Корхоналарда пул фондларини шакллантириш ва улардан самарали фойдаланиш йўналишлари - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	648.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Корхоналарда пул фондларини шакллантириш ва улардан самарали фойдаланиш йўналишлари

Купить

Корхоналарда пул фондларини шакллантириш ва улардан самарали фойдаланиш йўналишлари Йўналиш : 5340600 – “ Молия ” БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ - 1 -

МУНДАРИЖА Кириш ................................................................................................. 3 1- БОБ . Корхона пул фондларини шаклланиши ва фойдаланишининг назарий асослари ............................... 6 1.1 Корхона пул фондларининг моҳияти ва уларнинг корхона фаолиятида тутган ўрни . ……………..……………..………………. 6 1.2. Корхоналарда пул фондларининг таснифланиши ……………….. 14 2- БОБ . Корхоналарда пул фондларини шакллантириш ва улардан самарали фойдаланишнинг таҳлили . ……………..…………….. 21 2.1. Корхоналарда пул фондлари шаклланиши ва уларнинг молиявий фаолиятга таъсири ……………..……………..……………..……… 21 2.2. Корхона пул фондларидан фойдаланиш ва пул оқими ҳаракати таҳлили . ……………..……………..……………..……………..…… 29 3- БОБ . Жаҳон молиявий иқтисодий инқирози шароитида корхона пул фондларини ш

Кириш Битирув малакавий ишининг долзарблиги . Жаҳон молиявийиқтисодий инқирози жараёнида иқтисодиёт тармоқларининг барча соҳаларида , жумладан корхоналарнинг иқтисодий фаолиятларини тўғри йўлга қўйиш , уларнинг пул маблағларидан эҳтиётклрона ва самарали фойдаланиш муҳим аҳамият касб этмоқда . Шу билан биргаликда мамлакатимизга охирги йилларда кириб келаётган инвестиция ҳажми ҳам ошиб бормоқда . Президентимиз И . А . Каримов – “ Кейинги йилларда Ўзбекистон иқтисодиётига киритилаётган хорижий инвестициялар ҳажмининг изчил ва барқарор ўсиб бораётгани эътиборга сазовордир . 2008 йилда 1 миллиард 700 миллион АҚШ доллари миқдоридаги хорижий инвестициялар ўзлаштирилди 1 ” – деб таъкидладилар . Демак бу маблағлар мамлакатимиз хўжалик юритувчи субъектлари томонидан ўзлаштирилар экан у маблағлардан

Ё . А ., Абулқосимов Ҳ . П ., Абдураҳмонов Қ . Х ., Акромов Э . А ., Альмардонов М . И ., Воҳобов А . В ., Гадоев Э . Ф ., Ғозибеков Д . Ғ ., Ғуломов С . С ., МаликовТ . С , Ҳайдаров Н . Ҳ , Жамолов Х . Н ., Иминов О . К ., Қодиров А . Қ ., Қосимов Р . С .,., Олимжонов О . О ., Яҳъёев Қ . А ., Г . Қосимовалар бюджетдан ташқари давлат жамғармаларининг бюджет тизимида тутган ўрни ва миллий иқтисодиётнинг ривожланишидаги аҳамияти хусусида кўпроқ илмий фикр ва мулоҳазалар билдирганлар . Битирув - малакавий ишининг мақсади ва вазифалари . Жаҳон молиявий – иқтисодий инқирози шароитида корхоналарда пул фондларини шакллантириш ва улардан самарали фойдаланиш бўйича илмий хулоса ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборатдир . Ушбу белгиланган максадга эришиш учун куйидаги муҳим вазифалар белгилаб олинди : -

– китоблар ва муносабатлар битирув малакавий ишимизнинг объекти ҳисобланади . Ўзбекитонда бюджетдан ташқари фондлар билан ҳисоб – китоблар , ягона ижтимоий тўловни ундириш масалалари ва у билан боғлиқ бўлган жараёнлар битирув малакавий ишимизнинг предмети ҳисобланади . Битирув - малакавий ишининг назарий ва услубий асослари БМИ нинг назарий манбаси сифатида Ўзбекистон Республикаси Президенти И . А . Каримовнинг ҳалқаро миқиёсда юқори баҳоланаётган ва ижобий натижаларини мамлакатнинг тароққиёти тажрибаси тасдиқланаётган танланган асарлари тўпламига киритилган китобларидан , кўплаб мақола ва чиқишларида бозор иқтисодиётига ўтиш борасидаги вазифалари ҳақидаги асарлари , асос қилиб одинган . Илмий ишнинг предмети таҳлил қилинаётган пайтда биз шу масалаларга бевосита алоқадор бўлган Ўзбекистон

катта аҳамиятга эга . Чунки молиясиз корхона ҳеч қандай иш юрита олмайди . Умуман корхона молияси ҳақида гпп кетганда авваламбор унга қуйидагича таърифлашимиз мумкин . Корхона молияси - корхона хўжалик фаолияти жараёнида пул маблағларининг шаклланиши , тақсимланиши ва фойдаланилиши билан боғлиқ вужудга келадиган иқтисодий муносабатлар йиғиндисидир . Корхона молияси корхона фаолиятининг асосий бўғини ҳисобланади . Корхона молияси молиявий ресурслар манбалари , ялпи ижтимоий маҳсулот ва миллий даромад яратиладиган моддий ишлаб чиқариш доирасида бевосита қатнашади . Умумий ҳолатда корхона молиясини қуйидаги 1.1.1- чизмада кўришимиз мумкин . Корхона қуйидагилдар билан ўзаро молиявий мунолсабатларга киришиши пул фодларининг шаклланиши орқали амалга оширилади : Мол етказиб берувчилар – унинг фао

белгиланади . Корхоналар пул фондларини шакллантириш орқали хўжалик фаолиятини керакли маблағлар билан таъминлашни амалга оширади , ҳамда такрор ишлаб чиқаришни кенгайтиради ; пул оқимларини ишлаб чиқариш узлуксизлигига қаратади ; илмий техника жараёнини молиялаштиради ; янги техникани ўзлаштиради ва жорий этади ; субъектларни иқтисодий рағбатлантиради ; бюджет , банк ва ҳоказолар билан ҳисобларни амалга оширади . Корхона молиясида молиявий муносабатлар ва пул фондларининг тутган ўрни 3 3 И . М . Карасева , М . А . Ревякина « Финансовый менеджмент », ОМЕГА - Л - Москва -2008, 21- стр . - 7 -

Корхона пул маблағларидан самарали фойдаланиш мақсадида турли фондларини шакллантирар экан , бу фондларни шартли равишда қуйидагича тасвирлашимиз мумкин . Чунки ҳар бир корхона ўз фаолиятидан келиб чиқиб , ўзига аҳамиятли - 8 -

