iqtisodchi olimlarni kiritish mumkin. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari. Ishning maqsadi O’zbekiston Respublikasida korxonalar moliyasini nazorat qilish usullari va ularni samarali tashkil etish yo’nalishlari bo’yicha yuzaga kelgan muammolarni o’rganish va ularni bartaraf etish bo’yicha amaliy tavsiyalar

Bitiruv malakaviy ishning predmeti. Iqtisodiyotni modernizatsiyalashtirish sharoitida korxonalar moliyasini nazorat qilish usullarini takomillashtirishda duch kelayotgan mavjud muammolarni xal etish va bu borada xulasalar chiqarish ishning predmeti hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishning nazariy va amaliy ahamiyati. Olib borilgan ilmiy-tadqiqot natijalari turli mulkchilik shaklidagi tarmoqlarda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish, korxonalar moliyasini nazorat qilish usullarini ko’rib chiqish, korhonalarda moliyaviy nazoratni samarali tashkil qilish natijalari, moliyaviy nazorat samaradorligi nazorat tizimini rivojlantirish imkonini beradi. Bitiruv malakaviy ishining nazariy va uslubiy asoslari. Ishning nazariy manbasi sifatida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I

yaratilgan moddiy ne’matlarimizni hamda aholining manfaatlarini himoya qilishga yo’naltirilgandir. Davlatning moliyani boshqarish borasidagi faoliyati ko’p qirrali, turli-tuman moliyaviy munosabatlarni tashkil qilishdan iborat bo’lib, ular moliya nazorati orqali amalga oshiriladi. Davlat moliyaviy nazorati davlat siyosatini amalga oshirish, moliyaviy barqarorlik uchun shart-sharoitlar yaratish uchun mo’ljallanganligi hozirgi jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida muhim ahamiyat kasb etadi. «Moliyaviy nazorat - bu maxsus shakl va uslublarni qo’llash orqali xo’jalik yurituvchi va boshqaruv organlarining moliyaviy faoliyati bilan bog’liq bo’lgan masalalarni tekshirishga qaratilgan harakatlar va taftishlar yig’indisidir». Moliyaviy nazorat davlatning o’z funktsiyalarini amalga oshirish

mavjud bo’lganida esa, ularni tuzatish va oldini olish bo’yicha tegishli choralarni o’z vaqtida qabul qilishdan iborat. Boshqacharoq aytadigan bo’lsak, moliyaviy nazorat iqtisodiy kategoriya sifatida moliyaga ob’ektiv xos bo’lgan nazorat xususiyatining amalda namoyon bo’lishidir. Odatda, moliyaviy nazorat quyidagi ikki yo’nalishda qaraladi: 1. Barcha iqtisodiy sub’ektlarning moliyaviy qonunchilik va moliyaviy intizomga rioya qilishi ustidan maxsus tashkil etilgan nazorat organlarining qat’iy tartibga solingan faoliyati; 2. Moliyaviy operatsiyalarning samaradorligi va maqsadga muvofiqligini ta’minlash maqsadida makro va mikrodarajada moliya hamda pul oqimlarini boshqarishning ajralmas elementi. Barcha iqtisodiy sub’ektlarning (davlat, korxona va tashkilotlarning) moliyaviy faoliyati ustidan

Moliyaviy nazoratni tavsiflanishi Iqtisodiy jihatdan taraqqiy etgan mamlakatlarda moliyaviy nazorat, bir tomondan, o’zaro ta’sirchan va ikkinchi tomondan, alohidalashgan (mustaqil bo’lgan) ikki sohaga bo’linadi davlat moliyaviy nazorati Nodavlat moliyaviy nazorati Bosh maqsadi Bosh maqsadi davlat xazinasiga resurslarni tushurishni maksimallashtirish va davlat boshqaruv xarajatlarini minimallashtirish joylashtirilgan kapitaldagi foyda normasini oshirish maqsadida davlat foydasidagi ajratmalar va boshqa D a vlat mol i ya viy naz ora tini n g old id a t u r gan Bir vaqtning o’zida moliyaviy nazoratning har ikki sohasi amaldagi qonunlarning huquqiy ramkasi bilan a s o s i y vazifalar quyidagilardan iborat: 1. Davlat byudjeti va davlatning byudjetdan tashqari fondlarining daromad va xarajat mod

5. Soliq, bojxona va boshqa to’lovlarning davlat byudjetining daromadlar qismiga tushishini ta’minlash. 6. Vazirliklar va idoralarning davlat byudjeti va davlatning maqsadli jamg’armalari mablag’laridan foydalanishining samaradorligini baholash. 7. Buxgalteriya xisobi va xisobotining to’g’ri olib borilishi ustidan nazorat. 8. Byudjet va soliq intizomini yaxshilash. 9. Soliq va bojxona imtiyozlari, davlat dotatsiyalari, subventsiyalari va boshqa turdagi yordamlarining to’lovchilarning aloxida kategoriyalar yoki xudular bo’yicha berilishi to’g’risida noqonuniy qarorlar qabul qilinishini bartaraf qilish. 10. Byudjetlararo munosabatlar mexanizmi ustidan nazorat. 11. Byudjet va byudjetlararo munosabatlar sohasida mablag’lar suiste’mol qilinishini aniqlash va ushbu xolatlarni bartaraf etish. 12.

Ana shu asosiy printsiplardan amaliy xarakter kasb etuvchi moliyaviy nazoratning quyidagi boshqa printsiplari kelib chiqishi mumkin: · natijalilik; · nazoratchilar tomonidan talab qilinadigan talablarning aniqligi va mantiqiyligi; · nazorat sub’ektlarining sotib oluvchanmasligi; · tekshirish va taftish aktlarida keltirilgan ma’lumotlarning asoslanganligi va isbotlanganligi; · preventivlik (moliyaviy buzilmalar ehtimolining ogohlantiriluvchanligi); · moliyaviy jinoyatlar bo’yicha shubhalanilayotgan shaxslarning aybsizlik (sudgacha) prezumptsiyasi; · turli nazorat organlari faoliyatlarining muvofiqlashtiruvchanligi; · va boshqalar. Moliyaviy nazoratni tashkil qilish tizimiga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko’rsatuvchi qonunlar qabul qila turib, har bir davlat, odatda, yuqoridagi printsiplarg

Moliyaviy nazorat tushunchasi, uning mazmun-mohiyati va shakllari to’g’risidagi masala iqtisodiy va yuridik adabiyotlarda hamon munozarali bo’lib qolmoqda. Moliyaviy nazoratning eng muvaffaqiyatli ta’rifi E. A. Voznesenskiy tomonidan taklif etilgan ta’rif bo’lsa kerak. Moliyaviy nazorat bilan moliyaviy faoliyatning o’zaro bog’liqligiga e’tibor berib, u moliyaviy nazorat chegaralarini kengaytirish kerakligini haqqoniy ravishda ko’rsatadi, u xo’jalik munosabatlarining muayyan majmuiga ham amal qilib, real borliqqa, haqiqatga muvofiq keladi. Bunday xulosa chiqarishga har qanday xo’jalik yurituvchi sub’ektning moliyaviy faoliyatini taftish qilish va tekshirish hujjatlari xizmat qiladi. Bizning mamlakatimizda qonunchilikning rivojlanishi ham xususan aynan shundan dalolat beradi. Moliyaviy nazor

maqsadga muvofiq foydalanilayotganligini tekshirish; uchinchidan, yuridik shaxslar tomonidan moliyaviy operatsiyalar, hisob-kitob, hisobot va pul mablag’larini saqlash va sarflashning qonunchilik bilan o’rnatilgan talablariga rioya etilishini tekshirish; to’rtinchidan, ishlab chiqarishning ichki zahiralarini aniqlash; beshinchidan, moliyaviy intizom buzilishi hollarini bartaraf etish va ogohlantirish. Bizning mamlakatimizda olib borilayotgan bozor qayta qurishlari tekshiruvlarni tashkil etish va amalga oshirish mazmunini tubdan o’zgartirishni talab qiladi va moliyaviy nazorat oldiga pritsipial jihatdan yangi vazifalarni qo’yadi. Bu vazifalar shu bilan belgilanadiki, «bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o’tish bozorning tarmoqlangan infratuzilmasini tashkil etishni talab qiladi», ularsiz

