Коррупцияга қарши курашнинг халқаро-ҳуқуқий асослари

Информация о документе

Цена	90000UZS
Размер	313.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Коррупцияга қарши курашнинг халқаро-ҳуқуқий асослари

Купить

К и р и ш
Мавзунинг долзарблиги. Коррупция қонун устуворлигига,
демократия ва инсон ҳуқуқларига, самарали давлат бошқарувига таҳдид
солади, тенглик ва ижтимоий адолат принципини бузади, демократик
институтлар фаолияти ва жамиятнинг аҳлоқий нормаларини издан чиқаради.
Коррупция бора-бора трансмиллий коррупцияга айланади ва дунё
ҳамжамиятига катта хавф туғдиради.
Коррупцияга қарши курашишдадавлатларнинг БМТ, Европа Иттифоқи,
Европа Кенгаши, Африка иттифоқи, Иқтисодий ҳамкорлик ва ривожланиш
ташкилоти (ОЭСР), МДҲ, доирасида бир қатор ҳаракатлар амалга
оширилганини таъкидлаш лозим. Замонавий халқаро ҳуқуқда коррупцияга
қарши ҳамкорлик институти шаклланди. Бу институтнинг нормалари
коррупция субъектларининг ҳаракатлари, ҳуқуқий ёрдам ва ҳамкорлик
чоралари, юрисдикция масалаларини ўз ичига олади.
Коррупцияга қарши кураш тўғрисидаги халқаро-ҳуқуқий нормаларни
самарали бажаришнинг муҳим омили халқаро нормаларни миллий
қонунчиликка имплементация қилиш, ички давлат механизмларини ташкил
қилиш ҳисобланади. Кўпгина давлатлар халқаро коррупцияга қарши кураш
нормаларини ўз миллий ҳуқуқий тизимларида акс эттирганлар.
Ўзбекистон ҳам мустақилликка эришган илк кунларидан бошлаб
коррупцияга қарши куршиш масаласига умумдавлат миқиёсида вазифа сифатида
қараб, унинг олдини олиш ва давлат аппаратини коррупционерлардан тозалаш
бўйича изчил ва мунтазам ишлар олиб бормақда.
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов ўзининг «Ўзбекистон
XXI аср бўсағасида: хавфсизликка тахдид барқарорлик шартлари ва тараққиёт
кафолатлари» номли асарида мамлакатимиз ва дунё харитасидаги янги мустақил
давлатларнинг барқарорлиги ва хавфсизлиги йўлига тахдид солиб турган
коррупция ва жиноятчиликнинг илдизлари ҳамда уларнинг келиб чиқиш сабаби,
2

шарт-шароитларини чуқур таҳлил этиб, коррупциянинг олдини олиш ҳамда унга
қарши кураш стратегиясини белгилаб берганлар. «Коррупция, ... энг аввало
уюшган жиноий тузилмаларга мададкор бўлиш ёки тўғридан-тўғри ёрдам
бериш учун давлат хизматининг имкониятларидан фойдаланади», - деб
таъкидлайди Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов 1
.
Юртбошимизнинг гоялари ва бевосита ташаббуслари ҳамда раҳбарлигида
мамлакатимизда истиқлолнинг илк кунларидаёқ, «коррупция - жамият хавфсизлиги
ва барқарорлигига тўгридан-тўғри таҳдид», деб эътироф этилиб, унга қарши кураш
масаласи давлатимиз сиёсатининг энг муҳим устувор йўналиши даражасига
кўтарилган. Бизнинг дав латимизда коррупцияга қарши тизимли, мунтазам ва
узлуксиз кураш олиб борилмоқда.
Энг аввало, мамлакатимизда истиқлолнинг илк кун ларидаёқ, хукуматимиз
томонидан иқтисодий чоралар кўрил ди, яъни иқтисодий ислоҳотларни амалга
оширишнинг энг муҳим устувор вазифалари қаторига бозор ислоҳотларини
чуқурлаштириш ва иқтисодиётни янада эркинлаштириш, ҳалол тадбиркорлик учун
чинакам эркинликни таъминлаш масалалари кўтарилиб, мазкур вазифалар бугунги
кунда муваффақиятли равишда изчил амалга оширилмокда.
Лекин шунга қарамасдан коррупцияга қарши кураш тўғрисидаги
халқаро-ҳуқуқий нормаларни самарали бажариш, халқаро нормаларни
миллий қонунчиликка имплементация қилиш, давлатимиз ички
механизмларини такомиллаштириш масалалари Ўзбекистон Республикаси
учун ҳам долзарб ҳисобланади ва комплекс ўрганишни талаб этади.
Юқоридагиларнинг барчаси ушбу мавзуни битирув малакавий ишим
учун танлашга асос бўлди.
Тадқиқотнинг объекти ва предмети. Мазкур тадқиқот ишининг
объектини к оррупцияга қарши курашиш бўйича халқаро-ҳуқуқий асослари
билан боғлиқ ҳуқуқий муносабатлар ташкил этади.
Тадқиқот предметини коррупцияга қарши курашнинг халқаро-ҳуқуқий
асослари ва бунда БМТ доирасида коррупцияга қарши курашнинг универсал
1
Каримов И.А. Ўзбекистон буюк келажак сари. – Т.: Ўзбекистон. 1998. – Б.484.
3