бўлган пул фондларини шакллантиради . Яънги бир корхонада бўлган пул фондлари бошқасида бўлмаслиги мумкин . Умумий ҳолатда пул фондларини қуйидаги 1.1.2- чизмада акс эттирдик . 1.1.2- чизма Корхоналарда шаклланадиган пул фондларининг ҳолати 4 Корхонанинг пул фондлар Ўзлик Жалб Қарз Оператив маблағлари қилинган маблағлари пул фондлари маблағлар фондлари фондлари фондлари • устав капитали ; • банк кредитлари ; • қўшимча капитал ; • кредиторлик қарзлари ; • резерв капитали ; • факторинг ; • тақсимланмаган фойд • лизинг ва бошқа фондлар . • амартизация фонди ; • жамғарма фонди ; • валюта фонди ва бошқа фондлар . • қимматли қоғозлар эмиссиясидан • меҳнат ҳақи тўлаш учун фонд ; шаклланган фонд ; • дивидендлар тўлаш учун фонд ; • дивидендлар бўйича ҳисоблар ; • бюджетга тўловлар ва бошқалар • кел

маблағларнинг ортиши корхонанинг ривожланаётганидан далолат беради . Корхонанинг ўз маблағлари хусусий капитал ҳам деб юртитилади . Бу капитал ўз ичига устав капитали , қўшилган капитал , резерв капитали , тақсимланмаган фойда ва бошқаларни ўз ичига олади . Устав капитали – бу корхонанинг очилишида тасисчилар томонидан қўйиладиган бошланғич сумма . Бу капитал шаклланишида таъсисчилар томонидан пул маблағлари , қимматли қоғозлар , асосий воситалар , номоддий активлар , товар моддий захиралари ва бошқалар киритилиши мумкин . Уставда уларнинг умумий қиймати кўрсатилади . Устав капитали корхонанинг асосий фонди ҳисобланиб , муҳим иқтисодий аҳамиятга эга . Резерв капитали – бу корхонанинг эҳтиёт учун сақланадиган фонди бўлиб , хўжалик фаолиятидан зарарларни қоплаш учун мўлжалланади . Бундан таш

тўғри ва ўз вақтида ҳисоблаш , ҳисобланган бу суммани вақтинчалик айланма активларни оширишга қаратиш , вақти - вақти билан узоқ муддатли активлар қувватини ошириб бориш . Валюта фонди корхонада экспорт операцияларидан валюта тушумлари ва импорт операциялари ( бунда асосан валюта чиқиб кетади ) натижасида шаклланади . Бу фонд мустақил мақсадли аҳамиятга эга эмас . Валюта операциялари ўзига хос хусусиятлари билан ажралиб туради . Корхоналарнинг тижорат банкларида валюта операциларини ўтказиш мақсадида валюта ҳисоб рақамларига эга бўлади . Жалб қилинган маблағлар фондлари . Корхона ишлаб чиқариш фаолиятини таъминлаш , молиявий ресурсларини ошириш , молиявий фойда кўриш мақсадларида баъзида юридик ва жисмоний шахслардан пул мабдағлари жалб қилади . Бундай маблағлар клорхоналарда асосан қиммат

ўзига керакли мулкни лизинг компанияси орқали лизингга ( қарзга ) олиши мумкин . Бунда корхона лизингга олган мулкни лизинг тўловларини тўлаб бориши билан ўзлаштириб олади . Бугунги кунда агарда корхона хом ашё сотиб олиш учун молиявий ресурслари етишмаса , улар банкларнинг факторинг операцияларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлади . Яъни бунда банклар корхоналарнинг дебиторлик қарзларини сотиб олиши ёки хом ашё сотиб олиш харажатларини қоплаб бериши мумкин . Факторинг корхоналар орасидаги олди - сотди муносабаларини молиялаштириб , тўлолмаслик рискларини камайтиради . Факторинг – ҳисобларнинг самарали инструменти бўлиб , олди - сотди шартнома бўйича молиялаштириш ва тўламаслик рискини пасайтиришдир . Факторинг операциялари мақсади мол етказиб берувчилар учун пул маблағларини ўтказилиши в

Мол етказиб берувчилар учун : Факторинг хизматлари ишлаб чиқариш ҳажмини оширмоқчи бўлган микрофирма ва кичик корхоналар учун кўпроқ самарадорликка эга ; Мол етказиб берувчи товар етказиб бериш , хизмат кўрсатиш , иш бажаришдан сўнг 3 кун ичида талаб қилинган маблағнинг асосий қисмини (80% и ) қабул қилади . Мол етказиб берувчи тўлов муддатини аниқ билади , шунга қараб у ўзининг тўловларини режалаштириши мумкин . Харидорлар учун : Харидор 90 кунгача таварни кредитга олиш имкониятига эга бўлади , бунда харидор олдиндан тўлаб бориши ҳам мумкин . Факторинг хизматлари қиймати : Факторинг хизматлари қиймати мол етказиб берувчига тақдим этилиши лозим сумма қиймати ҳамда банкнинг жорий ставкалар бўйича факторинг комиссион қийматидан келиб чиқади . Факторинг хизматлар қийматини ҳисоблаш учун база

ҳисобланади ва бу манбадан қуйидаги 1.2.1- чизмада келтирилган асосий пул фондлари шаклланади ҳамда кейинчалик бу фондлар мақсадли сарфланади : 1.2.1- чизма 5 Субъектлар иқтисодий ва молиявий мустақиллиги шароитида тадбиркор ўз молиявий ресурсларини мустақил шаллантиради ва кенгайтиради . Амалиётда молиявий ресурслардан яъни пул маблағларидан фойдаланишда турли вазиятларга дуч келиш мумкин . Такрор ишлаб чиқариш харажатларини узлуксизлигини таъминлаш учун молиявий фондлар катта аҳамиятга эга бўлиб , корхона барқарор ишлаши учун улар муҳим ва кераклидир . Молиявий фондлар хўжалик субектининг ўз маблағлари ҳисобига ташкил қилиниши ҳам катта аҳамиятга эгадир . Мажбуриятлар ҳисобига шаклланадиган молиявий фондлар қўшимча харажатларни қоплаш учун шакллантириш мақсадга мувофиқдир . Ишлаб чиқариш

ўзлаштириш ва жорий қилиш , маҳсулотларни янгилашиш учун олдиндан режалаштириш ва пул маблағлари фондини тузиш керак . Қоплаш фонд корхона учун моддий харажатлар , амартизация харажатлари , арзон ва тез эскирувчан нарсалар амартизациясини қоплашда кўпроқ аҳамиятга эга ҳисобланади . Моддий харажатлар фондини шакллантиришда , унинг ҳажмини аниқлашда қуйидаги омиллар таъсири ҳисобга олинади : • маҳсулот ( иш , хизмат ) ишлаб чиқариш ҳажми ; • нархлар динамикаси ; • маҳсулот ( иш , хизмат ) ишлаб чиқариш харажатлари даражаси ; • талаб тенденцияси ; • инфляция суръати ; • товар моддий қийматликлар захирасининг шаклланиши ; • айланма активларнинг айланувчанлик коэффициенти . Истеъмол фонди корхонада иш ҳақига тўловлар фондлари ҳисоби билан боғлиқ . У ишчи ва ходимлар меҳнат ҳақи фондларини ўз ич

