Корхоналарда молиявий хисоб юритиш хусусиятлари - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Корхоналарда молиявий хисоб юритиш хусусиятлари

Купить

Корхоналарда молиявий хисоб юритиш хусусиятлари 5340400 – “Бизнесни бошқариш” таълим йўналиши бакалавр даражасини олиш учун ёзилган БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ 1

Мундарижа Кириш 1 – боб. Корхоналарда молиявий хисоб ва хисобот тизимини ташкил этиш асослари, хисоб сиёсат ва халқаро тажрибалар 1.1. Ўзбекистон Республикасида молиявий хисоб ва хисобот тизимининг шаклланиш асослари 1.2. Корхона хисоб сиёсати ва унинг элементлари 1.3. Молиявий хисоб ва хисоботнинг халқаро тажрибаси ва уни Ўзбекистон амалиётига қўллаш истиқболлари 2 - боб. Акциядорлик жамияти фаолиятининг молиявий ва иқтисодий ҳолати таҳлили 1.1. Бозор муносабатлари шароитида молиявий хисоботнинг айрим муаммолари ва улар таҳлилини ташкил этиш 1.2. Корхонанинг молиявий салоҳияти кўрсаткичлари таҳлили 1.3. Корхонанинг иқтисодий салоҳияти кўрсаткичлари таҳлили 3-боб. Акциядорлик жамиятларини бошқаришда молиявий хисоб ва хисоб юритишни такомиллаштириш 2. 1.Жорий активлар хисоби ва хисоботини т

Кириш Битирув малакавий иши мавзусининг долзарблиги. Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан сўнг қисқа давр ичида республикамизни иқтисодини юксалтириш учун бир қатор иқтисодий ислоҳотларни амалга ошириш, бозор иқтисодиётига асосланган хуқуқий демократик давлат қуриш ва уни ривожлантириш учун ижтимоий-иқтисодий, хуқуқий ва сиёсий шарт-шароитлар яратилди. Ривожланган бозор иқтисодиётини шакллантириш жараёнида Президентимиз И.А.Каримовнинг «Барча ислоҳотларнинг - иқтисодий, демократик, сиёсий ислоҳотларнинг асл мақсади инсонга муносиб турмуш ва фаолият шароитларини вужудга келтиришдан иборат» деган фикрлари амалга оширилаётган ислоҳотларнинг асосий мақсадининг ифодасидир. Ана шу мақсад сари интилишлар ижтимоий–иқтисодий хаётимизнинг мухим соҳаларида - фуқароларнинг хуқуқ ва эркинли

Бугунги кунда иқтисодиётимизга бозор элементлари ва халқаро тажрибаларнинг тадбиқ этилиб бориши барча хўжалик механизмини такомиллаштиришни ва уни ахборот таъминотининг асоси бўлган молиявий хисоб, хисоб тизими ва уни юритиш сохасида туб ислоҳотларни ўтказиш зарурияти юзага келтиради. Маълумки‚ яқин йилларгача хисоб тизими фақатгина хўжалик муомалаларини қайд қилиш ва хисоб хужжатларини сақлаш воситаси бўлибгина хизмат қиларди. Бу‚ албатта‚ маъмурий-буйруқбозлик даврига хос бўлган элементлардан бири эди. Бозор муносабатларига ўтиш эса бухгалтерия хисобининг хақиқий вазифаларининг нақадар серқирра эканлигини янада кенгроқ очиб берди. Биринчидан‚ бухгалтерия хисоби хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини бошқаришнинг ажралмас бўлагига айланди. Иккинчидан‚ турли хил фойдаланувчиларни бухгалтер

молиявий таҳлилнинг усуллари ўрганилиб‚ тармоқ хусусиятини хисобга олган холда халқаро ва миллий андозаларга мослаштиришга харакат қилинди. Ушбу мақсадга эришиш учун қуйидаги асосий вазифалар белгиланди ва ечилди: - мавзуга тегишли қонунлар, Президент фармонлари,қарорлари, Вазирлар маҳкамаси қарорлари ва бошқа меъёрий ҳужжатларни, иқтисодчи олимлар адабиётларни назарий жиҳатдан ўрганиш; -корхоналарда молиявий ва бошқарув хисобини йўлга қўйишнинг зарурияти илмий жихатдан ёритиш; - корхоналарда молиявий ва бошқарув хисобини фарқлашни аниқ таснифлаш; - молиявий хисобни объектларини белгилаш; - молиявий хисобни ташкил этишнинг услубий асосларини ўрганиш; - корхоналарда молиявий-иқтисодий салоҳияти кўрсаткичларини таҳлил этиш; - корхона иқтисодий ва молиявий салоҳияти курсаткичларини хисоблашни

1 – боб. Корхоналарда молиявий хисоб ва хисобот тизимини ташкил этиш асослари, хисоб сиёсати ва халқаро тажрибалар 1.1. Ўзбекистон Республикасида молиявий хисоб ва хисобот тизимининг шаклланиш асослари Республикада давлат мустақиллигига эришилган даврдан бошлаб бозор иқтисодиёти талаблари ва молиявий хисоботнинг халқаро андозаларига мувофиклаштириш мақсадида бухгалтерия хисоби тизими босқичма босқич ислоҳ қилиб келинмокда. Ушбу ислоҳотни иқтисодий, фуқаролик-хуқуқ соҳасида юз бераётган жараёнлар ва бухгалтерия хисоби бобида жахон доирасида уйғунлаштириш зарурияти тақазо этди. Бозор иқтисодиёти шароитида бухгалтерия хисоби фақат хисоб юритиш ва статистика вазифасини бажарибгина колмайди, балки манфаатдор томонлар, масалан, улар тасарруфида мавжуд бўлган молиявий ресурслардан қандай қилиб я

1–чизма Молиявий хисоб тизимини белгиловчи асослари ва омиллари Ўзбекистонда бухгалтерия хисобининг ривожланиш тарихига назар ташлаш орқалигина хозирги кунда таркиб топган молиявий хисобот тизимига таъсир этган омилларни асослаб бериш мумкин. Ўзбекистон Республикасида бухгалтерия хисобининг ривожланиш босқичлари қуйидаги иқтисодий ривожланиш босқичлари билан боғлиқдир: 1.1987–1991 йиллар. Собиқ Иттифоқнинг бархам топиши, Ўзбекистон Республикасининг мустақиликка эришиши ва бухгалтерия хисоби тизимининг ислоҳ қилинишининг зарурияти. 7

2.1991–1992 йиллар. Ўзбекистоннинг мустақил деб эълон қилиниши ва бозор иқтисодиётининг негизлари шакллана бошлаши. Бухгалтерия хисобининг аудиторлик деган тушунчаси кириб келган ва 1992 йил 9 декабрда «Аудиторлик фаолияти тўғрисида»ги 15 моддадан иборат қонун қабул қилинган. 3.1992–1994 йиллар. Турли хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг йўлга (акциядор корхоналар, кичик корхоналар, қўшма корхоналар) қўйилиши, солиқ қонунчилигининг дастлабки ривожланишига бориб такалди. Фойда кўрсаткичи тўлиғича эски тартибда хисобланган пайтда (Фойда - Даромадлар – Харажатлар) солиқ туловчилар сони камая борган давр эди. Шу муаммони хал қилиш мақсадида 1994 йил 26 мартда «Бухгалтерия хисоби ва хисоботи тўғрисида»ги Низом ишлаб чиқилди. 4.1995–1996 йиллар. Бозор муносабатларининг янада ривожланиши, кич

чиқиш заруриятини тугдирди. 1998 йилдан бухгалтерия хисоби миллий андозаларини ишлаб чиқиш ва жорий этиш жараёни бошланди. 2.1998 йилдан бозор иқтисодиётида демократик ўзгаришларни янада чуқурлаштириш, жумладан ташқи иқтисодий фаолият хамда халқаро молиявий ташкилотлар билан хамкорликнинг янада кучайиши жараёни кузатилди ва давом этмокда. Бу эса бухгалтерия хисобида халқаро тизимга интеграциялашувни, демак, халқаро андозаларни ўрганиш, ислоҳотни жадал давом эттиришни талаб этди. Хозир бухгалтерия хисоби халқаро андозаларига асосланган миллий андозалар босқичма-босқич амалиётга жорий этилмокда. Шу билан боғлиқ холда аудиторлик фаолиятига эътибор кучайтирилди. 2000 йил 26 майда Ўзбекистон Республикасининг янги тахрирдаги «Аудиторлик фаолияти тўғрисида»ги қонун қабул қилинди. Бозор иқтисодиёт

андозасининг 1-50-бандларида ёритиб берилган. Унда хар бир корхона мустақил равишда ўзининг бухгалтерия хисоби тизимини, яъни хисоб сиёсатини ишлаб чиқиши ва эълон қилиши мумкинлиги белгилаб қўйилган. Бухгалтерия хисобини бундай тарзда йўлга қўйилишининг моҳияти шу билан изоҳланадики, унда давлат томонидан ўрнатилган бухгалтерия хисобини юритишнинг умумий қоидаларига асосланган холда хар бир корхона ишлаб чиқариш ва молиявий фаолиятида кўзланган мақсадга эришиш учун бухгалтерия хисоби бажариши лозим бўлган вазифалардан келиб чиққан холда мустақил равишда хисоб тизимини ишлаб чиқади. Корхоналарга бундай хуқуқ ва имтиёзларнинг берилиши мамлакатимизда бухгалтерия хисобининг халқаро андозаларига ўтишнинг ижобий натижаси деб қараш мумкин. Чунки бухгалтерия хисоби халқаро андозаларининг биринчис

Корхона хисоб сиёсатидан фойдаланувчи хар бир шахс ўз мақсадлари йўлида уни ўрганади ва фойдаланади. Масалан, солиқ инспекцияси ундан солиқлар бўйича тақдим этилган хисоб-китобларнинг ишончлилигини, корхонада уларни хисобга олиб боришнинг тўғрилигини назорат қилиш мақсадаларида фойдаланади. Банклар учун эса, корхонанинг хисоб сиёсати нақдга ва нақдсиз хисоб-китоблар, касса операцияларини олиб бориш қоидаларига риоя этилишини назорат қилиш учун керак. Аудиторлик фирмаси хисоб сиёсати қандай тузилганлиги, шунингдек, корхона томонидан унга риоя этилиши даражаси хақида хулоса беради. Инвесторлар, акциядорлар, кредиторлар эса, ўз маблағларини ётқизиш, шартномалар, битимлар тузиш тўғрисида бир қарорга келишидан олдин корхона хисоб сиёсатини ўрганадилар. Шундай қилиб, корхона хисоб сиёсати молия