халқаро ҳуқуқий асослари, минтақавий халқаро ҳуқуқий асослари ва миллий
қонунчилик нормалари ҳолати ҳамда уларни такомиллаштиришга доир
масалалар ташкил этади.
Тадқиқот мақсади – к оррупция жиноятининг назарий асосларини ва
к оррупцияга қарши курашиш бўйича халқаро-ҳуқуқий ҳужжатларни таҳлил
этиш ва ушбу ҳужжатлар ёрдамида к оррупцияга қарши курашиш бўйича
халқаро ташкилотлар фаолиятини таҳлил этиш ҳамда шулардан келиб
чиққан ҳолда коррупцияга қарши курашнинг халқаро-ҳуқуқий асосларини
такомиллаштириш бўйича таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқиш.
Тадқиқот вазифалари. Тадқиқот мақсадларига эришиш учун,
қуйидаги вазифалар белгиланди:
- коррупция тушунчасини ва юридик табиатини ўрганиш;
- коррупция сабаблари ва унинг олдини олиш масалалари кўриб чикиш;
- БМТ доирасида коррупцияга қарши курашнинг универсал ва
минтақавий халқаро ҳуқуқий асосларини таҳлил этиш;
- Ўзбекистон Республикасида коррупцияга қарши курашнинг
ҳуқуқий асослари таҳлил этиш ҳамда таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқиш.
Мавзунинг ўрганилганлик даражаси. Ушбу тадқиқот иши билан
боғлиқ муаммоларнинг халқаро ҳуқуқ, жиноят ҳуқуқи ва
криминологиянуқтаи назаридан хорижий давлатлар, МДҲ мамлакатлари ва
ўзбекистонлик олимларидан К.Р. Абдурасулова, Б.В. Волженкин, Л.В.
Гевелинга, И.Я. Гилинский, Ю.В. Голик, М.А. Долгов, A.M. Иванов, А.В.
Наумов, Г.А. Сатарова, Л.М. Тимофеев, Т.А. Умаров, К. Фридрих, В.Ф.
Цепелев, Е.Каленко, А.В. Куракин, М.Х. Рустамбаев, Р.А.Зуфаров ва
Г.Юлдашеваларнинг илмий ишларида коррупцияга қарши курашга
бағишланган масалалар тадқиқ қилинган.
Тадқиқотда қўлланилган услублар. Тадқиқот иши мавзусини
ёритишда етакчи олимлар ҳамда тадқиқотчилар томонидан қўлланиб
4

келинган ва қўлланилаётган илмий тадқиқот услубларидан, яънитарихий,
мантиқий, қиёсий-ҳуқуқий таҳлил каби усуллардан кенг фойдаланилди.
Тадқиқотнинг назарий ва амалий аҳамияти. Малакавий ишда
келтирилган таклиф ва мулоҳазалар коррупциягақарши курашнинг халқаро-
ҳуқуқий асосларини ва Ўзбекистон Республикаси қонунчилигини
такомилаштиришда аҳамиятга эга.
Малакавий ишнинг материаллари эса Халқаро ҳуқуқ, Халқаро жиноят
ҳуқуқи, Ўзбекистон Республикаси жиноят ҳуқуқи бўйича янги дарсликлар,
қўлланмалар, ишлар ёзилишида, шунингдек мамлакат юридик коллеж ва
лицейларида ушбу масалалар бўйича курслар ўқитилишида қўланилиши
мумкин.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги. Тадқиқот ишида коррупцияга қарши
курашнинг халқаро-ҳуқуқий ҳужжатларнинг ўзига хос жиҳатлари, халқаро
ташкилотлар ва Ўзбекистон Республикасининг қонунчилиги ва амалиёти
таҳлил этилган.
Малакавий ишнинг тузилиши тадқиқот мақсади ва предметига
жавоб беради. Тадқиқот иши кириш, иккита боб, бешта параграф, хулоса ва
фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат.
5