• банк кредитлари бўйича фоиз ставкаларининг даражаси . Ўз молиявий ресурсларини шакллантириш сиёсати уларнинг турли манбалардан жалб қилиш жараёнини ўзида акс эттиради . Бу фаолиятнинг асосий мақсади – ўз - ўзини молиялаштиришнинг зарурий даражасини таъминлаш . Бу мақсад ҳисобига корхона ўз молиявий ресурсларини шакллантириш сиёсатини ишлаб чиқади . Корхона ўз молиявий ресурсларини шакллантириш жараёни қуйидагиларни ўз ичига олади : 1) ўз молиявий ресурсларига бўлган умумий эхтиёжини аниқлаш ; 2) ички манбалар ҳисобига жалб қилинадиган ўз молиявий ресурслари ҳажмини максималлаштириш ; 3) ташқи манбалардан жалб қилинадиган ўз молиявий ресурслари керакли миқдорини таъминлаш ; 4) ўз молиявий ресурслар шаклланишида ташқи ва ички манбалар муносабатларини оптималлаштириш . Бизнес субъектларинин

Пул оқимларини тўғри режалаштириш ва бошқариш нисбатан мураккаб вазифа бўлиб , у эндигина амалиётга кириб келмоқда . Шунингдек , молиявий ҳисоботининг шаклларидан бири ҳам « пул оқимлари тўғрисида » дир . Бизнес субъектларининг пул оқимларидан унумли фойдаланиш қуйидаги вазифаларни ечишга ёрдам беради : у тадбиркорлик субъектининг « молиявий қон айланиш тизими » бўлиб , самарали ташқил этилганда молиявий барқарорликни таъминлайди ; пул оқимларини оқилона шакллантириш хўжалик операцион фаолиятининг бир маромда ва доимий амал қилишини таъминлайди ; пул оқимларини самарали бошқариш қарз маблағларига , яъни четдан жалб қилинган капиталларга бўлган эҳтиёжларни қисқартиради ; пул оқимларини бошқаришнинг фаол тизимига эга бўлиш ўз маблағларидан самарали фойдаланишни , ички молиявий манбаларни ша

1. Пул оқимлари хўжалик фаолиятига хизмат қилиш жараёнларининг ҳажми бўйича қуйидаги шаклларга ажратилади : • корхона бўйича тўлиқ пул оқимлари ; • корхона хўжалик фаолиятининг алоҳида шакллари бўйича пул оқимлари ; • алоҳида таркибий тузилмалари ( жавобгарлик марказлари ) бўйича пул оқимлари ; • алоҳида хўжалик операциялари бўйича пул оқимлари . 2. Халқаро ҳисоб стандартларига мос равишда хўжалик фаолиятининг шакллари бўйича пул оқимларининг турлари қуйидагиларга ажратилади : • операцион фаолият бўйича пул оқимлари ; • инвестиция фаолияти бўйича пул оқимлари ; • молиявий фаолият бўйича пул оқимлари . 3. Пул маблағларининг ҳаракат йўналишлари бўйича пул оқимлари икки асосий шаклга ажратилади : • ижобий пул оқимлари (« пул маблағларининг кирими »); • салбий пул оқимлари (« пул маблағларинин

7. Пул оқимлари кўриладиган даврда шакллантирилишининг узлуксизлиги бўйича қуйидаги шаклларга ажратилади : • доимий пул оқимлари ; • вақтинчалик пул оқимлари . 8. Доимий пул оқимлари вақт оралиғинг барқарорлиги бўйича қуйидаги шаклларга ажратилади : • доимий пул оқимларининг бир хил вақтдаги оралиғи ; • доимий пул оқимларининг ҳар хил вақтдаги оралиғи . Тадбиркорлик субъектларининг пул оқимлари операцион фаолият , молиявий фаолият ва инвестицион фаолият натижасида шаклланадиган пул оқимларидан иборат бўлади . Операцион фаолият бўйича пул оқимлари мол етказиб берувчиларга тўланадиган счетлар , ишчиларга меҳнат ҳақи харажатлари ва меҳнатга ҳақ тўлаш фондидан ижтимоий ажратмалар , асосий воситаларнинг эскириши , турли иш ва хизматлар учун тўланган пул маблағлари , фоиз кўринишидаги харажатла

2- Боб . Корхоналарда пул фондларини шакллантириш ва улардан самарали фойдаланишнинг таҳлили . 2.1. Корхоналарда пул фондлари шаклланиши ва уларнинг молиявий фаолиятга таъсири Бозор иқтисодиёти шароитида корхоналарда пул оқимларини тўғри йўлга қўйиш , пул фондларини шакллантириб , улардан тўғри фойдаланиш зарурдир . Корхоналарда пул оқимини инсон танасидаги қон ҳаракатига ўхшитишимиз мумкин . Маълумки қон тўхтовсиз ҳаракат қилиб туриши керак . Агар тўхтаса инсон ҳаётдан кўз юмади . Корхоналарда пул оқимлари ҳам шу каби тўхтовсиз айланиб туриши лозим . Шундагина корхона келажакда ривожланади ва пул маблағларидан самарали фойдаланади . Пул оқимларини назорат қилишда қуйидагиларга эътибор берилиши лозим : пул оқимлари ҳисоби ; пул оқими кирими ва чиқими таҳлили ; пул оқимлари фондларини тузи

ташқари корхонанинг қайси соҳасига ажратилаётган пул маблағларининг самараси юқорироқ эканлиги ҳам аниқланади . Корхоналарда пул оқимлари фондларини тузиш пул маблағларидан самарали фойдаланиш мақсадида амалга оширилади . Бунда асосан пул маблағларининг бир жойда йиғилиши эмас , балки уларнинг ҳаракатчанлигини оширишдан иборатдир . Бошқача айтганда пул маблағлари айланувчанлигини ошириш масалалри кўрилади . Пул маблағлари юқорида айтганимиздек корхонанинг барча бўғинларидан айланиб чиқади , буни биз қуйидаги 2.1.1- чизмада кўришимиз мумкин : 2.1.1.- расм 6 Пул маблағларининг корхона активлари ва пассивлари билан ўзаро боғлиқлиги Юқоридаги чизмадан кўриниб турибдики корхона пул маблағлари миқдори хусусий уапитал , узоқ муддатли активлар , товар моддий захиралари , банк кредитлари , дебиторл

кўринади . Кредиторлик қарзларининг ошиши пул маблағларига тўғри пропорционал бўлса , дебиторлик қарзлари тескари пропоционалдир . Пул маблағлари товар моддий захиралари билан ўрнини алмаштириб туради . Узоқ муддатли активлар сотиб олиш билан пул маблағлари камайсада , эскириш ҳисоблаб бориш билан пул маблағлари ошиб боради . Яъни бунда маҳсулот ишлаб чиқариш давомида эскириш суммаси таннарх таркибига киритилади . Натижада айланма активлар миқдори ошади . Шу билан биргаликда узоқ муддатли активлар миқдори ҳам амартизация суммасига камайиб боради . Натижада айланма активлар таркибида амартизация фонди шаклланади . Бу фонддан вақтинчалик ишлаб чиқаришни кенгайтиришга фойдалансада , асосан эса узоқ муддатли активларни ҳар томонлама янгилаб туришга фойдаланади . Бундан ҳам кўриниб турибдики ко

