«Korxonalarning moliyaviy natijalari tahlili» mavzusini o’tishda «Charxpalak» texnologiyasini qo’llash - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	3.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

«Korxonalarning moliyaviy natijalari tahlili» mavzusini o’tishda «Charxpalak» texnologiyasini qo’llash

Купить

«Korxonalarning moliyaviy natijalari tahlili» mavzusini o’tishda «Charxpalak» texnologiyasini qo’llash BITIRUV MALAKAVIY ISHI

M U N D A R I J A KIRISH……....…………………………………………………………………..3 I BOB. “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘qitishning ilmiy nazariy asoslari 1.1 “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘rganishning maqsadi va vazifalari.................................................6 1.2 “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘rganishning o‘ziga xos jixatlari...................................................10 II BOB. Mavzuni o‘qitishda «Charxpalak» texnologiyasi va boshqa samarali metodlarni qo‘llashning amaliy jixatlari 2.1 Mavzu bo‘yicha dars o‘tishda samarali metodlarni tavsifi…….....25 2.2 “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘qitishda “Charxpalak” texnologiyasini qo‘llash tartibi…........................…36 III BOB. “Korxonaning

yo‘llari……………………………................................ ………….45 XULOSA VA TAKLIFLAR…….………………………………….....………57 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………..................59 ILOVALAR KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston respublikasining “Talim to‘g‘risidagi qonuni va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” uzluksiz talim tizimining metadalogiyasini tashkil etadi. Ushbu jihatlarda kasb madaniyati yuksak malakali mutaxasislarni tayyorlash talimning asosiy vazifasi ekanligi takidlab o‘tilgan. Zero, mamlakatning ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyoti, fan-texnika va ishlab chiqarishning rivojlanishi mutaxasislarning kasbiy madaniyati bilan uzviy bog‘liq. Shunday ekan bugungi kunda bo‘lg‘usi mutaxasislarni kasbiy tayyorlash, ular shaxsini shakillantirishga yangicha nuqtai nazardan yondashish zamon talabidir. C

Shu o‘rinda o‘qituvchisi o‘z ustida tinimsiz ishlaydigan, har tomonlama keng fikrlaydigan, ilg‘or pedagogik va axborot texnologiyalarini samarali qo‘llay oladigan ijodkor shaxsga, yoshlarning yuragiga chuqur kirib boradigan yuksak fazilatlar egasiga aylanishini hayotning o‘zi taqozo etmoqda. Bitiruv malakaviy ishining tadqiqot ob’ekti va predmeti: Obeti :Ushbu bitiruv malakaviy ishi bakalavr darajasida bo‘lganligi uchun uzluksiz talimning o‘rta-mahsus kasb-xunar kollejlarida o‘kitiladigan “Korxona moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusi tadqikot obekti sifatida ajratib olindi. Predmeti: : “Korxona moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘kitishda ko‘llaniladigan “Charxpalak” texnalogiyasini qo‘llash jarayonidir. Ishning maqsadi va vazifalari: “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili”

2. Kasb-hunar kollejlarida “Moliyaviy tahlil” fanining va undagi “Korxona moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘qitishda o‘quvchilarni fanga va darsga qiziqishini oshirish, mavzuni to‘laqonli tushunishida “Charxpalak” texnalogiyasi va boshqa samarali metodlaridan foydalanish zaruriyati ishlab chiqildi. 3. “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘qitishda «Charxpalak» texnologiyasini qo‘llashda guruhlarni kichik guruhlarga bo‘lib dars o‘tish metodini qo‘llashning axamiyati va holatini o‘rganib, mavzuni o‘qitishda metodlarni qo‘llashni takomillashtirish bo‘yicha takliflar berildi. Bitiruv malakaviy ishini tarkibiy tuzilishi Qo‘yilgan maqsad va vazifalardan kelib chiqib, uni quyidagicha belgilandi: Ishning umumiy hajmi kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotl

I Bob. “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘qitishning ilmiy nazariy asoslari 1.1. “Korxonaning moliyavijy natijalarini tahlili” mavzusini o‘rganishning maqsadi va asosiy vazifalari Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlil qilishdan asosiy maqsad sof foyda tarkibini, mahsulot (ish, xizmat) lar sotishdan ko‘rilgan moliyaviy natija va uning o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash, asosiy ishlab chiqarish faoliyati natijalari, moliyaviy va investitsiya faoliyatlari natijasi, favqulotdagi vaziyatlar natijalari, soliq to‘lagunga qadar foyda va korxona ixtiyorida qolgan yilning sof foydasi hajmini o‘rganishdan iboratdir. Moliyaviy natijalar taxlilida daromad va harajatlarning o‘zaro farqlanishidagi xolatga baxo beriladi. Moliyaviy natijalar tahlilida foyda va zararlar

korxonalarning kelgusi ravnaqi, ishchi-xizmatchilarning ijtimoiy himoyalashni ta’minlovchi asosiy manbadir. Shuningdek davlat byudjeti daromadining aksariyat qismi ham foydadan to‘lanadigan soliq hisobidan to‘ldiriladi. Shu tufayli ahamiyati muhimligini hisobga olgan holda moliya organlari, soliq inspektsiyasi, auditor va ichki xo‘jalik (hisobchi,iqtisodchi) mutaxassislaridan foydaning shakllanishi va ishlatilishini muntazam nazorat qilib turish talab etiladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir xo‘jalik yurituvchi subekning oldiga qo‘ygan asosiy maqsaddan biri bu foyda olishdir. Foyda ijtimoiy ishlab chiqarishni hamma bosqichlarning iqtisodiy kategoriyasidir. Foyda iqtisodiy kategoriya va moliyaviy yakun sifatida o‘zining eng yuqori ahamiyatiga bozor munosabatlari, bozor iqtisodiyoti da

Korxonaning yalpi foydasi vaunga tasir etuvchi omillarga baho berish Soliq to’lagunga qadar bo’lgan foydaning shakillanishiga va unga tasir etuvchi omillarga baho berish Foydaning shakllanishi va ishlatilishining asoslanganligini tekshirish • Foyda hajmining ko’payish yo’llari va omillarini belgilash Olingan foyda mikdori har oyda hamda yil boshidan o’z vaqtida va to’g’ri hisob-kitob qilinganligini tekshirish Moliyaviy natijalarning shakillanishi to’g’ri ekanligi tekshirish Moliyaviy natijalar bilan bog’liq operatsiyalarni va ularning taqsimlanishini buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida va tegishli registrlarda to’gri aks etganligini aniqlash va h.k. Korxonaning rentabellik ko’rsatkichlarini o’rganish va ularga tasir etuvchi omillarga baho berish Korxonaning umumiy rentabellik darajasini

1-rasm . Moliyaviy natijani tahlil qilishda asosiy vazifalar 2 Moliyaviy natijalar tug‘risidagi xisobotni tuzishda uning satrlar buyicha kursatkichlar tartiblanishiga, moliyaviy natijaviylikni harakterlovchi umumiy katorlarning qiymat ifodasi, xisobot davri va o‘tgan yilning shu davri buyicha ma’lumotlarga umumiy izox beriladi. 2-rasm. Vertikal taxlilda: moliyaviy natijalarning shakllanishini bir katorli va kup katorli usullarida uzaro farqlanishlarga va nisbiy uzgarishlarga baxo beriladi. Gorizontal taxlilida: moliyaviy natijalarning bo‘ylamasiga tarkiblanishi va ularning o‘zgarishlari o‘rganililadi. Asosli yoki trend: taxlilida moliyaviy natijalar va ularning yillar buyicha o‘zgarishi, dinamikasi yoki asosiy yiliga nisbatan o‘zgarishlariga baxo beriladi 3 . 2 A.V.Vohobov, A.T.Ibrohimov,