1 БОБ. КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШНИНГ НАЗАРИЙ
АСОСЛАРИ
1.1.Коррупция тушунчаси ва юридик табиати
Коррупция мавзусининг долзарб эканлигига ҳеч ким шубха
билдирмайди. Бу ҳақда барча доираларда: оммавий ахборот воситаларида,
анжуманларда, мажлисларда ва ўзаросуҳбатларда ҳам алоҳида урғу бериб
гапирилмоқда. Коррупция масаласи нафақат халқаро ҳуқуқ фани доирасида,
балки жиноят ҳуқуқи, криминология, сиёсатшунослик каби фанлар тизимида
ҳам ўрганилиши унинг кўп қиррали, долзарб муаммо эканлигини кўрсатади.
23 йил давомида Ўзбекистон Республикаси ҳуқуқни муҳофаза қилувчи
органлари томонидан жиноятчиликка қарши курашиш борасида улкан ишлар
амалга оширилди. Мустақилликнинг дастлабки йилларида жиноятчиликнинг
сони кескин кўпайган эди. Бу табиий ҳол, чунки муайян бир тузумдан янги
давлатчилик шаклига ўтишда бундай салбий ҳолатлар кўпаяди. Бироқ,
жиноятларнинг сонини камайтириш борасида амалга оширилган кескин
чоралар натижасида ҳозирда жиноий қилмишларнинг камайишига эришилди.
Бундайжиноятлардан бири бу бевосита коррупция жиноятидир. Ушбу
жиноятга қарши курашиш муаммоси нафақат муайян бир давлат балки
давлатлараро ва халқаро ҳамжамият миқёсида ҳам улкан хавф туғдирмоқда.
Сабаби, дунё мамлакатларининг аксарияти ҳозирги кунда бозор иқтисодиёти
сиёсатини ёқлаб чиқишмоқда.
Давлат аппарати тизимида, мансабдорлик ваколатлари доирасида,
унинг бошқарув тизимидаги йўналишларида мансаб суиистеъмолчиликлари,
порахўрлик, хўжалик ва солиқ тизимидаги жиноятчиликлар, уларнинг
уюшган жиноятчилик кўринишларининг ижтимоий хавфлилиги ўта хавфли
кўринишларни вужудга келтириши мумкин. Айниқса,уларнинг уюшган
6

гуруҳ ёки жиноий уюшма шаклларидаги кўринишлари давлат бошқарувини
ўта аянчли аҳволга олиб келиши, уни бузилиши ва емирилиши каби
оқибатларни келтириб чиқариши мумкинлиги билан янада хавфли бўлиши
мумкин. Бундай жиноятчиликнинг коррупция даражасида содир этилиши энг
хавфли тус олишдан далолат беради. «Коррупция, ... энг аввало уюшган
жиноий тузилмаларга мададкор бўлиш ёки тўғридан-тўғри ёрдам бериш учун
давлат хизматининг имкониятларидан фойдаланади», - деб таъкидлайди
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов 1
.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач бозор иқтисодиётига ўтиш
борасида босқичма-босқич ислоҳотлар амалга оширилди. Энди эса
фуқароларимизнинг қобилияти, билими ва тадбиркорлиги биринчи ўринга
чиқа бошлади. Чунки авваллари ишбилармон фуқаро билан танбал ва дангаса
бўлган фуқароларимиз тенг кўрилган бўлса, энди эса ишбилармон ва
тадбиркор фуқароларимизга кенг имкониятлар очиб берилди.
Демак, бозор иқтисодиёти мамлакатимиз ривожи учун кенг
имкониятлар яратиб берган бўлса, бундан фойдаланган баъзи бир нопок
кимсалар ўзларига юклатилган ваколатларни суиистъемол қилган ҳолда
коррупция жиноятини содир этмоқдалар. Бунга қарши мамлакатимиз
раҳбари томонидан бир қанча ишлар амалга оширилди. Ҳуқуқни муҳофаза
қилувчи органларнинг ташкилий тузилмасида коррупция жиноятига қарши
курашувчи махсус бошқармаларнинг ташкил этилганлиги буни яққол
исботлайди. Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси, Ички ишлар
вазирлиги ва Миллий хавфсизлик хизмати ташкилий тузилмаларида
коррупция қарши курашиш бошқармаларининг шакллантирилганлиги шулар
жумласидандир.
БМТ Бош ассамблеясининг 1990 йил Гаванада коррупция
муаммоларига бағишлаб ўтказилган минтақалараро семинарида мансабдор
шахсларнинг ахлоқ кодексида «коррупция бу мансабдор шахсларнинг
шахсий ёки гуруҳ бўлиб манфатдор бўлишларидаги мансаб
1
Каримов И.А. Ўжбекистон буюк келажак сари. – Т.: Ўзбекистон.1998. – Б.484.
7