shaxslar va xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning huquq va manfaatlariga rioya etilishi (masalan, byudjetga to’lovlar bo’yicha imtiyozlar berish to’g’risidagi qonunlarga rioya etilishi, soliqlar to’g’ri olinishi va h.k.ni nazorat etish)ga yordam beradi. Moliyaviy nazorat yalpi ijtimoiy va milliy daromadni tashkil etish, taqsimlash va ulardan foydalanish kabi moliyaga xos bo’lgan sifatlarni nazorat etish vositasi bo’lib xizmat qiladi. Boshqacha aytganda, moliyaning nazorat funktsiyasi moliyaviy nazoratning asosiy qismi bo’lib, moliyaga bo’lgan ehtiyoj va moliya resurslari majudligi o’rtasida muvozanat bo’lishiga yordam beradi. Bunda moliyaviy nazoratning ishlashi uchun zarur bo’lgan shart-sharoitlar nazorat faoliyati barcha jabhalarining, xususan, uning chegaralari, amalga oshirish usul va sha

auditorlik nazorati (uni mustaqil nazorat deb ham atashadi), ichki nazorat (ya’ni xo’jalik sub’ektlari, tashkilotlar va muassasalar darajasida amalga oshiriladigan nazorat). Davlat mustaqilligiga erishilgandan so’ng, O’zbekiston Respublikasida siyosiy hokimiyatning o’zgarganligi va respublikada Prezidentlik hokimiyatining o’rnatilishi - moliyaviy nazoratni olib boruvchi organlar tizimiga ham o’z ta’sirini ko’rsatdi. Masalan, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan olib boriladigan nazorat yoki mustaqil xo’jalik yurituvchi tashkilotlar tomonidan olib boriladigan nazorat, ya’ni auditorlik nazorati joriy etildi. 1.2. Korxonalar moliyasini nazorat qilish usullari va shakllari Amaldagi qonunchilikda tekshiruvlarning belgilangan barcha turlari ta’rifi berilgan: - tekshiruv nazorat organlar

Barcha turdagi tekshiruvlarni moliyaviy nazoratnig samarali usullari sifatida tan olib, ularning ahamiyatini kamsitmagan holda, shuni qayd etish zarurki, taftish alohida ahamiyat kasb etadi. Moliyaviy nazoratning mazkur usuli o’zining maqsadi va ob’ektlari nuqtai nazaridan ham, moliya intizomini samarali ta’minlay olishi jihatidan ham eng muhim nazorat bo’lib hisoblanadi. Qonunchilikda taftishning huquqiy maqomi mustahkamlab qo’yilgan. O’zbekiston Respublikasining «Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to’g’risida»gi qonunga muvofiq taftish xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning moliya va soliq masalalari bo’yicha qonunchilikka rioya etishlari, soliq organlari, davlat statistika organlari va banklarga taqdim etiladigan hisob yuritish va hisobotlari to’g’ril

kelishilmay turib, rejadan tashqari, qarshi tekshiruv va nazorat tartibida tekshiruvlar o’tkazilishiga yo’l qo’ymaslik; 5) tekshiruvlarni qisqartirish va takomillashtirish maqsadida ularni tashkil etish tizimini tartibga solish yuzasidan chora-tadbirlar ishlab chiqish. Kengash hududiy komissiyalarining asosiy funktsiyalariga: · xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatini tekshirish bo’yicha hududiy muvofiqlashtiruvchi reja-grafiklar ishlab chiqish; · muvofiqlashtiruvchi reja-grafiklar bajarilishiga rioya etilishi ustidan monitoring o’rnatish kabi vazifalar kiradi. Kengash o’z zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarishi uchun hamda o’z maqomiga muvofiq ravishda quyidagi huquqlarga ega: - respublika barcha vazirliklari va idoralaridan yaqinlashib kelayotgan davruchun mo’ljallangan xo’jalik yu

Aylanma kapitalni rejalashtirish va undan foydalanishni tashkil qilish uchun unga nisbatan bo’lgan ehtiyojni aniqlash me-todlari va rejalashtirish tizimini ishlab chiqmoq lozim. Moddiy resurslar va ular zaxiralarining harakatini boshqarish tizimini avtomatlashtirish xususida o’ylamoq, aylanma kapital va uni shakllantirish manbalari bilan to’g’ri manyovr qilish, material-larning sarflanishi va ularning saqlanishi ustidan nazoratni ta’minlash kerak. Rejadan tashqari tekshiruvlar (jumladan qisqa muddatli tekshiruvlar) nazorat organlari tomonidan O’zbekiston Respublikasining «Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to’g’risida»gi qonuni 12-moddasiga muvofiq ravishda quyidagi hollarda o’tkaziladi: · O’zbekiston Respublikasi hukumati qarorlaridan kelib chiqqan

tegishli nazorat organlari bilan birgalikda mazkur tekshiruvlarning asoslanganligini o’rganib chiqadi, muvofiq ravishda Kengash va uning viloyat komissiyalariga tegishli o’zgartirishlar kiritadi, ular esa, rejadan tashqari tekshiruvni o’tkazish yoki o’tkazmaslik to’g’risida qaror qabul qiladi. Rejadan tashqari tekshiruvni o’tkazish yoki o’tkazmaslik to’g’risidagi qaror, ariza kelib tushgan kundan boshlab ikki haftalik muddatdan kechiktirilmagan holda qabul qilinadi va qaror yoki xat shaklida rasmiylashtirilib, muvofiq holda Kengash raisi (yoki uning topshirig’i bo’yicha o’rinbosari) yoki viloyat komissiyasi raisi tomonidan imzolanadi hamda nazorat etuvchi organga jo’natiladi. Har bir nazorat turining asosiy vazifalari qonunan belgilab qo’yilishi mumkin bo’lsa ham birining ikkinchisiga o’za

korxona va tashkilotlar, byudjet muassasalariga tegishli bo’lgan mehnat, moddiy va moliyaviy resurslardan samarali foydalanish o’zaro soliq munosabatlari Korxonal ar va tashkilotl a r n i n g mustaqil auditorlar tomonida n tasdiqlan gan moliyaviy hisobotlari, bozor iqtisodiyoti sohasidagi davlatga o’z moliyaviy siyosatini ruyobga chiqarishchda yordam beradigan zaruriy element hisoblanadi. Auditorlik firmalarining moliyaviy hisobotlar ishonchliligini tasdiqlashi maslahatchilik faoliyati nodavlat sektorida moliyaviy nazoratni chuqurlashtiradi va kengaytiradi. Chunonchi, korxonalar, tashkilotlarning mustaqil auditorlar tomonidan tasdiqlangan moliyaviy hisobotlari kre dit berish, investitsiyalar joylashtirish, fond birjalarida qimmatbaho qog’ozlar listingi va shu singari operatsiyalar uchun ax

Korxona, tashkilot moliya-xo’jalik (korxonalik, ti jorat) faoliyatining ayrim bo’limlari (qism, uchastkalari) holatini tekshirish mavzuli tekshirish deb ataladi. Masalan, moddiy boyliklar (asosiy vositalar yoki nomoddiy aktivlar)ning saqlanishi va ulardan foydalanishni tekshirish, moliyaviy natijalar aniqlanishining to’g’riligini tekshirish va boshqalar. Xorij amaliyotida mavzuli tekshirish «operatsiya audita» atamasi bilan tavsiflanadi. Shunday qilib, boshqaruv tizimidagi sub’ektlarning maqomi va roli, sub’ektlarning o’zi, nazorat amallarini bajarish vaqti, manbalar, tekshirish bilan qamrab olish hajmi va to’laligi moliyaviy nazorat usulini tasniflash uchun asos bo’lib xizmat qiladi. 1.3. Korxonalarda audit va auditorlik taftishini o’tkazishning roli va ahamiyati Korxonalarning iqtisodiy

