Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 56.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Korpus uchun kompyuter instrumentariyalari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI “Kompyuter lingvistikasi va amaliy tilshunoslik” kafedrasi “Korpus lingvistikasi” fanidan KURS ISHI M AVZU : K orpus uchun kompyuter instrumentariyalari Kompyuter lingvistikasi mutaxassisligi 1-bosqich magistratura talabasi Ilmiy rahbar: Berilgan sana: ___________________ Baho: __________________ Rahbar imzosi: __________________ Toshkent – 2024 MUNDARIJA 1 KIRISH ……………………………………………….………………………...3 I BOB. KORPUS TIPOLOGIYASI KLASSIFIKATSIYASI VA TASNIFI 4 1.1 Korpus lingvistikasi tarixi va predmeti 6 1.2 Korpus lingvistikasining asosiy tushunchalari 8 1.3 Korpus turlari 12 II BOB. KORPUS TURLARI………………………………………………..14 2.1 Parallel korpus 14 2.2 Dialektall korpus 16 2.3 Multimedia korpus 18 Xulosa 22 Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati 24 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Til korpusi va u bilan bog‘liq bo‘lgan fan, ya’ni korpus lingvistikasi XX asrning oxiri XXI asr boshida tilshunoslik va til o‘qitish metodikasiga shiddat bilan kirib kelgan yangi yo‘nalishdir. Til korpusini yaratish hamda korpus lingvistikasini rivojlantirish tilshunoslik, til o‘qitish metodikasi sohalaridagi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Garchand barcha mutaxassislar tomonidan korpus lingvistikasi tilshunoslikning alohida zamonaviy yo‘nalishi ekanligi hali to‘la tan olinmagan bo‘lsa-da, mazkur sohaning o‘rni va ahamiyati kundan kunga ortib bormoqda. Korpus lingvistikasi tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, matn korpuslarini ishlab chiqish bilan shug‘ullanadi. Mazkur termin 1960-yillarda korpuslarni yaratish jarayoni boshlanishi munosabati bilan fanga kiritilgan. 1980-yillardan boshlab esa hisoblash texnikasining takomillashuvi korpus lingvistikasining yanada rivojlanishiga sabab bo‘ldi. 1 Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Ba’zi tilshunoslar korpus lingvistikasiga tadqiqot vositasi sifatida qarasa, ba’zilar uni nazariya deb hisoblaydi. Kubler va Zinsmester fikrlariga ko‘ra, korpus lingvistikasi bir vaqtning o‘zida ham vosita, ham metod bo‘lishi mumkin. Bu unga bo‘lgan yondashuvga bog‘liq. Korpus lingvistikasiga doir metodlar dastlab 1960-yillarda qo‘llana boshlangan bo‘lsada, bu terminning o‘zi 1980-yillarga qadar mavjud bo‘lmaga 2 Korpusga asoslangan yondashuv tilshunoslikning turli sohalariga tadbiq etilishi mumkin. Korpus lingvistikasining rivoji tildagi yangi nazariyalarning yaratilishiga imkon yaratdi. Korpus lingvistikasi juda keng tushuncha emas, u tilni o‘rganish va tadqiq etishda qo‘llaniladigan metodlar va uslublar jamlanmasidir. Shunday bo‘lsada uning o‘ziga xos jihatlarini ochib berish uchun ba’zi umumlashmalar qilinishi zarur bo‘ladi. Korpus lingvistikasi ko‘p tarmoqli tilshunoslik bo‘limi hisoblanadi. Korpus lingvistikasida jamlangan axborotlarni qo‘llashga oid turli xil yondashuvlar mavjud. Bir korpusga xos bo‘lgan matnlarning o‘ziga xususiyatlarini ko‘rib chiqar ekanmiz, shuni aytib o‘tish kerakki, matn tushunchasi bu yerda maxsus texnika uskunalari o‘qishi uchun mo‘ljallangan hujjat ko‘rinishidagi axborotdir. 1 Ne’matov H. Bozorov O. Til va nutq – Toshkent.O’qituvchi, 1993 2 Анисимов А.В. Компьютерная лингвистика: мифы, алгоритмы, язык. – Киев: Наукова думка. 1991. 3 Kurs ishining maqsadi va vazifalari . Mazkur kurs ishida korpus lingvistikasining shakllanishi va taraqqiyoti, asosiy tushuncha va masalalar, korpuslarni tuzish, korpuslarning lingvistik bazasini shakllantirish talablari, til korpusi turlari va ularning tipologiyasi, milliy korpus va uning xususiy turlari, jumladan, parallel korpuslar va ularni yaratish texnologiyalari, o‘zbek tilining ta’limiy korpusi haqida keng ma’lumotlar berish. Kurs ishining obyekti va predmeti. O‘zbek kompyuter tilshunosligi rivojlanishning yangi yo‘liga kirgan, jahon kompyuter lingvistikasidagi ilg‘or an’analarni tadqiq qilib, o‘z yo‘nalishiga singdirayotgan davrda kompyuter lingvistikasining muammolarini to‘g‘ri belgilash, xususan, korpus lingvistikasini yaratishga bo‘lgan ehtiyojni anglash katta muvaffaqiyatlar sari qo‘yilgan salmoqli qadamdir. Bugungi kunda ikkinchi (chet) tilni o‘qitish jarayonida uchraydigan muammolardan biri talabga javob beradigan pedagogik matn materiallarining yetarli emasligidir. Shu bois o‘quvchilarda motivatsiyani hosil qilishga ko‘maklashadigan yangi materiallarni tayyorlashdek kundalik ishni bajarish uchun til o‘qituvchilari ko‘p vaqt sarflashi kerak bo‘lib qolmoqda. Mazkur holatda korpus lingvistikasining metodlaridan foydalanish orqali masalani hal etish mumkin. Kurs ishining nazariy-uslubiy asoslari. Talabalarning mustaqil ta’lim madaniyatini yuksaltirish masalasi dolzarb bo‘lib turgan hozirgi paytda yuqorida keltirilgandek vazifalarni bajarish juda foydalidir. Binobarin, talaba aniq savollariga javoblar topish, o‘rganilayotgan tilning real tabiiy holatini ko‘rish, uning tarixiy, geografik, ijtimoiy jihatdan variativligini isbotlash kabi imkoniyatlarga ega bo‘ladi. Til ta’limida korpus metodlariga an’anaviy ta’lim texnologiyalariga qo‘shilgan yuqori samara beruvchi innovatsion metodlar deb ham qaraladi. Mazkur metod fanlararo aloqa, emperik adekvatlik, autentlik, egiluvchanlik, muayyan vazifa va maqsadlarga moslashuvchanlik, talabaga mustaqil bilim olish imkonini yaratish, ta’limda "ixtiro" metodini qo‘llash kabi aspektlarga ega. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, to‘rtta paragraf, xulosa, mavzuga doir ilovalar hamda foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I BOB. KORPUS LINGVISTIKASINING TILSHUNOSLIK FANLARI ORASIDA TUTGAN O‘RNI 1.1 Korpus lingvistikasi tarixi va predmeti Inglizcha “corpus linguistics” atamasi ilk marta 1984-yilda qo‘llangan. Juda uzoq tarix hisoblanmasa-da, shu davr ichida korpus lingvistikasi zamonaviy tilshunoslikning peshqadam sohasi bo‘lib ulgurdi. Korpus lingvistikasi XX asrning 60- yillarida asosan ingliz tili materiallari asosida paydo bo‘ldi, biroq tez orada boshqa tillarning ham korpuslari vujudga kela boshladi. 3 1963-yilda AQShdagi Braun universitetida U. Frensis va G. Kuchera kabi olimlar tomonidan birinchi matn korpusi yaratilgan bo'lib, bu korpus 500 ta matndan iborat edi. Mazkur matnlarning har birida ikki mingtadan so‘z bo'lib, ular AQShdagi eng ommabop hisoblangan 15 turdagi nasriy janrda yozilgan inglizcha matnlar edi. Olimning ta’kidlashicha, korpus elektron shakldagi katta hajmdagi tizimlashtirilgan (strukturaga ega bo‘lgan), razmetkalar maxsus elektron belgilar qo‘yilgan, filologik jihatdan keng qamrovli va muayyan lingvistik masalalarni hal etishga mo‘ljallangan til ma’lumotlari majmuyidir. Umuman olganda, korpusga berilgan har bir ta’rifda quyidagilar e’tirof etiladi: 1) ko‘plab matnlar elektron shaklda berilishi kerak (internet tarmog‘ida yoki diskda); 2) lingvistik tahlilni amalga oshirish maqsadida til materialiga maxsus belgilar qo‘yilishi (razmetka qilinishi) lozim; 3) bajarilgan tahlil natijasida to‘plangan til materialini turli tamoyillar asosida taqsimlash imkoni mavjud bo‘lishi kerak (masalan, janr, matn yaratilgan sana, mavzu bo‘yicha va hokazo). 4 Korpusni hosil qilishning asosiy tamoyillaridan biri tahrir qilinmagan matnlarni to‘plashdir, til nutqda (yozma yoki og‘zaki nutqda) qay tarzda namoyon bo‘lgan bo‘lsa, xuddi shu tarzda korpusga kiritilishi lozim. Shu bilan birga, korpusdan jumlalarni to‘g‘ri tuzish uchun tilda mavjud bo‘lgan namunalar emas, balki ko‘plab til 3 Sinclair.J. Corpus, Concordance, Collocation.Oxford, 1991. 4 Safarov Sh. Kognitiv tilshunoslik. –Jizzax: Sangzor, 2006. 5 “variantlari”, hatto adabiy tilga kirmaydigan ko‘rinishlari ham joy olishi mumkin. Xorij tajribalaridan ko‘rish mumkinki, tilning elektron korpuslari paydo bo‘lgach, tilning rang-barangligini namoyish etish hamda lingvistik materialni tadqiq qilish imkoniyatlari sezilarli darajada o‘sdi, kengaydi. Tadqiqotchi yoki til o‘qituvchisi yoxud til o‘rganuvchi tomonidan korpus bilan ishlash jarayonida qidiruv me‘yorlari to‘g‘ri ko‘rsatilsa, yuqorida keltirilgan turli xil belgilar bevosita faktik material to‘plash, uni tahlil qilish, o‘tkaziladigan dars uchun material tayyorlash, o‘rganilgan til birliklarining amalda qo‘llanilishini tekshirish kabi bir qator vazifalarni bajarish jarayonini bir necha yuz marta osonlashtiradi, tezlashtiradi. Hozirgi vaqtda amaliy (faktik) material to‘plash va uni tahlil qilishda korpus lingvistikasi tobora ommalashib bormoqda. Bu esa tilshunoslikda axborot texnologiyalarining shiddat bilan rivojlanishi natijasida kelib chiqqan tabiiy holatdir. Quyida korpuslardan foydalanishning ayrim usullari keltiriladi. Talaba korpusga kiruvchi autentik materialni mustaqil ravishda o‘rganib, u yoki bu til birligining mohiyati, nutq tuzishdagi ahamiyati, imkoniyatlari haqida taxmin, xulosalar qilishi mumkin. Mazkur induktiv metod yordamida o‘zlashtirilgan bilim uzoq muddat talaba xotirasida saqlanishi hammaga aniq. Masalan, ikkinchi tilni o‘rganayotgan talaba bir-biriga o‘xshash ikki so‘zning farqini tushuntirib berishi kerak, shu o‘rinda u mavjud korpus materiallaridan foydalanib, yuqoridagi so‘zlar qatnashgan 20-30 ta gapni bir zumda topadi hamda kontekst tahlil jarayonida o‘xshash so‘zlarning semantik farqini tushunib yetadi. 5 Lingvistikaning boshqa tarmoqlaridan farqli ravishda, korpus lingvistikasi tilning ma’lum sohasini o‘rganish bilan shug‘ullanmaydi, balki til o‘rganish jarayonidagi metodlar va protseduralarga diqqat qaratadi. Korpus lingvistikasi tilni real hayotda qo‘llash natijasida hosil bo‘lgan turli sohaga oid tayyor matnlar jamlanmasiga asoslanadi va ularning barchasi komputer o‘qiy olishi uchun muqobil formatda electron holatga o‘tkaziladi, va bundan ko‘zlangan asosiy maqsad bu ma’lumotlardan lingvistik tadqiqotlarda qulaylik bilan foydalanish. Ba’zi tilshunoslar korpus lingvistikasiga tadqiqot vositasi sifatida qarasa, ba’zilar uni nazariya deb hisoblaydi. Kubler va Zinsmester fikrlariga ko‘ra, korpus lingvistikasi bir vaqtning o‘zida ham vosita, ham 5 Yo‘ldoshev B. Kompyuter lingvistikasi. –Samarqand, 2009, 117 bet 6 metod bo‘lishi mumkin. Bu unga bo‘lgan yondashuvga bog‘liq. Korpus lingvistikasiga doir metodlar dastlab 1960-yillarda qo‘llana boshlangan bo‘lsada, bu terminning o’zi 1980-yillarga qadar mavjud bo‘lmagan. Korpusga asoslangan yondashuv tilshunoslikning turli sohalariga tadbiq etilishi mumkin. 6 Korpus lingvistikasining rivoji tildagi yangi nazariyalarning yaratilishiga imkon yaratdi. Korpus lingvistikasi juda keng tushuncha emas, u tilni o‘rganish va tadqiq etishda qo‘llaniladigan metodlar va uslublar jamlanmasidir. Shunday bo’lsada uning o‘ziga xos jihatlarini ochib berish uchun ba’zi umumlashmalar qilinishi zarur bo‘ladi. Korpus lingvistikasi ko‘p tarmoqli tilshunoslik bo‘limi hisoblanadi. Korpus lingvistikasida jamlangan axborotlarni qo‘llashga oid turli xil yondashuvlar mavjud. Bir korpusga xos bo‘lgan matnlarning o‘ziga xususiyatlarini ko‘rib chiqar ekanmiz, shuni aytib o‘tish kerakki, matn tushunchasi bu yerda maxsus texnika uskunalari o‘qishi uchun mo‘ljallangan hujjat ko‘rinishidagi axborotdir. 