суиистеъмолчиликларидир, шунингдек давлат хизматчилари томонидан
ўзлари эгаллаб турган хизмат мансаблари юзасидан ғайриқонуний манфаат
кўришларидир », дейилади.
Коррупция муаммолари бўйича Европа Кенгаши гуруҳининг 1995 йил
22-24 февраль кунларида Страсбургда ўтказилган биринчи сессиясида
«коррупция давлат ёки хусусий тизим мансабдор шахсларини уларнинг
мансаб ваколатлари доирасида ўзларининг вазифаларини бузиб бажаришлари
учун уларни пора эвазига оғдириб олишдир», деб таъриф берилган.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 2-моддасига биноан
“Давлат халқ иродасини ифода этиб, унинг манфаатларига хизмат қилади.
Давлат органлари ва мансабдор шахслар жамият ва фуқаролар олдида
масъулдирлар“ 1
, дейилади. Асосий қонуннинг бундай талаблари давлат
ҳокимяти, давлат хизмати ва маҳаллий ўзини-ўзи бошқариш органларининг
фаолият механизмларида ёки уларнинг соҳаларида мансабдор шахсларнинг
масъулиятини оширади, давлат аппаратининг фуқаролар олдидаги
мажбуриятларини белгилаб беради. Давлат аппарати тизимида мансаб
суиисеъмолчилиги, порахўрлик, уюшган ёки коррупцион жиноятчиликнинг
ижтимоий хавфлилиги айнан шу тизим бузилишига ёки зарарланишига сабаб
бўлади. Давлатнинг сиёсий, иқтисодий, ҳуқуқия тизимига путур етказади.
Коррупция жиноятчилигини мансабдор жиноятларисиз тасаввур этиб
бўлмайди. Мансабни суиистеъмол қилиш орқали мулкни талон–талож қилиш
ёки порахўрлик жиноятлари коррупция жиноятчилигининг энг хавфли
кўринишлари бўлиб ҳисобланади.
Коррупция жиноятига тўхталишдан аввал бу жиноят турига халқаро
миқёсида берилган баҳо сифатида Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг
собиқ бош котиби Кофи Ананднинг фикрларини тақдим
қилмоқчиман.“Коррупция – бу жамиятни халокатли оқибатга олиб келадиган
қўрқинчли вабодир. У демократия ва қонун устуворлигини тубдан кемириб,
инсон ҳуқуқларининг бузилишига олиб келади, бозорлар фаолиятига
1
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. –Т.: Ўзбекистон, 2012. Б.4.
8