Юқорида учта гурухга кирувчи муаммоларнинг энг оптимал равишда хал қилиниши корхона хисоб сиёсатининг муваффақиятли амалга оширилишини таъминлайди. Чунки хисоб сиёсатининг дастлабки босқичи ёки унинг услубий аспектида бухгалтерия хисобининг асосий вазифаси яъни у бажариши зарур бўлган ёки хал қилиб бериши лозим бўлган хисоб жараёнлари кўрсатилган бўлса, хисоб сиёсатининг иккинчи босқичида ушбу вазифаларни амалга ошириш учун зарур техник усуллар белгилаб берилади. Иккинчи босқичда очиқроғи биринчи босқичда белгилаб берилган вазифаларни бажариш учун технологик жараён ишлаб чиқилади. Учинчи босқичда яъни хисоб сиёсатининг ташкилий аспектида ушбу технологик жараённи бажарувчи ижрочилар ва уларнинг хизмат вазифалари аниқ белгиланиши зарур. «Бухгалтерия хисоби тўғрисида»ги қонунга мувофиқ корхон

Бухгалтерия хисоби аралаш шаклда ташкил қилинганда марказий бухгалтериядан ташқари фақат корхонанинг йирик ишлаб чиқариш бўлинмаларида бухгалтерия ташкил қилинади. Корхона хисоб сиёсатининг барча услубий, техник ва ташкилий томонлари ёритиб берилгандан сўнг у рахбарнинг буйруғи ёки фармойиши билан расмийлаштирилади ва юридик кучга эга бўлади. 1.3. Молиявий хисоб ва ҳисоботнинг халқаро тажрибаси ва уни Ўзбекистон амалиётига қўллаш истиқболлари Бозор иқтисодиёти рвожланган давлатларда бухгалтерия хисоби иккига бўлинган холда - молиявий ва бошқарув хисобига бўлинади. Бозор иқтисодиёти шароитида бухгалтерия хисобининг мақсади, унинг иккига бўлиниши эхтиёжи пайдо бўлишини асослаш учун молиявий хисоб ва хисоботнинг халқаро тизимини кўриб чиқиш зарур. Молиявий хисоб ва хисоботнинг халқаро тизими

хизматчилар билан хисоб-китоблар кабиларнинг аналитик ва синтетик хисобини ташкил қилади. * Юсупова М.Б., Жумабоев /.Б. Молиявий хисоб тамойиллари. Андижон – 1999 йил.). Бошқарув хисоби, одатда, давлат ёки профессионал ташкилотлар томонидан белгиланмайди, лекин баъзи бир миллий ва миллатлараро тизимларда (масалан: Франция хисоб тизими, Ғарбий Германия хисоб тизими) бир ёки икки синф хисоблари билан ажратилган бўлади. Бошқарув ёки аналитик бухгалтериянинг мақсади жавобгар марказлар, фаолият соҳалари бўйича ахборот бериш ва унинг таҳлилидир. Натижада, жуда катта бўлган йирик фирма ва компанияларда даромадлар (маржалар), харажатлар ва фойда хисоби бир неча ўн ёки юзлаб маъсул марказлар бўйича ташкил қилинади. Бунда бошқарув хисоби ва молиявий хисоб ўртасида ўзаро боғлиқлик турли усул ва услуб

корхона учун кулайрок шароит яратар экан. Бунинг афзаллик томони шундаки, у ушбу мамлакатлар миллий иқтисодиётининг ташқи бозорда кучайишни тақазо этади. Миллий бухгалтерия тизимлари ривожланиши натижасида XIX асрнинг иккинчи ярмида, иккинчи жахон урушидан сунг мамлакатлараро тизимлар пайдо бўлди. Бундай жараён билан биргаликда параллель равишда турли тизимларнинг интеграцияси натижасида бухгалтерия хисобининг халқаро тизимини яратиш жараёни амалга оширила бошланди. Бухгалтерия хисоби халқаро тизими бухгалтерия хисоби ва хисоботи соҳасида халқаро меъёр ва андозаларнинг жорий этилиши биланок ХХ асрнинг 80 йилларига келиб ташкил топа бошлади. Халқаро тизимнинг шаклланиш жараёни тарихи бир неча босқичдан иборат. Уларни кўриб чиқиш орқали бухгалтериянинг иккига, яъни молиявий ва бошқарув хисоб

бухгалтерия хисобининг маркетинг билан интеграциялашган, молиявий натижаларни хохлаган параметрда аниқлашга имкон берувчи янги такомиллашган тизимини ишлаб чиқариш бошланди. Бунда икки ўзига хос йўналиш намоён бўла бошлади. - Халқаро иқтисодий алоқалар ривожланиш суръати мамлакатларнинг ички иқтисодий ривожланиш суръатига нисбатан 1,5 – 2 баробарига тезроқ бўлди; - Халқаро иқтисодий алоқалар нафақат муомала соҳаси, балки қайта ишлаб чиқаришнинг, яъни капитал айланишининг барча босқичларини қамраб олади. Бундай холатларнинг натижасида иқтисодий жараёнлар билан бир қаторда бухгалтерия хисоби ва хисоботини ташкил қилиш бўйича тавсияномалар пайдо бўлиб, хисобнинг халқаро тизими вужудга келишига аста секинлик билан шароит яратилди. Хамкорликнинг пайдо бўлиши ва ривожланишида халқаро, давлатлара

шунга ўхшаш андозаларга зид бўлмаслиги, яъни бир-бири билан нисбий «уйғунлик»да бўлиши зарур. * Мўминова С. Молиявий хисоботларни бирхиллаштириш усуллари. Бозор, пул ва кредит. Журнал. 9-сон - Т.: 2001 йил Хисобга олиш омилларини андозалаштириш ғояси бўйича эса шуни айтиш керакки, молиявий хисоботлар халқаро андозалари қўмитаси (International Accouting Standarts Committee) эса молиявий хисоботлар халқаро андозалари (International Accouting Standarts)ни ишлаб чиққан ва эълон қилган холда амалга ошираётган хисобга олишни бирхиллаштириш доирасида руёбга чиқариб борилмокда. Ушбу ёндошишнинг мохияти – мамлакатдаги хар қандай вазиятда қўлланилиши мумкин бўлган бирхиллаштирилган андозалар тўпламини ишлаб чиқишда ва шу туфайли миллий андозалар зарур бўлмай колишидадир. Ягона андозаларни жорий этиш

c) Миллий хусусиятларни инобатга олган холда Албания, Бангладеш, Барбадос, Замбия, Зимбабве, Кения, Колумбия, Польша, Судан, Таиланд, Уругвай ва Ямайка 2. Халқаро андозалар асосида миллий андозаларни ишлаб чиқиш: a) қўшимча тушунтиришлар билан Хитой, Эрон, Словения, Тунис ва Филиппин b) Такомиллаштириш асосида Бразилия, Хиндистон, Ирландия, Литва, Мавритания, Мексика, Намибия, Нидерландия, Норвегия, Португалия, Сингапур, Словакия, Туркия, Франция, Чехия, Швейцария ва ЖАР с) Таққослаш асосида Австралия, Дания, Италия, Янги Зеландия, Швеция ва Югославия Ўзбекистон Республикасида бухгалтерия хисоби миллий андозаларини тузишда халқаро андозаларга такомиллаштиришга асосланиши биз учун ахборотни очишнинг аксарият меъёрлари мамлакат учун нисбатан янги эди. Уларнинг амалда қўлланилиши услубий қўлл

Бухгалтерия хисоби халқаро андозалари қўмитаси ана шу мураккаблаштирувчи ва салбий омилларнинг барчасини эътиборга олмоқда, уларни бартараф этиш бўйича фаол ишлар қилинмоқда. Жумладан, 1989 йил 1 январда қўмита Е32 «Молиявий хужжатларни таққосланиши» хужжатини эълон қилди. Унда амалдаги молиявий хисоботлар халқаро андозалар рухсат этган хисобга олиш усулларини танлаш имкониятларини чеклаш бўйича 29 та таклиф киритилган. Бу хужжатни кўпчилик мутахассислар молиявий хисоботлар халқаро андозалар қўмитасининг энг яхши лойихаларидан бири деб хисобламоқдалар, у хисоботлар мазмунидаги қатор тафовутларни муайян даражада бартараф этиш ва халқаро контекстда қиёсий таҳлил ўтказишда хисоботларни ўзгартириш омилларини соддалаштириш имконини беради. Талқинлар ишлаб чиқиш молиявий хисоботлар халқаро андо

Лимкерг «бизнес учун экономикс» ёндашувига асос солди, ушбу ёндашув аста-секин эски тизимни ва бухгалтерия хисобидаги ёндашувларни сикиб чиқара бориб, мазкур мамлакатдаги бухгалтерия хисоби негизидан жой олмоқда. Айрим мамлакатларда бухгалтерия касби энг нуфузли касблардан бири хисобланади ва шунинг учун малакали мутахассислар бухгалтерия хисоби тизимини шакллантиришда катта таъсир этадилар. Бухгалтерия хисоби у ёки бу тизимини қабул қилишнинг иқтисодий окибатлари бошқаришнинг ушбу соҳасида амал қилувчи қонун хужжатлари ва меъёрий хужжатларга * Беганов В.С., Шаулов У.Т., Кан У.Т. Бухгалтерия щисоби ва унинг хусусиятлари. Т.: «Иқтисодиёт ва щуқуқ дунёси» 1999 йил*. боғлиқ бўлади. Зеро, ташқи фойдаланувчилар фойдаланадиган ва шартнома мажбуриятлари, молиявий операциялар, солиқ органлари била

қиладиган меъёрий қонун хужжатларига эга бўлишига интиладилар, зеро, бухгалтерия иши амалиёти белгиланган қоидалар қанчаалик аниқ таърифланганлигига хамда бухгалтерия хисоб тизимида қабул қилинган меъёрий ва қонун хужжатлари қанчалик қатъий ва изчиллик билан қўлланишига жуда хам боғлиқдир. Корхоналарни молиявий таъминлаш манбалари хам бухгалтерия хисоби тизимларини халқаро миқёсда уйғунлаштиришга таъсир кўрсатади масалан, агар корхонада молиявий ресурсларни шакллантириш акцияларни фонд биржасида сотиш орқали амалга оширилса, эълон қилинаётган бухгалтерия ахборотининг сифати анча юқори бўлади чунки улар Европа иқтисодий хамжамияти фонд биржаларининг келишилган иши бўйича (листинг юритиш ва фонд биржаларида ахборот тўплашга доир) чиқарилган диретивалар асосида шаклланади, бу эса Европада бух

2 - боб. Акциядорлик жамияти фаолиятининг молиявий ва иқтисодий ҳолати таҳлили 2.1. Бозор муносабатлари шароитида молиявий хисоботнинг айрим муаммолари ва улар таҳлилини ташкил этиш Миллий иқтисодиётимизнинг хусусиятларини хисобга олган холда халқаро амалиётда қўлланилаётган хисоб тизимига ўтиш зарурати пайдо бўлди. Бошқача қилиб айтганда, бозор иқтисодиётига ўтиш бухгалтерия хисобининг халқаро андозалар билан интеграциялашувини талаб этади. Шунинг учун фойдаланувчиларга ошкор қилиниши лозим бўлган молиявий маълумотларнинг хажми, мазмуни ва шаклига, шунингдек бухгалтерия хисоботининг аудитига нисбатан ягона минимал талабларни қўйиш давр талабидир. «Андозаларнинг қўлланилишини таъминлайдиган, уларни хаёт талабларига мослаштирадиган бутун бир тизимни яратиш зарур. Шунинг учун бухгалтерия хи