Auditorlik faoliyati xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning fao-liyati ustidan mahsus vakolat olgan davlat idoralarining nazorati o’rnini bosmaydi. Auditning asosiy «harakatlanuvchi shaxsi» auditor va audi-torlik firmasidir. Auditor belgilangan tartibda auditorlik fao-liyati bilan shug’ullanish huquqini olgan hamda auditorlik kasbi ro’yxatiga kiritilgan mutaxassisdir. Auditorlik firmasi – yuridik va jismoniy shaxs tomonidan tuzilib, belgilangan tartibda ro’yxatdan o’tgach, ustaviga ko’ra auditorlik xizmati ko’rsatish bilan shug’ullanadigan tashkilot. Auditorlik firmalari kichik korxonalar, mas’uliyati cheklangan jamiyatlar va boshqa korxonalarning tashkiliy-huquqiy shakllarida ochilishi mumkin, ochiq turdagi aktsiyadorlik jamiyatlari bundan mustasno. Quyidagilarga auditorlik tekshiruvini o’tka

- xo’jalik yurituvchi sub’ektning hisobotini audit qilish va tuzilgan shartnomagabinoan konsalting xizmati ko’rsatish; - O’zbekiston Respublikasining «Auditorlik faoliyati to’g’risi-da»gi qonuni vaboshqa me’yoriy hujjatlar talablariga binoan tekshiruvning shakl va usullarini mustaqil belgilash; - tekshirilayotgan ob’ektda ham, uchinchi shaxslar qo’lida ham bo’lgan,tekshirilayotgan xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning mulkiy holati va faoliyatiga daxldor hujjatlar bilan tanishish imko-niyatiga ega bo’lish; - o’tkazilayotgan tekshirish yoki ko’rsatilayotgan auditorlik xizmati munosabatibilan tekshirilayotgan xo’jalik yurituvchi sub’ekt rahbarlaridan va boshqa xodimlaridan, shuningdek uchinchi shaxslardan og’zaki yoki yozma tarzda zarur izohlar olish; - litsenziyadan mahrum etish haqida qaror q

Auditorni mijoz bilan shartnoma tuzgan auditorlik firmasi xo’jalik yurituvchi sub’ekt mulkdorlari bilan kelishilgan holda tayinlaydi. Xo’jalik yuirtuvchi sub’ekt mulkdorlari qarori bilan yoki audi-torni tayinlagan yuridik shaxsning qaroriga ko’ra auditor chaqirib olinishi mumkin, auditor bu haqda barvaqt yozma tarzda, uning xizmatidan voz kechish sabablarini ko’rsatib xabardor qilinadi. Tekshiruv vaqtida yoki buyurtmaga ko’ra, boshqa ishlar qilinayotganida xizmatdan voz kechilsa, xo’jalik yurituvchi mulkdor auditor xizmatiga haq to’lashi shart. Surishtiruv organi, proquror, tergovchi va sud topshirig’i bilan auditorlik tekshiruvi o’tkazilsa, xarajatlar tekshirilayotgan xo’jalik sub’ekti zimmasiga tushadi, uning qo’lida etarli mablag’ bo’lmasa, tekshiruvni tayinlagan organ zimmasiga tushadi

Bozor munosabatlari sharoitlarida har bir xo’jalik yurituvchi sub’ekt va jamiyat, nafaqat yo’l qo’yilgan kamchilik va tartibbuzarliklarni qayd etish, balki ularni o’z vaqtida to’g’rilashga ulgurishdan manfaatdordir. Bu funktsiyani joriy nazorat qisqa vaqt oralig’ida ishlab chiqarish, xo’jalik va moliya operatsiyalarini amalga oshirish jarayonida bajaradi. Birlamchi hujjatlar ma’lumotlari, operativ va buxgalteriya hisobi, inventarizatsiya va kuzatuvga asoslangan holda, joriy nazorat zarur bo’lgan hollarda tez o’zgaruvchan xo’jalik vaziyatlarini tartibga solish, yo’qotishlar va zararlarning oldini olishga imkon beradi. Nazoratdan eng ko’p samara uning barcha shakllarining o’zaro harakatida erishilishi mumkin. Ayniqsa, bu byudjet mablag’larini o’g’irlashga qarshi kurashda zarur bo’lib, u sodi

3- rasm Nodavlat moliyaviy nazorat Nodavlat moliyaviy nazorat moliyaviy nazoratning nodavlat turlarini ichki firmaviy (korporativ) nazorat, tijorat banklar tomonidan Ichki firmaviy moliyaviy nazorat korxona, muassasa, firma, korporatsiyalar o’zining iqtisodiy xizmatlari, ya’ni buxgalteriya, moliya bo’limi, moliyaviy menejment xizmatlari va boshqalar tomonidan o’z korxonasi, filiallari va shu’ba tuzilmalarining moliyaviy faoliyati ustidan nazorat amalga oshiriladi. Ichki nazorat xizmatlari doimiy ravishda pul mablag’larini (shaxsiy, qarziy, jalb etilgan) ishlatilishining samaradorligi va maqsadga muvofiqligi kuzatadi, rejalashtirgan moliyaviy natijalar bilan haqiqiy moliyaviy natijalar qiyoslab, tahlil qiladi, investitsion loyihalarning natijalariga moliyaviy baho beradi, korxonaning moliya

a) qonunchilikda ko’rsatilgan hollarda, masalan, byudjet ijrosi ustidan vakillik organlarining olib boradigan nazorati; b) vakolatli davlat organlarining qaroriga binoan, masalan, huquqni muhofaza qiluvchi organlarining qaroriga binoan olib boriladigan nazorat. Ixtiyoriy nazorat xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning mustaqil qabul qilgan qarorlari asosida amalga oshiriladi. Ichki xo’jalik nazorati tashkilotlarning o’zida tashkil etilgan bo’limlar (xizmatlar) tomonidan olib boriladi. Davlat va mahalliy ichki xo’jalik nazorati, masalan, buxgalteriya bo’limlari tomonidan amalga oshirilishi mumkin. I bob bo’yicha xulosalar Moliyaviy nazorat iqtisodiy kategoriya sifatida moliyaga ob’ektiv xos bo’lgan nazorat xususiyatining amalda namoyon bo’lishidir. Odatda, moliyaviy nazorat quyidagi ikki yo’nali

· korxona, muassasa va tashkilotlardagi moliyaviy operatsiyalar qonun asosida olib borilishi bilan birga, undan samarali va maqsadga muvofiq ravishda foydalanishni ta’min etishdan iborat. Korxonalar moliyaviy nazoratida korxonalar moliyaviy faoliyatiga ta’sir qiluvchi omillar kapitalning asosiy sifat ko’rsatkichlarini o’zgartirishga qodir bo’lgan omillar hisoblanadi. Ularning korxonalar moliyaviy nazoratiga ta’sir etish mexanizmini chuqur o’rganish va salbiy ta’siriga barham berish choralarini ishlab chiqish va ularni tahlilini ko’rib chiqish asosiy yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. 27

II BOB. KORXONALAR MOLIYAVIY NAZORATINI IQTISODIY HOLATI TAHLILI 2.1. O’zbekistonda korxonalar faoliyatini iqtisodiy tahlili O’zbekiston Respublikasi ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyoti yaratish maqsadida iqtisodiy islohotlarni bosqichma-bosqich amalga oshirmoqda. Bozor munosabatlari sohasida har qanday xo’jalik yurituvchi sub’ektning o’z tasarrufidagi barcha resurslar – moliyaviy, moddiy va mehnat resurslari harakati hamda ulardan foydalanish samaradorligini to’g’ri boshqarishni ta’minlashi zarur bo’ladi. Ammo ko’pgina korxona va tashkilotlar iqtisodiy mustaqillik hamda ichki va tashqi bozorda bitimlar tuzish xuquqini qo’lga kiritganlaridan so’ng xo’jalik yuritishning yangi sharoitlariga tayyor emasliklari ayon bo’lib qoldi. Tahliliy ishlarni muvafaqqiyatli, samarali o’tkazilishi u