тўсқинлик қилади, шунингдек, яшаш шароитини оғирлаштириб, уюшган
жиноятчилик, терроризм ҳамда инсон учун хавф туғдирадиган бошқа
уюшмаларнинг ривожланиши ва тараққий этиши учун кенг имкониятлар
яратиб беради.
Ушбу фавқулодда халокатли ҳодиса йирик ва майда ёки бой ва
қашшоқлигидан қатъий назар барча мамлакатларда учрайди ҳамда энг ёмони
мамлакатнинг тараққий этишига салбий таъсир кўрсатади” 1
.
Кўриб турганимиздек, коррупция жинояти ҳар бир ривожланган
давлатда мавжуд бўлиб, ҳозирда бу жиноят турига глобал муаммо сифатида
жаҳон ҳамжамиятини жалб этилиши бежиз эмас.
Коррупция сўзи адабиётларда турлича талқин қилинади. Унинг ягона
тушунчаси йўқ, у бир неча жиноятларни ўзида мужассамлаштириши мумкин.
Шунинг учун ҳам уни ягона тушунча билан таърифлаб бўлмайди. Хатто
халқаро ташкилотларнинг тавсияларидан ҳам унинг ягона тушунчасини
яратиб бўлмайди.
Профессор К.Р.Абдурасулованинг фикрига кўра коррупция (лотин
тилидан олинган бўлиб, “corruptio” – “оғдириб олиш”, “бузилиш”
“деградация қилиш” маъноларини англатади) – бу масъул мансабдор
шахслари ҳамда муайян ваколатлар ва вазифалар юклатилган масъул
шахслар томонидан ўзининг шахсий манфаатларини кўзлаган ҳолда
(аксарият ҳолларда моддий шаклда) мансаб ваколатини суиистъемол қилиш
жинояти тушунилади 2
.
Россиялик олим А.В. Куракиннинг фикрича, коррупция давлат хизмати
тизимидаги ҳодиса сифатида давлат хизматчилари ёки уларнинг
воситачилари ёрдамида мулкий бойлик орттиришга қаратилган, ўз мавқеидан
қонунга ҳилоф равишда фойдаланиш, давлат хизматчиларини, жисмоний ва
юридик шахсларни сотиб олиш каби турли ҳуқуққа зид ҳаракатларни ўз
1
Пресс-релиз ООН GA /10199 ( инглиз тил. таржима )
2
Абдурасулова К.Р. Понятие коррупции и актуальные вопросы борьб ы с ней. Коррупцияга қарши
кураш муаммолари: миллий ва халқаро тажриба. Халқаро илмий-амалий семинар материаллари 2009 йил 20-
21 октябрь. –Т.: “CHASHMA PRINT”, 2010. Б.39.
9

ичига олади 1
.
Коррупция кенг маънода мансабдор шахсларнинг шахсий ва гуруҳий
манфаатлари йўлида ўз мансаб ваколатлари ва мавқеларини суиистеъмол
қилиши билан ифодаланган қилмишдир 2
.
БМТнинг 2003 йил 31 октябрдаги “Коррупцияга қарши”
конвенциясида, “коррупция” тушунчасига аниқ таъриф берилмаган. Бундай
ҳолатни бошқа универсал халқаро шартномаларда ҳам кўриш мумкин.
Коррупция атамаси кўп қиррали, ўзида кўп қилмишни жамлаганлиги сабабли
алоҳида халқаро шартномада унинг мазмуни тўлиқ ёритилмаган.
Жиноятнинг бу тури оддий бир ғайриқонуний қилмиш эмас, балки ҳеч бир
муболағасиз айтиш мумкинки, давлат хавфсизлигига ж ид д ий рахна солувчи
тахдидлардан ҳисобланади.
БМТ конвенциясига биноан, коррупция тушунчаси порахўрлик билан
биргаликда неопотизм, яъни шахсий алоқалар асосида кимгадир ҳомийлик қилиш,
шахсан фойдаланиш мақсадида давлатга ёки бошқаларга тааллуқли бўлган
маблағларни ўзлаштириш, деган маънони ҳам англатади.
Ҳуқуқшунос тадқиқотчилар порахўрликни «ўз ваколати билан савдо қилиш»
ёки «мансабфурушлик» деб таърифлайдилар ва унинг оқибатида давлатнинг
раҳбарлик тизими таназзулга учраб, ҳокимият органлари жиноий гуруҳлар
назорати остига тушиши мумкин, деб ҳисоблайдилар.
Коррупция жиноятчилигининг дастлабки асосларига илгариги
маъмурий буйруқбозлик тизимига асосланган шўролар тузуми даврида кенг
имкониятлар яратилган эди. Марказдан туриб ёки коммунистик партия
номидан буйруқ билан давлатнинг ички тизимини бошқариш асосида,
маҳаллий органларнинг иш фаолиятларини ўз манфаани йўлига хизмат
1
Куракин А.В. А дминистративно-правовые средства предупреждения и пресечения коррупции в
системе государственной службы Российской Федерации. Автореферат. Диссертации на соискание ученой
степени доктора юридических наук. – Люберцы: 2008. С.9.
2
Мелиев Х. Коррупцияга қарши кураш муаммолари: миллий ва халқаро тажриба. Халқаро илмий-
амалий семинар материаллари 2009 йил 20-21 октябрь. –Т.: “ CHASHMAPRINT ”, 2010. Б.139.
10

