Korxona mustaqil xo’jalik yurituvchi subyekti - Экономика - Инфографика

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	110.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Ноябрь 2025
Расширение	pptx
Раздел	Инфографика
Предмет	Экономика

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

Korxona mustaqil xo’jalik yurituvchi subyekti

Купить

Mavzu: Korxona mustaqil
xo’jalik yurituvchi subyekti

Reja:

1.Korxona faoliyat yuritish maqsadi

2. Korxona tushunchasi, belgilari,
shakllari va turlari.

3. Korxonaning tashkiliy va ishlab
chiqarish tuzilishi


Insoniyat hayotining va faoliyatining muhim
xususiyati uning moddiy borliq bilan bog‘liqligi.
Inson nimaiki qilmasa, qanday ishga qo‘l o‘rmasa,
o‘z maqsadiga erishish yo‘lida chegaralangan
moddiy vositalarga duch keladi.

Insoniyat taraqqiyoti tarixiga nazar solsak, inson
o‘zining birlamchi ehtiyojini (oziq-ovqat, uy, kiyim-
kechak) qondirish maqsadida ular yerga ishlov
berish, o‘rmonlarni kesish, bino qurish,
chorvachilik bilan shug‘ullanish, kiyim-kechak
tikish kabi ishlab chiqarish jarayonlari bilan
shug‘ullangan. Ushbular bilan bir qatorda
insonning ijtimoiy, ma’naviy, mehnat qilish kabi
ehtiyojlari ham mavjud. Ularni qondirish uchun
ham inson moddiy va ma’naviy resurslarga duch
keladi.


Inson ehtiyojlarini qondirish uchun o‘z
taraqqiyotining qandaydir tarixiy
bosqichida ehtiyojni qondiruvchi
resurslarni ishlab chiqaruvchi, yaratuvchi,
o‘z faoliyati doirasida yer, kapital, mehnat,
tadbirkorlik, talant va boshqa
vositalardan foydalanuvchi va ularni
yaratuvchi korxonalarni tashkil qilgan.

Haqiqatda olganda korxona tovarlar va
xizmatlar ishlab chiqaradi, ularni tashish,
saqlash, sotish kabi ish va xizmatlarni
amalga oshiradi, hamda tadbirkorlik
faoliyati bilan shug‘ullanadi.


Zamonav iy k orxona – murakkab
tashkiliy tuzilmaga ega. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida sanoat
korxonalarini tashkil etishning uchta
asosiy yo‘nalishda amalga oshadi:

ishlab chiqarishni ilmiy tashkil etish
(IITE);

mehnatni ilmiy tashkil etish (MITE);

boshqaruvni ilmiy tashkil etish
(BITE).


Ishlab chiqarishni ilmiy tashkil etishdan
maqsad korxonalarda munosib texnik-texnologik
tizim yaratishdir. Bu ishlab chiqarish jixozlari va
texnologiyaning ishonchli va samarali ishlab
turishi, xodimlarning o‘zaro texnik-tashkiliy
aloqalarini tartibga solishligini asos qilib oladi.

Mehnat ni ilmiy tashkil etishning (MITE) vazifasi
- xizmatchilar jamoasida sog‘lom rasmiy
munosabatlarni barpo qilishdir. U, yuqori
mahsuldorlikka samarali va ijodiy mehnat uchun
sharoit yaratish bo‘yicha o‘lchovlar tizimini o‘z
ichiga oladi. Ammo, Mehnatni ilmiy tashkil
etishning imkoniyatlari korxonaning texnik-
texnologik holati, uning iqtisodiy va moliyaviy
holatlari bilan cheklangan.


Boshqaruv ni ilmiy tashkil etish – korxonaning
moddiy va insoniy tuzilmasiga maqsadga
intilma ta'sirini ta'minlovchi texnik, iqtisodiy va
ijobiy vositalar tizimidir. U, ularning yuqori
ma'naviy–texnologik va iqtisodiy samaraga
erishish maqsadidagi o‘zaro ta'siriga
ko‘maklashadi.