1.2. “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘rganishning o‘ziga xos jixatlari Bugungi erkin iqtisodiy mo‘nosabatlar sharoitida respublikamizdagi amaldagi huquqiy meyorlarga muvofiq xo‘jalik yurituvchi subeklarning moliyaviy natijani shakillanishi Moliya Vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan hamda 1999 yil 5 fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar,xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tartibi hamda moliyaviy natijalarni shakillantirish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga asosan belgilanadi. Nizomda keltirilgan xarjatlar tasnifi eng avvalo buxgalteriya hisobida xarajatlarni to‘g‘ri va to‘liq aks ettirishga, shuningdek xo‘jalik yurituvchi subekning moliyaviy natijalarini (foyda va zararini) aniqlashga yo‘naltirilgandir. Ushbu Nizomning aha

3-rasm . Moliyaviy natijalar tug‘risidagi umumlashgan ma’lumotlar olish hamda tahlilni amalga oshirishda asosiy axborot manba bo‘lib quyidagilar hisoblanadi 4 4-rasm. Maskur Nizomga muvofiq moliyaviy natijalarning shaklinish qatorlariga quyidagilar kiritiladi 5 Xar bir korxona o‘z faoliyatini olib borishidan asosiy maksad bu foyda olishdir. Daromadlar, xarajatlar, foyda hamda zarar tushunchalarining qo‘idagi ta’riflari mavjud: O‘zbekiston Respublikasi «Asosiy xo‘jalik faoliyatidan daromadlar» nomli 2 – buxgalteriya hisobi milliy standartida daromadlarga qo‘yidagicha ta’rif berilgan: «Ushbu standartda daromad deyilganda xo‘jalik sub’ektlari oddiy faoliyati davomida olingan daromadlar, shu jumladn, mahsulotni sotish (ishlarni bajarish va xizmat ko‘rsatish)dan olingan daromadlar, olingan foiz

Xarajatlar – bu aktivlarning kamayishi yoki foydani ko‘paytirish maqsadida xo‘jalik faoliyatidan kelib chiqadigan majburiyatlarni o‘z zimmasiga olish orqali ro‘y beradigan iqtisodiy resurslarning kamayishidir. Foyda – bu xo‘jalik sub’ektiga ta’sir etadigan asosiy va asosiy bo‘lmagan faoliyat, hodisalar, sharoitlar kapitalining ko‘payishi bo‘lib, xususiy kapitalga to‘lanadigan badallar bundan mustasnodir. Zararlar – bu asosiy faoliyat va barcha boshqa operatsiyalar, hodisalar, sharoitlar natijasida xususiy kapitalning kamayishi bo‘lib, xarajatlar yoki xususiy kapitalning taqsimlanishi natijasidagi kamayish bundan mustasnodir. Daromadlar va xarajatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar «Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot» tarkibida aks ettirilib, ular xo‘jalik yurituvchi sub’ekt faoliyatining

5-rasm. Asosiy faoliyat yuzasidan daromad va xarajatlarni aks ettirish mahsulot yoki tovar sotuvchi korxonalarda xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlarga nisbatan farq qiladi. Mahsulot ishlab chiqarish va uni sotish bilan shug‘ullanuvchi korxonalar o‘zining anna shu asosiy faoliyatini yuritishi uchun 2 yo‘nalishda xarajatlarni amalga oshiradilar. asosiy faoliyatini yuritishdagi xarajatlarga:  mahsulot ishlab chiqarish uchun  umuman asosiy faoliyatni tashkil qilish, boshqarish hamda unga xizmat ko‘rsatish yuzasidan. Moliyaviy natijalarning asosiy qismi maxsulot ish va xizmatlarni sotishdan olinganligi sababli tahlilda asosiy e’tibor ushbu katorning rejaga va o‘tgan yillarga nisbatan o‘zgarishi va omillar ta’siriga karatiladi. Maxsulot ish va xizmatlarni sotishdan olingan moliyaviy natija maxsu