3. Tahlil ishlarini tashkil qilishda yana bir tamoyil uni o’tkazishni nazorat qilib borish. Korxona iqtisodiy-moliyaviy ahvolini tahlil qilish bilan shug’ullanayotgan har bir xodim korxonaning boshqaruv va moliyaviy hisobot shakllarini erkin o’qishni, uning moddalarini tushunishni, shuningdek, xulosalar chiqarish va tavsiyalar berishni bilishi kerak. Korxonalarda iqtisodiy tahlilni tashkil etish ixtiyoriylik va amaliyotdagi tajriba hamda talabdan kelib chiqqan holda tahlil ishlari tashkil etiladi. Tahlilni tashkil etishda o’rganiladigan mavzularning qo’lami va ahamiyatiga qarab iqtisodchilar bilan bir qatorda korxonaning barcha mutaxassislari hamda oddiy ishchisigacha ishtirok etishlari mumkin bo’ladi. Korxonalarda tsex yoki brigada ma’lumotlari bo’yicha iqtisodiy tahlilni esa shu bo’lim b

Yuqori boshqaruv organlari o’z nazorati ostidagi korxona va uyushmalarning ishlab chiqarish faoliyatini doimiy ravishda tahlil qilib turishadi. Buning uchun esa reja va hisobot ma’lumotlari, tekshiruv natijalari va boshqa ma’lumotlar kerak bo’ladi. Yuqoridagi bildirilgan fikrlardan foydalanib, quyida ishlab chiqarish korxonalari va birlashmalarida iqtisodiy tahlilni tashkil etishni sxemasini keltirib o’tish mumkin bo’ladi. Moliya organlari iqtisodiy tahlil jarayonida korxona va birlashmalarning foydalilik rejasini bajarilishiga, davlat byudjeti oldidagi majburiyatlariga, korxonaning moddiy va pul resurslarini ratsional taqsimlanishiga, o’z – o’zini moliyalashga va harid quvvatiga diqqatini qaratadi. Masalan, O’zbekiston Respublikasi Markaziy Banki doimiy ravishda kredit olgan korxona va bi

Korxonalarni to’g’ri va oqilona boshqarish uchun turli-tuman ma’lumotlar tizimidan foydalanish zarurki, ular orqali to’g’ri boshqaruv qarorlari qabul qilinishi mumkin. Malumotlar deyilganda iqtisodiy hodisalar, voqealar va xo’jalik jarayonlarini tegishli manbalar orqali aks etirish, ularni qayta hisoblash va o’rganish, hamda qiziquvchi tashkilotlarga uzatish tushuniladi. Tahlil uchun kerakli bo’lgan ma’lumotlarni mazmuniga qarab quyidagi turlarga ajratish mumkin: ¨ Iqtisodiy ma’lumotlar; ¨ Huquqiy-me’yoriy ma’lumotlar; ¨ Ilmiy- texnikaviy ma’lumotlar; ¨ Tabiy- ekologik ma’lumotlar; ¨ Boshqa ma’lumotlar. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarni moliyaviy va boshqaruv tahlil qilishdan olinadigan natija uni axborot va metodik qo’llanmalar bilan ta’minlanganlik darajasiga bog’liq. Tahlilni axborot bil

Moliyaviy hisobotning turli shakllaridagi ma’lumotlarni bir - biriga mosligini o’rganish quyidagi jadvalda keltirilgan (1 -jadval). 1-jadval Moliyaviy hisobot ma’lumotlarini bir-biriga mosligini tekshirish Ko’rsatkichlar Nomi Shakl raqami Birlamchi Ikkilamchi Mosli gi Satri Summa , ming so’m Shakl raqami Satr i Summa , ming so’m A 1 2 3 4 5 6 7 Asosiy vositalar: Boshlang’ich qiymat. 1 010 71000 3 130 71000 Mos Eskirish qiymati. 1 011 44500 3 130 44500 Mos Ustav kapital 1 320 80000 5 080 80000 Mos Taqsimlanmagan foyda 1 350 45000 5 080 45000 Mos Manaba: Talaba tomonidan turli adabiyotlari asosida aks ettirildi. Korxonalarning xo’jalik faoliyatini tahlil qilish, ularning ishlarini yaxshilash, samaradorligini oshirishning muhim omili bo’lib kelgan va shunday bo’lib qoladi. Xo’jalik faoliyatin

va ulardan foydalanish darajasini ifodalaydi; · korxonalar faoliyatidagi butun ishlab chiqarish va xo’jalik omillarining harakati, ularning o’zaro aloqadorlik natijasidir; · korxonalarning mo’’tadil ishlab chiqarish, tadbirkorlik va boshqa faoliyati uchun zarur bo’lgan moliyaviy resurslar bilan ta’minlanganligi va ulardan samarali foydalanish ifodasidir; · korxonalarning boshqa xo’jalik sub’ektlari, organlari va tashkilotlari bilan o’zaro aloqalarni haqiqiy aks ettirishidir. Ko’rinib turibdiki, moliyaviy tahlil ko’p qirrali murakkab va muhim bo’lganligi sababli u bir qancha talablarga asoslangan bo’lishi lozim. Yuqorida ko’rilgan talablarga asoslanib, moliyaviy tahlil korxonalarning moliyaviy holatini tahlil qilishda quyidagi vazifalarni bajarishga yo’naltirilishi kerak: 1. Korxonalarning

$Quyidagi jadvalda korxona mulkining hajmi va tarkibi keltirilgan. Uni tuzishda balans ma’lumotlaridan foydalanib, sof, ishlatishga layoqatli boyliklar holati o’rganiladi. Keltirilgan ma’lumotlar balansning jami summasiga teng bo’ladi. 2-jadval “Bahmal-qurilish” aktsionerlik jamiyatining buxgalteriya balansini aktiv moddalarining tahlili Mol-mulkning tarkibi Yil boshiga Yil oxiriga O’zgarishi (+,-) Summa, ming so’m Salmog ’i, % Summa, ming so’m Salmog ’i, % Summadagi , ming so’m Salm oqdag i, % Yil boshiga nisbatan o’sishi, % 1 2 3 4 5 6=4-2 7=5-3 8=6\\2*100 1. Uzoq muddatli aktivlar 186790 25,99 203491 22,80 +16701 -3,19 +8,94 2. Joriy aktivlar Shu jumladan: 531756 74,01 689066 77,20 +157310 +3,19 +29,58 A) Tovar-moddiy zahiralari 470833 65,52 531450 59,54 +60617 -5,98 +12,87 B) Pul mablag$

korxonaning aylanma mablag’larini aylanishini sekinlashtiradi, qo’lov qobiliyatini yomonlashuviga olib keladi. Korxona aktivlari tarkibida asosiy salmoqni tovar- moddiy zahiralari egallamoqda, ya’ni u 60 % ga yaqin aktivlar summasini tashkil etmoqda. Bu shundan dalolat beradiki, korxonada me’yordan ortiqcha tovar-moddiy zahirasi yaratilganligini hamda uning natijasida korxona joriy aktivlarini aylanishi sekinlashishini ko’rsatmoqda. Aktsionerlik jamiyati ma’muriyati mavjud aktivlardan unumli foydalanish choralarini ko’rishi lozim deb hisoblaymiz. Bozor iqtisodiy qonuniyatlari va talabidan kelib chiqqan holda korxonada qarz kam bo’lgani ma’qul. 3-jadvalda korxona mablag’larining manbalari ko’rsatilgan. 3-jadval “Bahmal-qurilish” aktsionerlik jamiyatining buxgalteriya balansini passiv moddal

ko’payishi o’z mablag’lari manbalari hisobigami yoki qarz manbalari hisobiga ekanligini aniqlash lozim. Aktsionerlik jamiyatining ma’lumotlaridan ko’rinadiki, korxonada korxonada joriy yil oxirida o’z mablag’lari manbalari yil boshiga nisbatan 268911 ming so’mga yoki 58,39 % ga o’sgan. Bunday natijalarni korxona uchun ijobiy deb baholamoq lozim. Chunki, o’z mablag’larining manbalarini ko’payishi korxonaning moliyaviy mustaqilligini ortishiga, to’lov qobiliyatining yaxshilanishiga hamda korxonaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga olib keladi. Ma’lumotlardan ko’rinadiki, korxonada joriy yil oxiriga majburiyatlar summasi 94900 ming so’mga yoki 36,98 % ga pasaygan. Bu esa majburiyatlarning umumiy passivlarda tutgan salmog’ini 17,63 % ga kamaytirgan. Bundan ko’rinadiki korxonaning to’lov likv

korxonalarni moliyaviy mustaqilligi, barqarorligi, kredit olishga layyoqatliligini aniqlashda o’zlik manbalar bilan ta’minlanganlik ko’rsatkich muhim ahamiyatga egadir. Quyidagi jadvalda zahira va xarajatlarni qoplashga o’zlik manbalarning etarliligini aniqlash uslubi keltirilgan. 4-jadval Tovar-moddiy zaxiralarni qoplashga tegishli manbalar bilan ta’minlanganlikning tahlili (ming so’mda) Ko’rsatkichlar Yil boshiga Yil oxiriga Farqi (+,-) 1 2 3 4 1. O’z mablag’larining manbalari 460499 729410 +268911 2. Uzoq muddatli aktivlar 186790 203491 +16701 3. Tovar-moddiy zahiralarni qoplashga tegishli o’z manbalari (1-2) 273709 525919 +252210 4. Uzoq muddatli kredit va qarzlar - - - 5. Tovar-moddiy zahiralarni qoplashga tegishli o’zlik va uzoq muddatli qarz manbalari (3+4) 273709 525919 +252210 6.