1.2. Korpus lingvistikasining asosiy tushunchalar Korpus menedjeri. Korpus foydalanuvchisi uchun turli imkoniyat va qulaylik yaratadigan, korpusdan zaruriy axborotni olishga yordamlashadigan bir necha maxsus dasturiy vosita – konkordans (qidiruv tizimining nisbatan oddiy ko‘rinishi) yoki korpus menejeri mavjud. Korpus menedjeri maxsus qidiruv tizimi, u korpus ma’lumotlarini olishga mo‘ljallangan bir necha dasturlardan iborat bo‘lib, statistik axborot va qidiruv natijasini foydalanuvchiga qulay shaklda taqdim etadi. Qidiruv natijasi, odatda, konkordans – qidirilayotgan birlik leksik bog‘lanish holatida manbaga ilova qilingan kontekstlar ro‘yxati shaklida namoyon bo‘ladi. 7 Korpus menedjerining qidiruv imkoniyati aniq so‘zshakli, so‘zning lemma (korpusda leksema shunday ataladi) shakli, birikmali bo‘lingan va bo‘linmagan sintagma, morfologik belgilarga asoslangan jamlanma shaklini qamrab oladi. Talab qilingan hajmdagi kontekst ko‘rsatkichlari qidiruv natijasi, saralangan materialni alohida faylda saqlash imkonini beradi. 6 Лурия А.Р. Основные проблемы нейролингвистики. – МГУ, 1975. 7 www.ruscorpora.ru// Плунгян В. Зачем мы делаем корпусы? 7 Korpus yordamida bajariladigan amalning samaradorligini oshirish maqsadida korpus menedjeriga quyidagi umumiy talablar qo‘yiladi 8 : 1) to‘liq konkordans ro‘yxatini tuzish; 2) nafaqat alohida so‘zni, balki murakkab birlik qidiruvini amalga oshirish; 3) chiqarilgan ro‘yxat(qidiruv natijasi)ni bir necha mezon asosida saralash; 4) foydalanuvchiga qidirilgan so‘z shaklini kengaytirilgan ko‘rinishda taqdim etish; 5) korpusning har bir elementi haqida statistik axborot berish; 6) lemmalarni aks ettirish; 7) so‘zshakllarning morfologik xususiyati va qo‘shimcha axborotni (bibliografik, tipologik) berish (bu parametr korpusga berilgan qo‘shimcha izohga bog‘liq); 8) natijalarni saqlash va nashr etish uchun alohida faylda ishlay olish; 9) nafaqat korpus, balki alohida fayllar bilan ham yuqori tezlikda ishlay olish; 10) matnning barcha turdagi formatini (txt, rtf, doc, html, xml va h.) o‘zida saqlay olish; 11) tajribali va yangi foydalanuvchi uchun birdek engil va intuitiv tushunarli bo‘lish. Korpus annotatsiyasi. Turli lingvistik topshiriq/amalni bajarish uchun matnga lingvistik va ekstralingvistik qo‘shimcha ma’lumot bilan ishlov berilgan bo‘lishi lozim. Buning uchun matn annotatsiyasi mavjud, matn, uning komponentlariga maxsus izoh (masalan, so‘z turkumi haqida ma’lumot) berilishi lozim. Bu izoh matn tegi (belgi, ishora) yoki annotatsiya deb ataladi. Mukammal annotatsiya tadqiqotchiga qidirilayotgan so‘z, so‘z-shakl va kontruksiyani topishni osonlashtiradi. Chunki oddiy elektron matnda uning xarakterini ochuvchi alohida ma’lumot (annotatsiya) mavjud emas. Bizga shunchaki so‘z kerak bo‘lsa, buni odatiy matn muharriri ham topib bera oladi. Lekin so‘zning grammatik ma’nosi, tuzilishini “tushunadigan” matn bilan ishlash juda ko‘p afzallik va qulaylikka ega 8 Кутузов А.Б. Корпусная лингвистика. - (Электрон ресурс): Лицензия Creative commons Attribution ShareAlike 3.0 Unported (Электрон ресурс) 8 bo‘ladi. Faqat leksemani emas, balki so‘zshaklni qidirish kerak bo‘lsa, bunday dasturiy ta’minot - korpus tadqiqotchi yoki foydalanuvchiga juda katta yordam berishi mumkin. Annotatsiyaning mukammal, to‘liqroq bo‘lishi korpus ahamiyatini belgilovchi asosiy omildir. Masalan, katta hajmli matn (aytaylik, 50- 100 sahifa) dan o‘tgan zamonni bildiruvchi grammatik shakllarni topish topshirig‘ini qo‘yamiz. Bunday vazifani oddiy matn muharriri, tabiiyki, bajara olmaydi. Berilgan grammatik shaklni topish faqat oldindan ishlov berilgan matndagina bajarilishi mumkin, aks holda, qidiruv faqat qo‘lda bajariladi. Bu esa foydalanuvchidan ko‘p mehnat hamda vaqtni talab qiladi 9 . Mukammal ishlov berilgan, katta hajmli, turli janrdagi matnlarni qamrab olgan korpus tadqiqotchi uchun bebaho yordamchi hisoblanadi. Chunki til materiali o‘rganilgan har qanday tadqiqot materialining boyligi, ishonarliligi, aniq va mukammalligi bilan baholanadi. Agar tadqiqotchi o‘z tadqiqoti uchun misolni topish, ularni kartotekaga ko‘chirish (kompyuter texnologiyalari rivojlanishidan oldingi davrdagi holat)ga oylab, ba’zan yillab vaqt sarflagan bo‘lsa, bugun dunyo til korpuslari yordamida sanoqli daqiqada zarur deb hisoblangan yuzlab misolni topish, ular ustida ishlash imkoniyatiga ega bo‘ldi. Til korpuslarida bugungi kunda annotatsiyaning morfologik, sintaktik, semantik, aksentik kabi bir necha ko‘rinishi mavjud. Yaqin orada korpus lingvistikasi mutaxassislari tomonidan so‘z yasalish annotatsiyasining kiritilishi ham kutilmoqda. Korpusning xususiyatlari. Til korpusi hajm jihatdan imkon qadar katta bo‘lishi, 100 millionlab so‘z qo‘llanish holatini qamrab olishi lozim. Misol tariqasida rus tili milliy korpusi tarkibiga kirgan “Dostoyevskiy asarlari korpusi” uchun yig‘ilgan yozuvchining barcha asarlari matni 2 million so‘zdan iborat ekanligini keltirish o‘rinli. Shu sababli korpusni til modelining kichraytirilgan ko‘rinishi deb atash mumkin 10 . Endi til korpusi yordamida yechimini topadigan muammolardan biri – uning til taraqqiyotini kuzatish, o‘rganishdagi ahamiyatiga, hatto mikrotarixiy 9 Кутузов А.Б. Корпусная лингвистика. - (Электрон ресурс): Лицензия Creative commons Attribution ShareAlike 3.0 Unported (Электрон ресурс) 10 Захаров В.