Har qanday tadbirkorlik faoliyati – bu odamlar
o‘rtasida o‘zaro aloqani tashkil etish asosida
amalga oshiriladi. U qancha puxta bo‘lsa va
moxirona tartibga solinsa, iqtisodiy manfaatga,
qilingan harajatlarni foydali to‘ldirmoqqa
ishonch shuncha katta bo‘ladi.

Korxonaning, mohiyati ham yuqoridagilardan
kelib chiqadi.

Milliy iqtisodiyotni ishlab chiqarish tarkibini
quyidagi (2.1.1-chizmada) chizmada ifoda qilish
mumkin.

Tarmoqlar va sohalarni 4 xil katta guruhlarga bo‘lish
mumkin.

Birinchisi - o‘z ichiga tabiiy boyliklarni, qishloq xo‘jalik
mahsulotlarini, daryolar, dengizlar, okeanlar, o‘rmon
resurslarini ishlab chiqaruvchi va qayta ishlab chiqarish
sanoatlariga yetkazuvchi tarmoqlar.

Ikkinchisi - tabiiy boyliklarni, qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini daryolar, dengizlar, okeanlar, o‘rmon
resurslarini qayta ishlab chiqaruvchi tarmoqlar.

Uchinchisi - birinchi va ikkinchi guruhdagi tarmoqlarga
xizmat ko‘rsatuvchi tarmoqlar (transport, aloqa,
kommunal xo‘jalik, savdo-sotiq, tijorat, ta’minot kabilar).

To‘rtinchisi - boshqaruv, yurispriditsiya, sog‘liqni
saqlash, ta’lim va boshqa aholiga xizmat ko‘rsatuvchi
sohalardan iboratdir.


Milliy iqtisodiyot tarmoqlar va sohalar
majmuasidan iborat bo‘lib, ular hududlarda
tarixan shakllanib, bir-biri bilan maqsad va
vazifalari, xo‘jalik aloqalari orqali tig‘iz bog‘liq,
umumiy qonun qoidaga bo‘ysinuvchi yagona
tizimdir. SHu sababli uni iqtisodiyot nazariyasida
ijtimoiy ishlab chiqarish sifatida qaraladi.

Milliy iqtisodiyotni asosini korxonalar tashkil
qiladi. Barcha inson uchun zarur bo‘lgan moddiy,
ijtimoiy, ma’naviy borliqlar korxonalarda
yaratiladi. Korxonalar, tarmoqlar va sohalarni
tarkibini, mazmunini, masshtabini, rivojlanish
darajasini belgilaydi. Ulardan tarmoq va xududiy
birlashmalar tashkil topadi, shahar, tuman,
viloyatlar tuziladi.


...Korxonaning maqsadi foyda olish yoki chayqovchilik
emas, aksincha iste’mol uchun ishlab chiqarishdir.
Bordiyu xalq ishlab chiqaruvchi unga xizmat
qilinmayotganligini sezib qolsa, uning kelajagi uzoqqa
bormaydi” 2
deb ta’kidlagan. (Tarjima darslik avtorlariniki.)

Taniqli tadbirkor “Bin” firmasini boshlig‘i L.P.Bin
firmaning memorandumida, hamma ishchi va
xizmatchilari bajarishi shart bo‘lgan, quyidagi tezisni
yozdirib, unga rioya qilishni qattiq nazorat qilgan:
“Iste’molchi - bizni shoximiz: Biz iste’molchidan
bog‘liqmiz, iste’molchi bizdan emas. Hech kim, hech
qachon o‘z iste’molchisi bilan tortishib, hech narsa
yutmagan. Iste’molchi - bu bizga o‘z talabini
keltiruvchilar. Bizni ishimiz ularni talabini o‘zimiz uchun,
hamda ular uchun ham foyda keltirish orqali
qondirishdan iborat”.