хисобни юритиш ва молиявий хисоботни тайёрлаш бўйича қуйидаги йўналишларда муаммолар мавжуд эканлигини эътироф этмокда: -Чет эл сармояси жалб қилинган корхоналарда баланснинг махаллий бухгалтер ва хорижий бухгалтерлар томонидан икки хил тартибда тузилиши ва уларнинг аксарият холларда бир-бирига мос тушмаслиги; - Шунга мос равишда маҳсулот ишлаб чиқариш таннархига киритиладиган харажатлар таркиби ва молиявий натижаларнинг шаклланиш тартиби соҳасида Республикамиз сармоядорлари хамда чет эллик хамкорлар ўртасида фарқларнинг мавжудлиги -Асосий воситалар амортизациясини хисоблаш тартиби турличалиги натижасида маҳсулот таннархининг кескин ўзгариши; -Молиявий назоратни ташкил этиш самарадорлигининг пастлиги ва хоказо. * Юсупова М., Шералиев Х. Миллий истиқлол ғояси ва Ўзбекистонда фан истиқболлар

тадкикот объекти сифатида олган Андижон ёғ-мой хиссадорлик жамияти маълумоутларидан фойдаланамиз. 2–жадвал Хом ашё ва материал баҳоларнинг ўзгариши. (минг сўм хисобида) Хом ашё ва материаллар турлари 1 бирли к 1998 йил 1999 йил 2000 йил 2001 йил 2002 йил % % % % Чигит 1 кг 3,76 4,65 23 7,07 52 12,96 83 22,60 74 Сода 1 кг 16,25 16,61 2 18,72 12 23,21 24 26,19 12 Соапсток 1 кг 1,81 2,42 33 4,21 73 5,87 39 7,45 26 Каустик сода 1 кг 0,66 1,34 103 2,26 68 2,98 31 4,72 58 Саломас 1 кг 4,31 6,12 41 7,88 28 10,01 27 12,91 28 2–чизма 3– жадвал Асосий воситалар қийматини хаққоний акс эттириш Асосий воситалар турлари Баланс баҳоси (минг сум) 1998 й 1999 й 2000 й 2001 й 2002 й Электр двигатель 30 квт 1000 об 179800 - 198000 227500 256660 Кресло - 87000 130000 - 86000 Компьютер ускуналари ва хисоблаш т

4– жадвал Таннарх ва сотиш баҳоси ўртасидаги номутаносибликларнинг юзага келиши Маҳсулот турлари Маҳсулот таннархи Маҳсулот баҳоси 1998 1999 2000 2001 2002 1998 1999 2000 2001 2002 Ёг 113,8 7 239,36 186,04 299,43 449,19 155,46 252,66 265,70 480,51 643,42 Совун 53,80 80,33 112,81 178,61 248,6 59,94 81,82 130,64 218,76 262,41 Шулха 0,97 1,29 2,13 5,72 11,02 0,97 1,29 2,13 5,72 11,02 Кунжара 2,11 2,76 57,81 52,79 74,5 2,11 2,76 57,81 52,79 74,5 Гудрон 1,21 1,57 2,22 4,61 6,17 1,21 1,57 2,22 4,61 6,17 5–чизма 5–жадвал Давр харажатлар бўйича янги харажат моддаларининг юзага келиши Харажат моддалари 1998 йил 1999 йил 2000 йил 2001 йил 2002 йил Уяли алоқа хизмати 2543,7 3806,0 6100,0 3347,0 956,9 Интернет тармоги хизмати - - 100,0 132,0 245,0 Фондларга ажратмалар 10850,9 9790,8 34805,2 114397,6 1

Маълумки, молиявий хисобот маълумотларидан кўпчилик холларда энг мухимлари сифатида фойда, зарар кўрсаткичлари олинади. Молиявий натижаларнинг фойда ёки зарар эканлигини эса қатор омиллар белгилаб беради: 1. Мулк қийматининг аниқланиши; 2. Товар моддий захиралар таннархини хисобдан чиқариш усулари; 3. Халқаро алоқаларда валюта муомалалари хисоби; 4. Янги хўжалик холатларининг юзага келиши. Санаб ўтилган омиллар даромадлар, харажатлар таркиби ва уларнинг молиявий хисоботларда акс эттирилишига таъсир қилади (2-жадвал). Товар моддий захиралар таннархини хисобдан чиқариши усуллари вужудга келишининг асосий сабаби бу хом ашё ва материаллар баҳосининг тинимсиз ўзгаришидир. Андижон ёг-мой ишлаб чиқариш хиссадорлик жамияти маълумотлари (2жадвал) шуни кўрсатмокдаки, товар моддий захиралар баҳолари

хақида хам айтиш мумкин. Молиявий ахборотни қайта ишлаш ва тайёр холда истеъмолчиларга бериш истеъмолчиларнинг касбий маданияти, маълумоти, ахборотни қай даражада қабул қилинишини эътиборга олиб ташкил этилиши керак. Йирик трансмиллий компаниялар ўзларининг асосий бошқарув биносини ривожланган давлатларда очганлар. Бу давлатларда хисоб тизими яхши ривожланган ва етук мутахассис кадрлар мавжуд. Иқтисоди тез ривожланаётган давлатларда иқтисодий ўзгаришларни хисобга олишни амалга оширувчи яхши тизим ва етарли билимга эга бўлган кадрлар йўқ. Бухгалтерия хисоби тизими иқтисодий усишдан орқада колган. Махсус адабиётларни ўрганиш натижасида бундай давлатларга мисол қилиб Тайвань, Жанубий Корея, Бразилияни келтиришимиз мумкин. Бухгалтерия хисоби халқаро ривожланиши тарихига назар ташлашимизнинг са

Корхона молиявий хисоботини чуқур таҳлил этиш, уни мазмунли ўқиш бир қадар мураккаб масала. Шу сабабли хам таҳлилда юксак билим ва махорат, энг мухими ўқув кўникмаси талаб этилади. Корхона молиявий хисоботини унинг дунёвий харитаси дейиш мумкин. Бу харитада корхона сархадлари, моддий ва номоддий бойликлари, унинг иқтисодий қудратини акс эттирувчи барча бирликлар акс этади. Молиявий хисоботни таҳлил этишда қуйидаги усуллар мажмуасидан фойдаланилади молиявий хисоботни ўқиш, горизонтал таҳлил ва вертикал таҳлил, омилли таҳлил хамда коэффициентлар таҳлили. Шунингдек иқтисодий таҳлилнинг оддий ва математик усуллари хам ушбу усуллар негизида қатнашади. Корхона молиявий холатига тавсиф бериш, унинг оғриқ нуқталарини аниқлаш, имкониятларини ўрганиш, иқтисодий нохушликларни олдини олиш йўлларини, с

Молиявий салоҳият хар бир хўжалик юритувчи субъектда етарли бўлиши мумкин. Улар икки манбадан таркиб топади. Биринчидан, хар бир корхонанинг ўз маблағи бўлса, иккинчидан, ўз фаолиятини таъминлаш учун четдан хам қарз, ссуда тариқасида жалб қилинган маблағларидир. Корхонанинг молиявий салоҳияти деб унинг фаолиятини тўлиқ таъминлайдиган турли манбалардан таркиб топган молиявий маблағлар мажмуасига айтилади. Хар қандай фирма ёки корхона фаолият юритиш учун энг аввало меҳнат воситалари, меҳнат предметлари ва жонли меҳнат сохибига (ходимларга) эга бўлиши шарт. Бу эса ўзўзидан шаклланиб қолмайди. Буни ташкил қилиш учун молиявий маблағлар зарур бўлади. Бозор муносабатлари шароитида корхоналар молиявий салоҳиятининг таркиби ва тузилиши сифат жихатидан янги босқичга кўтаридди, чунки режали иқтисодиё

эришилган натижа мухим, акциядорлар таҳлил қиладиган бўлса уларнинг хам ўзига яраша манфаатлари бор ва хоказо. Шу нуқтаи назардан таҳлилнинг вазифаси айнан шу деб уни чегаралаб бўлмайди, шунинг учун унинг вазифасини аниқлашда таҳлилнинг мақсади ва ўша шароитдаги реал иқтисодий вазиятдан келиб чиқиш лозим. Корхона молиявий салоҳиятини таҳлил қилишнинг умумий вазифаси қуйидагилардан иборат: 1. Молиявий салоҳият умумий хажмини ва йил давомида унинг ўзгаришини аниқлаш. 2. Молиявий салоҳият таркибини, ундаги таркибий ўзгаришларни аниқлаш. 3. Молиявий салоҳият холатини ифодаловчи ўз маблағлари билан боғлиқ бўлган кўрсаткичларни аниқлаш, баҳолаш ва таҳлил қилиш. 4. Молиявий салоҳият холатини ифодаловчи четдан жалб қилинган маблағлар билан боғлиқ кўрсаткичларни баҳолаш ва таҳлил қилиш. 5. Молиявий

Молиявий салоҳият холатини ифодаловчи ўз маблағлари билан боғлиқ кўрсаткичларга қуйидагилар киради. Бу ушбу чизмада ўз ифодасини топган (2.3-чизма). Ушбу чизмадан кўриниб турибдики, Мс.нинг холатини ифодаловчи ўз маблағлари билан боғлиқ кўрсаткичлар бир қанча. Аммо уларнинг сони фақат ушбу чизмадаги кўрсаткичлар билан хам чекланиб қолмайди. Масалан, Ум.нинг четдан жалб қилинган маблағлар Чжкм билан боғлиқ кўрсаткичлари яна иккита кўрсаткичларга: Ум.нинг узоқ муддатли Чжкм га ва қисқа муддатли Чжкм га бўлинади. Худди шундай бошқа кўрсаткичларни хам аниқлаш мумкин. 31 Молиявий сало ҳ ият к¤рсаткичлари Мс. холатини ифодаловчи к ў рсаткичлар Мс. самарадорлигини ифодаловчи к ў рсаткичлар Мс. х олатини ифодаловчи к ў рсаткичлар Ў з мабла ғ лари билан бо ғ ли қ к ў рсаткичлар Четдан жалб қ илинг