9 Qarang:Vohobov A.V.,Ibragimov A.T. «Moliyaviy tahlil». Darslik. T.,»O’zbekiston» 2002 yil.76-betlar. Ularni buxgalteriya hisobida alohida hisob ob’ekti yoki daromadlarning yuzaga chiqish shakli yoki o‘rni sifatida tarkiblanishi belgilangan. Bunda asosiy vositalarning hisobdan chiqarilishi va sotilishi, boshqa aktivlarni sotishdan olingan natijalar asosiy ishlab chiqarishning boshqa jarayonlari sifatida qaraladi. O‘larni moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda operatsion daromadlar va harajatlar qatori kursatilishi tartiblangan. Maxsulot ish va xizmatlarni sotishdan olingan foyda yoki zarar o‘zgarishida omilli tahlilga alohida ahamiyat beriladi. Maxsulot sotishdan olingan foyda o‘zgarishiga quyidagi omillar ta’sir etishi mumkin. 6 - rasm . Tahlilda sotishning qatorlari 9 . Tahlilda s

7-rasm . Mahsulot sotishdan olingan foyda o‘zgarishiga ta’sir qiluvchi omillari. 8 Firma va kompaniyalarning hisobot davri sof foydasini aksariyat qismi mahsulot (bajarilgan ish, ko‘rsatilgan xizmat)lar sotishdan olingan yalpi moliyaviy natija tashkil etadi. Bu quyidagi tartibda hisoblanadi: bunda: YaF – yalpi foyda; MT – mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan tushum. QQS - qo‘shilgan qiymat solig‘i; Akts – aktsiz solig‘i. IT – sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning ishlab chiqarish tannarxi. Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan tushum hajmi firma va kompaniyalarning qanday baholarda va kimlarga o‘zlari ishlab chiqargan mahsulotlarini sotishligiga, shartnomada ko‘zda tutilgan baholarning miqdoriga bog‘liqdir. Yalpi tushumni bilish uchun moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotning teg

Qo‘shilgan qiymat solig‘i normasi esa O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining har yil uchun tasdiqlagan, soliq qonunida ko‘zda tutilgan tartibda belgilangan qo‘shilgan qiymat solig‘i 20% deb ko‘zda tutilgan. Sotilga mahsulot (ish, xizmat)larning ishlab chiqarish tannarxini tashkil etuvchi harajatlar iqtisodiy mazmuniga qarab quyidagi turlardan iboratdir ishlab chiqarish moddiy xarajatlar (qaytariladigan chiqitlat chiqarib tashlangan holda) ishlab chiqarish hususiyatiga ega bo‘lgan mehnatga haq to‘lash xarajatlari ishlab chiqarishga tegishli bo‘lgan ijtimoiy sog‘urtalarga ajratmalar asosiy fondlar va ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan boshqa harajatkar 8-rasm . Sotilga mahsulot (ish, xizmat)larning ishl

chegaraviylikdan quyi holatlarda zararga, yuqori holatlarda foyda ishlashini xarakterlaydi. Mahsulot ishlab chiqarishning kritik xajm darajasini belgilash iqtisodiy harakatni boshqarishda va biznesni yo‘lga qo‘yishda muhim masala hisoblanadi. Kritik hajm darajasining o‘zarishiga ta’sir etuvch omillar mahsulotlar birlik baholarining o‘zgarishi bir birlikka o‘zgaruvchan xarajatlar o‘zarishi doimiy xarajatlarning o‘garishi kiritiladi 9-rasm. Tahlil etishda mahsulot ishlab chiqarishning kritik hajm darajasining belgilanishiga, uning o‘zgarish oraliqlariga va sabablariga ahamiyat beriladi 10 . Bu omillar bevosita hisob-kitob qilinadigan omillar hisoblanadi. Kritik hajm darajasini aniqlashning odatda bir necha usullari mavjud. Kritik xajm darajasini grafik shaklida ifodalash uning mazmunini to‘l

qatoriga boshqa sotishlardan olingan daromadlar yoki ular bo‘yicha yo‘kotishlar kiradi. Asosiy faoliyatdan ko‘rilgan foyda yoki zarar bu mahsulotlar sotishdan olingan yalpi foydadan davr xarajatlarning ayirmasi va boshqa asosiy faoliyatdan daromadlar yoki zararlar xarajatlarning algebrik yig‘indisidan iboratdir. Bu quyidagi tartibda aniqlanishi mumkin: bunda: AFF - asosiy faoliyatdan olingan foyda; YaF - yalpi foyda; DX - davr xarajatlari. BX - asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar. BZ - asosiy faoliyatdan ko‘rilgan boshqa zararlar. Davr xarajatlar deyilganda bevosita ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar va sarflar tushuniladi. 10-rasm . Davr xarajatlar tushuniladi 11 . 11 A.V.Vohobov, A.T.Ibrohimov, N.F.Ishonqulov “Moliyaviy va boshqaruv tahlili” darslik. T.