ko’payishini ijobiy holat sifatida baholamoq lozim. Aktsionerlik jamiyatida joriy yil boshida va oxirida uzoq muddatli majburiyatlari bo’lmagan. qisqa muddatli majburiyatlari esa yil boshida 258047 ming so’m bo’lgan bo’lsa, yil oxiriga kelib 163147 ming so’mni tashkil etgan, ya’ni qisqa muddatli majburiyatlari 94900 ming so’mga kamaygan. Bunday holat esa korxonaning tovar-moddiy zahiralarini qoplashga tegishli manbalarini qisqarishiga ta’sir etgan. Mazkur aktsionerlik jamiyatida tovar-moddiy zahiralari hajmi birmuncha yuqori bo’lganligi uchun joriy yil boshida ham, yil oxirida ham tovar-moddiy zahiralaini qoplashga o’z manbalari hamda o’z va uzoq muddatli qarz manbalari 191593 ming so’mga etarli bo’lmagan. Faqatgina qisqa muddatli majburiyatlar hisobigagina tovar-moddiy zahiralarini qoplas

Ichki omillar sifatida quyidagilarni ko’rsatishimiz mumkin: · Korxonada ishlab chiqarishning barqarorligi; · Ishlab chiqarishni tashkil qilish; · Ishlab chiqarishni boshqarish; · Korxona ustav jamg’armasining hajmi; · Korxona xarajatlari va daromadlarining nisbati; · o’zlik mablag’larining manbalari va korxona majburiyatlarining nisbati; · korxona aylanma mablag’lari tarkibi. Korxonalar o’z faoliyati davomida boshqa xo’jalik sub’ektlari bilan iqtisodiy aloqalarda bo’lar ekan, korxonalar moliyaviy barqarorligiga tashqi omillar ham ta’sir etadi.. Bunday omillar tarkibiga quyidagilarni kiritishimiz mumkin: · korxonaning tovarlar bozoridagi holati; · korxonaning eksport va import aloqalari; · korxonaning boshqa korxonalar bilan ishga doir aloqalarda aktivligi; · bank organlari, debitor va kred

Ko’rsatkichlar Yil boshiga Yil oxiriga O’zgarishi (+,-) 1 2 3 4=3-2 1. Moliyaviy mustaqillik koeffitsienti 0,641 0,817 +0,176 2. To’lov qobiliyati koeffitsienti 2,061 4,223 +2,162 3. Qarz va o’z mablag’lari o’rtasidagi nisbat koeffitsienti 0,560 0,223 -0,337 4. Zahira va xarajatlarni o’z manbalari bilan qoplanganlik koeffitsienti 0,978 1,372 +0,394 5. Mablag’larning chaqqon harakatchanlik koeffitsienti 0,594 0,721 +0,127 Yuqoridagi jadval ma’lumotlariga ko’ra, “Bahmal-qurilish” aktsionerlik jamiyatining moliyaviy ahvoliga to’g’ri baho berish uchun buxgalteriya balansiga asoslangan holda moliyaviy koeffitsientlardan foydalanamiz. Shunga ko’ra, korxonaning moliyaviy mustaqillik koeffitsienti yil boshiga nisbatan 0,176 koeffitsientga yoki 17,6 % ga o’sgan. To’lov qobiliyati koeffitsienti yil

To’lash uchun mablag’lar Hisobot yili oxiriga summasi, ming so’m To’lov qarzlari Hisobot yili oxiriga summasi, ming so’m 1 3 4 6 1. Pul mablag’lari, ya’ni kassadagi va hisob raqamidagi pul mablag’lari 9374 1. Mol etkazib beruvchi va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar (qarzlar) 90387 2. Valyuta mablag’lari 117 2. Byudjetga to’lovlar bo’yicha qarzlari 400 3. Qisqa muddatli investitsiyalar, boshqa pul mablag’lari va joriy aktivlar 12009 3. soliq va majburiy to’lovlar bo’yicha kechiktirilgan majburiyatlar - 4. Tayg’r mahsulot 167464 4. Mulkiy va shaxsiy sug’urta bo’yicha qarzlari 5. Debitorlik qarzlari 148125 5. Maqsadli davlat jamg’armalariga to’lovlar bo’yicha qarzlar 6721 7. Mexnatga haq to’lash bo’yicha qarzlar 5007 8. qisqa muddatli kredit va qarzlar 35593 9. Boshqa joriy majburiyatlar

Jadval ma’lumotlaridan ko’rinadiki, biz tahlil qilayotgan “Bahmal-qurilish” aktsionerlik jamiyati joriy davrda to’lov qobiliyatiga ega hisoblanadi. Ya’ni, korxonaning jami to’lov mablag’lari 337089 ming so’m bo’lgani holda, jami to’lov qarzlari 163147 ming so’mni tashkil qilgan. Bundan ko’rinadiki korxonada to’lov qarzlariga nisbatan to’lov mablag’lari 173942 ming so’mga ko’p bo’lgan. Bu esa korxonaning mutloq to’lov qobiliyatiga ega ekanligidan dalolat beradi. Bundan tashqari to’lov mablag’lari tarkibiga e’tibor qiladigan bo’lsak, uning asosini tayyor mayosulotlar (167464 ming so’m) hamda debitorlik qarzlari (148125 ming so’m) tashkil qilmoqda. Bu shundan dalolat beradiki, korxona ayni vaqtda tez to’lov qobiliyatiga ega emas ekan. To’lov qarzlarining asosini esa mol etkazib beruvchilardan

barcha aylanma aktivlarning to’lov majburiyatlarini to’lashga etarliligi yoki etishmasliligini tasiflaydi. Korxonaning to’lov layoqatiga baho berishda muqobillik variantlarini ham qo’llash lozim bo’ladi. Yangi ochilgan va hali faoliyat boshlamagan korxonalarga kredit berish yuzasidan qaror qabul qilishda, uning biznes reja ko’rsatkichlari va u bo’yicha aniqlangan to’lovga qodirlikning ehtimolligiga, korxonaga maqsadli, markazlashgan kredit resurslarining tushirilishiga, texnik loyihalar asosida kredit ajratilishi va hakozolarga ahamiyat berilishi muhimdir. 7-jadval Korxonaning to’lov layoqati ko’rsatkichlari va ularni hisoblash tartibi Ko’rsatkichlar Aniqlash tartibi Izoh 1 2 3 1. Mutloq to’lov layoqati koeffitsienti PM + QQ KM= -------------- QMM PM - pul mablag’lari QQ- qimmatli qog’ozla

belgilovchi koeffitsient hisoblaniladi. Shuningdek, turli aylanma mablag’larning pul shakllariga o’tish muddati har xilligini e’tiborga olinganda, tayyor mahsulot zahiralari tugallanmagan ishlab chiqarish xarajatlar va yarim fabrikatlarning pulga aylantirish tezligini o’rganish zurur. Bundan tashqari to’lov qobiliyatining o’zgarishida debitorlik qarzlarining pulga aylanish tezligi, bankdagi to’lov hujjatlarini o’z vaqtida rasmiylashtirilishi va ularning tez harakat qilishiga bog’liqdir. Agarda debitor mablag’larni qarz majburiyatlarini uzishga yo’naltirilsa, oraliq to’lov qarzlarini qoplashlik koeffiitsenti ko’rsatkichi hisoblanadi. Demak, korxona qisqa muddatli to’lov majburiyatlarini qoplashga o’zining barcha aylanma mablag’larini, ya’ni, zahiralar, pul mablag’lari, hisob- kitoblar va bo