П. Корпусная лингвистика. Учебно-методическое пособие. – Санкт-Петербург, 2005. – 48 с. – C. 9 tilshunoslik muammosi – qisqa davr ichida (aytaylik, oxirgi o‘n yillikda) tilda bo‘ladigan o‘zgarishlarni tadqiq etishdagi qulayligiga to‘xtalamiz. Kuzatishimizcha, ilmiy sohada mazkur yo‘nalishda hozirgacha deyarli biror tadqiqot amalga oshirilmagan. Bunday qisqa davrdagi o‘zgarishni tadqiq etishga rus akademigi V.V.Vinogradov juda qiziqqan. Shu kabi bir-ikki izlanishni hisobga olmasak, tilshunoslikda qisqa davrda bo‘ladigan o‘zgarishlar maxsus tadqiq manbai bo‘lmagan. Ta’kidlash zarurki, bugungi kunga kelib, qisqa davrdagi o‘zgarishni maxsus tadqiq etishga hojat ham qolmadi, sababki, bir qadar mukammal yaratilgan korpuslar har qanday masalaga birpasda oydinlik kiritadi. Ma’lum bo‘ladiki, korpus – matn asosida ma’lum vazifani bajaruvchi dastur. Korpus haqida aniqroq tasavvur hosil qilish maqsadida “Bu qanday qidiruv dasturi?”, “Biz undan nimani qidiramiz va uning yordamida qanday ishni bajarish mumkin?” kabi savollarga javob izlaymiz. Bu ijtimoiy yoki lingvistik mazmun kasb etuvchi so‘z va iboraning turli nutqiy vaziyatda qo‘llanish holati yoki uning izohi bo‘lishi mumkin. Korpus bo‘yicha qidiruv taxminan quyidagi natijalarni beradi: 1) belgilangan so‘zning turli kontekstdagi barcha shakldagi ko‘rinishi; 2) tilning lug‘at tarkibidagi o‘rni va variantlari; 3) belgilangan so‘z bilan birikish imkoniyatiga ega so‘zlar ro‘yxati; 4) u yoki bu yozuvchining ayni so‘zdan foydalanish chastotasi yoki statistikasi; 5) so‘zning denotativ, konnotativ ma’nosi; 6) leksik qo‘llanishning yashirin modeli (imkoniyati); 7) til taraqqiyotining turli davrida qo‘llanish holati. Korpus tarkibidagi materialning turi va xususiyati. Mavjud korpuslar tarkibidagi matnlar nisbatida badiiy adabiyot hissasi 40 foizini tashkil etadi. Bu tarkibga til xususiyati badiiy, publitsistik uslub oralig‘ida, jonli tilni o‘rganish uchun ancha qulay sanalgan memuar asarlar ham kiradi. Yevropa tillari korpuslarida badiiy adabiyot materiali 20 foizini tashkil etadi. Zamonaviy yozuvchilar asarlarining til xususiyatini o‘rganishga bag‘ishlangan 20 dan ortiq 10 tadqiqot majud bo‘lsa-da, ular hali to‘laligicha mazkur muammoni o‘rganib bo‘ldi, deyish qiyin. Chunki ma’lum bir yozuvchi asarining til xususiyatidagi o‘zgarishga hali tildagi yangi hodisa deb qarab bo‘lmaydi. Ana shunday jarayonlarni kuzatish, tadqiq etishning eng qulay vositasi til korpusidir. Shu boisdan ham bu borada matn mazmuni muhim ahamiyat kasb etadi. Korpus tarkibiga kiradigan matnlar quyidagi turlarda bo‘lishi mumkin: 1) alohida bir muallif yoki bir necha yozuvchi asaridan olingan matnlar; 2) ma’lum davr(bir necha o‘n yillik yoki yuz yillik)ni qamrab olgan matnlar; 3) belgilangan mavzudagi zamonaviy matnlar; 4) til va jamiyatning bugungi holatini aks ettiruvchi zamonaviy matnlar. 1.3. Mavjud korpus tasniflari turli xil parametrlarni hisobga oladi: korpusni yaratish maqsadi, korpus tili, korpusning janrlar bo‘yicha qamrovi, adabiy til shakli, korpusdagi tillar soni, hajmi va boshqalar V.P.Zaxarov “korpuslarni sinflarga bo‘lishning ikkita asosiy usuli”ni ta’kidlaydi 36 : 1) butun tilga (asosan, ma’lum bir davr tiliga) tegishli korpuslarning muayyan sub(ichki)korpus (janr, uslub, ma’lum bir yosh yoki ijtimoiy guruhning tili, yozuvchi yoki olimning tili va boshq.)ga nisbat berilishi; 2) korpuslarni lingvistik izoh (belgilanma) turiga qarab ajratish. Izohlashning morfologik, sintaktik, semantik, prosodik, uslubiy kabi ko‘p turlari mavjudligiga qaramay, mavjud korpuslarning aksariyati morfologik yoki sintaktik (treebanks) turdagi izohlarga ega. Shuni ta’kidlash kerakki, sintaktik izohlangan korpus leksik birliklarning morfologik xususiyatlarini ham o‘z ichiga oladi. _____________________ 36 Захаров В., Богданова С. Корпусная лингвистика: учебник. 3-е изд., перераб. – СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2020. – С. 56. Tadqiqiy va amaliy vazifalari , mavjud muammolarni hal etishiga mo ‘ ljallanishi bo ‘ yicha korpuslarning ko ‘ plab turlarini ajratib ko ‘ rsatish mumkin . Belgilangan maqsadlar va tasniflash xususiyatlariga qarab V . Zaxarov va S . Bogdanova quyidagi tasnifni ko ‘ rsatishadi 11 Korpuslar klassifikatsiyasi 37 P.S. Albatta, mazkur tasnifni to‘ldirish mumkin. Tasnif belgisi Korpuslar tipi Maqsadi Ko‘p maqsadli (universal) Maxsus korpus Umumiyligiga ko‘ra Umumiy (til yoki adabiyotga oid) Yakka muallifli Nutq turi yoki ma’lumotlarning Yozma tipiga ko‘ra Og‘zaki Aralash Parallelligiga ko‘ra Bir tilli Ikki tili Ko‘p tilli Adabiyligiga ko‘ra Adabiy Dialektal So‘zlashuv Terminologik Aralash Janriga ko‘ra Adabiy Folklor Dramatik Publitsistik Kirish imkoniyatiga ko‘ra Erkin Tijoriy (pulli) Yopiq Qo‘llanilish ko‘lamiga ko‘ra Tadqiqiy Illustrativ Dinamikligiga ko‘ra Dinamik / o‘zgaruvchan (monitorli) Statik (turg‘un) Izohlanishi (belgilanma)ga ko‘ra Izohlangan Izohlanmagan Izohlanish xususiyatiga ko‘ra Morfologik Sintaktik Semantik Prosodik Uslubiy (stilistik) va boshq. Matnlar hajmiga ko‘ra To‘liq matnli“Fragment” (parcha) matnli Matn tiliga ko‘ra o‘zbekcha, ruscha, inglizcha kabi Jadvalda qo‘llanilish ko‘lamiga ko‘ra tadqiqot korpuslari (yoki tadqiqiy) va tasviriy (illustrativ) korpuslar mavjud. Tadqiqot korpuslari til faoliyatining turli jihatlarini o‘rganish maqsadida yaratiladi. Ushbu turdagi korpuslar lingvistik vazifalarning keng miqyosiga qaratiladi. _____________________ 37 Захаров В ., Богданова С . Корпусная лингвистика : учебник . 3-е изд., перераб. – СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2020. – С. 57. Vazifalarning ixtisoslashmaganligi juda katta hajmli korpuslarni talab qiladi . Qoida bo ‘ yicha bunday matn korpuslari bir necha yuz milliondan bir necha o ‘ n milliardgacha so ‘ zlarni o ‘ z ichiga qamrab oladi . Tasviriy korpuslar ilmiy tadqiqotlar o ‘ tkazilgandan so ‘ ng yaratiladi . Ularning maqsadi yangi faktlarni aniqlash emas , balki olingan natijalarni tasdiqlash va asoslash hisoblanadi . Ular tadqiqot natijalaridagi lingvistik ( nutqiy , matniy ) faktlarning ishonchli 12 namunalarinitasdiqlash va asoslashga xizmat qiladi . Bunday korpus turiga «Путеводителе по дискурсивным словам русского языка» (“ Rus tilining diskursiv so ‘ zlari uchun qo ‘ llanma ”)38 misol bo ‘ ladi , deb yozadi V . Zaxarov . Uning yordamida matndagi muayyan leksik birlikning semantikasini aniqlash mumkin . II BOB. KORPUS TURLARI 2.1 Parallel korpuslar Parallel korpuslar