2.3-чизма Мс холатини ифодаловчи ўз маблағлари билан боғлиқ кўрсаткичлар тазнми Кўрсаткичлар Ў з мa б лa ғ лaри - нин г ( Ў м) т ў п лaниш коэфф и циенти Ў м. нин г умумий қ арамли к коэффи - ци ен ти Ў м. нг четдан ни жа илинган лб ў мабл а ғ ларга Чжўм) ( қ арамлик икоэфф циенти Ў .м нинг аллашкапит - коэффиганлик - ци енти Ў м. г фаоллик нин коэфф и циенти Ў м. н инг узо қ муд датли лардаактив ги ишти ро кини таъм инловчи коэфф и циенти Корхонанинг барча мабла ғ лари - да ( Ў м) ҳ иссасининг қ анчалигини к ў рсатади с1 ў м ў з мабла ғ ларига т ўғ ри келадиган барча мабла ғ лар суммасини ифодалайди 1 с ў м ў з мабла ғ ларига т ўғ ри келадиган Чжўм суммасини к ў рсатади Ў м. нинг қ анча қ исми узо қ муддатли активларни қ оплашга кетганлигини к ў рс атади Айланма мабла ғ ларда иштирок эта

33 2.4-чизма Корхона молиявий салоҳияти холатини ифодаловчи четдан жалб қилинган маблағлар (Чжўм) билан боғлиқ кўрсаткичлар тизими. Кўрсаткичлар Чжў м.нинг уму мий т ў пл аниш коэфф ициенти Қ ис қ а м уддатли .нинг Чжўм т ў аниш пл коэффи циенти Узоў м уддатли Чжўм .нинг т ў пл аниш циентикоэффи Қ ис қ уддатли а м . нинг Чжўм ардаги активл х ининг иссас коэффи циенти Чжўм.нинг умумий оборот активларидаги таркибий коэффициенти Ч жў м.нинг об орот активл арида ги х сининг исса икоэфф циен ти Узо қ муддатли Чжўм.нинг асосий восита лардаги х и ссас и Чжўм.нинг барча мабла ғ лардаги х иссасини ифодаловчи коэффициенти Қ ис қ а муддатли Чжўм.нинг барча активлардаги х иссасини Узоў муддатли Чжўм.нинг барча активлардаги х иссасини Қ ис қ а муддатли Чжўм. нинг оборот активларида иштирок эта ё тган қ

Навбатдаги гурух кўрсаткичлар корхона молиявий холатини ифодаловчи четдан жалб қилинган кўрсаткичлардир. Бу хам ўз навбатида бир қанча кўрсаткичларни ўз ичига олади. Бу қуйидаги чизмада ўз аксини топган (3.12-чизма). 2.5-чизма Корхона молиявнй салоҳияти холатини нфодаловчн кўрсаткичлар тизими 35

(системаси) Бозор муносабатлари шароитида корхонанинг молиявий салоҳиятини таҳлил қилиш мухим ахамиятга эга. Бу шу корхона рахбарларига ўз фаолиятини тўғри баҳолаш молиявий ахволини билиш имконини берса, инвесторларга ўз маблағини қўйиш, қимматбаҳо қоғозлар бозорини ташкил қилиш учун бирор қарорга келишига асос бўлади. Молиявий салоҳият таҳлили шу фирма кредиторларга пулларини тўлаш мумкинлигини кўрсатади ва улар билан яна иқтисодий алоқаларни давом эттириш учун ишонч хосил қилади. Нихоят ушбу кўрсаткич таҳлили аудиторларнинг тўғри хулоса чиқариши учун асосий дастак бўлиб хисобланади. Корхонанинг молиявий салоҳияти унинг турли манбалардан таркиб топган молиявий маблағлари мажмуасидан иборатдир. (3.14-чизма). 2.6-чизма). Корхонанинг молиявий салоҳияти таркиби 36 Молиявий сало ҳ ият Ў з мабл

2.1- жадвал Бухгалтерия балансига асосан молиявий салоҳиятнинг таркиби ва ўзгаришини аниқлаш хисоб-китоби Баланснинг пассив моддалари Давр бошида Давр охирида Фарқи (+,-) Ўзгариш суръати, % сум- маси, минг сўм тар- киби, % сум-маси, минг сўм тар- киби, % сум- маси, минг сўм тар- киби, % 1 . Ўз маблағлари 4115 44,0 4500 46,5 +385 +2,4 109,4 2. Четдан жалб қилинган маблағлар (капитал) 5230 56,0 5200 53,6 -30 -2,4 99,4 2. 1 . Узоқ муддатли мажбуриятлар 2700 28,9 2700 27,8 — -1,1 100,0 2.2. Кредитор қарзлар 940 10,1 1000 10,3 +60 +0,2 106,2 2.3. Қисқа муддатли мажбуриятлар 1590 17,0 1500 15,5 -90 -1,5 94,3 Корхона молиявий салоҳияти (барча пассивлар) 9345 100,0 9700 100,0 +355 x 103,8 Ушбу жадвал маълумотларидан кўриниб турибдики, корхонанинг молиявий салоҳияти хисобот йилида 103,8% кўпайган.

Ўм бунда: Кмк — молиявий қарамлик коэффициенти. Корхона молиявий салоҳияти холатини ифодаловчи кўрсаткичлардан бири ўз маблағларининг умумий четдан жалб қнлинган маблағларга қарамлик коэффициенти (Кўчжм). Ушбу кўрсаткични аниқлаш учун барча четдан жалб қилинган маблағлар умумий суммасини (Чжкм) ўз маблағлари суммасига (Ўм) бўлиш лозим. Бу учун қуйидаги формуладан фойдаланилади: Чжқм Кўчжм = Ўм Молиявий салоҳиятнинг ўз маблағлари билан боғлиқ кўрсаткичлари хақида тўғри ва чуқур хулоса қилиш лозим. Бу учун эса молиявий салоҳиятнинг шу гурухи бўйича комплекс кўрсаткични аниқлашни тақозо қилади. Бу учун қуйидаги формулани тавсия қилиш мумкин. КкМс = Кўмк + Кмк + Кўчжм + Кўум + Кўқм Бозор муносабатлари шароитида хар бир корхона четдан жалб қилинган маблағларни ўз фаолиятига жалб қилган холда и

Молиявий салоҳиятнинг холатини ифодаловчи мухим кўрсаткичлардан бири узоқ муддатли четдан жалб қилинган маблағлар билан боғлиқ кўрсаткичлардир. Хусусан, узоқ муддатли четдан жалб қилинган маблағлар тўпланиш коэффициенти (КуМс) хам молиявий салоҳиятнинг таркибий тузилишини ифодалайди. Унинг миқдори барча молиявий салоҳиятнинг қанча қисми узоқ муддатли четдан жалб қилинган маблағлардан иборат эканлигини ифодалайди. Ушбу кўрсаткични хисоблаш учун узоқ муддатли четдан жалб қилинган пассивлар суммасини (УМс) бухгалтерия баланси жами суммасига (Б) бўлиш кифоя. Бу учун қуйидаги формула тавсия қилинади: УМс КуМс = ——— Б Молиявий салоҳият холатини ифодаловчи мухим кўрсаткичлардан бири узоқ муддатли четдан жалб қилинган маблағларнинг узоқ муддатли активлардаги хиссасининг таркибий коэффициентидир (К

«Узоқ муддатли кредиторлар»ни (410к) тўлиқ узоқ муддатли активларга жалб қилинган деб фараз қилсак, ахтарилаётган кўрсаткич қуйидагига тенг бўлади: Чжқм.ума = Умк + Умкр ёки 400к + 410к Энди четдан жалб қилинган маблағларнинг оборот активида иштирок этаётган суммасини аниқлаш мумкин. Бу учун барча мажбуриятлар суммасидан (540к) узоқ муддатли Чжкм суммасини (400+410) айириб ташлаймиз. Чиққан натижа четдан жалб қилинган маблағларнинг қанча қисми оборот активларнда иштирок этаётганлигини ифодалайди: Чжқм оак = Оба - (Умк + Умкр) ёки 540к - (400к + 410к) Аниқланган суммага асосан Чжқм.нинг оборот активларидаги хиссасини ифодаловчи коэффициентни (Кчжқм.оак) хам аниқлаш мумкин. Бу учун оборот активларида иштирок этаётган Чжқм суммасини (Чжқм.оба) оборот активлари (Оба) суммасига бўлиш кифоя: Чжк

2.7-чизма Корхона молиявий салоҳияти (салоҳияти) самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар тизими ва уларнинг таснифи 41

Корхона молиявий салоҳияти самарадорлигининг Таҳлили келтирилган кўрсаткичлар бўйича қуйидаги кетма-кетликда амалга оширилади: • самарадорликни ифодаловчи мутлоқ ва нисбий кўрсат-кичларнинг ўтган ва хисобот йилидаги миқдори аниқланади; • шу кўрсаткичлар бир-бири билан солиштирилиб уларнинг фарқи хисобланади; • ўзгариш суръатлари аниқланади; • уларнинг ўзгаришига таъсир этувчи омиллар хисобланади; • хамма хисоб- китоблар натижасида жадвал тузилади; • жадвалга асосан тегишли хулоса қилинади. Ушбу таҳлилий ишларни амалга ошириш учун қуйидаги жадвални тузиш тавсия қилинади (2.3-жадвал). 2.3-жадвал Корхона молиявий салохняти самарадорлигани ифодаловчи кўрсаткичларни аниқлаш хисоб-китоби Кўрсаткичлар Ўтган йилда Хисобот йилда Фарқи (+,-) Ўзгариш суръати, % 1. Сотилган маҳсулот хажми, минг сўм 4

6. Четдан жалб қилинган маблағларнинг ўртача қиймати, минг сўм 4984,7 5215,0 +230,3 104,6 7. Мс. натижавийлиги, тийин 49,5 59,8 + 10,3 120,8 3. Мс. даромадлилиги, тийин 5,52 7,47 + 1,95 135,3 9. Мс. фойдалилиги, % 3,98 5,21 + 1, 23 130,9 10. Ўм. натижавийлиги, сўм 1,07 1,32 +0,25 123,4 11. Ўм. даромадлилиги, гийин 12,0 16,5 +4,5 137,5 12. Ўм. фойдалилиги, % 8,61 11, 52 +2, 91 133,8 13. Чжкм. натижавийлиги, гийин 91 ,9 109,19 + 17, 23 118,8 14. Чжкм. даромадлилиги, гийин 10 ,3 13 ,6 +3 ,3 132,0 15. Чжкм. фойдалилиги, % 7,38 9,51 +2, 13 128,9 Ушбу жадвал маълумотларидан кўриниб турибдики, натижавий кўрсаткичларнинг деярли хаммаси сезиларли даражада ўсган. Масалан, сотилган маҳсулот хажмининг ўсиш суръати 124,2%ни ташкил қилган бўлса, даромадларнинг ўсиш суръати 139,3%ни, фойда суммасининг ўс

Бундан кўриниб турибдики таҳлилда фақатгина бухгалтерия балансининг актив қисмида жойлашган корхона эгалиги ёки тасарруфидаги моддий бойликларни (активларни) таҳлил қилиш билан чегараланиб қолиш, унинг иқтисодий фаолияти тўғрисида тўлиқ хулоса қилиш учун етарли эмас экан. Бу эса ўз навбатида корхонанинг иқтисодий ахволига тўлиқ ва батафсил баҳо бериш учун унинг активлари билан биргаликда меҳнат ресурсларини хам қўшган холда таҳлил қилишни тақозо қилади. Режали иқтисодиёт шароитида таҳлилга оид адабиётларда корхоналарнинг моддий бойлигини (ресурсларини) ва меҳнат ресурсларини барча ресурслар мажмуаси сифатида қаралиши кўзда тутилган эди. Уларнинг таҳлили барча бойликлар (ресурслар) таҳлили, деб юритилар эди. Аммо иқтисодиётни эркинлаштириш тамойилига асосланган бозор муносабатлари хукм сура