ob’ektlaridan birortasi bo’yicha schyotlar yoki muomalalarni tekshirishni to’liq yoki qisman ichki nazorat tizimining ishlashini tekshirishch natijasi bilan almashtirishi mumkin. Agar, ichki nazorat tizimi ishonchli va sezilarli darajada izdan chiqmasdan ishlayotganligini aniqlansa, u bunday tizimdagi buxgalterlik ma’lumotlarida ham katta xatolar yo’q deb taxmin qilishga haqlidir. Agar, mabodo ichki nazorat tizimi samarasiz bo’lsa, auditor uning kamchiliklaridan kelib chiqadigan xatarli vaziyatlarni bartaraf qilish uchun testlar soni va uni tanlash hajmini ko’paytirishi lozim. Ichki nazorat tizimini ko’rib chiqishda, auditor avvalo, korxona ma’muriyatining ichki nazoratga munosabatini, ya’ni korxona rahbarining fikrlash xususiyatlarini, ularning rahbarlik qilish uslubini, aniq moliyaviy hi

mumkin To’g’ri yo’lga qo’yilgan ichki nazorat tizimi xatolar vujudga kelishini bartaraf etib, natijada, noto’g’ri, befoyda qarorlar kabul qilish hamda zararlar vujudga kelishini imkon qadar kamaytiradi. Auditorlik tekshiruvi dasturi moliyaviy hisobotdagi axborotlarning ishonchliligini tasdiklashga qaratilgan amallar ro’yxatidan iborat. Har bir auditorlik amalining turi, o’tkazish vaqti va miqyosi aniklanib, u moliyaviy xisobotning bir yoki bir necha ko’rsatkichlari bilan bevosita bog’liq. Auditorlik amallarining ettita asosiy turi mavjud qayta sanash, kuzatish, tasdiqlash, og’zaki so’rov, hujjatlarni tekshirish, nusxa ko’chirish va taxlil qilish amallari. Auditorlik amallarini o’tkazish vaqti turlicha bo’lishi mumkin: balans tuzgunga qadar yoki tuzilganidan so’ng. Bajariladigan amallar miq

nazorat tizimini ishlab chiqishda faol ishtirok etib, o’z takliflarini mijozga taqdim etiladigan maxsus xatda bayon qiladi. Ichki nazorat tizimini o’rganish (bayon qilish). Auditor ichki nazorat tizimining ishonchliligini va tekshirish o’tkazishda unga tayanish mumkinligi haqida asosli qaror qabul qila olishi uchun bu tizimni o’rganadi. Agar har kunlik ish ichki nazorat ostida bo’lsa, daromadlar ko’payadi. Kundalik ish ishonchli bo’lsa daromadni yo’qotish xavf-xatari ham pasayadi. Ichki nazoratning tuzilishi turli xil bo’lishi, korxona faoliyati, uning hajmi, EHM bilan jihozlanganligi, rahbariyatning shaxsan nazorat qila olish imkoniyatlari va ko’plab boshqa omillarga bog’liq. Auditorning ichki nazorat tizimini o’rganish va baholash jarayonini o’tkazish hamda hujjatlashtirishini namunaviy

Ichki nazorat tizimini baholashning asosiy maqsadi - auditni rejalashtirish, shuningdek auditorlik amallarining turlarini, o’tkazish vaqtini va hajmini aniqlash uchun puxta zamin yaratib, ularni auditorlik tekshiruvining dasturida aks ettirishdan iborat. Faraz qilaylik, auditor tomonidan dastlabki auditorlik tekshiruvi dasturi tayyorlangan va u oldinda turgan ishlarning borishi to’g’risida ma’lum tasavvurga ega. Xatda ichki nazorat tizimining muammolari bilan bog’liq faktlar bayon qilinib, auditor bular haqida mijoz-korxona boshqaruvini xabardor qilishi lozim. Chunki, bu muammolar ichki nazorat tizimining tarkibi va faoliyat ko’rsatishida sezilarli kamchiliklar mavjudligidan dalolat beradi va korxonaning moliyaviy axborotlarini ro’yxatga olish, qayta ishlash va moliyaviy hisobotda umumlash

Xulosa shuki, korxonalar moliyaviy nazoratini doimo takomillashuvini taqozo etadi. Bu esa bitiruv malakaviy ishimizning keyingi bobining asosiy mazmunidan iborat bo’ladi. II bob bo’yicha hulosalar Korxonalar moliyasini nazorat qilish usullari va ularni samarali tashkil etish jarayonini tahlilini olib borishda korxonalar moliyaviy nazoratini iqtisodiy holati, audit va auditorlik taftishini o’tkazishni iqtisodiy holati tahlili ko’rib chiqildi. Umumiy holda quyidagi xulosalarga kelindi. Korxonalarda nazorat jarayonida asoslanishi lozim bo’lgan tomonlar esa quyidagilardan iborat: 1. Korxona faoliyatini tahlil qilish - boshqarishda qaror qabul qiladigan har bir rahbar, menejerning xizmat burchidir. Shunday qilib bundan chiqadigan zarur tamoyil bu tahlil ishlarini bajaruvchilar o’rtasida vazifal

· komples ravishdagi tushuncha bo’lib, u o’z ichiga keng ko’rsatkichlar tizimini oladi, ular korxonalarning moliyaviy resurslari borligini, holatini, joylashganligini va ulardan foydalanish darajasini ifodalaydi; · korxonalar faoliyatidagi butun ishlab chiqarish va xo’jalik omillarining harakati, ularning o’zaro aloqadorlik natijasidir; · korxonalarning mo’’tadil ishlab chiqarish, tadbirkorlik va boshqa faoliyati uchun zarur bo’lgan moliyaviy resurslar bilan ta’minlanganligi va ulardan samarali foydalanish ifodasidir; · korxonalarning boshqa xo’jalik sub’ektlari, organlari va tashkilotlari bilan o’zaro aloqalarni haqiqiy aks ettirishidir. Moliyaviy mustahkamlik korxonalar moliyaviy resurslarining shakllanishi va ulardan foydalanish bilan aniqlanadi. Korxonaning moliyaviy barqarorligiga kor

III BOB. IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYALASHTIRISH SHAROITIDA KORXONALAR MOLIYASINI NAZORAT QILISH USULLARINI TAKOMILLASHTIRISH YO’LLARI Moliyaviy nazorat bo’yicha muhim vazifa va funktsiyalar O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi zimmasiga ham yuklatilgan. O’zbekiston Respublikasining «O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi to’g’risida» 1993 yil 6 maydagi qonunining 12-moddasiga muvofiq u vazirliklar, davlat qo’mitalari, idoralar va boshqa davlat va xo’jalik boshqaruv organlari faoliyati ustidan nazoratni amalga oshiradi. U davlat moliyaviy nazoratini amalga oshiruvchi organlar vakolati va funktsiyalari tartibini belgilaydi. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Hisob-kitoblar mexanizmini takomillashtirish va byudjetga to’lovlar intizomini mustahkamlash bo’yicha huk

banklari tomonidan to’lov intizomini mustahkamlash va hisob-kitoblarni o’z vaqtida amalga oshirish, soliqlar va majburiy to’lovlarni to’liq to’lash bo’yicha amaldagi qonunchilik me’yorlariga qat’iy rioya etilishi ustidan ta’sirchan nazoratni ta’minlash; - korxonalarning debitorlik qarzlari ahvolini tahlil etish, muddati o’tgandebitorlik va kreditorlik qarzlari, xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning byudjetga to’lovlar bo’yicha boqimandalarini qisqartirish bo’yicha ta’sirchan chora-tadbirlar ishlab chiqish va qabul qilish, shuningdek amaldagi qonunchilikka muvofiq ravishda tegishli soliqlar va majburiy to’lovlarning to’liq undirib olinishini ta’minlash; - korxonalar va tashkilotlar aylanma mablag’larining ajratib olinishi, shujumladan tayyor mahsulot zahiralariga va tugallanmagan qurilishga aj