Nemis olimlari F.K.Bea, E.Dixtla,
M.SHvaytasralar “Ekonomika predpriyatiya”
(izdatelsskiy dom “INFRA-M”, 1999.)
darsligida korxona faoliyatining samarasi
o‘z taklifi orqali talabni to‘la qondirishga
bog‘liq degan fikrni olg‘a surishgan.

Bizning fikrimizcha, korxonaning asosiy
maqsadini ikki yo‘nalishdan iborat
ekanligini ta’kidlash zarur. Birinchisi foyda
yoki daromad olish uchun faoliyat
yuritishligi bo‘lsa, ikkinchisi talabni
(ehtiyojni) qondirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi
kerak. CHunki bu maqsadlarni har biriga
erishish ikkinchisisiz amalga oshmaydi.

Ushbu maqsadlarga erishish korxonadan bir qator
boshqa maqsadlarni amalga oshirishini talab qiladi.
Ular qatoriga texnik, ijtimoiy va ekologik maqsadlarni
kiritish mumkin. Talabga va standartga javob
beradigan mahsulot yaratish hamda ishlab chiqarish
va texnik rivojlanish programmalarini amalga
oshirish uchun texnik maqsadlar qo‘yiladi. Ularga eng
avvalo tovar yoki mahsulotni yaratish va tayyorlash,
ularning sifat ko‘rsatkichlarini standartga moslash,
ishlab chiqarish potentsialini saqlash va rivojlantirish
va hokazolar kiradi.


Ishchi-xodimlar, ularning oilasi va jamiyat
tamoyillaridan kelib chiqib, korxonaning oldiga
ijtimoiy maqsadlar qo‘yiladi.

Tabiat va jamiyatni muhofazasini ta’minlash har
xil ko‘rinishdagi ofatlarni (yonilg‘i, suv toshqini,
yer qimirlashi va h.k.) oldini olish uchun tegishli
ekologik maqsadlar amalga oshiriladi.

Korxona yuqorida keltirilgan maqsadlarga
erishish uchun bir qator vazifalarni bajarishi
kerak. Bular qatorida quyidagi asosiylarini
ko‘rsatib o‘tamiz. Boshqaruv vazifasi, texnik-
texnologik, ishlab chiqarish, ilmiy tadqiqotlar,
xo‘jalik aloqalar, davlat bilan munosabatlar,
informatsion ta’minot, moddiy-texnik ta’minot,
ishchi kuchi ta’minoti, ijtimoiy, ekologik va
hokazolar.


Korxona faoliyatiga ichki va tashqi muhitlar
ta’sir ko‘rsatadi. Ichki muhit bu odamlar, ishlab
chiqarish vositalari, axborot va pul mablag‘i.
Ularning birgalikdagi harakati natijasida
tayyor mahsulot (ish, xizmat) ishlab
chiqariladi. Korxona tayyor mahsulot (ish,
xizmat)larni sotishda, moddiy, moliyaviy va
mehnat resurslarini jalb etishda va
hokazolarda tashqi muhit bilan aloqada
bo‘ladi va unga ta’sir ko‘rsatadi.

Tashqi muhit - bu tayyor mahsulot (ish,
xizmat)lar iste’molchilari, ishlab chiqarish
vositalarini yetkazib beruvchilar, banklar va
boshqa moliyaviy tashkilotlar, davlat organlari
va korxona atrofida yashovchi ishchi kuchi


Korxonada moddiy omillar birikib mehnat jarayoni yuz
beradi, jamiyatning talab-ehtiyojini qondirishga qaratilgan
moddiy mahsulot (ish, xizmat)lar ishlab chiqariladi.

Ijtimoiy mehnat taqsimoti tizimida korxona o‘z o‘rniga ega,
ma’lum sohaga ixtisoslashgan bo‘ladi. Unda muayyan
texnika-texnologiya jamlanadi va shunga muvofiq ish
kuchi faoliyat yuritadi (ma’lum kasbiy malaka va
mahoratga ega bo‘lgan kishilar mehnat qiladi).