Moliyaviy faoliyatdan olingan natija korxona faoliyat natijaviyligining alohida xisob katori sifatida tarkiblanadi va taxlil etiladi. Moliyaviy faoliyatdan olingan foyda va zararlar korxonaning fond bozori, moliya bozoridagi faoliyatidan keladigan natijalarni o‘z ichiga oladi. Moliyaviy faoliyatdan olinadigan daromadlar qatori maxsulot ish va xizmatlar tannarxiga kiritiladigan xarajatlar, maxsulot ish va xizmatlarni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi va moliyaviy natijalarning shakllanish tartibi tug‘risidagi Nizomga muvofik tarkiblanadi. Moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlarning korxonalarning jami xisob foydasi tarkibidagi salmogi so‘nggi yillarda bir kadar o‘sib bormoqda. Moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin. Taxlilda ularning re

mablag‘larni qarzga berish evaziga olingan foizlar va sho’ba korxonalarga hissali qatnashishdan olingan daromadlar O‘zbekiston Respublikasi huddudida va uning tashqarisida boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatida ulush qo‘shgan holda qatnashishdan olingandaromadlar aksiyalar bo‘yicha dividentlar, obligatsiyalar va qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha daromadlar mol-mulkni uzoq muddatli ijara berishda (lizing) olingan daromadlar valyuta schyotlari, shuningdek chet el valyutalaridagi muomalalar bo‘yicha ijobiy kurs tafovutlar Qimmatbaho qog‘ozlarni qayta baholanishidan olingan daromadlar Boshqa moliya faoliyatdan daromadlar kiradi 11-rasm . Moliyaviy daromadlar 12 . Korxona xisob foydasi yoki soliq tuloviga kadar bulgan foyda (zarar) summasidan foyda daromaddan soliqlar va boshqa foydadan so

bunda: STF – soliq to‘langunga olingan foyda; UF – umumxo‘jalik faoliyatidan olingan foyda; FP – favqulotda vaziyatlardan olingan foyda; FZ – favqulotda vaziyatlardan ko‘rilgan zarar. Favqulodda foyda va zararlar moliyaviy natijaviylikning uchinchi tarkib katori xisoblanadi. Uning qatoriga bevosita tasoddifiy xolatlardan kuriladigan natijalar kiritiladi. Masalan Suv toshqini yoki er qimirlashi, engin oqibatida, buronlar oqibatida yoki boshqa tabiat xodisalari asosida ruy beradigan yuqotishlar kiritiladi. Favqulodda foyda yoki daromadalar qatoriga kiritiladigan yoki zararlar qatoriga kiritiladigan alohida moddalar maxsulot ish va xizmatlar tannarxiga kiritiladigan maxsulot ish va xizmatlarni ishlab chiqarish va sotish harajatlari tarkibi va moliyaviy natijalarning shakllanishi tartibi tug‘

eksport va import bo‘yicha boj to‘lovlari, suvdan foydalanish to‘lovlari, tashqi muhitni ifloslantirilganligi va chiqitlarni chiqargani uchun to‘lanma, tabiiy resurslardan foydalanganlik uchun to‘lovlar, boshqa soliqlar, soliq qonunlarini buzilganligi uchun belgilangan iqtisodiy ogohlantirishlar va mahalliy byudjetga to‘lanmalar kiradi. Har bir turdagi soliq stavkalari O‘zbekiston Respublikasining soliq kodeksi va Vazirlar mahkamasining mahsus qabul qilingan qarorlaridagi belgilangan stavkalarda amalga oshiriladi. Korxona ixtiyorida qolgan va uning erkin tasarrufidagi foyda deyiladi. Ushbu ko‘rsatkich soliq to‘lovigv qadar bo‘lgan foyda summasidan foyda(daromad) dan soliq va boshqa soliqlar, ajratmalar summasini chegirish asosida aniqlanadi. Sof foyda tahlilda uning o‘tgan yillarga, shunin