· bankrotlik va korxonalarni sanatsiyalash masalalari bo’yicha Hukumat komissiyasiga korxonalarni sanatsiyalash yoki muntazam ravishda debitorlik va kreditorlik qarzlariga yo’l qo’yuvchi korxonalar va tashkilotlarni bankrot deb e’lon qilish uchun materiallarni xo’jalik sudiga berish to’g’risida qarorlar qabul qilish yuzasidan takliflar berish; · soliq solish tizimi va xalq xo’jaligida hisob-kitoblarni yaxshilash uchun yo’naltirilgan respublika qonunchiligini takomillashtirish yuzasidan Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritish va h.k. Ichki firmaviy moliyaviy nazorat korxona, muassasa, firma, korporatsiyalar o’zining iqtisodiy xizmatlari, ya’ni buxgalteriya, moliya bo’limi, moliyaviy menejment xizmatlari va boshqalar tomonidan o’z korxonasi, filiallari va shu’ba tuzilmalarining moliyaviy fao

paydo bo’lishi bilan ularning moliyaviy ishonchliligiga, shuningdek ular moliyaviy holatini ob’ektiv baholashga nisbatan talablar keskin oshirildi. Auditorlik nazoratining asosiy vazifalari buxgalterlik va moliyaviy hisobotning ishonchliligini hamda amalga oshirilgan moliyaviy va xo’jalik operatsiyalarining amalda bo’lgan me’yoriy hujjatlarga muvofiqligini niqlash, tekshirilayotgan iqtisodiy sub’ektlarning to’lov-hisobot hujjatlarini, soliq deklaratsiyalarini va boshqa moliyaviy majburiyatlarini tekshirishdan iborat. 54

6-rasm Korxonalarda auditorlik nazorati A u d i to rli k xi z m a t l a r i q u y i da gi b os h qa xi z m a t larni ham ko’rsatishlari mumkin: · buxgalteriya hisobini yo’lga qo’yish va olib borish; · daromadlar haqida buxgalteriya hisobotini va deklaratsiyani tuzish; · moliya-xo’jalik faoliyatini tahlil qilish va bashoratlash; · buxgalteriya xizmati xodimlarini o’qitish va qonunchilik masalalarida maslahat berish; 55Auditorlik nazorati Auditorlik nazoratining asosiy vazifalari buxgalterlik va moliyaviy hisobotning ishonchliligini hamda amalga oshirilgan moliyaviy va xo’jalik operatsiyalarining amalda bo’lgan me’yoriy hujjatlarga muvofiqligini niqlash, tekshirilayotgan iqtisodiy sub’ektlarning to’lov-hisobot hujjatlarini, soliq deklaratsiyalarini va boshqa moliyaviy majburiyatlarini Audito

· auditorlik tekshiruvlari natijasida olingan tavsiyalarni ishlab chiqish; · va boshqalar. Auditorlik tekshiruvi majburiy va tashabbusli bo’lishi mumkin. Agar tashabbusli tekshiruv iqtisodiy sub’ektning o’z qarori bo’yicha amalga oshiriladigan bo’lsa, majburiy audit uning xohish-irodasi va istagiga bog’liq bo’lmagan va qonunchilikda belgilangan hollarda majburiy tartibda o’tkaziladi. Har yili majburiy auditorlik tekshiruvi: · aktsiyadorlik jamiyatlari; · banklar va boshqa kredit tashkilotlari; sug’urta tashkilotlari; investitsion va boshqa jamg’armalar, yuridik va jismoniy shaxslarning mablag’lari, ularning boshqaruvchi kompaniyalari; · yuridik va jismoniy shaxslarning ixtiyoriy ajratma mablag’lari ularning asosiy manbalari bo’lgan xayriya va boshqa ijtimoiy jamg’armalar; · hosil bo’lish m

ifodalashda biror tomonning ta’siri ostida bo’lishdan uning ozod ekanligini tushunish lozim. Shu bilan birga, yana shuni hisobga olish kerakki, audit barcha mamlakatlarda etarli darajada qattiq tartibga solinadi. Ayrim davlatlarda (masalan, Frantsiyada) bu jarayonga davlat aralashib, u audit me’yori va normativlarini belgilaydi, auditorlarni va auditorlik firmalarini ro’yxatdan o’tkazadi hamda ularning faoliyati ustidan nazorat o’rnatadi. O’zbekistonda ham xuddi shunday ahvol tarkib topgan bo’lib, bu erda davlat auditorlik faoliyatini tartibga solishni faol amalga oshiradi. U moliyaviy qiyinchiliklari iqtisodiyotga ta’sir etishi mumkin bo’lgan muhim korxonalarni ajratib, ularda audit o’tkazish majburiy ekanligini belgilaydi, auditorlarga (ma’lumoti, malakasi, imtihonlarni topshirish tartib

bo’lishiga qaramasdan, umuman auditorlik faoliyatini tartibga solish davlat tomonidan amalga oshirilib, bu bizning Respublikamizga ham xos bo’lgan xususiyatdir. O’zbekiston Auditorlar palatasi tuzilish jihatidan davlat organlari bilan o’zaro birgalikda harakat qiladi. Ammo uning auditorlik faoliyatini tartibga solish bo’yicha asosiy funktsiyalari davlat tomonidan mustahkamlab qo’yilgan. O’zbekiston Respublikasining Auditorlik faoliyati to’g’risidagi qonunini amalga oshirish, auditorlik tekshiruvlarining roli va maqomini belgilash, soliq va boshqa nazorat organlari tomonidan auditorlik xulosalari hisobini yuritishni ta’minlash maqsadida so’nggi vaqtlarda bizning mamlakatimizda auditorlik faoliyatini amalga oshirish tartibiga jiddiy o’zgartirishlar kiritildi. Xususan, belgilab qo’yildiki, bu

ettiradi va xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan amalga oshirilgan moliyaviy va xo’jalik operatsiyalari O’zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq keladi, degan fikrlar mavjud bo’lgan hujjatdir. - salbiy auditorlik xulosasi xo’jalik yurituvchi sub’ektning moliyaviy hisobotida tartibbuzarliklar mavjud bo’lib, moliyaviy hisobotdan foydalanuvchini yanglishishga olib kelishi mumkin bo’lganligi to’g’risidagi fikr bildirilgan auditorlik tashkiloti hujjatidir. Xo’jalik yurituvchi sub’ektda oldingi ikki yil uchun ijobiy yillik auditorlik xulosasi mavjud bo’lishi uni xo’jalik yurituvchi sub’ektlar ro’yxatiga kiritish uchun zarur shartlardan biri hisoblanib, ularning moliyaviy-xo’jalik faoliyatini soliq va boshqa nazorat organlari tomonidan tekshirish so’nggi tekshiruv o’tkazilganida

belgilangan tartibni buzganligi uchun qonunchilikda nazarda tutilgan jazo choralaridan ozod qilmaydi. Majburiy auditorlik tekshiruvlarini o’tkazishdan bosh tortganligi uchun xo’jalik yurituvchi sub’ektlardan jarima undirib olish tartibi to’g’risida nizom qonunchilikka muvofiq majburiy auditorlik tekshiruvi o’tkazilishi lozim bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’ektlarga nisbatan amal qiladi. Jarima solish uchun xo’jalik yurituvchi sub’ektning majburiy auditorlik tekshiruvlarini o’tkazishdan bosh tortishi asos bo’ladi. Bunda yillik moliyaviy hisobotning auditorlik tekshiruvini hisobot yilidan keyingi yilning 1 mayiga qadar o’tkazilishi hamda auditorlik xulosasining yo’qligi qoidabuzarlik fakti deb topiladi. Majburiy auditorlik tekshiruvi o’tkazilishi lozim bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’ekt o’z