Юқоридаги 2.1.2- расмда корхонада пул маблағларининг айланиши кўрсатилган . Корхона ишлаб чиқариш аввалида хом - ашё сотиб олишга пул - 23 -

маблағлари сарфланади ёки қарзга сотиб олиб кредиторлик қарзларини шакллантириши мумкин . Пул маблағлари сарфи маҳсулот тайёр ҳолатига келгунга қадар давом этади . Тайёр маҳсулот сотилиши билан яна пул маблағлари шаклланмоқда . Тайёр маҳсулот қарзга сотилганда дебиторлик қарзлари шаклланмоқда . Шу ўринда корхонада пул маблағлари бир айланишида корхонанинг операцион фойдаси шаклланади . Фойда билан биргаликда юқорида такидлаганимиздек амартизазия фонди ҳам шаклланади . Корхона фаолияти давомида банклардан олинган кредитлари бўйича фоиз тўловлари бўлиши мумкин . Корхона фойда олганда фойда солиғи ва фаолиятида давомида фойдаланаётган мулки бўлса мол - мулк солиғи ва бошқа солиқлар тўлаб боради . Солиқлардан ташқари корхоналар асосий фаолият доирасида умумий иш ҳақи фондига нисбатан давлат пе

Инвестицион фаолият бўйича пул маблағлари оқими 9 9 Муаллиф томонидан тайёрланди - 25 -

Инвестицион фаолият ўз ичига узоқ муддатли активларни сотиб олиш , сотиш билан боғлиқ пул оқимлари ҳамда инвестициядан даромадларини олади . томонидан тайёрланди - 26 - Жорий даврда маҳсулот реализациясидан тушум Айрибошлаш сотувидан тушум Дебиторлик қарзларининг сўндирилиши Харидорлардан олинган аванслар Мол етказиб берувчи ва пудратчилар ҳисобига тўлов Меҳнатга ҳақ тўлаш Бюджет ва бюджетдан ташқари фондларга тўловлар Кредит фоизлари тўлови Ижтимоий соҳаларга тўловлар Асосий активлар ва номоддий активларнинг сотилиши Узоқ муддатли молиявий қўйилмалардан дивиденд , фоизлар Бошқа молиявий қўйилмаларнинг қайтиши Асосий активлар ва номоддий активларни сотиб олиш Капитал қўйилмалар Узоқ муддатли молиявий қўйилмалар

« Кирим » « Чиқим » Корхона ўз фаолиятини кенгайиришга ва ишлаб чиқариш қувватларини модернизация қилиб боришга ҳаракат қилар экан , инвестицион фаолият вақтинчалик мақсадли чиқимларни амалга оширади . Молиявий фаолия бўйича пул маблағлари оқими 10 Молиявий фаолият кредитлар олиниши ёки акция эмиссия қилиш натижасида пул маблағлари тушумини ҳамда олдин олган кредитлари бўйича қарзларини сўндирилиши ва дивиденнд тўловлари билан боғлиқ чиқимларни ўз ичига олади . 10 Муаллиф томонидан тайёрланди томонидан тайёрланди - 27 -

« Кирим » « Чиқим » Молиявий фаолият асосий ва инвестицион фаолиятни таъминлаш учун корхона тақсимотида пул маблағларини оширишга чақирилади . Пул маблағлари дефицити сабаблари 11 Ички Ташқи Сотиш ҳажмининг пасайиши : • бир ёки бирнечта истеъмолчиларини йўқотиш ; • маҳсулот ассортиментини бошқаришда качиликлар . Молиявий бошқарув тизимида камчиликлар : • саёз молиявий режалаштириш ; • тўлов учун танг ҳолат ; • нақд пулсиз шаклдаги ҳисоблар ; • бошқа товар ишлабчиқарувчи томонлар билан рақобат ; • электрэнергия нархонинг ошиши ; • манфий курс ҳисобига экспортдан йўқотишлар ; 11 Муалиф томонидан тайёрланди - 28 - Қисқа муддатли кредит ва заёмлар Узоқ муддатли кредит ва заёмлар Акция эмиссиясидан тушумлар Мақсадли молияланиши Қисқа муддатли кредит ва заёмларни қайтариш Узоқ муддатли кредит ва

• оптимат тузилган молиявий хизматнинг йўқлиги ; • бошқару ҳисобининг йўқлиги ; • харажатлар устидан назоратнинг йўқолиши ; • паст малакали кадрлар . • солиқ қонунчилигининг босими ; • қарз маблағлари қийматининг юқорилиги ; • инфляция босими . 2.1.1.- Жадвал “ Агрохим ” МЧЖ корхонасининг 2009 йилги пул оқимлари ҳаракати 12 ( минг сўм ҳисобида ) Кўрсаткичлар Пул маблағлари кирими Пул маблағлари чиқими Сумм , минг сўм Жамига нисбатан салмоғи ,% Сумм , минг сўм Жамига нисбатан салмоғи ,% 1 3 4 5 6 1. Пул ва унга тенглаштирилган маблағларнинг ҳисобот йил бошига қолдиғи 23457 0,36 - 2. Хўжалик фаолиятида пул маблағларининг кирими (+), чиқими (-) 6457897 99,64 5799290 91,68 3. Тўланган солиқлар - - 524744 8,29 12 Агрохим корхонасимолиявий ҳисоботи маълумотлари ёрдамида муаллиф томонидан тайёрла

4. Инвестиция фаолиятидаги соф пул оқимларининг кирими ёки чиқими - - 1500 0,03 5. Молиявий фаолиятдаги соф кирим ёки чиқим - - - - Жами пул маблағларининг ҳаракати : 6481 354 100,0 6325534 100,0 Соф кўпайиш ёки камайиш 155820 2,4 - - 2.1.1.- жадвал маълумотлари орқали “ Агрохим ” МЧЖ корхонасининг 2009 йилги пул оқимлари ҳаракатига баҳо беришимиз мумкин . Маълумотларга кўра пул ва унга тенглаштирилган маблағларнинг ҳисобот йил бошига қолдиғи 23457 минг сўм бўлиб , жами пул маблағлари ҳаракатининг 0,36 % ини ташкил этади . Асосий фаолиятда пул маблағларининг кирими 6457897 минг сўм бўлиб , жами пул маблағлари оқимининг 99,64 % ини ташкил этади . Асосий фаолиятда чиқим эса 5799290 минг сўм бўлиб , жами жами пул маблағлари чиқимининг 91,68% ини ташкил қилади . Корхонанинг жорий даврдаги соли

- корхона асосий фаолиятнинг фойдалилиги молиявий фаолиятдан кўра юқорироқ бўлганлиги учун барча маблағларини асосий фаолиятга сафарбар қилган . - корхона валюта операцилари билан шуғулланмаган , яъни экспорт - иморт операциялари билан эмас балким ички бозор билан шуғулланган . 2.2. Корхона пул фондларидан фойдаланиш ва пул оқими ҳаракати таҳлили . Жаҳон молиявий - иқтисодий инқирози шароитида хўжалик субъектлари молиявий барқарорлиги оширишга ҳар томонлама чоралар кўрилмоқда . Чунки бундай оғир шароитда йирик корхоналар оғир ҳолдатга тушиб қолмоқда , ҳаттоки банкротлик ҳолатига ҳам тушиб қолмоқда . Бундай шароитда корхоналарнинг рентабеллик даражаси ушлаб туриш ва уни секинлик билан ошириб бориш муҳим аҳамият касб этади . Молиявий инқироз моҳиятан пул маблағлари инқирози бўлганлиги учун ,