12-rasm . Bugungi kunda korxrna sof foydasining o‘zgarishiga tasir etuvchi omillar mavjud 13 . Agarda moliyaviy natijalarni aniqlashning xalqaro tajribasiga nazar tashlaydigan bo‘lsak,foyda yoki zararlarni aniqlash,avvalo, xarajatlarni kalkulyatsiya qilishga bevosita bog‘liq ekanligiga guvoh bo‘lamiz.Moliyaviy natijani aniqlash xarajatlarni hisobga olishning usullariga bevosita bog‘liq ekaligini derek-kosting va abzorshen-kosting usullari orqali ko‘rishimiz mumkin. “Direk- kosting”usulida tannarx hisobi yuritishda faqat o‘zgaruvchan, yalpi bevosita sarflangan material, mehnat va moliyaviy xarajatlar kiritiladi. O‘zgarmas xarakterdagi umumxo‘jalik xarajatlari tannarxi tarkibiga kirmaydi, bunday xarajatlar bevosita korxonaning moliyaviy natijalariga olib boriladi 14 . “Direk-kosting” tizimi

daromad hosil qilinadi, so‘ngra morjinal daromaddan doimiy xarajatlar chiqarib tashlanadi va operatsion foydaga erishiladi. “Direk-kosting” tizimida bilvosita umumxo‘jalik xarajatlari davr xarajatlari hisoblanib, ular bevosita moliyaviy natijaga olib boriladi. Bu xarajatlarni foydadan qoplash, shuningdek foydadan qilingan boshqa sarflarni alohida hisobga olish moliyaviy natijalarni (foyda va zararlarni ) alohida faoliyat turlari, jumladan, sotish, umumxo‘jalik, tasodifiy hamda boshqa faoliyat bo‘yicha aniqlashga imkon beradi. Bundan tashqari, Direk-kosting soliqqacha foyda, sof foyda kabi ko‘rsatkichlarni ham hisobda alohida aks ettiradi. Moliyaviy natijalarni shakillanishi va hisobga olinishining bunday tartibi ham mulk egasi uchun, ham davlat nazorat organlari uchun juda qulay hisoblanad

II Bob. Mavzuni o‘qitishda «Charxpalak» texnologiyasi va boshqa samarali metodlarni qo‘llashning amaliy jixatlari 2.1. Mavzu bo‘yicha dars o‘tishda samarali metodlarni tavsifi Hozirgi vaqtda talim muassasalarida qiziqarli zamonaviy tarzda tashkil etishga va yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanishga katta etibor berilmoqda.Talim sohasida pedagogik texnologiyalardan foydalanish va ularni keng miqyosda qo‘llash jarayonida zamonaviy talim tizimi shakllanadi. Bu texnalogiyalarni talimda qo‘llash natijasida pedagogik metod va usullarda, tablim beruvchi talim oluvchilar mehnatini tashkil etish shakllarida,talimning iqtisodiy mezonida va hatto hozirgi zamon talim nazaryasi va metodlarida keskin o‘zgarishlar yuz beradi.Xuddi anashunga muvofiq hozirgi paytda avval takidlab o‘tganimizdek, tayyo

Bu maqsadni amalga oshirish esa ko‘p jihatdan dars o‘tish metodlarini tanlashga bog‘liq. O‘qituvchilarni dars jarayonida turli uslublarni, o‘quv topshiriqlarini qo‘llab talabalarda bilim olishga ishtiyoq uyg‘otishlari nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Talabalarning qobiliyatini, ularni individualligini hisobga olgan holda turli metodlarni qo‘llash albatta o‘zlashtirish natijasini ko‘taradi. Masalan: bazilar mustaqil birinchi bo‘lishga intilishi bilan ajralib turadi.Ular alohida o‘qishni maqul ko‘radi. Ularga munozara olib borish, konkurslarga qatnashish yoqadi. Boshqalar yolg‘izlikdan ko‘ra hamkorlikda o‘qishga moyil. Ular uchun kooperatsiyalashgan o‘qitish uslublarini qo‘llagan maqul. Bazi talabalar aniq faktlar, malumotlarni tezroq qabul qiladi. Boshqalari nazariy matematik modellarni yoqt