ресурсларини баҳолаш масаласи узининг мураккаблик жихатига эга ва шу пайтга қадар молиявий хисоботлашда ўзининг ўрнига эга эмас. Меҳнат салоҳияти. Меҳнат салоҳияти унинг эгаси бўлган меҳнат ресурсларида яъни меҳнатга қобилиятли ёшдаги аҳоли (аёллар 16-55 ёшда, эркаклар 16-60 ёшда) сонида ўз ифодасини топади. Меҳнат салоҳияти – бу бирор кўзда тутилган ишни (фаолиятни маълум бир вақтда бажаришга қодир бўлган турли малакага эга барча ишчи ва хизматчилар мажмуасидир. Меҳнат ресурси иқтисодий адабиётларда хам аҳолининг ёшига қараб таъкидланганидек, сон жихатидан маълум чегара доирасида қаралади, меҳнат салоҳияти эса ходимларнинг ёшини чегараламайди. Унинг турли холатларда қўлланиладиган таърифини кўриб чиқамиз. Бир кишининг меҳнат салоҳияти деганда шу ходимнинг маълум бир вақтда маълум бир ишни

Меҳнат ресурслари 23549 23465 Шундай қилиб меҳнат ресурслари билан боғлиқ кўрсаткичлар 2001 йил 1 январ холатига кўра жами ходимлар сони 24182 кишидан иборат бўлган бўлиб, меҳнат ресурслари 23549 кишига тенг бўлган. 2002 йил 1 январ холатига кўра эса жами ходимлар сони 24175 кишидан иборат бўлиб, меҳнат ресурслари 23465 кишига тенг бўлган.меҳнат салоҳияти самарадорлигини ифодаловчи мухим кўрсаткичлардан бири меҳнат унумдорлиги кўрсаткичи хисобланади, чунки бозор муносабатлари шароитида хар бир хўжалик юритувчи субьектнинг молиявий фаолияти айнан шу кўрсаткич миқдорига боғлиқ. Корхонанинг иқтисодий салоҳиятини баҳолашда, энг аввало, таҳлилнинг мақсади ва вазифасидан келиб чиқиб, уни қиймати ва харажат нуқтаи назаридан аниқлаш лозим деб ўйлаймиз. Ушбу кўрсаткичнинг тўлиқ қийматини баҳолашда

суммасини топиши мумкин. Бу учун қуйидаги математик моделни қўллашни тавсия қиламиз: Хқ =  ai+bi, Бунда: Хқ-ходимларни тайёрлашга кетган харажатларнинг жами суммаси; i-ходимлар категориясининг тартиб сони (i=1, n); n-ходимлар категориясининг умумий сони; аi-i-категория ходимларни тайёрлашга кетган харажатлар; Вi-i-категория ходимларнинг малакасини оширишга кетган харажатлар. Энди корхонанинг иқтисодий салоҳиятининг умумий қийматини аниқлаш мумкин. Бу учун қуйидаги формулани тавсия қиламиз: Кис=Ав+Айм+Нф+Хк, бунда: Ав - асосий воситаларнинг (капиталнинг) ўртача қиймати; Нф-номоддий активларнинг ўртача қиймати: Хк-ходимларнинг ўртача "шартли қиймати". Агар ушбу формуладаги натижани "У" деб, омилларни Хi  n деб белгиласак, юқоридаги формуланинг математик кўринишини қуйидагич

Корхона иқтисодий салоҳиятини харажатлар нуқтаи назаридан жорий ва келтирилган харажатлари бўйича баҳолаш мумкин. Таҳлилнинг афзаллиги шундаки, битта иқтисодий категорияни бир қанча ўлчамларда (қийматда, натурал миқдорда, хажмда ва хоказо) ифодалаш мумкин. Корхонанинг иқтисодий салоҳиятини келтирилган харажатлар (Кп кх ) нуқтаи назаридан хисоблаш унинг қанча қисми шу хисобот даврида янгидан яратилган маҳсулот (иш хизмат) қийматига киришини аниқлаш учун зарур бўлади. Бунда айланма маблағларнинг тўлиқ суммаси, асосий воситалар ва номоддий активларнинг шу жорий йил давомида эскириш суммасини ва ишчи ва хизматчиларга тўланадиган меҳнат хақи (Мх) суммасини олиш мумкин. Буни аниқлаш учун қуйидаги формулани тавсия қиламиз: Кп кх =(Ав*Ан)+Айм+(Нф*Эн)+Мх, бунда: Ан-асосий воситаларнинг эскириш (амо

Мисол тариқасида “"Ўзгеонефтгазқазибчиқариш" очиқ турдаги акционерлик жамиятининг "Шўртаннефтгаз" унитар шўъба корхонасининг маълумотларини келтириш мумкин. Ундаги иқтисодий салоҳиятнинг жами суммаси 41591796 минг сўмни ташкил қилади. Бу холда корхона иқтисодий салоҳиятининг қопланиш муддати хақиқатда 1.8 йилга (41591796/23480688) тенг бўлади. Капитал қўйилмаларнинг самарадорлик коэффициенти меъёри Ўзбекистон Республикасида 0.12 холида сақланиб қоладиган бўлса уни иқтисодий салоҳиятга хам тадбиқ этилса, у холда унинг қопланиш муддати 8.3 йилни(1/0.12)ташкил қилиши лозим. Демак Таҳлил қилинаётган обьектда иқтисодий салоҳиятнинг хақиқатда қопланиш муддати меъёрга нисбатан 6.5 йилга (8.3-1.8) кўп эканлиги аниқланди. Иқтисодий салоҳиятнинг ишлатилиш муддатини аниқлаш учун шартл

етарли ёки кам деган хулоса чиқариб бўлмайди. Шу туфайли кўрсаткичлардан тўғри ва оқилона фойдаланиш йўлларини ишлаб чиқиш лозим. Кўрсаткичлар хақида тўғри хулоса чиқариш учун энг аввало уларни илмий асосланган холда таснифлаш лозим. Иқтисодий таҳлилда кўрсаткичлар жуда кўп белгилари билан таснифланади. Аммо биз ушбу ишда корхона иқтисодий салоҳиятини ифодаловчи кўрсаткичларни фақат иқтисодий мазмуни бўйича таснифини кўриб чиқамиз. Чунки кўрсаткичларни ушбу белгиси билан таснифлаш иқтисодий хулоса чиқариш учун етарли бўлади. Корхона иқтисодий салоҳиятини ифодаловчи кўрсаткичларни иқтисодий мазмунига қараб қуйидаги гурухларга бўлиш мумкин: -иқтисодий салоҳият холатини ифодаловчи кўрсаткичлар; -иқтисодий салоҳият самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар. Ушбу кўрсаткичлар таснифи қуйидаги чиз

умумий суммасидаги улуши суммасида неча фоиз ташкил қилишини кўрсатади  100 Ис  Мс  100 1.2.2. Айм.нинг Ис. умуимй сцммасидаги улуши Айм.нинг Ис. умумий хажмида неча фоиз ташкил қилишини ифодалайди Айм  100 Ис 300  310  Мс  100 1.2.3. На.нинг Ис. умумий суммасидаги улуши На.нинг Ис. умумий суммасида неча фоиз ташкил қилишини ифодалайди На  100 Ис 022  310  Мс  100 1.2.4. Мс.нинг Ис. умумий суммасидаги улуши Меҳнат салоҳиятининг Ис. умумий суммасида неча фоиз ташкил қилишини ифодалайди Мс  100 Ис Мс  310  Мс  100 1.3. Ис.таркибига кирувчи моддалар холатини ифодаловчи кўрсаткичлар Ис.таркибига кмрувчи хар бир моддаси (Ай, Айм, На, Мс) бўйича уларнинг холатини ифодаловчи кўрсаткичлар тизими тегишли моддалар таҳлил қилинганда алохида тасвирланади Ушбу кўрсаткичлар тегишли моддал

тасвирланади. 3. Корхона Ис. самараборлигини ифодаловчи кўрсаикичлар 3.1. Ис.рентабеллиги 100 сўм иқтисодий салоҳият қийатига неча сўм фойда тўғри келишини ифодалайди.   100 И с 200 2ш  300  Мс 3.2. Ис. даромадлиги 100 сўм Ис. қийматига неча сўм даромад тўғри келишини ифодалайди. Д  100 И с 050 2ш  300  Мс 3.3. Ис. натижавийлиги 1 сўм Ис. қийматига неча сўи натижавий кўрсаткич (сотилган маҳсулот, товар маҳсулот ва х.з.) тўғри келишини кўрсатади. Q Ис 010 2ш  300  Мс 3.4. Ис. тарки-бига кирувчи моддаларнинг самарадорлигини ифодаловчи Ис. таркибига кирувчи моддалар (Ав. Айм. На. Мс) нинг самарадорлигини Ушбу кўрсаткичлар тегишли моддаларни Таҳлил қилганда аниқланади. Барча гурухлари бўйича 52

кўрсаткичлар ўрганишда кўрсаткичлар тизими шаклида фойдаланилади Келтирилган кўрсаткичлар учун ахбортлар асосан бухгалтерия баланси ва молиявий натижалар тўғрисидаги хисоботлардан олинади. Аммо шуни эътироф этиш керакки, иқтисодий таҳлилга бағишланган адабиётларда корхонанинг иқтисодий салоҳиятига ва уни ифодаловчи кўрсаткичларга етарли даражада ахамият берилмаган. Таҳлилга бағишланган деярли барча адабиётларда корхона иқтисодий салоҳиятнинг активлари (асосий воситалар, айланма маблағлар ва номоддий активлар) бухгалтерия баланси маълумотларига асосан таҳлил қилинган холос. Иқтисодий салоҳият кўрсаткичлари ичида асосий воситаларни ифодаловчи кўрсаткичлар маълум даражада ўз ўрнига эга. Ушбу воситаларга хўжалик юритувчи субьектларнинг анча маблағи жалб қилинган бўлади. Мазкур маблағларнинг қа

Кўрсаткичлар тизими Ав. билан таъминланганликни ифодаловчи кўрсаткичлар Ав. самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар Фонд билан ўуролланганлик даражаси Ав. рентабеллиги Натижанинг (маҳсулот, товар обороти ва х.к.) фондлардаги сиғими Ав. нинг натижавийлиги Ўз маблағларининг Ав.лар билан 51 таъминланганлиги Ав. нинг даромадлилиги Ушбу жадвал маълумотлари асосий воситаларни ифодаловчи хар бир кўрсаткичнинг номини ифодалашини, аниқланиш йўлларини ва ахборот манбаларини кўрсатади. Корхона иқтисодий салоҳияти таркибида етакчи ўринларни айланма маблағлар хиссаси ташкил қилади. Унинг миқдори турли сохаларда турлича. Таҳлил жараёнида айланма маблағларни ифодаловчи кўрсаткичлар тизимини аниқлаш ва таҳлил қилиш хам мухим ахамиятга эга. Иқтисодий адабиётларда эътироф этилиши бўйича, ушбу муаммонинг хал