til korpuslarning maqsadiga va tillariga ko‘ra alohida turi bo‘lib, uning bazasida ikki til yoxud bir tilning ikki xil xususiyatiga xos matnlar jamlangan bo‘ladi. Shu bois uning nomi ko‘plikda qo‘llaniladi, ya’ni parallel korpus emas, parallel korpuslar. Ikki tilli Kanadada tarjima masalasi hamisha muammoli bo‘lib kelgan. Shu bois kanadalik tadqiqotchilar tarjima matnlaridagi tarjima qilinadigan fragmentlargina olingan matnlardan foydalanishni taklif qilishgan [ Копотев , 2014; 130]. Mana shu tarzda bir tildagi matnning turli tildagi tarjimalari mavjud matnlar korpusi yuzaga kelgan. Rozettsk toshi – PK uchun dastlabki misol. U er.avv. II asrda yaratilgan bo‘lib, ushbu tosh o‘rta qismidagi demotik bir matn qadimgi Misr iyerogliflari (toshning tepa qismi) va qadimgi yunon yozuvi (toshning pastki qismida)da o‘z aksini topgan. Parallel korpuslar yohud tarjimalar korpusi (ingl. parallel / translation corpus ) – bu asl tildagi matnlar va uning boshqa tildagi tarjimasi mavjud korpus. Qoidaga ko‘ra, bunday korpuslar faqat ikkita tilda tayyorlanadi, shu bois undagi o‘zaro mutanosib matnlar bitekst ham deyiladi. Bimatn (bitekst) – asliy til matni va uning boshqa til(lar)dagi tarjimasi mavjud matnlar. Parallel korpuslar – partekst – bimatn – bitekst. Bitekstni yaratish g‘oyasi Brayan Xarris (Brian Harris)ga tegishli, u 1988-yilda bitekstni yaratish konseptsiyasi bo‘yicha tadqiqot yozgan va keyinchalik Monreal universiteti (Université de Montréal)ning bir guruh olimlari tomonidan rivojlantirilgan va konsepsiya RALI (Recherche appliquée en linguistique informatique или Applied Research in Computational Linguistics – «Прикладные исследования в вычислительной лингвистике» – “Hisoblash tilshunosligida amaliy tadqiqotlar) deb nom olgan. Guruh tabiiy matnni qayta ishlashni o‘rgangan dasturchilar va tilshunoslardan iborat bo‘lgan. Bitext konsepsiyasining taniqli targ‘ibotchilari Per Isabelle (Pierre Isabelle) va Klod Bédard (Claude Bédard)dir. Parallel korpuslar, asosan, ma’lum bir kontekstdagi turli til tuzilmalari, iboralar va so‘zlarning tarjimasini ko‘rish uchun ishlatiladi. Parallel korpuslar matnlarining tarjima yo‘nalishi bo‘yicha turlari mavjud: ✓ bir yo nalishli ʻ (masalan, inglizcha matn o zbek tiliga tarjima qilingan) ʻ ✓ ikki tomonlama (masalan, inglizcha matn o zbek tiliga tarjima qilingan va ʻ aksincha, ya’ni ingliz ↔o zbek) ʻ 13 ✓ ko p yo nalishli ʻ ʻ (inglizcha matn o zbek, nemis, fransuz va boshqalarga ʻ tarjima qilingan) Shu bois PK bir tilli (agar bir tilning bir nechta variantlari, shevalari qiyoslansa), ikki tilli va ko‘p tilli bo‘ladi. Parallellik mezoniga ko‘ra, korpuslar ikkita asosiy turga bo‘linadi: 1) haqiqiy parallel korpuslar (translation corpora) – muayyan tilda yozilgan ko‘plab asl matnlar va ushbu matnlarning bir yoki bir nechta boshqa tillarga tarjima qilingan matnlari mavjud korpuslar. 2) qiyosiy korpuslar (comparable corpora) – matnlari biron bir belgi asosida birlashtirilgan korpuslar. Bunday korpuslarda, masalan, o‘zbek va ingliz tillaridagi muayyan mavzu doirasidagi matnlar (bir xil tematik maydon, bitta tilning dialektlari, mintaqaviy variantlari, masalan, o‘zbek tili ona tili va o‘zbek tili chet tili va boshqalar) o‘z aksini topadi. Ikkala turdagi korpuslar ikki tilli va ko‘p tilli terminologik lug‘atlarni tuzishda, shuningdek, tillarni qiyosiy o‘rganishda (leksikologiya, grammatika, stilistika, dialektologiya, tarjimashunoslik va boshq.) samarali tarjima usullarini, shu jumladan, mashina tarjimasi tizimlarini ishlab chiqish uchun ishlatiladi. Birinchi turdagi parallel korpuslarni tayyorlash va ularni qayta ishlash dasturlarini ishlab chiqishda moslashtirish (alignment) – asl matn bilan tarjima matnlari fragmentlari o‘rtasidagi muvofiqlikni o‘rnatish muammosi yuzaga keladi. Ushbu muammoni hal qilish uchun matnlarni avtomatik ravishda to‘g‘rilashning turli usullari qo‘llaniladi: jumlalar bo‘yicha (jadval. 4.2), klauzlar (grammatik tuzilmalar) bo‘yicha, so‘z birikmalari va so‘zlar [Захаров, Богданова, 2020; 61]. Ta’kidlash joizki, bugungi kunda mashina tarjimasida so‘zma-so‘z tarjima usulidan voz kechilgan bo‘lib, ushbu usul hatto an’anaviy tarjima jarayonida ham o‘zini oqlamagan. Hatto asl matndagi katta bir xatboshi bir necha gap bilan tarjima matnda o‘z mazmunini topgan. Shu bois parallel korpuslarda ham tarjimalar jarayonida jumlama- jumla moslashish bo‘lmasligi mumkin. Shu jihatni e’tiborga olib, Zubovalar darsligida asl va tarjima matnlarida gaplarni to‘g‘rilashning 6 xil ehtimoliy muvofiqliklari uchrashi ta’kidlanadi. Ular quyidagilar: 1) asl matndagi bitta gap aynan bitta gap bilan tarjima qilinadi; 2) ikkita gap bitta gap bilan tarjima qilinadi; 3) asl matndagi ikkita gap bitta gapga tenglashtirilib tarjima qilnai; 4) ikkita gap bitta gap bilan tarjima qilinadi, ammo gaplarning ichki chegarasi asliy matndagi bilan tarjima matndagi gaplarga mos kelmaydi; 5) asl matndagi gap tarjima qilinmaydi, chunki mazmunan buning hojati bo‘lmaydi; 6) tarjima matnidagi gap asliy matnda bo‘lmasligi mumkin [ Зубов, Зубова 2004 ]. Tarjima jarayoni nozik ish hisoblanadi. Asliy matndagi mazmun tarjima matnida o‘z ifodasini topishi kerak. Muayyan qo‘shimcha boshqa tilda bir necha qo‘shimcha 14 yoki predloglarga mos kelishi mumkin. Masalan, -ning qaratqich kelishigi ingliz tilida ’s va of predlogi bilan, -ga, - gacha, uchun kabi grammatik ifodalar to predlogi yordamida tarjima qilinishi mumkin. Bunday klauzlar bilan birga so‘zlarda ham shunday muammo uchraydi. Masalan, ingliz tilidagi like so‘zi yoqtirmoq va kabi, -dek, o‘xshab birliklarning tarjimasi bo‘lib keladi. Matnlarni muvofiqlashtirishning bir qancha dasturlari mavjud. Ular muayyan uzunlikdagi gaplarni avtomatik ravishda o‘zaro qiyoslaydi, matnni paragraflarga