Тадбиркорлик субъектларининг тўловга қобиллиги айниқса , моддий ресурслар таъминоти , турли иш ва хизматлар кўрсатувчи ташқи субъектлар ва уларнинг молиявий фаолияти учун муҳим кўрсаткич ҳисобланади . - 32 -

2.2.1.- чизма Корхонанинг пул фондларидан фойдаланиш йўналишлари 23 32 АСОСИЙ ( ОПЕРАЦИОН ) ФАОЛИЯТДАН ПУЛ ОҚИМЛАРИ Меҳнат ҳақи ва ундан ижтимоий ажратмалар Асосий воситалар эскириши Давр харажатлари Тайёр маҳсулот Дебитор қарзлар М ОЛИЯВИЙ ФАОЛИЯТДАН ПУЛ ОҚИМ ЛАРИ КОРХОНАНИНГ ПУЛ ФОНДЛАРИ ИНВЕСТИЦИОН ФАОЛИЯТДАН ПУЛ ОҚИМ ЛАРИ қиска ва узоқ муддатли қарз ва кредитлар Бошқа қарзлар Реал инвестициялар Асосий воситалар ва номоддий активларни сотиш Молиявий Бошқа ишлаб чиқариш харажатлари Қарз қимматли қоғозларни чиқариш Маблағларнинг қайта шибаҳолани Хом ашё ва материаллар Солиқлар ва бошқа Мол - мулк ижараси

Пул маблағларининг тушуми ва сарфланиши режасини ишлаб чиқиш ҳамда бошқариш Пул оқимларини бошқариш бутун субъект молиявий фаолиятини бошқариш тизимининг муҳим таркибий қисми ҳисобланади . У субъектнинг молиявий бошқарувида турли шаклдаги вазифаларни ечишда ва унинг субъект молиявий менежментининг бош мақсадига қаратилганлигини талаб этади . Кичик тадбиркорлик субъектининг пул оқимларини бошқариш жараёни қуйидаги асосий тамойиллар асосида амалга оширилади . 1. Ахборотларнинг ишончлилиги тамойили . Ҳар қандай бошқариладиган тизим , шунингдек , субъект пул оқимларини бошқаришда ҳам зарурий ахборот базаси билан таъминланиши керак бўлади . Бундай ахборот базаларига эга бўлиш ўз - ўзидан маълум қийинчиликларни ҳал қилишни талаб этади . Айниқса , молиявий ҳисоботлар тузиш ва улардан фойдаланишда

тушумини ва сарфланишининг бир меъёрдалигини , бўш турган пул маблағларининг активлигини ошириш , инфляция даражасини пасайтириш , муайян вақтдаги қиймат баҳосини самарали ташкил этишга қаратилади . Бу тамойилга субъект молиявий инвестицияларини ҳаракатлантириш йўли билан пул оқимларини самарали бошқариш ва бошқалар киради . 4. Ликвидликни таъминлаш тамойили . Субъект пул оқимларининг алоҳида шакллари бўйича юқори даражадаги маромсизлик юзага келиши натижасида вақтинча пул дефицити пайдо бўлиб , унинг ликвидлик даражасига салбий таъсир кўрсатади . Шунинг учун субъект пул оқимларини бошқаришнинг даврларида бу оқимлар ликвидлилигини етарли даражада таъминлаш зарур . Пул маблағлари режасини тузишда молиявий ҳисобот моддаларидан фойдаланиб , субъект тўғрисида атрофлича маълумот олинади , шу ас

__ Инвестиция фаолиятидаги соф пул оқимларининг кирими ёки чиқими ; __ Молиявий фаолиятдаги пул маблағларининг соф кирим ёки чиқими ; __ Солиққа тортиш ( тўланган солиқлар ). Қуйида “ Агрохим ” корхонаси мисолида юқоридаги жараёнлар бўйича пул маблағларининг ҳаракатини кўриб чиқамиз . “ Пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот ” да асосий , инвестиция , молиявий ва солиққа тортиш фаолиятлари бўйича пул маблағларини кирими ва чиқими ифодаланган . Асосий фаолият – корхонанинг асосий мақсадига қаратилган фаолиятни ўз ичига олиб , ўз ичига қуйидагиларни олади : • жўнатилган товарлар , кўрсатилган хизматлар ва бажарилган ишлар учун келиб тушган пул маблағлари ; • мол етказиб берувчи ва пудратчиларга тўланган пул маблағлари ; • ходимларга меҳнат ҳақи ва бошқа бериладиган пул маблағлари ; • Асосий ( опер

салмоғи , % салмоғи ,% 1 3 4 5 6 1. Маҳсулот ( иш , хизмат ) ларни сотишдан келиб тушган пул маблағлари 6264160 97 - 2. Материал , хом - ашё , иш ва хизматлар учун мол етказиб берувчиларга тқланган пул маблағлари 2609680 45 3. Ходимларга меҳнат ҳақи бўйича тўланган пул маблағлари 2957638 51 4. Операцион фаолиятнинг бошқа пул тушумлари ва тўловлари 193737 3 231972 4 Жами пул маблағларининг ҳаракати : 6457897 100 5799290 100 Соф кўпайиш ёки камайиш 658607 10,2 - - 2.2.1- жадвал маълумотларига кўра биз таҳлил қилаётган “ Агрохим ” корхонасида , 2009 йилда асосий ( операцион ) фаолиятидан пул маблағларининг соф кирими 658607 минг сўмни ташкил қилган . Корхонада жами кирим 6457897 минг сўмни ташкил қилиб , унинг 97 фоизи маҳсулотларни сотишдан келиб тушган пул маблағлари ҳисобига , қолган 3 фои

кўчмас мулк бўлмиш бино , жиҳозлар ва бошқа асосий воситаларни сотиб олиш учун етказиб берувчиларга тўланган пуллар ва унга тенглаштирилган маблағлар чиқим устунида акс эттирилади . Кирим устунида эса узоқ муддатли активларни сотишдан тушган тушум ҳисобланади . Корхоналар ҳарид қилинган узоқ ва қисқа муддатли ққйилмалар моддасини чиқим устунида воситаларга комиссион тўловлар ва бошқа биржада тқланган фоизларни ҳисобга олмаган ҳолда қимматли қоғозларни сотиб олиш учун тқланган , пул маблағларини кўрсатадилар . Кирим устунида ўзлик бўлмаган қимматли қоғозларни шу билан бирга банк ва бошқа юридик шахсларни қисқа муддатли ва узоқ муддатли ссуда ва қарзларини сотишдан келган тушум кўрсатилади . Одатда корхоналар ўз фаолияти давомида асосий фаолият билан бир қаторда инвестиция фаолияти билан ҳам