қилдиришга шароит яратилган эди. Бундай буйруқбозлик тизими
жамиятнинг асосий мазмунига айланган эди. Ҳаттоки бошқа органлар у ёқда
турсин, суд идоралари ҳам партияга бўйсундирилганлиги коррупция
жиноятчилигининг жамиятни тўлиғича эгаллаб олишига сабаб бўлган эди. Бу
давлат аппаратини бир гуруҳ шахслар манфаатига бўйсиндиришга, хизмат
қилдиришга имконият яратади.
К. Тожибоевнинг фикрига кўра коррупция жиноятчилиги натижасида
давлатнинг иқтисодий негизига мансабдорлик жиноятларининг киритилиши
бу жиноятларнинг давлат бошқарувининг имкониятларидан фойдаланиш,
уни ўз манфаатларига бўйсиндирилган ҳолда ташкил этилиши асосида
вужудга келади 1
. К.Е.Игошев эса мансабдорлик жиноятларининг келиб
чиқишининг асосий сабабларига барҳам бериш жиноят сиёсати доирасидан
анча четга чиқади, у бундай мураккаб жараёнда фақат ёрдамчи
вазифасинигина бажара оладидеб хисоблайди 2
.
Бу борада нафақат мансабдорлик жиноятлари алоҳида турларининг
асосий қонуниятларини ўрганиш, балки уларнинг умумий жиноятчиликдаги
ўрнини ўрганиш, бошқарус тизига нисбатан хусусиятларини, уларнинг
ривожланиш йўллари ва йўналишларини ўрганиш криминология илмлари
орқалигина амалга оширилиши мумкин. Бу фанниниг ютуқларидан
фойдаланиш мансабдорлик жиноятларининг огоҳлантириш ва олдини
олишнинг самарали усулларини аниқлаш имконини яратади, ижтимоий
таъсир чораларини аниқлашга имкон яратади.
Мансабдорлик жиноятларини ўрганган олимлар бу жиноятларни давлат
аппаратининг ўзидан келиб чиқувчи ва унинг ўзига жиддий туғдирувчи
эканлигини айтиб, уни атрофлича ўрганишни, кейинги тарқалиши ва
кўпайишини олдини олиш чораларини ишлаб чиқиш кераклигини
таъкидлайдилар.
1
Тожибоев К. Мансаб мавқеини суиистеъмол қилиш йўли билан ўзгалар мулкини талон–тарож
қилганлик учун жавобгарлик. – Т.: ТДЮИ.2004. – Б.13.
2
Игошев К.Е. М етодология и методика прогнозирования в сфере борьбы с преступнос т ью. –
М.,1989. – С.29–30.
11