Auditorlik faoliyati (auditorlik tashkilotlarining professional xizmatlaridan tashqari) yangi qonunchilik bo’yicha auditorlik teshiruvini o’tkazish uchun faqat maxsus ruxsatnoma (litsenziya) mavjud bo’lgan taqdirdagina amalga oshirilishi mumkin. Auditorlik faoliyatini litsenziyalash auditorlik tashkilotlariga auditorlik faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziyalar berish tartibi to’g’risidagi Nizomga muvofiq ravishda olib boriladi. Auditorlik faoliyatini litsenziyalash O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (litsenziyalovchi organ) tomonidan amalga oshiriladi. III bob bo’yicha xulosalar Iqtisodiyotni modernizatsiyalashtirish sharoitida korxonalar moliyasini nazorat qilish usullarini takomillashtirish yo’llari yuzasidan quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiq : - iqtisodiyot ta

ajratilishi sabablari va yo’nalishlarini aniqlash hamda ularni qisqartirish bo’yicha takliflar ishlab chiqish. Xulosa o’rnida ta’kidlash lozimki, iqtisodiyotni modernizatsiyalashtirish sharoitida korxonalar moliyasini nazorat qilish usullarini takomillashtirish bo’yicha ilmiy xulosalar shakllantirildi. Buni bevosita buni ishni xulosa qismida ko’rish mumkin. 62

Xulosa Bugungi kunda har bir korxona va muassasa uchun Iqtisodiyotni modernizatsiyalashtirish sharoitida korxonalar moliyasini nazorat qilish usullarini takomillashtirib borish masalasi eng dolzarb masalalardan biri bo’la oladi. Sababi hozirgi iqtisodiy shart-sharoitda, jumladan, raqobatchilik muhiti rivojlanib borayotgan bir paytda moliyaviy nazoratning uyg’unlashtirilishi hisobiga har bir xo’jalik sub’ektining ko’zlangan maqsad va yutuqlariga, xususan, yuqori foyda, yuqori rentabellik, uzoq muddatli hayotiylikka va shu kabilarga erishish mumkin. Mazkur masalaga bag’ishlangan mavzuni o’rganish va yoritish natijasida biz quyidagi xulosalarga keldik: 1. Moliyaviy nazorat har bir korxana va muassasa faoliyatining moliyaviyishochliginini aniqlash va mustahkamlashning muhim qurolidir. 2. Moliy

Lekin amaliyotda moliyaviy nazorat va moliyaviy menejmentni uyg’unlashtirishdagi holatni o’rganib, qoniqarli deb bo’lmaslik sababidan, bu sohadagi bir qator quyidagi muammolar ko’rsatib o’tildi: 1. Aksariyat korxona va muassasalarda ichki moliyaviy nazorat tashkil etilmagan yoki amalda to’la mazmunda ishlamayotir. 2. Moliyaviy nazorat, ko’proq, tashqi auditorlik tekshiruvi ko’rinishidagina namoyon bo’lmoqda. Vaholanki, har bir Aksariyat va muassasalarda muttasil moliyaviy nazorat olib borilmayotir. 3. Moliyaviy menejment bo’yicha puxta bilim va amaliy tajribaga egamutaxassislarni etarli darajada, deb bo’lmaydi. shuning uchun ham korxona va muassasalarda moliyalashtirish va investitsiyalashga doir qarorlar qabul qilishda muayyan muammolarga duch kelinmoqda. 4. Aksariyat korxona va muassasal

1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: - T.: “O’zbekiston” nashriyot- matbaa ijodiy uyi, 2008 y. -40 B. 2. O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi: Rasmiy nashrO’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi - T.: “Adolat”, 2008 y. -692 B 3. O’zbekiston Respublikasining “Davlat soliq xizmati to’g’risida”gi Qonuni. 1997 yil, 29 avgust. 4. O’zbekiston Respublikasining “Byudjet tizimi to’g’risida”gi qonuni, 2000 yil 14 dekabr. 5. O’zbekiston Respublikasining 2012 yil 25 dekabrdagi “O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga o’zgartish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida”gi O’zR-343-sonli Qonuni. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining 2013 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat byudjeti parametrlari to‘g‘risida”gi 1887-sonli Qarori (

11. Karimov I.A. O’zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo’li. - Toshkent.: “O’zbekiston” NMIU, 2007. -B. 48. 12. Karimov I.A. Inson manfaatlari ustuvorligini ta’minlash-barcha islohot va o’zgarishlarimizning bosh maqsadidir. - Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2008. - B. 64. 13. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch. -T.: «Ma’naviyat», 2008. -B. 176. 14. Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va yangilashni izchil davom ettirish - davr talabi // Halq so’zi, 2009 yil 14 fevral. 15. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari / - T.: “O’zbekiston” NMIU, 2009. -B. 56. 16. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir. – T.: “O’zbekiston” NMI

dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasi majlisidagi ma’ruzasi. III. Darslik va o’quv adabiyotlari: 20. Vahobov A., Jo’raev A. Soliqlar va soliqqa tortish. Darslik. –T.: Sharq, 2009. -526 b. 21. Vahobov A., Jumaev N., Burxanov U. Xalqaro moliya munosabatlari. –T.: Sharq, 2003. -400 b. 22. Jo’raev A.S. Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirish-ning samarali yo’llari. / Monografiya. “Fan” nashriyoti. 2004 y. 23. Jo’raev A., Safarov G’. Soliq nazariyasi -T.: TMI, 2008. -210 b. 24. Zavalishina I.A. Soliqlar: nazariya va amaliyot. / “Iqtisodiyot va huquq dunyosi” nashriyot uyi, 2005. -544 b. 25. Malikov T.S. Soliqlar va soliqqa tortishning dolzarb masalalari. –T.: Akademiya, 2002. -204 b. 26. Налоги и налогообложение. Учебник для вузов /Под ред. Д.Г.Черни

33. Жидкова Е. Налоги и налогообложение. Учебное пособие. –М.: “Эксмо”, 2010 34. Худолеев В. Налоги и налогообложение. Учебник. – М.: “Форум”. 2009 35. Malikov T.S. Soliq yukining og’irligini keskin kamaytirish kerakmi? Risola. -T.: 2006. —B. 32. 36. Mamanazarov A.B. Soliq siyosati. -T.: «Moliya», 2003. -B. 148. 37. To’raev Sh.Sh. Soliqqa tortishni tahlil etishning dolzarb masalalari. -T.: “Akademiya”, 2005. - B. 130 38. O’rmonov J.J. Xorijiy mamlakatlar soliq tizimi: O’quv qo’llanma - T.: Soliq akademiyasi, «Dizayin-Print», 2007. -B. 202. 39. Qurbonov Z.N. Soliq auditi.-T.: «Fan va texnologiyalar», 2007.-B. 120. 40. 2,42, Abduraxmonov O., Kushakaev B. Soliq islohotlari: izchillik va tadrijiylik. -T.: “Akademiya”. 2005. 123-bet IV.Ilmiy jurnallardagi maqolalar va tezislar: 41. Boymurodov S

sharoitida byudjet-soliq siyosatining dolzarb masalalari. Respublika amaliy- ilmiy konferentsiyasi materiallari to’plami. - Toshkent, 2007.-B. 81-82. 45. O’rmonov J. Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarishni modernizatsiyalash, texnik va texnologik kayta jixozlashni soliqlar vositasida rag’batlantirish. //Soliq siyosatini yanada erkinlashtirish - eng muhim ustuvor vazifa. Respublika amaliy-ilmiy konferentsiyasi materiallari to’plami. - Toshkent, 2007. - B. 20-21. 46. O’rmonov J. Soliq siyosati islohotlari taraqqiyot omili. //Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida soliq tizimini takomillashtirish masalalari. Respublika ilmiy-amaliy konferentsiyasi tezislar to’plami. - Toshkent, 2008. - B. 29-30. V. Davriy nashrlar, statistik to’plamlar va hisobotlar. 47. O’zbekiston iqtisodiyoti. T

57. http://www.stat.uz-O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi rasmiy sayti 58. http://www.lex.uz-O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi huquqiy axborot bilan ta’minlash markazi rasmiy sayti. 59. http:// www.tfi.uz -Toshkent moliya instituti sayti. 70

Купить

Информация о документе

Продавец

Korporativ moliyaviy nazoratni samaralitashkil etish masalalari

Похожие документы