3. Асосий воситалар ва номоддий активларни сотиб олиш ва сотиш - - 1100 0,2 4. Олинган ва тўланган фоизлар - - - - 5. Олинган ва тўланган девидендлар - - - - 6. Инвестиция ва молиявий фаолиятнинг бошқа жараёнларидаги пул маблағларининг ҳаракати - - 400 0,1 7. Жами тўланган солиқлар - - 524744 99,7 Жами 682064 100,0 526244 100,0 Инвестиция , молиявий ва солиққа тортиш фаолиятидан соф пул оқимининг натижаси 155820 - - - Ушбу 2.2.2- жадвал маълумотлари асосида « Агрохим ” корхонасинин инвестиция , молиявий ва солиққа тортиш фаолиятларидан кўрилган пул маблағларининг ҳаракатига баҳо беришимиз мумкин бўлади . Бугунги кундаги бизнинг республикамиздаги пул маблағларининг ҳаракатидаги ўзига хос жиҳатлари шундаки , бизнинг республикамизда пул маблағларининг асосий қисми , яъни , одатда 90-95 % и хў

Молиявий фаолият – бўлимида акция чиқаришдан келиб тушган тушум , узоқ ва қисқа муддатли қарзларни келиб тушиши ва чиқимлар акс этади . Булардан ташқари корхона пул иштирокисиз инвестиция ва молиявий фаолият бўйича чиқимларни амалга ошириши мумкин . Масалан , асосий воситаларни узоқ муддатли кредит ҳисобига сотиб олиш , кредитор қарзларни акцияни чиқариш ва кредитларга қўшимча акцияни бериш орқали бўлиши мумкин . Корхона молиявий ҳолатининг соғломлигини шарти бўлиб , пул маблағларини кирими корхонанинг мажбуриятларини қоплай олишидир . Минимал миқдордаги пул маблағларини етишмаслиги молиявий ҳолат танглигига сабаб бўлади . Ортиқча маблағларга эга бўлиш инфляция натижасида пулни қадрсизланишига , ҳамда ортиқча маблағларни самарали фойдаланишга йўналтирмаслик натижасида қўшимча даромад ололм

+ + … + 2 2 Молиявий ҳолат танглигини сабабларидан бири бу корхона жорий активидаги пул маблағларини жорий мажбуриятларга нисбатан кескин камайиб боришидир . Шу боис ҳар ойда пул маблағлари билан муддати келган мажбуриятларни бир - бири билан таққослаб , таҳлил килиш лозим . Пул маблағларини етарли ёки етишмаслилигини аниқлашни иккинчи усули – бу пул маблағларини айланиш даврини аниқлашдан иборатдир . Пул маблағларини Пул маблағларини ўртача айланиш даври , = қолдиғи * Ўрганилиш даври кунда Оборот суммаси Пул маблағларини ўртача қолдиғи 5000-« Кассадаги пул маблағлари » счёти , 5100-« Ҳисоб - китоб счётидаги пул маблағлари » счёти , 5200-« Чет Эл валютасидаги пул маблағлари » счёти , 5500-« Банкдаги махсус счётлар » счёти орқали қуйидагича аниқланади : 1- ой бош . N- ой бош . Қолдиқ 2- ой

ОЙЛАР ПУЛ МАБЛАҒЛАРИНИ ҚОЛДИҒИ ( минг сўм ) ОБОРОТ СУММАСИ , ( минг сўм ) АЙЛАНИШ ДАВРИ , КУНДА 1 2 3 4=(2)/(3)*90 16 1- чорак 33459 489685 6,15 2- чорак 39576 568798 6,26 3- чорак 45678 643578 6,39 4- чорак 50567 745676 6,10 Корхонада пул маблағлари обороти давомийлиги чоракда ўртача 6,10 дан 6,39 кунгача ташкил этган . Бунинг мазмуни пулни корхона счётига келиб тушишидан то чиқиб кетишига қадар 6 кундан ортиқроқ кун кетган . Корхоналарда пул маблағлари миқдори кўрсаткичидан уларнинг айланувчанлиги кўрсаткичи муҳимроқ ҳисобланади . Айланувчанлик кўрсаткичи қанчалик ошса , мул маблағларининг ҳам самарадрлиги шунча ошади . 2.2.1- диаграмма Ширмойнон корхонаси мисолида пул маблағлари ҳаракати таҳлили 17 Ширмойнон корхонасининг 2009 йилда пул Ширмойнон корхонаси молиявий ҳисоботлари ёрдамида

Юқоридаги 2.2.1- диаграммадан Ширмойнон корхонасининг пул маблағлари ҳаракати ҳолати кўрсатилган . Диаграмма маълумотларига кўра корхонада пул маблағлари йил бошидан охирига қадар ҳар кварталда ошиб борган . Бу ижобий ҳолатдир . 17 2.2.2- диаграмма Ширмойнон корхонаси мисолида пул маблағлари обороти ҳаракати таҳлили 18 Юқоридаги 2.2.2- диаграммадан Ширмойнон корхонасининг пул маблағлари обороти ҳаракати ҳолати кўрсатилган . Диаграмма маълумотларига кўра корхонада пул маблағлари обороти йил бошидан охирига қадар ҳар кварталда ошиб борган . Бу ижобий ҳолатдир . Ширмойнон корхонаси молиявий ҳисоботлари ёрдамида муаллиф томонидан тайёрланди 45

18 Ширмойнон корхонаси молиявий ҳисоботлари ёрдамида муаллиф томонидан тайёрланди 46

3- боб . Жаҳон молиявий иқтисодий инқирози шароитида корхона пул фондларини шакллантириш ва улардан самарали фойдаланиш йўллари . Жаҳон молиявий иқтисодий инқирози шароитида корхоналарда пул фондларидан фойдаланиш жуда оғир бўлади . Бунда корхоналар фаолиятида рисклар даражаси ҳам анча баланд бўлади . Бундай шароитда корхоналарда пул фондларидан эҳтиёткорона фойдаланиш мақсадга мувофиқ бўлади . Бундай шароитларда корхона молиявий менежерлари томонидан ҳам катта назортга олиб , бошқариб борилади . Пул оқимларини бошқариш корхонада бирор бир мақсадга эришиш учун ўзидаги мавжуд пул маблағлари миқдорини оптималлаштириш ( минималлаштириш ) орқали амалга оширилади . Пул оқимларини бошқариш қуйидаги вазифаларни ўз ичига олади : ижобий пул оқимларини максималлаштириш ( пул кирими , ўз навбатида ўс

бўлиши ҳам ижобий ҳолат бўлади . Чунки жаҳон молиявий иқтисодий инқирози шароитида бозорда нархларнинг кескин ўзгариши корхоналар фаолиятига салбий таъсир ўтказади . Нархлар кескин ўзгармасдан олдин корхона ишлаб чиқарган маҳсулотларини реализация қилишга улгуриши бундай шароитда диққатга сазовор иш бўлади . Салбий пул оқимларини минималлаштириш деганда корхонада пул оқимлари чиқимига ўта эҳтиёткорона ёндашиш эътиборга олинади . Жаҳон молиявий иқтисодий инқирози шароитида сарфланган пул маблағлари қайтмасдан туриб , яна пул маблағларини сарфлаш ўта қалтис ҳолат ҳисобланади . Бунда пул маблағлари қайтишининг эҳтимоллиги жуда катта эътиборга олинади . Бошқача қилиб айтганда бундай шароитда пул маблағлари тежамкорлигига эришиш муҳим аҳамиятга эга бўлиб қолади . Корхоналарда пул оқимлари кирим