bo‘ladi, tinish belgilarini tahlil qiladi, lug‘atlar bilan muvofiqlashtiradi va boshq. Ko‘p hollarda ushbu dasturlar dialog rejimida yoki avtomatik moslashtirish natijalarini tahrirlashdan keyin inson-mashina holatida qo‘llaniladi. Bunday dasturlarga misol tariqasida quyidagilarni aytish mumkin: Humaling, Abbyy Aligner, Trados, Winalign, Wordfast tools, Giza++ va boshq. Kelajakda PKdagi eng asosiy masala parallel lingvistik izoh (teg, razmetka)larning muvofiqlashishi hisoblanadi. Bunda turli tillardagi grammatik va leksik muvofiqliklar avtomat tarzda topiladi. “ Слова о полку Игореве ” asarining rus tiliga yuzdan ortiq tarjimasi, ikki yuzdan ortiq boshqa tillarga, jumladan, o‘zbek tiliga ham tarjimasi mavjud [ http://nevmenandr.net/slovo/ ]. Ushbu asar boshqa tillarga gap muvofiqligi bo‘yicha tarjima qilingan. Shu bois gapdagi ayrim so‘zlar boshqa so‘zlar bilan o‘z ifodasiga ega bo‘lgan. Masalan, « растекашется мысл i ю по древу » yoyiq birikmasidagi мысль so‘zi соловей , мысль , векша , белка kabi tarjimaga ega bo‘lgan [ Копотев , 2014; 134]. 2.2 Dialektal korpuslar Hozirgi v а qtd а dunyo tilshunosligid а di а lekt а l nutqning а lohid а elementl а rini ifod а lovchi bir q а tor korpusl а r m а vjud: di а lekt а l m а tnl а rning xorijiy korpusi (m а s а l а n, ingliz di а lektl а rining Xelsinki korpusi, Kirkning Shimoliy Irl а ndiy а tr а nskripsiy а l а ng а n nutq korpusi (NITCS), IViE (ingliz tilid а gi inton а tsion o‘zg а rishl а r) korpusi, BBC Voices); rus tili milliy korpusining (RNC) di а lekt subkorpusi; Pustosh а - Moskv а viloy а ti, Sh а turskiy tum а ni, shu juml а d а n m а tnl а r - di а lektd а gi m а 'ruz а chil а r nutqining n а mun а l а ri shul а r juml а sid а ndir. Yuqorid а gi di а lekt а l korpusl а r shev а g а oid birlikl а rd а n t а shq а ri, а lohid а lilik v а o‘zig а xoslikni t а shkil etg а n interfeys v а turli xil tilg а oid bo‘lm а g а n ko‘rinishl а r: fotosur а tl а r, video m а teri а ll а r, di а gr а mm а l а r, x а rit а l а r, t а rixiy, ijtimoiy-m а d а niy x а r а kterd а gi m а nb а l а r, demogr а fik, etnogr а fik v а geogr а fik m а 'lumotl а rni o‘zid а ifod а et а di. Xusus а n, rus tili milliy korpusining (RNC) di а lekt subkorpusi foyd а l а nuvchig а turli xil muhim m а teri а ll а rni o‘rg а nish v а qidirish imkonini berishni n а z а rd а tut а di: ● di а lekt nutqining eng muhim turl а ri (kund а lik nutq, folklor, r а smiy, m а rosim muloqoti sh а roitid а gi nutq); 15 ● nutqning turli sh а kll а ri (di а log, polilog, monolog); ● m а ’lum bir qishloq muloqotining turli m а vzul а ri; ● di а lektd а so‘zl а shuvchil а rning ijtimoiy f а rql а nishi (jinsi, yoshi, k а sbi, t а 'lim d а r а j а si bo‘yich а ). Korpusda shevalar bazasini yaratishning quyidagi lingvistik ma’lumotlari kiritiladi: 1. So‘zlarning umumiy bazasi – ushbu k а tegoriy а d а o‘zbek tilining izohli lug‘ а ti t а rkibig а kirg а n so‘zl а rd а n foyd а l а nil а di; 2. Shev а g а oid birliklar – m а ’lum hududg а oid birlikl а r: so‘zl а r, so‘z birikm а l а ri, ibor а l а rd а n foyd а l а nil а di; 3. Tr а nskripsiy а – lotin yozuvig а а sosl а ng а n x а lq а ro tr а nskripsiy а d а n foyd а l а nil а di 4. M а tn – а sos а n, kund а lik nutqd а n oling а n misoll а r (dialog) keltiril а di; 5. Mu а llifga oid ma’lumotlar – yosh, hududga tegishliligi, jinsi, kasbi va boshqalar. B а z а d а gi so‘zl а r qidiruvining t а xminiy ko‘rinishi quyid а gich а bo‘l а di: ● shev а l а rning а d а biy tild а gi muqobili а sosid а ; ● shev а g а oid birlikl а rni qidirish а sosid а ; ● shev а g а oid birlikl а rning tr а nskripsion sh а klini qidirish а sosid а ; ● shev а g а oid birlikl а rning m а tnd а gi ko‘rinishi а sosid а ; ● shev а g а oid birlikning qism а n mosligi а sosid а . Yuqorid а gil а rning izohi sif а tid а shuni t а ’kidl а sh ker а kki, shev а g а doir birlikning qidiruvi а d а biy v а tr а nskripsion belgil а r sh а klid а qidirilishi birinchi qul а ylik hisobl а ns а , keyingi imkoniy а t sif а tid а birlikning m а tn t а rkibid а gi ist а lg а n qismd а n filtrl а sh orq а li topilishini Mualliflik korpusshunosligining asosiy vazifasi va mualliflik korpuslaridan foydalanish sabablari quyidagicha izohlandi: muayyan ijodkor shaxsini o‘rganish; adib uslubini tadqiq etish; muayyan shoir ijodini lingvopoetik tahlil qilish; ijodkorning so‘z qo‘llash imkoniyati va mahoratini tadqiq etish; mualliflik lug‘atlarini yaratish; mualliflik iboralarini jamlash; MKdagi ijodkor shaxsi va uslubini namoyon etuvchi 16 parametrlar orqali anonim asarlar muallifini topish; mualliflik parafraza, parema, hikmatlarini jamlash; tasviriy ifodalarning qo llanilish ko lamini ijodkor kontekstidanʻ ʻ aniqlash mumkin bo ladi. Alisher Navoiy mualliflik korpusini yaratishda ushbu ʻ imkoniyatlarni berishga harakat qilindi. 2.3 Multimedia korpuslar O zbekistonda ta lim tizimini, xususan, xalq ta limini yangi bosqichga ko tarish ʻ ʼ ʼ ʻ zamonaviy yondashuvlarni talab qiladi. Biz bugun o quvchining qiziqish va ʻ ehtiyojlarini, o qituvchilarning imkoniyatlarini hisobga olib istiqbol rejalar tuzishimiz ʻ lozim. Bugungi o quvchi 20 yil oldingi o quvchidan ancha farq qiladi. Globallashuv ʻ ʻ tufayli axborot almashinuvi shu qadar tezlashdiki, endi o qituvchi sergakroq bo lmasa, ʻ ʻ o quvchidan orqada qolib ketishi mumkin. Ilgari o quvchilar darslik va o qituvchi ʻ ʻ ʻ bergan ma lumotlar bilan kifoyalanar edi, bugun bu ma lumotlar yetarli bo lmay qoldi. ʼ ʼ ʻ Shu ma noda, yaratilayotgan milliy til korpusi, xususan, ta limiy korpus mamlakatda ʼ ʼ ta lim tizimini yanada rivojlantirish uchun katta qulaylikdir. ʼ Ta’limiy korpus ona tili hamda xorijiy tilni o‘rganishda birdek ahamiyatli. Tilni o‘rgatishda lug‘at