Айрим олимлар айланма маблағларни ифодаловчи кўрсаткичларни учга бўлиб ўрганишни тавсия қилади. Масалан, "Молиявий таҳлил" китобида айланма маблағларни баҳоловчи кўрсаткичларни унинг холатини, харакатини ва самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичларга бўлади. Аммо ушбу асарда кўрсаткичлар тизимининг аниқ таснифи берилмаган. Унинг устига айланма маблағларнинг харакатини ва самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар бир-бири билан аралашиб кетган. Агар ушбу ёндашувга назарий жихатдан қарайдиган бўлсак, айланма маблағларнинг моҳияти унинг харакатдалигида. Аммо харакати эса унинг самарадорлигида ифодаланади. Шу туфайли бундай ёндашув назарий жихатдан чуқур тадқиқотни талаб қилса, амалий жихатдан ноаниқликларни туғдиради. Охирги пайтларда чоп қилинган, бевосита корхонанинг молиявий холатини б

Таҳлил жараёнида у ёки бу кўрсаткичнинг нимани ифодалаши, уларни баҳолаш йўллари ва маълумот манбаларини аниқлаш мухим ахамият касб этади. Шу туфайли хар 56 К ў рсаткичлар тизими Айм.лар х олатини ифодаловчи к ў рсаткичлар Айм. билан таъминланганликни иф .ў рсаткичлар Айм.лар самарадорлигини иф. к ў рсаткичлар Айм.нинг умумий суммаси ва ў ртача йиллик қ иймати Айм. си ғ ими, яъни 1 с¤м натижа к ў рсаткичларига т ўғ ри келадиган Айм. суммаси Айм. нинг айланувчанлик тезлиги, кунларда Айм.нинг умумий мабла ғ лардаги х иссаси Айм. меъ ё рининг х а қ и қ ий ми қ дори билан таъмин - ланганлик коэффициенти Айм.нинг айланувчанл ик коэффициенти Айм. таркибида пул мабла ғ лари х иссаси 1 с ў м асосий воситаларга т ўғ ри келадиган Айм. суммаси Ав.нинг рентабеллиги Айм. таркибида захиралар ва харажат

бир кўрсаткичнинг номини, нимани ифодалашини, аниқланиш йўлларини келтирилган гурухлар бўйича кўриб чиқишни мақсадга мувофиқ деб топдик. Ушбу масалаларни хал қилиш учун қуйидаги жадвални тузишни тавсия қиламиз (2.3.3-жадвал) 2.3.3-жадвал Айланма маблағларяи (Айм.) ифодаловчи кўрсаткичлар, уларнинг мазмуни ва аниқланяш йўллари Кўрсаткичларнинг номи Нимани ифодалаши (мазмуни) Аниқланиш формуласи Ахборот манбаларида ифодаланиши 1 2 3 4 1. Айланма маблағлар (Айм) холатинн ифодаловчи кўрсаткичлар 1.1. Айм..нинг умумий маблағлардаги хиссаси Айм.нинг умумий маблағларда неча фоиз ташкил қилишини кўрсатади Айм ------- Б 300/310 1.2. Айм. таркибида пул маблағлари [Пм.) хиссаси Айм. таркибида қанча фоиз пул маблағлари мавжудлигини ифодалайди Пм ------ Айм 170+180 +190/ 300 1.3. Айм. таркибида захирал

2.3. 1 сўм асосий воситаларга (Ав) тўғри келадиган Айм. 1 сўм Ав.га тўғри келадиган Айм. суммасини, яъни Ав.нинг Айм. билан таъминланганлигини ифодалайди Айм ------ Ав 300/010 2.4. Битта ходимга (X) тўғри келадиган Айм. 1 та ходимга тўғри келадиган Айм. суммаси, яъни Х.ларнинг Айм. билан таъминланганлигини кўрсатади Айм ------- X 300/020 ф 2б 3. Айланма маблағлар (Айм.) самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичларни аниқлаш йўллари 3.1. Айм.нинг айланувчанлиги, кунларда Айм. бир айланиш даврининг неча кунга тўғри келишини кўрсатади Айм.* Кс ---------- Q Кс-даврдаги (300йб+ 300йо) /2x360 /010 2ш 3.2. Айм.нинг айланувчанлик коэффициенти, мартада Таҳлил даврида Айм.га қўйилган маблағнинг неча марта айланишини ифодалайди кунлар сониQ ------- Айм 010 2 ш/ (300йб+ 300йо /2) 3.3. Айм.нинг рентабеллиги

• ихтиро ва рационализаторлик таклифлари, "ноу-хау" кабилардан фойдаланиш хуқуқларининг қиймати; • товар белгилари ва бошқа интеллектуал мулкдан фойдаланиш каби хуқуқларни берувчи рухсатномалар қиймати. Буларнинг хаммаси бухгалтерия балансининг актив қисмида "Номоддий активлар" моддасида ифодаланади. Улар Таҳлил қилиш учун хам кўрсаткичлар тизимидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Улар иқтисодий мазмуни бўйича икки гурухга бўлинади: номоддий активларнинг холатини ифодаловчи кўрсаткичлар ва уларнинг самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар. Уларнинг таснифи қуйидаги чизмада келтирилган(2.3.6-чизма). 2.3.6-чизма Номоддий активларни ифодаловчи кўрсаткичлар таснифи 2.3.7-чизма Номоддий активларнинг (На) холатини ифодаловчи кўрсаткичлар ва уларни Таҳлил жараёнида хар бир гурух кўрса

ўртача йиллик қиймати; умумий активлардаги улуши; эскириш коэффициенти. Ушбу кўрсаткичларнинг таркибий тузилиши қуйидаги чизмада ифодаланган(2.3.7-чизма). Номоддий активларга қўйилган маблағ хам маълум даражада фойда келтиришга қаратилган. Бу эса ўз навбатида унинг самарадорлигини баҳолашни тақозо қилади. Номоддий активларнинг самарадорлигини ифодалаш учун қуйидаги кўрсаткичлар тизими тавсия қилинади: номоддий активларнинг даромадлилиги; номоддий активларнинг рентабеллиги ва номоддий активларни айланувчанлиги. Ушбу кўрсаткичларни аниқлаш йўллари ва хар бирининг қисқача тавсифи қуйидаги чизмада келтирилган (2.3.8-чизма) 2.3.8-чизма Номоддий активлар самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар таснифи 3-боб. Акциядорлик жамиятларини бошқаришда молиявий хисоб ва хисоб юритишни такомиллаштириш 3.1

1070 «Идиш ва идиш материаллари» 1080 «Қайта ишлаш учун четга берилган материаллар» 1090 «Бошқа материаллар» Материаллар материалларни хисобга олиш хисобварақларида уларни харид қилиш (тайёрлаш)-нинг хақиқий таннархи ёки хисоб нархлари бўйича хисобга олинади. Ушбу хисобварақлардан фойдаланилганда товар – моддий бойликлар етказиб бериувчиларининг келиб тушган хисоб-китоб хужжатлари асосида, у ёки бу бойликлар қаердан келиб тушгани хамда материалларни тайёрлаш ва корхонага етказиб бериш хусусиятига боғлиқ холда 1510-«Материалларни тайёрлаш ва харид қилиш» хисобварағи дебети ва 6010-«Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўлашга доир хисобварақлар», 2010-«Асосий ишлаб чиқариш», 2310-2320-«Ёрдамчи ва бошқа ишлаб чиқаришлар», 4430«Умумхўжалик эхтиёжларига берилган бўнаклар» ва хоказо хисобва

Тайёр маҳсулотлар харакатининг синтетик хисоби 2810 «Омбордаги тайёр маҳсулот» счётида юритилиб, у мавжуд тайёр маҳсулотлар ва уларнинг харакати тўғрисидаги ахборотни умумлаштириш учун тайинланган. Бу счётнинг дебетида омборга тушган маҳсулотлар акс эттирилади. Пул маблағлари хисоби бухгалтерия хисоби счётлар режасининг бешинчи бўлимидаги счётларда юритилади. Бу бўлимнинг счётлари корхонага тегишли кассада, мамлакат худуди ва хорижий банклардаги хисоб-китоб, валюта ва бошқа счётларда тўрган мавжуд пул маблағлари, қимматли қоғозларга қўйилган қисқа муддатли қўйилмалар, шунинингдек тўлов ва пул хужжатлари ва уларнинг харакати тўғрисидаги ахборотни умумлаштириш учун тайинланган. Хорижий валютадаги пул маблағлари ва улар билан бўладиган муомалалар бу бўлимнинг счёталарида пул-хисоблашиш хужжа

4020-«Олинган векселлар – жорий қисм» хисобварағида харидорлар ва буюртмачилар билан хисоб-китоблар бўйича, олинган векселлар билан таъминланган дебиторлик қарзи хисобга олинади. Бунда оддий ва ўтказма векселлардан фойдаланиш мумкин. Олишга доир хисобварақлар асосий (операцион) фаолият даромадларини (90) хисобга олиш хисобварақлари ва асосий фаолиятнинг бошқа даромадларини (90) хисобга олиш хисобварақлари ва асосий фаолиятнинг бошқа даромадаларини (93) хисобга олиш хисобварақлари билан корреспонденцияда харидорларга (буюртмачиларга) хисоб-китоб хужжатлари тақдим этилган суммага дебетланади. Олишга доир хисобварақларни хисобга олиш (40) хисобварақлари пул маблағларини хисобга олиш, келиб тушган тўловлар суммалари хисоб-китоблари, олинган бўнакларни эътиборга олиш ва хоказо хисобварақлар би

мажбуриятлар хисобланади. Лекин шу билан биргаликда акциядорлик жамиятларида шу мулк шаклининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқадиган ва бухгалтерия хисобида инобатга олиш шарт бўлган обьектлар хам мавжуд. Бухгалтерия хисобининг шундай обьектларидан бири акциядорлик жамиятларида мулкни тасарруф этиш, бошқариш ва унга эгалик қилиш усули ёрдамида либерал иқтисодий-ижтимоий фаолият кўрсатишдир. Бухгалтерия хисобида бу жараён ўзига хос хусусиятларга эга. Буларга акция чиқариш ва унинг муомаласи билан боғлиқ операциялар, хусусий (устав) капитали, қимматли қоғозлар, даромад (фойда), дивиденд тўловлари, махсус шаклланадиган фондлар ва фойданинг тақсимоти каби жараёнлар киради. Бу жараёнларнинг барчаси акциядорлик жамиятларида бухгалтерия хисобининг ўзига хос бўлган хисоб обьектлардир. Шуни ало