мақсадга мувофиқдир . Корхона фаолиятига баҳо бераётган ҳар бир ички ёки ташқи томонлар албатта корхонанинг самарадорлик кўрсаткичини аниқлайди ва кейин унга хулоса чиқаради . Кирим - чиқим инвестицион фаолият доирасида – бу узоқ муддатли активларни сотилиши , узоқ муддатли молиявий қўйилмалардан фоиз ва дивидендлар олиниши , узоқ муддатли молиявий қўйилмалар сотилишидан тушумлар , бир томондан инвестицион фаолият крими бўлса ва узоқ муддатли молиявий қўйилмаларга харажатлар , капитал қўйилмалар ва бошқа тадбирларга харажатлар бошқа томондан инвестицион фаолият чиқими ҳисобланади . Корхона фаолияти давомида инвестицион фаолиятни ҳам олиб бориш мақсадга мувофиқдир . Корхона бозор иқтисодиёти шароитида маҳсулот сифатини ошириш мақсадида янги техника технологияларни сотиб олиши катта аҳамиятг

Корхоналарда пул маблағларидан самарали фойдаланиш мақсадида пул маблағларини устидан бошқарув олиб боради . Пул маблағларини бошқаришда қуйидаги чизмада келтирилганлар инобатга олинади . 3.1- чизма Пул маблағларини бошқаришда қўлланиладиган зарурий чоралар 15 Пул маблағларини бошқариш сиёсати Пул маблағларининг зарур бўлган минимал эҳтиёжини аниқлаш Маълум бир белгиланган муддатда пул маблағлари қолдиғининг тебраниш диапазонини аниқлаш Пул маблағларига бўлган эҳтиёжни максимал даражада камайтириш мақсадида тўлов оқимларини тўғрилаш Пул маблағларининг тез айланувчанлигини таъминлаш Вақтинчалик бўш пул маблағларининг рентабеллигини таъминлаш 3.1.- чизмада корхона пул маблағларидан самарали фойдаланиш мақсадида қилиниши лозим вазифалар белгиланган бўлиб , бу тўғрисида қуйида атрофлича тўхтал

раҳбари томонидан пул маблағларидан фойдаланиш стратегияси ҳамда уни амалга ошириш тактикалари ишлаб чиқилади . Шундагина корхона кўзлаган мақсадига белгиланган режалар асосида яқинлашади ҳамда эришади . Бозор иқтисодиёти шароитида корхонада пул маблағлари бўлган минимал эҳтиёжини аниқлаши лозим . Чунки мавжуд пул маблағларидан корхона самарали фойдаланишга ҳаракат қилади . Шунинг учун корхона асосий фаолиятини амалга ошириш учун , яъни маҳсулот ишлаб чиқариш учун қанча маблағ керак бўлса , асосий фаолиятга шунча маблағни қолдириш лозим . Қолган қисмини самарали фойдаланиш мақсадида бошқа соҳаларга сарфлаш мақсадга мувофиқдир . Бугунги тез ўзгарувчан бозор иқтисодиёти шароитида пул маблағлари бўш турмаслиги лозим . Акс ҳолатларда бу маблағлар бе самар ишлатилиб кетиши мумкин . Корхоналар и

Яъни пул маблағлари айланувчанлиги юқори бўлган фаолиятда пул маблағларига бўлган эҳтиёж одатий ҳолатларга қараганда анча кам бўлади . Корхона ишлаб чиқариш учун пул маблағларига бўлган минимал эҳтиёжни аниқлаганда , ҳар бир ишлаб чиқариш цикли давомида пул маблағлари қолдиғининг тебраниш диапазони аниқланганда ҳамда пул маблағларининг айланувчанлик даражаси оширилганда маълум бир пул маблағлари ортиб қолар экан . Бунда кейинги масала бу маблағлардан янада самарали фойдаланиш туради . Корхонада мавжуд ҳар бир маблағларнинг рентабеллигини таъминлаш мақсадга мувофиқ бўлади . Корхоналарда пул маблағлари айланиши шундай бўлиши керакки , бунда ҳар бир харажатни қоплаш учун даромадлар ўз вақтида бўлиши лозим . Яъни бунда ишлаб чиқарилган маҳсулотни ўз вақтида реализация қилиб , тушумни ўз вақтид

сарфлашдан қанча фойда кўриши билан солиқни вақтида тўламаганлиги учун тўланадиган пения орасидаги фарқ таҳлил қилиниши лозим . Натижа ижобий бўлса бундан мойдаланиш мақсадга мувофиқ келади , акс ҳолатда эса корхона солиқларни ўз ватида тўлагани мақулдир . 3.2- расм Корхоналарда пул маблағларининг айланиш ҳолати 16 3.2.- чизмада корхонада пул маблағлари айланиш ҳолати келтирилган . Чизмадан маҳсулот сотишдан тушум корхона харажатларининг корхона харажатларининг асосий манбаси эканлиги кўрсатилмоқда . Авваламбор бунда ишлаб чиқаришни молиялаштирилмоқда . Натижада ишлаб чиқариш 16 Интернет маълумотлари . www.cfin.ru 53 Инвестициялар Инвестицион Харажатлар Ишлаб чи қ ариш Товар × Нарх Асосий Тушум Харажатлар Мажбурий тўловлар Солиқлар Фоизлар ДивидендларСоф фойда Хусусий капитал Хўжлик маблағ

амалга оширилди . Маҳсулот реализация қилинди . Маҳсулот сотишдан тушум ҳосил бўлди . Тушумдан яна кейинги ишлаб чиқаришни амалга ошириш учун харажатлар қилинди . Фаолият натижасига нисбатан давлат олдидаги мажбуриятларни , жумладан солиқларни тўлади . Дивидендлар ва фоизлар кўринишидаги қарзларини қоплади . Қолган қисми корхонанинг соф фойдасини шакллантирди . Соф фойдадан тақсимланмаган фойда орқали хусусий капитал миқдори ошади . Хусусий капитал эса корхонанинг кейинги барча фаолиятларини амалга ошириш мақсадида шакллантирадиган пул фондларининг асосий манбаси эканлиги кўрсатилмоқда . Хусусий капитал билан биргаликда корхона жалб қилган маблағлар ҳам хўжалик фаолиятида зарур бўлган пул маблағлари фондлари шаклланишида асосий манбалардар бири эканлиги кўрсатилмоқда . 54