Лекин бундай фикрларни ҳам кўп учратиб бўлмайди 1
. Аксарият
ҳолларда, мансабдорлик жиноятлари ўтмишдан қолган деган фикрларни
қайтариб, уни бартараф этиш мумкин эмас деган фикрларни айтадилар 2
.
Бундай таъкидлашлар аксарият ҳолларда кучли ва мустаҳкам давлат
ҳокимятини ўрнатиш ва бундай давлат ҳокимияти қисқа вақт ичида давлат
аппарати тизимида тартиб ўрната олади, мансабдорлик ёки коррупция
жиноятларига барҳам беради, деб уқтирадилар 3
. Бундай фикр тарафдорлари
кучли ва мустаҳкам давлат ҳокимяти ўрнатиш ҳам айнан давлат
аппаратининг айнан шундай шахслари қўлида эканлигини унутадилар.
Жиноят ҳуқуқи назарияси бундай фикрнинг нотўғри эканлигини тарихан
асослаб беради. Мансабдорлик жиноятлари ўтмишда ҳам бўлган, ҳозир ҳам
мавжуд. Аввалги собиқ шўролар даврида ҳам мансабдорлик жиноятларига
қарши қаттиқ кураш олиб борилган. Лекин бундай курашнинг ўзи айнан
мансаб суиистеъмолчилиги каби жиноятларни содир этиш билан амалга
оширилганлиги курашнинг аҳамиятини йўққа чиқариб юборган. Айниқса,
“қатоғон йиллари”да мансабдорлик жиноятларига қарши кураш олиб
борилиб, асосан юқори лавозимли амалдорларни ҳохишига кўра кимлар
жазолниши кераклиги улар томонидан ҳал қилинар эди ва уларнинг ўзлари
нисбатан жавобгарлик масалалари ҳақида ҳатто фикр юритиш ҳам мумкин
эмас эди. Тарихий ривожланишнинг айнан шу босқичида давлат коррупцион
жиноятчиликка қарши курашда умуман кучсиз, ожиз эди. Агар бу
жиноятчиликнинг асосий келиб чиқиш шарт–шароитлари ўрганилмаса,
бундай жиноятчиликка қарши давлатнинг кураш олиб бориши умуман
натижа бермайди.
1
Яковлев А.М. социология экономической преступности. –М.,1988; Галперин И. Организованная
прступность, коррупция и уголовный закон. // Ж.Законность.1989.№4. –С.34–37; Карпец И.И. Преступность:
иллюзия и реальность. – М.:1992. –С.410.; Кирпичников А.И. Взятка и коррупция ваРосии. –М.,1997. –
С.350; Байболов К., Сыдыкова Л., Сыдыкова А. Коррупция. Взяточничество. Отвественность (вопросы
теории и практики). –Бишкек:КРСУ,1999.–С.120.
2
Саркисова Э.А. Обшественное мнение в борьбе с преступностью. –Минск,1975. –С.80.; Заинграев
Г.Г.Борьба с алкоголизмом. – М., 1986. –С.76.
3
Кабанов П.А. Коррупция и в зяточничество с России. – М., 1995. –С.76.
12

Муҳтарам Юртбошимиз ушбу муаммога доимо катта аҳамият бериб
келмоқдалар ва мамлакатимиз ҳаётига таҳлика солаётган турли хавф-хатарлар
ҳақида сўз юритиб, биринчи галда, амалдорлар орасидаги коррупция, порахўрлик,
тамагирлик каби ичидан емирадиган, ярамас иллатларни йўқ қилишга алоҳида
эътибор бериш зарурлигини бир неча бор таъкидлаб ўтганлар.
Порахўрлик хорижий инвестициялар оқими учун ҳам кат та тўсиқдир.
БМТнинг бутун дунёда ўтказган тадқиқотлари шуни кзфсатадики, коррупция билан
инвестициялар оқими ўртасида тескари мутаносиблик бор, яъни қанчалюс корруп -
ция баланд бўлса, шунчалик инвестициялар оқими паст бўлади.
Шу ўринда, савол туғилиши табиийки, масъул мансабдор шахс билан
мансабдор шахс ўртасида қандай фарқ мавжуд.
1994 йил 22 сентябрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси
Жиноят кодексининг махсус қисмида ушбу тушунчаларга аниқ ва тўғри
таъриф берилган десак адашмаган бўламиз.
Мансабдор шахс деганда, ташкилий-бошқарув ёки маъмурий-хўжалик
ваколатлари берилган ва масъул мансабдор шахс аломатларига эга бўлмаган
шахс тушунилади.
Масъул мансабдор шахс тушунчасини эса бир неча турларга бўламиз:
1. Ҳ окимият вакиллари.
2. Давлат корхонаси, муассасаси ёки ташкилотларида сайлаш ва
тайинлаш бўйича доимий ёҳуд вақтинча ташкилий бошқарув ёхуд маъмурий-
хўжалик вазифаларини бажариш билан боғлиқ лавозимларни эгаллаб турган
ва юридик аҳамиятга эга ҳаракатларни содир этишга ваколат берилган
шахслар.
3. Мулкчиликнинг бошқа шаклларидаги корхоналар, муассасалар ва
ташкилотларнинг раҳбарлари, давлат бошқаруви юзасидан белгиланган
тартибда ҳокимият ваколати берилган жамоатчилик вакиллари.
13