Моддий хусусий капитал деганда, акциядорлик жамиятларининг моддий бўлган барча активлари тушинилади. Акциядорлик жамиятларининг барча моддий хусусий капитали барча активларнинг бир қисми сифатида бухгалтерия балансининг «АКТИВ» қисмида жойлашади. Номоддий хусусий капитал ўз ифодасини номоддий активларда топади. Бу хам бухгалтерия балансининг актив қисмида жойлашади. Хизмат муддати белгиси бўйича хусусий капитал акциядорлик жамиятларига қанча муддатда иқтисодий самара бериши, яъни фойда келтириш билан таснифланади. Ушбу белги бўйича барча хусусий капитални узоқ муддатли ва қисқа муддатли хусусий капиталга ажратиш мумкин. Хизмат муддати белгиси сифатида бухгалтерия хисобида, одатда бир йиллик муддат қабул қилинган. Ушбу муддатга кўра бир йилдан кўп хизмат қиладиган хусусий капитал узоқ мудд

Тури ва кўриниш белгисига кўра хусусий капитал реал моддий-товар бойликларидан иборат бўлади, яъни у, бино, иншоатлар, материаллар, тайёр маҳсулотлар, товарлар, пул маблағлари ва бошқалар хисобига шаклланади. Булар хам бухгалтерия балансида ўз аксини топган. Шундай қилиб акциядорлик жамиятлари хусусий капиталини юқорида келтирилган белгилари бўйича таснифлашни шартли равишда қуйидагича ифодалаш мумкин (2.3.2шаклга қаранг) Акциядорлик жамиятининг хусусий капитали асосан, қуйидаги манбалар хисобидан шаклланишини кузатиш мумкин, яъни: акционерларнинг маблағларидан, таъсичилар улушидан, фаолиятдан олинган фойдадан, қайтариб бермаслик шарти билан олинган маблағлардан, ва хакозолардан. Шартли равишда акционерлик жамиятларида хусусий капитални шакллантириш манбалари 2.3.3 шаклда келтирилган корх

3 .3-шакл Хусусий капиталнинг шаклланиш манбалари турлари 67 Акциядорлик жами ятларида хусусий капиталнинг ало х ида белгилари б ў йича таснифи Моддийлиги б ў йича Хизмат муддати б ў йича Фаолиятда иштироки б ў йича Турган жойи б ў йича Тури ёки к ў риниши б ў йича Моддий активлар Узо қ муддатли активлар Актив иштирок этувчи Фойдала - нишдаги Иншоо тлар Матер иаллар Тайёр ма ҳ сул от Номоддий активлар қ ис қ а муддатли активлар Пассив иштирок этувчи Захирада ги Пул мабла ғ лари ва х .к. Бино лар

корхонага ажаратилган ва беркитилган фонд (маблағ) лар хисобига ташкил этилиб, «Устав фонди» сифатида характерланади. Давлат корхоналари устав капиталини хисобот йили давомида ўзгартириб боришлари мумкин. Давлат ташкилотлари учун устав капиталининг миқдорини қатъий белгилаш хам қонун йўли билан кўрсатилмаган, шунинг учун хам айрим адабиётларда давлат корхона ва ташкилотларининг устав капитали бошқача ном билан «Асосий фонд», «Ажралмас фонд», деб хам аталади. Кичик, шахсий, қўшма корхоналарда ва акциядорлик жамиятларида устав капитали асосан таъсисчилар томонидан қўйилган маблағлар эвазига шаклланади. Бундай корхоналар устав капиталини шакллантириш бўйича уставга амал қилишлари, унда кўрсатилган муддатларда таъсис бадалларини устав капитали сифатида корхона оборотига қўйишлари лозим. Устав

та гурухга ажратилган: эълон қилинган устав капитали, обуна қилинган капитал, тўланган капитал, муомаладан чиқарилган капитал. Акциядорлик жамиятлари устав капиталини шакллантиришнинг энг кам миқдори Ўзбекистон Республикасининг меъёрий хужжатларида қуйидагича ифодаланади: 1. Акциядорлик жамиятининг устав капитали миқдори ёпиқ турдаги акциядорлик жамияти учун энг кам иш хақининг 200 баробари миқдорида, очиқ турдаги акциядорлик жамияти учун эса 500 баробар миқдорида бўлиши кўзда тутилган. Бу олдинлари мос равишда 50 ва 200 энг кам иш хақи миқдорини ташкил қилар эди. 2. Илгари чиқарилган акциялар учун номинал қийматдан кам бўлмаган хақ тўлалигича тўланган бўлса акциядорлик жамияти низом жамғармасини кўпайтиришга хақлидир. 3. Низом жамғармасини камайтириш акцицияларнинг номинал қийматини камай

«Хисоб-китоб» хамда 9590 «Молиявий фаолиятдан кўрилган фойдалар», счётларига бухгалтерия ёзувлари тузилади. Акция бланкалари балансдан ташқари 006 «Акциядорлик жамиятининг акциялари» номли счётда номинал қийматида хисобга олиб борилса уларнинг харакати ва сотилганда келиб тушиши лозим бўлган маблағларнинг назоратини таъминлаш имкони бўлади деб хисоблаймиз. Устав капиталининг ўзгариши бухгалтерия хисобида қуйидагича акс эттирилади: • агарда акциядорлик жамиятининг умумий йиғилишида уларга тегишли акциялар номинал қийматини камайтириш билан устав капиталининг миқдорини камайтиришга қарор қилинган бўлса, бухгалтерия хисобида устав капиталининг тегишли суммага камайиши дебет 8510 «Устав капитали», кредит 9690 «Молиявий фаолиятдан кўрилган сарфлар» бухгалтерия ёзуви билан амалга оширилади; • аг

амалга ошириб боришлари шарт деб асосласалар, иккинчи гурух олимлар вакиллари дивиденд тўловларида доимийлик бўлиши унча шарт эмас деб таъкидлайдилар. Бундай назария вакилларининг дивиденд тўловлари бўйича батафсил таклиф ва мулохазалари айрим Ўзбекистонлик олимларимиз асарларида хам атрофлича ёритилган. Шунинг учун бу назарияларнинг моҳиятига алохида тўхталиб ўтирмадик. Лекин шуни таъкидлаш жоизки мамлакатимизда акциядорлик жамиятлари ўтиш даврида вужудга келди, шаклланмоқда ва фаолият кўрсатмоқда. Демочимизки, бу шароит жахон амалиётида қўлланилиб келаётган «Акциядорлик жамиятларининг дивиденд тўловлари назариясига» тўлиқ жавоб бера олмайди. Фикримизча бунинг қуйидагича сабаблари мавжуд: • ўтиш даври, яъни бозор муносабатлари шаклланаётган шароитнинг ўзига хос инжиқликлари, яъни янги мул

«Акционерлик жамиятлари ва акционерлар хуқуқларини химоя қилиш тўғрисида» ги 1996 йил 26 апрелдаги қонуни). Ушбу қонунга юқоридаги таклифлардан келиб чиққан холда баъзи ўзгартирш ва қўшимчалар киритилса мақсадга мувофиқ бўлади. Биз юқорида акциядорлик жамиятлари акциялари фонд биржаларида сотилганда булар учун тўловлар назоратини кучайтириш лозимлиги тўғрисида тўхталган эдик. Ушбу мақсадда фонд биржаларида сотиб олинган акциялар учун тузилган битимларга қуйидаги тартибда бухгалтерия ёзувлари беришни тавсия қиламиз. Бунда акциядорлик жамиятлари ва фонд биржаси, депозитарийлар билан тузилган акцияларни сотиб бериш тўғрисидаги битимга. Акцияларнинг номинал баҳосидаги қийматига. Дебет «Хар хил дебитор ва кредиторлар билан хисоб-китоблар» ва Кредит «Узоқ муддатли капитал қўйилмалар қуйилмалар»

«Ўзгеонефтгазқазибчиқариш» акциядорлик компанияси устав фондининг 51 фоизини ташкил этувчи 60313214.5 минг сўмлик акция пакетлари ва хорижий сармоядорларга тегишли 44 фоиздан иборат бўлган акция пакетлари (яъни Давлатга тегишли акция пакетлари) Ўзбекистон Республикаси Давлат мулки Қўмитасининг 30.12.2000 йилдаги 02/8-1813 рақамли хатига асосан «Ўзбекнефтгаз» МХК-нинг устав фондига берилганлиги расмий равишда маълум қилинган. «Муборакнефтгаз» УШК нинг 2001 йил холатига баланс активи Таҳлили Давр охирига 20,83% 79,17% Узок муддатли активлар Оборот активлар Давр бошига оборот активлар 24,90% 0,53% 74,57% Захира ва харажатлар Пул маблаглари Дебиторлар Давр охирига оборот активлар 73 Давр бошига 89 ,58%10 ,42% Узок муддатли активлар Оборот активлар

15,28% 0,00% 84,72% Захира ва харажатлар Пул маблаглари Дебиторлар «Муборакнефтгаз» УШК нинг 2001 йил холатига баланс пассиви таҳлили Давр бошига мажбуриятлар 16,12% 5,25% 78,63% узок муддатли кредит ва карзлар киска муддатли карз ва кредитлар кредиторлар Давр охирига мажбуриятлар 74 Давр бошига 87 ,35%12 ,65% Узлик маблаглари манбалари мажбуриятлар Давр охирига 75 ,83%24 ,17% Узлик маблаглари манбалари мажбуриятлар

узок муддатли кредит ва карзлар киска муддатли карз ва кредитлар кредиторлар «Муборкнефтгаз» УШК нинг 2000 йил холатига баланс активи таҳлили Баланс активининг давр бошидаги холати 13,46% 86,54% Узок муддатли активлар Оборот активлар Баланс активининг давр охиридаги холати 21,21% 78,79% Узок муддатли активлар Оборот активлар Оборот активларининг давр бошидаги холати 79,71% Захира ва харажатлар Пул маблаглари Дебиторлар Оборот активларининг давр охиридаги 75 21 ,19% 61 ,03% 17 ,78% 20 ,28% 0 ,00%

холати 24,90% 0,53% 74,57% Захира ва харажатлар Пул маблаглари Дебиторлар «Муборакнефтгаз» УШК нинг 2000 йил холатига баланс пассиви таҳлили Давр бошига мажбуриятлар 25,05% 0,55% 74,41% узок муддатли кредит ва карзлар киска муддатли карз ва кредитлар кредиторлар 76 Давр бошига 49 ,71%50 ,29% Узлик маблаглари манбалари мажбуриятлар Давр охирига 74 ,23%25 ,77% Узлик маблаглари манбалари мажбуриятлар