boyligining ulkanligini ko‘rsata olish, so‘zning qo‘llanish imkoniyatini u yoki bu grammatik qurilma orqali tushuntirish uchun misollar massivini ko‘rsatishda korpus juda qo‘l keladi. Til ta’limi uchun muhim bo‘lgan misolning doimiy yangilanib borishi, buni aks ettirib turish xususiyati hamda imkoniyati faqat korpusda mavjud. O‘qituvchi yangi, ishonarli, cheksiz hamda xilma-xil misollarni shu yerdan topa oladi, topshiriq, mashqlarni belgilashda qiynalmaydi, bir necha daqiqada mavzu bo‘yicha yangi-yangi misollardan iborat topshiriqlarni tayyorlay oladi. Bilimlarni qabul qilish va o‘zlashtirishda barcha sezgi a’zolarining faoliyatini to‘g‘ri uyushtirish katta ahamiyatga ega. Sezgi a’zolari qanchalik ko‘p ishtirok etsa, bilish shunchalik osonlashadi. Shunga ko‘ra, ta’lim sohasida multimedia dasturlaridan va umuman axborot kommunikatsiya tizimiga oid bilim va malakalarni kengaytirish va mazmunan boyitish muhim ahamiyatga ega. Ta’lim har doim takomillashtirishga, yangilanishga muhtoj. Shu o‘rinda buyuk alloma Abu Rayhon Beruniyning ta’lim jarayoni to‘g‘risidagi quyidagi fikrlarini eslatib o‘tmoqchimiz: “Bizning maqsadimiz o‘quvchini toliqtirib qo‘ymaslikdir. Hadeb bir narsani o‘qiyverish zerikarli bo‘ladi va toqatni toq qiladi. Agar o‘quvchi bir masaladan boshqa bir masalaga o‘tib tursa, u xuddi turli-tuman bog‘- rog‘larda sayr qilgandek bo‘ladi, bir bog‘dan o‘tar-o‘tmas, boshqa bog‘ boshlanadi. Kishi ularning hammasini ko‘rgisi, tomosha qilgisi keladi, har bir yangi narsa rohat bag‘ishlaydi”. 17 1986-yilda Amida kompyuterida birinchi marta maxsus rolikda tovush bilan birgalikdagi animatsiya effekti namoyish qilinib, multimedianing shakllanishi nihoyasiga yetkazildi va bu yig‘ilishda multimedia texnologiyasi yaratilgani e’tirof etildi. 1986-yil rasmiy ravishda multimedia yaratilgan (“tug‘ilgan”) yili deb hisoblanadi. [Aminov B. 2014:12] Bugungi kunda texnika va texnologiya izchil taraqqiy etayotganligi sir emas. Dunyoni mediasiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Media uzluksiz ta’lim jarayonini qiziqarli materiallar bilan boyitishga, darsning sifatli o‘tilishi va o‘quvchi, talabalar tomonidan o‘zlashtirish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan bir qatorda, foto, video, kompyuter texnologiyalari, internet bilan do‘stlashish, bilimlarni kengaytirish imkonini yaratadi. Deyarli barcha davlatlarda ta’lim sohasiga media vositalarini yo‘naltirish, darslarda media resurslaridan foydalanish keng yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, bu o‘z samarasini bermoqda va ta’lim rivojiga katta hissa qo‘shmoqda. Qolaversa UNESCO qarorlarida, “Media ta’lim barcha mamlakatlarning milliy ta’lim tizimi rejalariga, shu bilan birga, nodavlat, qo‘shimcha va hayotiy ta’limga kiritilishi lozim,” – deb belgilab qo‘yilgan. Korporatsiyalar bilan ishlash, ya’ni kompyuter shaklida taqdim etilgan matnlar massivlari bilan ishlash uzoq vaqtdan beri lingvistik tadqiqotning asosiy usullaridan biri bo‘lib, uning yordamida turli xil vazifalarni hal qilish mumkin. Bunday korpuslarning bir turi – o‘quv korpuslari bo‘lib, ular chet tilini o‘qitishda va lingvistik pedagogikada qo‘llaniladi. Korpus yondashuvi yoki matn korpusiga asoslangan lingvistik tadqiqot usuli tilni amaliy o rganishga, uning real muhit va matnlardaʻ ishlashiga qaratilgan bo lib, bu til o rgatishda muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunga ʻ ʻ kelib, o‘quv korpuslari nisbatan kam. Asosan, ularning barchasi ingliz tilini o‘rganishga qaratilgan. Bu borada mahalliy tilshunoslik xorij tadqiqotining hozirgi holatidan ancha orqada qolmoqda. Media ta’lim o‘quvchining darsga qiziquvchanligini oshiradi, dars jarayonining har xilligini ta’minlaydi. Media ta’limning markazida o‘quvchi shaxsi turadi, shunga ko‘ra uning qiziqishi va xohish-istaklarini hisobga olish lozim. Xorijiy davlatlar pedagog olimlarining fikricha, mediata’lim ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyat kasb etib, o‘quvchilarni dars jarayonida axborot bilan ishlash, axborot qidirish, zarurlarini ajrata bilish, qayta ishlashga o‘rgatadi. Shu asosida o‘quvchida axborot madaniyati shakllanadi. Bir qator olimlar, metodistlar tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, ta’lim oluvchi birinchi marta eshitgan mavzusining faqat to‘rtdan bir qismini, ko‘rgan materialining uchdan bir qisminigina eslab qoladi; ham ko‘rib, ham eshitsa, axborotning ellik foizini esda saqlaydi. Interaktiv multimedia texnologiyalaridan foydalanilganda esa bu 18 ko‘rsatkich yetmish besh foizni tashkil etadi. Shu bois ta’lim jarayonida kompyuter texnologiyalaridan unumli foydalanish katta ahamiyatga ega. [Rahimov A.2011:56] Bundan 3500 yil oldin Konfutsiy “Eshitganimni yodimdan chiqaraman, ko‘rganimni eslab qolaman, mustaqil bajarsam tushunib olaman” d е gan ekan. Ta’limda informatsion hamda media ta’lim qo‘llanganda tinglovchi, o‘quvchi eshitish, ko‘rish, ko‘rganlari asosida mustaqil fikrlash imkoniyatlariga ega bo‘ladilar. Ta’lim sohasida multimedia vositalari yordamida o‘quvchilarga bilim berishning afzalliklari quyidagilardan iborat: • Ta’lim jarayonida berilayotgan materiallarni chuqurroq va mukammalroq o‘zlashtirish imkoniyatining mavjudligi; • Ta’lim olishning yangi sohalari bilan yaqindan aloqa qilish ishtiyoqining yanada oshishi; • Dars jarayonida bilim olish vaqtining qisqarishi natijasida vaqtni tejash imkoniyatiga erishilishi; • Olingan bilimlarning kishi xotirasida uzoq muddat saqlanib qolishi va uni amaliyotda qo‘llash mumkinligi. Multimediali elektron darsliklarning afzallik tomonlaridan yana biri mavzularga tegishli animatsiyalardan gipermurojaatlash yordamida foydalanish imkoniyati mavjud. Animatsiyalar harakat va ovoz bilan boyitilishi evaziga o‘quv materiallarining mazmunini tushunarli tarzda yoritib beradi. Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri – bu ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishishdir. Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni o‘quvchilarga yetkazibberish, ularda ma’lum faoliyat yuzasidan ko‘nikma va malakalarini hosil qilish, shuningdek, o‘quvchilar faoliyatini nazorat qilish, ular tomonidan egallangan bilim, ko‘nikma hamda malakalar darajasini baholash o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahorat hamda ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi. 19 20 XULOSA Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Har qanday yuksalayotgan fan o‘z amaliyotida kompyuterlar taraqqiyotining yutuqlaridan foydalanadi, lekin ushbu fanlar (korpus lingvistikasi, kompyuter lingvistikasi, kompyuter matematikasi, kompyuter fizikasi) kompyutershunoslikning bir qismi sifatida qabul qilinishi joiz emas. Mazkur fanlar tahlil ob’ektini tadqiq etishda kompyuterdan vosita sifatida foydalanadi, xolos. Shuni aytish mumkinki, korpus lingvistikasi kompyuter lingvistikasining alohida bir qismi yoki bo‘limi emas. Ular yo‘nalish hamda tadqiqot obyekti, maqsad va muammolari turlicha bo‘lgan mustaqil soha hisoblanadi. Har bir tilning leksikasi o‘sha tilda gapiruvchi uchun faol, nofaol holatda bo‘ladi. Faol qatlamga kundalik so‘zlashuv so‘zlari kiradi, nutq jarayonida u so‘zlarni miyamizdan qidirib o‘tirishga hojat yo‘q, bu so‘zni aytishga ehtiyoj tug‘ilgan zahotiyoq talaffuz etamiz. Nofaol so‘z esa biz biladigan, lekin kundalik nutqimizda kam ishlatadigan so‘zlarimizdir. Faol so‘zda ma’no, talaffuz orasidagi munosabat ikki tomonlama: M↔T. Nofaol so‘z orasidagi aloqa bir tomonlama, chunki uni o‘qiymiz yoki biror kishi nutqidan eshitamiz, uning nutqimizda faollashuvi tez sodir bo‘lmaydi, uni eslash kerak. Demak, T→M. Bundan kelib chiqadiki, eshitganimiz, o‘qiganimizni tushunishga yordam beruvchi lug‘at (alifbo lug‘ati) foydali, so‘zni butun mohiyati, sistemasi bilan ko‘z oldimizga keltiruvchi lug‘at (ideografik lug‘at) esa ma’lum bir til imkoniyatidan bemalol, oson foydalanish imkoniyatini beradi. Shuning uchun bunday lug‘at ham muhim axborot banki sirasiga kiradi. Yu.N. Karaulov ideografik lug‘atga shunday ta’rif beradi: “Barcha tashkil qiluvchi birliklari orasida kuchli semantik munosabat yaqqol ko‘rinuvchi lug‘atni tezaurus deb ataymiz” 11 . Oddiy izohli lug‘atdan biror so‘zni qidirmoqchi bo‘lsak, uning moddiy tomoni(harflar birikmasi)ga e’tibor beramiz. Kompyuter texnologiyalarining rivoji natijasida zamonaviy tilshunoslikda korpus va kompyuter lingvistikasi terminlarini semantik tahlil, korpus lingvistikasi, kritik diskurs tahlil, shuningdek, deskriptiv, qiyosiy va komponent tahlil metodlari 11 Караулов Ю.Н. Лингвистическое конструирование и тезаурус литературного языка. – М.: Прометей, 1990. 21 asosida tadqiq etish tobora dolzarb ahamiyat kasb etib bormoqda. Tilshunoslik nuqtai nazaridan yondashsak, kompyuter lingvistikasining paydo bo’lishi bugungi kunda fanning bir qancha muammolariga yechim topish imkoniyatini beradi. 22 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asari 1. Mirziyoyev.Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.. – Тоshkent: O‘zbekiston, 2016, b 42. II. Ilmiy adabiyotlar 1. Захаров В.П., Богданова С.Ю. Корпусная лингвистика. – Иркутск: ИГЛУ,2013. – 161 c. 2. Идеографический словарь русского языка. (Сост. О.С.Баранов.) – М., 1995. – 4166 статей. 3. Информационные технологии в лингвистике: учеб. Пособие / Л.Ю.Щипицина. – М.: ФЛИНТА: Наука, 2013. –128 с. 4. Караулов Ю.Н. Лингвистическое конструирование и тезаурус литературного языка. – М.: Прометей, 1990. 5. Abduraxmonova N Kompyuter lingvistikasi(darslik) Toshkent: Nodirabegim, 2018. – 394 b. 6. Структурно-функциональная компьютерная модель татарских морфем. – Казань: Фэн, 2003. – 220 с. 7. Информационные технологии в лингвистике: учеб. Пособие / Л.Ю.Щипицина. –М.: ФЛИНТА: Наука, 2013. –128 с. 8. Ҳамроева Ш.М. Корпус лингвистикаси атамаларининг қисқача изоҳли луғати. – Тошкент: Камалак, 2018. – 96 б. 9. Пўлатов А. Компьютер лингвистикаси. – Тошкент: Akademnashr, 2011. 10. Норов А. Компьютер лингвистикаси асослари. – Қарши, 2017. – 136 б. 11. Хамроева Ш. Ўзбек тили муаллифлик корпусини тузишнинг лингвистикасослари. Монография. – Германия: GlobeEdit, 2020. 250 б‒ 13.Шаров С.А. Представительный корпусрусского языка в контексте мирового опыта // https//lamb.viniti.ru 12. www.ruscorpora.ru 13. www.uzbekcorpus.uz 23 14. www.philol.msu.ru/~lex/corpus 15. http://www.philol.msu.ru/~lex/corpus 16. Ataboev N.B. Chomsky's Critics to Corpus and the Problem of Expert Speakers' Linguistic Intuition // Филология масалалари . – Тошкент . (4)/2015.– Б. 108-111. 17. Атабоев Н.Б. Корпус тилшунослиги шаклланишининг диахроник тадқиқи // Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университетининг Ахборот-номаси. – Нукус. №4/ 2018. – Б. 147-150. 18. Juraev E. S. Foreign experience in conducting financial policies for small business development. Economy and Society. – 2018. 19. Razzakov S. J., Xolboev Z. X., Juraev E. S. Investigation of the Stress- Strain State of Single-Story Residential Buildings and an ExperimentalTheoretical Approach to Determining the Physicomechanical Characteristics of Wall Materials //Solid State Technology. – 2020. – Т . 63. – №. 4. – С . 523-540. 24

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. KORPUS TIPOLOGIYASI KLASSIFIKATSIYASI VA TASNIFI

1.1 Korpus lingvistikasi tarixi va predmeti

1.2 Korpus lingvistikasining asosiy tushunchalari

1.3 Korpus turlari

II BOB. KORPUS TURLARI

2.1 Parallel korpus

2.2 Dialektall korpus

2.3 Multimedia korpus

Xulosa

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati

Купить