Korxonalar ixtisoslashuviga qarab sanoat, transport,
qurilish, aloqa, qishloq xo‘jaligi, savdo, maishiy-xizmat va
boshqalarga bo‘linadi.

Mamlakatimiz milliy iqtisodiyotida sanoat korxonalari
yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Yalpi ichki
mahsulotning 20-25 foizi aynan sanoat tarmog‘ida
yaratiladi.

Sanoat korxonalari xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlarini
ilg‘or, zamonaviy texnika bilan qurollantiradi.


Sanoat korxonalari ishlab chiqarish vositalari bilan
bir qatorda xalq iste’moli buyumlarini ham ishlab
chiqaradi va aholi turmush darajasining oshishiga
xizmat qiladi.

Sanoat, xususan og‘ir industriya xalq xo‘jaligida
takror ishlab chiqarishning asosi hisoblanadi. U
beto‘xtov o‘zi va xalq xo‘jaligining boshqa
tarmoqlari uchun ishlab chiqarish vositalarini
takror ishlab chiqaradi. Og‘ir industriya
sanoatining barcha tarmoqlarini, qishloq
xo‘jaligini, aloqani, qurilishni, savdoni ilg‘or
texnikalar bilan qurollantiradi. Sanoatning barcha
xalq xo‘jaligi tarmoqlarini texnik jihozlashi ijtimoiy
mehnat unumdorligini oshirishga va ishlab
chiqarish masshtabini kengaytirishga xizmat
qiladi.


Patentli litsenziya olish uni ishlab chiqarishga joriy qilishga
qo‘shimcha xarajatlar talab qiladi. Bu esa tijorat xavfini
kuchaytiradi va iqtisodiy samarani kamaytirishi, texnologik
nuqtai nazardan amalga oshirishi qiyinchiliklar to‘g‘dirish
ehtimoli ko‘proq. SHu sababli amaliyotda patentsiz
(Litsenziya nou-xausi bilan) litsenziyani sotib olishga
ko‘proq intilinadi.

Litsenziyalar o‘z xarakteri va ishlatish huquqining hajmiga
qarab quyidagi turlarga ajratiladi:

Oddiy - bunday litsenziyalar litsenziarga (litsenziya egasiga)
ushbu hududida bitta litsenziyani bir necha sotib
oluvchilarga sotilish huquqini beradi;

Maxsus - sotib oluvchiga litsenziyani ishlatishni monapol
huquqini beradi.

To‘la - litsenziatga litsenziyani muddatiga (patent yoki nou-
xouni) ishltishga maxsus huquq beradi. Litsenziyalar bilan
savdo litsenziya kelishuvlar (shartnomalar) asosida amalga
oshiriladi. Kelishuvlar SHartnomalar)da faoliyat
litsenziyalangan turi;


Xulosa

Sanoat qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini qayta
qurishning asosi hisoblanadi. U qishloq xo‘jaligini
yangi texnika vositalari bilan ta’minlash orqali
sohadagi mehnatni sanoatlashtirilgan
(industriyalashtirilgan) ko‘rinishga olib keladi.

Sanoat qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlaydi
va xalq iste’moli tovarlarining asosiy qismini ishlab
chiqadi. Aholining iste’mol tovarlari bilan ta’minlanish
darajasi ko‘pincha sanoatning rivojlanishiga bog‘liqdir.

Sanoatning rivojlanishi ishlab chiqarish kuchlarining
oqilona joylashtirilishiga, mamlakat iqtisodiy
hududlarining har tamonlama yuksalishiga, tabiiy
boyliklardan maqsadli foydalanishga yordam beradi.

Sanoat, shuningdek, mamlakat mudofaa qobiliyatini
mustahkamlashning asosi hisoblanadi, chunki u
zamonaviy harbiy texnika turlarini va vositalarini
ishlab chiqadi.

E’tiboringiz uchun rahmat

Korxona mustaqil xo’jalik yurituvchi subyekti

Купить