Давр охирига мажбуриятлар 16,12% 5,25% 78,63% узок муддатли кредит ва карзлар киска муддатли карз ва кредитлар кредиторлар 3.3.Мажбуриятлар хисоби ва уни такомиллаштириш йўналишлари Мажбуриятлар – бу хисобот ёки олдинги даврларда вужудга келган кредиторлик ёки бошқа қарзлар бўлиб, уларнинг қопланиши (тартибга солиниши) иқтисодий нафнинг камайишига, яъни мавжуд активларнинг камайишига олиб келади. Мажбурият корхонанинг турли битимларни бажариши натижасида вужудга келади ва товарлар, кўрсатилган хизматлар ва бажарилган ишлар юзасидан келгусидаги тўловлар учун хуқуқий асос бўлиб хисобланади. 1-сонли БХМА «Хисоб сиёсати ва молиявий хисобот»га биноан мажбуриятларни баҳолашнинг асоси бўлиб, сотиб олинган активлар, хизмат ва ишларнинг таннархи ёки қиймати хисобланади. Мажбуриятлар қисқа (жорий) в

6900-Қисқа муддатли банк кредитлари ва банкдан ташқари заёмларни хисобга олиш хисобварақлари Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга: -корхонага тақдим этилган активлар, хизматлар ёки бажарилган ишлар; -уларга доир хисоб-китоблар режадаги тўловлар тартибида амалга ошириладиган товар-моддий бойликлар, ишлар ва хизматлар; -улар қабул қилиш вақтида аниқланган ортиқча товар-моддий бойликлар; -ташишлар бўйича олинган хизматлар, шу жумладан тариф кам ёки ортиқча олинганга доир хисоб-китоблар, шунингдек алоқа хизматларининг барча турлари учун мажбуриятлар тўғрисидаги ахборотни умумлаштириш қуйидаги хисобварақларда акс эттирилади: 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўлашга доир хисобварақлар» 6020 «Берилган векселлар» Пудрат қурилиш ва монтаж, илмий -тадқиқот ва бошқа шу сингари ташкило

учун вексель билан таъминланган жорий қарзлар хисобига олинади ва сўндириш вақтига қадар қайд этилади. Векселлар бўйича қарз сўндирилиб боришига қараб у пул мабалағларини хисобга олиш хисобварақлари кредитидан 6020-«Берилган векселлар» ва 6820-«Хисоблаб ёзилган фоизлар» хисобварағи дебетига хисобдан чиқарилади. Хулоса ва таклифлар Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов таъкидлаганидек, хозирги бозор иқтисодиёти шароитида молиявий хисоб ахборотларидан фойдаланувчилар тўлиқ, ишончли молиявий маълумотлар билан ўз вактида таъминланиши керак. Шу мақсаддан келиб чиққан холда, молиявий хисоб фойдаланувчилари, корхонанинг келгусида қандай истиқболларга эгалиги, ўз молиявий ресурсларини унга сарфлашга арзиши хамда корхонанинг кредиторлари билан ўз вактида хисоб-китоб қила олиши, инвестор қў

қилмокда. Кўрсатиб ўтилган муаммолар хақиқатан энг долзарб эканлигини инкор этмаган холда, молиявий хисоб ва хисобот муаммолари бундан хам кенгрок эканлигини таъкидлаб ўтмокчимиз. Ўзбекистон Республикасида иқтисодиётни эркинлаштириш ва молиявий хисоб сиёсатининг хуқуқий асослари бўйича масалани ёритишда фаолиятнинг турли 1 Каримов И.А. Ўзбекистон келажаги буюк сари. –Т.: «Ўзбекистон», 1995, 92–бет кўринишлари бўйича янгиликлар киритиш тезлиги бухгалтерия хисобининг миллий андозалари ишлаб чиқилмаган муомалалар ва холатларга олиб келиши мумкин. Бундай холда молиявий хисоботнинг холислигига хўжалик юритувчи субъект томонидан миллий андоза асосида мустақил ишлаб чиқиладиган хисоб юритиш сиёсатини танлаш ва кўллаш орқали эршилади. Бунда, хисоб юритиш усулларига нисбатан хар бир мустақил қарор

-молиявий ва фавқулотда харажатлар хисоби; - Даромадларни тезкор хисоби ва хисоботи; -Бошқарув хисобини бошқа мавзулари. 4.Молиявий хисобда ўрганиладиган мавзуларни тавсия этилган рўйхати: -корхона мулки, капитали ва манбалари хисоби; -корхона даромадлари, харажатлари ва фойда зарарлари хисоби; -асосий воситалар ва улардан фойдаланишни хисоби; -пул маблағлари ва улар харакатини хисоби; -Хусусий маблағлар ва улар харакатини хисоби -корхона сарфлари ва ишлаб чиқариш харажатлари хисоби;. 5. Корхона хисоб сиёсатининг таьрифи ва таснифи берилди унинг мухим элементлари белгиланди. Хисоб сиёсати юритишнинг хуқуқий ва услубий асослари тармоқ тизимида корхоналари учун тузиб чиқилди. 6. Корхонада молиявий хисоб ва таҳлилни йўлга қўйишнинг айрим методологик муаммолари хал этилди. Буни қуйидагиларда к

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. «Бухгалтерия хисоби тўғрисида». Ўзбекистон Республикасининг қонуни. Ўзбекистон Иқтисодий ислоҳотлар меъёрий хужжатлари тўплами. 1996 йил 30 август 2. «Аудиторлик фаолияти тўғрисида». Ўзбекистон Республикасининг қонуни. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотлар меъёрий хужжатлари тўплами. 2000 йил 26 май 3. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг иккинчи чакарик Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиснинг тўққизинчи сессиясида «Ўзбекистонда демократик ўзгаришларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти асосларини шакллантиришнинг асосий йўналишлари» мавзусидаги маърўзасини ўрганиш бўйича услубий тавсиялар ва дастур.– Т.:, «УАЖБНТ» Маркази, 2002 4. Иккинчи чакирик Ўзбекистон Республикасининг Олий Мажлиснинг XI сессияси. Биз танлаган йўл – демократик тара

15. Беганов В.С., Шаулов У.Т., Кан У.Т. Бухгалтерия хисоби ва унинг хусусиятлари. – Т.: «Иқтисодиёт ва хуқуқ дунёси», 1999 16. Бухгалтерия хисоби ва унинг хусусиятлари. 1, 2-кисм. – Т.: «Иқтисодиёт ва хуқуқ дунёси», 1999 17. Ишонкулов Н. Хисобот шаклларини мукамаллаштириш. Ўзбекистон Иқтисодий ахборотномаси, – Т.: Журнал 10/11-сон, 2001 18. Молиявий хисоб. Ўқув қўлланма. Султанова Д.А., Муминова С.Х., Тухсанов Х.А., Тулахўжаева М.М., Муйдинов Э.Ж. – Т. : 2001 19. Муминова С. Молиявий хисоботларни бир хиллиштириш усули. Бозор, пул ва кредит, – Т.: Журнал. 9-сон, 2001 20. Хасанов Б.А Бухгалтерликда халқаро тажриба (ёки бозор иқтисодиёти шароитида Ўзбекистонда бухгалтерия хисоботи қандай бўлмо¨и лозим) Т.: “Хаёт ва иқтисод” журнал 1991 й ¹4 21. Юсупов М. Бухгалтерия хисобининг муаммолари. Ўзб

17. Ғуломова Ф. Бухгалтерия ҳисобидан мустақил ўрганиш учун қўлланма. -Т. “Norma” 2009 . 18. Ўзбекистон Республикаси Молиявий қонунлари тўпламлари. 2005-2008 . 19.Ҳасанов Х.Б Бошқарув ҳисоби. Дарслик./ Х.Б Ҳасанов. – Т.: “А. Навоий ” номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхона нашриёти. 2005 йил, 259 22 20. Сотволдиев А. С. Бухгалтерия ҳисоби назарияси. Ўқув қўлланма./ А.С. Сотволдиев, Б.О.Болибеков. Т-"IQTISOD-MOLIYA", 2007. - 64 21. Абдукаримов И.Т. Молиявий ҳисоботни ўқиш ва таҳлил килиш йуллари/ И.Т. Абдукаримов. - Т.: Иктисодиёт ва хукук дунёси, 1999. - 320 с 22. Абдукаримов И.Т. Молиявий ҳисоботни укиш ва таҳлил килиш йуллари/ И.Т. Абдукаримов. - Т.: Иктисодиёт ва хукук дунёси, 1998. - 112 с Экземпляры: всего:10 - ЧЗ(10) 23. Абдуллаев А. Молиявий ҳисоб.Ўқув қўлланма/ А. Абдуллаев, Э

42 Управленческие учїт: Учебное пособие/ Под.Ред. А.Д.Шеремова. - Москва: ФБК-ПРЕСС, 1999 43. Управленческий учет 1. Учебное пособие.. - Т.: Национальной Ассоциации бухгалтеров и аудиторов Узбекистана., 2006. - 138 с 23 44. Хамдамов Б.К. Молиявий ҳисобот. Ўкув кўлланма./ Б.К. Хамдамов, Ф.Р. Исломов, А.З. Авлокулов. - Т.: "IQTISOD-MOLIYA", 2008. - 172 с 45. Хасанов Б.А. Бошкарув ҳисоби(Дарслик)/ Б.А. Хасанов, А.А. Хашимов. - Б.м.: Т.:"Иктисод-молия", 2005. - 306 с 46. Хасанов Б.А. Бошкарув ҳисоби: назария ва услубиёт / Б.А. Хасанов. - Т.: Молия, 2003. - 248 с 47. Хасанов Б.А. Бошкарув ҳисобида бюджетлаштириш. Ўқув қўлланма/ Б.А. Хасанов, А.А. Хашимов. - Б.м.: Т., 2004. - 92 б. 2. Қўшимча адабиётлар. 1. Ўзбекистон Республикаси Солиқ Кодекси (янги тахрири). “Солиқлар ва божхон

Жўраев Н., Бобожонов О., Абдувахидов Ф., Сотволдиева Д. Молиявий ва бошкарув ҳисоби. Дарслик. -Т.: 2007 й 13. Жўраев Н., Холбеков Р., Абдувахидов Ф., Илхомов И. Бухгалтерия ҳисоби, иқтисодий таҳлил ва аудит. Дарслик.-Т.: 2007 й 14. Ибрагимов А., Очилов И., ¡ўзиев И., Ризаев Н. Молиявий ва бошқарув ҳисоби. Т.: Иқтисод-молия нашри¸ти, 2008.-444 б 15. Палий В.Ф. Управленческий учет – М.:Союзаудит. 2004. 16. Соколов Ю.А. Формирование себестоимости продукции в бухгалтерском и налоговом учетах. Учебное пособие. - М.: Альфа-Пресс, 2005. - 216 стр. 17. Хонргрен Ч.Т. Фостер Дж. Бухгалтерский учет: управленческий аспект – М.: Финансы и статистика. 2005. 18. Хасанов Б.А., Хошимов А.А. Бошқарув ҳисоби. Дарслик. –Т.: «Шарқ», 2005. 19. Хасанов Б. Бошқарув ҳисоби. –Т.: Ўқитувчи. 2005 86

Купить