4. Иккинчи бандда назарда тутилган вазифаларни фуқароларнинг ўзини
ўзи бошқариш органларида бажариш билан боғлиқ мансабларни эгалловчи
шахслар.
Коррупция жинояти халқаро характердаги жиноятлар қаторига
кирганлиги учун ҳам уни олдини олиш мақсадида барча давлатлар
биргаликдаги ҳукукий ва бошқа турдаги ҳамкорлиги талаб этилади. Қабул
қилинган конвенциялар давлатлар томонидан имплементация қилиниши
ҳамда ҳаётга тадбиқ қилиниши устидан кучли назорат шу жиноятнинг
олдини олиш ва бартараф этишда асосий шартлардан бири бўлиб
ҳисобланади.
Шу сабабли Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Бош Ассамблеяси
томонидан 2003 йил 31 октябрь куни 58/4-сонли резолюция билан
Коррупцияга қарши конвенция қабул қилинди.
2003 йил 31 октябрда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Бош
Ассамблеяси томонидан қабул қилинган Коррупцияга қарши курашиш
конвенциясига мувофиқ 2008 йил 7 июлда “Бирлашган Миллатлар
Ташкилотининг Коррупцияга қарши конвенциясига(Нью-Йорк, 2003 йил 31
октябрь) Ўзбекистон Республикасининг қўшилиши тўғрисида”ги Ўзбекистон
Республикаси Қонуни қабул қилинди.
Шундай қилиб, коррупция - давлат хизмати тизимидаги ҳодиса
сифатида давлат хизматчилари ёки уларнинг воситачилари ёрдамида мулкий
бойлик орттиришга қаратилган, ўз мавқеидан қонунга ҳилоф равишда
фойдаланиш, давлат хизматчиларини, жисмоний ва юридик шахсларни сотиб
олишга қаратилган ҳаракатлар.
1.2. Коррупция сабаблари ва унинг олдини олиш
Ҳозирги вақтда коррупция давлат, жамият ва шахс хавфсизлигига реал
таҳдид солмоқда. шунинг учун ҳам, ишонч билан айтиш керакки, агар ушбу
коррупция жиноятига қарши режали ва тизимли кураш олиб борилмаса, давлатнинг
14

$инқирозига олиб келади 1 . Кўпчилик ҳуқуқшунос олимлар коррупциянинг келиб чиқиш сабаблари ҳақида турлича фикрларни билдиришган. М.Ш.Усмоновнинг фикрига кўра, коррупциянинг олдини олиш ва йўқ қилиш учун унинг илдизларини аниқлаш лозим ва у коррупция нинг асосий сабаблари сифатида қуйидаги — 4 та омилни кўрсатади. 1. Иқтисодий илдизлар . Тарихап коррупция иқтисодий ҳодисадир ва товар-пул муносабатлари бор жойда мавжуд бўлиб келган. Айниқса, ижтимоий ва иқгисодий ҳаётни бевосита маъмурий йўл билан бошқарипца интилган ҳокимият ва бюрократиянинг мавқеи баланд бўдган давлат шароитида \у ривож топади. Иқтисодий фаолиятга нисбатан ўрнатилган турли хилдаги чеқлашлар, амалдорларнинг кенг, назоратдан холи, чекланмаган ё рухсат бериш, ё тақиқлаш ваколати порахўрликка замин яратади. Шу билан боғлиқ ҳолда. йирик маблағларга эга бўлган айрим ишбилармонлар ўз даромадларини кўпайтириш мақсадида ва рақобатда алоҳида имтиёзларга эга бўлиш учун ҳукумат амалдорларини пора эвазига сотиб олиб, уларни ўз ихтиёрларига бўйсундиришга интиладилар. 2. Ҳуқуқий сабаблар. Коррупциянинг ривожи қонунларнинг сифатига боғлиқцир. Номукаммал қонун ишламайди ва порахўрлар бундан усталик билан фойдаланадилар. 3. Институционал сабаблар . Бу сабаблар жумласига, аввало, давлат бошқаруви тизимидаги нуқсонлар, демократик институтларнинг кучсизлиги, шунинг натижасида, хукумат фаолиятининг ёпиқлиги, фуқаролик назоратидан холилиги ёки бошқа сўз билан айтганда, нотранспарентлиги киради. 4. Ижтимоий сабаблар ёки жамиятдаги муҳит. Бунга аҳолининг хуқуқий билими ва маданият даражаси, маънавияти, уюшқоқлиги ва жамоат 1 Куракин А.В. А дминистративно-правовые средства предупреждения и пресечения коррупции в системе государственной службы Российской Федерации. Автореферат. Диссертации на соискание ученой степени доктора юридических наук. – Люберцы: 2008. С.17. 15$