Хулоса ва таклифлар Бозор иқтисодиёти шароитида , айниқса иқтисодиётни модернизация қилиш ва жаҳон молиявий - иқтисодий инқирози шароитида корхоналар пул маблағларидан самарали фойдаланиш катта аҳамият касб этмоқда . Пул маблағларидан самарали фойдаланиш албатта пул маблағларидан манзилли фойдаланиш , яъни пул маблағларининг йўналишига қараб пул фондларини шакллантиришга боғлиқ . Бундай шароитда корхоналарда турли пул фондлари шакллантирилади . Ҳар бирининг ўз йўналиши ва мақсади мавжуд . Пул фондлари корхона фаолиятини ўз вақтида юритилишини таъминлайди . Пул фондлари корхона молиясининг манбалари ҳисобланади . Шу манбалардан корхонанинг турли ишлари молиялаштирилади . Амартизация фондининг ўзига хос хусусияти шундаки , корхона фаолиятига кирим қилинган асосий воситалари ва номоддий акти

амалга ошириш учун барча ишлаб чиқариш харажатлари , жумладан моддий харажатлар , меҳнатга ҳақ тўлаш харажатлари , ижтимоий суғуртага харажатлар , амартизация харажатлари ва бошқа харажатларга ; давр харажатларини қоплашга йўналтирилади , яъни маъиурий харажатлар , сотиш харажатлари ва бошқа операцион харажатларни қоплашга йўналтирилади ; молиявий харажатларни қоплашга , яъни дивиденд ва фоиз кўринишидаги харажатларни қоплашга йўналтирилади ; солиқларни тўлашга йўналтиради . Натижада қолган сумма корхонанинг тақсимланмаган фойдасини шакллантиради . Умуман олганда корхоналарда пул фондларини шакллантиришдан мақсад , корхоналарда пул маблағларини бир жойга йиғиб қўйиш ва пул фондлари сонини биттага ошириш эмас , балки корхона пул маблағларидан аниқ мақсадларда ва аниқ вақтларда самарали фойд

даромад оламан деб юқори риск бўлган қимматли қоғозларни сотиб олишга йўналтирган пул маблағлари ҳавога учди . Демак риск бор жойда , рисклилик даражаси инобатга олинган ҳолда пул маблағларини ҳам шунга мослаб сарфлаш , бунда захирага пул маблағлари қолдириш мақсадга мувофиқдир . Бунда агар корхона рискдан ютқазса , шу ажратилган озгина маблағини ютқазади , агар рискдан яхши чиқса , озгина маблағидан юқори даромад олади . Демак корхонанинг пул маблағлари риск паст жойга кўпроқ сарфланиб , риск юқори бўлган жойга камроқ сарфланиши мақсадга мувофиқдир . Корхоналарда солиқ ҳисоб китобларини ҳам тўғри йўлга қўйиш ҳам муҳим аҳамият касб этар экан . Чунки солиқларни нотўғри ҳисобланиши корхона учун кейинчалик ортиқча жарималар тўлашга мажбур бўлиб қолади . Бу молиявий ҳолатга жуда салбий таъсир

тезлигини ошириш корхона учун ижобий натижага эришилади . Чунки пул маблағлари қанча тез айланса корхонанинг пул маблағларига бўлган эҳтиёжи шунча кам бўлади . Фойдаси эса кўзлаганидек чиқаверади . Бир сўз билан айтганда бундай ҳолатда корхона пул маблағлари рентабеллиги ошади . 4. Пул маблағлари рентабеллигини оширишга эришгандан сўнг корхона ихтиёрида ортиқча пул маблағлари қолади . Бу маблағларни ишлаб чиқаришни кенгайтиришга , янги техника сотиб олишга ёки бошқа молиявий фаолиятларга сафарбар этиш мақсадга мувофиқ келади . Натижада корхонанинг умумий пул фондлари рентабеллиги янада ошиб корхона якуний фойдасини оширади . 5. Корхона ихтиёрида мавжуд , лекин фойдаланилмаётган асосий воситаларни ижарага бериш ёки сотиб юбориш фикримизча ижобийдир . Чунки фойдаланилмаётган асосий воситалар

тўланиши лозим бўлган солиқ суммасини корхона бир ҳисобот даври мобайнида оборот қилиб , янада фойдасини ошириши мумкин . 59

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси . – Тошкент : Ўзбекистон , 2008. 2. “ Ўзбекистон Республикасининг “ Бюджет тизими тўғрисида ” ги 2000 йил 14 декабрдаги Қонуни . // Солиқлар ва божхона хабарлари , 2001 йил № 2. 3. Ўзбекистон Республикасининг “ Хусусий корхона тўғрисида ” ги 2003 йил 11 декабрдаги Қонуни . // Солиқ ва божхона хабарлари , 2004 йил 10 феврал , № 6. 4. Ўзбекистон Республикасининг 2009 йилги Давлат бюджетининг параметрлари ва асосий макроиқтисодий кўрсаткичларнинг прогнози тўғрисида ” Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПҚ -1024- сонли Қарори , 29 декабрь 2008 йил . 5. Ўзбекистон Республикасининг 2010 йилги Давлат бюджетининг параметрлари ва асосий макроиқтисодий кўрсаткичларнинг прогнози тўғрисида ” Ўзбекистон Республикаси Президент

2005, 76 бет . 12. Каримов И . А . Банк тизими , пул муомаласи , кредит , инвестиция ва молиявий барқарорлик тўғрисида . – Т .: Ўзбекистон , 2005 й . Т .1. – 465 б . 13. Ваҳобов А ., Жумаев Н ., Хошимов Э . “ Жаҳон молиявий - иқтисодий инқирози : сабаблари , хусусиятлари ва иқтисодиётга таъсирини юмшатиш йўллари ” - Т :, “ Академнашр ” – 2009 й . 123- бет 14. Ваҳобов А , Маликов Т . Молия : умумназарий масалалар . Т .: “IQTISOD– MOLIYA” 2008. 354 б . 15. Вавилов А . Государственный долг : уроки кризиса и принципы управления . – М .: Городец - издат , 2001. 16. Ермасова Н . Б . « Финансовый менеджмент », Москва – « Высшее образование » - 2008 г . , 46 стр . 17. Карасева М . В ., Крохина Ю . А . Финансовое право . – М .: НОРМА , 2001.– 230 с . 18. Карасева И . М ., Ревякина М . А . Финансовы

2007 г . 36 стр . 28. Под ред . Г . Н . Белоглазовой « Денги , кредит , банки » учебник , – Москва – « Юрайт - Издат », 2007 г . 36 стр . 29. “ Жаҳон молиявий - иқтисодий инқирози шароитида молия ва бюджет тизимини такомиллаштириш масалалари ” мавзусида республика илмий - амалий конференцияси материаллари (II қисм ) (2010 йил , март ). Т .: “IQTISOD- MOLIYA”, 2010. –92 бет 30. “ Жаҳон молиявий - иқтисодий инқирози шароитида бухгалтерия ҳисоби , аудит ва таҳлилни такомиллаштириш масалалари ” мавзусида республика илмийамалий конференцияси материаллари (II қисм ) (2009 йил 11-12 декабрь ). Т .: “IQTISOD-MOLIYA”, 2009. –198 бет 31. Солиқ тўловчининг журнали . 2006-2010. 32. Бозор , пул ва кредит журнали . 2006-2010. 33. Ўзбекистон иқтисодий ахборотномаси журнали . 2006-2010. 34. Солиқлар ва бо

50. www.bis.org 63

Купить