ahamiyatga ega. Dars o‘tish uslubiyatini eng muhim omili bu o‘qituvchining darsga tayyorgarlik darajasidir. Chunki qaysi metodni qo‘llash, qanday qilib dars o‘tish, darsning mazmunini talabalar ongiga etkazish o‘qituvchi faoliyatida uning ko‘nikmasi, mahoratiga bog‘liq. O‘qitish uslubiyatini takomillashtirishda samarali metodlarni qo‘llash, mavjud turli metodlarni orasidan qabul qilingan mezonlar bo‘yicha mavjut sharoitda eng yuqori natijaga erishiladigan metodlarni qo‘llash tushuniladi. O‘qitish jarayonida turli xil metodlar yani kichik guruhlarga bo‘lib darsni tashkil qilish yani hamkorlikda ishlashni tashkil etish,masala-mashq metodi, insert metodi, klaster, kontseptual jadval va shu kabi metodlarni dars jarayonida qo‘llanilishi pedagogik vositalarda maqsadga muvofiq tashkil etilgan o‘z

Bulardan asosiysi o‘quvchilarning muloqat olib borish bo‘yicha ko‘nikma va malakalarini rivojlantiradi, o‘quvchilar orasida emotsional aloqalar o‘rnatilishiga yordam beradi, ularni jamoa tarkibida ishlashga, o‘z o‘rtoqlarini fikrini tinglashga o‘rgatish orqali tarkibiy vazifalarni bajarilishini taminlaydi va diqqatlarini dars mavzusining asosiy masalalariga jalb qilish imkoniyatini beradi. 14-rasm. Samarali metodlar 16 . Talim jarayonida pedagogik texnalogyalarni hamda o‘qitish uslubiyatini takomillashtirishda samarali metodlardan foydalanish talabalarning mavzuga oid nazariy yangi bilimlarni shakillantirishga va mavzuni chuqur puxta egallashlariga yordam beradi. Shuni takidlab o‘tish mumkinki, o‘qitish uslubiyatini takomillashtirish bilan bir vaqtda bir nechta masalani hal etish imkonini

Inson voqelik haqidagi malumotlarni ko‘rish, eshitish, hid va tam bilish azolari orqali qabul qiladi. Malumotlarni qabul qilishda qanchalik ko‘p sezgi azolari ishtirok etsa, ularni idrok etish va o‘zlashtirish shunchalik oson bo‘ladi. Talim oluvchilarning nazariy bilimini chuqurlashtirish va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun o‘quv materiallarini turli usullarda taqdim etish va barcha sezgi azolarini faollashtirish zarur. Bu talim samaradorligini oshirishning muhim omilidir. Talim jarayonida o‘qitishning qaysi shakli va usullari (hoh ananaviy , hoh interfaol usuli) dan faydalanilmasin, ularni izchil va kema-ket, yani o‘z o‘rnida qo‘llash kerak. Talim berishning ananaviy metodlari: maruza, namoyish, taqdimot, ko‘rgazmali, to‘rt pog‘anali va boshqalar. Ushbu metodlar qo‘llanilganida

O‘quv materialini kichik-kichik qismlarga bo‘lib, har 20 daqiqa davomida turli interfaol metodlardan foydalanib o‘rgatish ham yaxshi samara beradi. Shuni doimo yodda tutish lozimki, talim metodlari va texnalogiyalar mavzuning didaktik vazifasi hamda o‘quv materialining mazmunidan kelib chiqqan holda tanlanadi. Agar bilimlar ananaviy talim metodlaridan foydalanib, faqat maruza orqali bayon etilsa, 3 kundan so‘ning ularning faqat 25 %ni eslash mumkin, xolos. Agar mashg‘ulotlar maruza o‘qish, namoish etish, ko‘rgazmali vositalarni qo‘llash va mavzu bo‘yicha bahs munozara yuritish orqali tashkil etilsa, u holda 3 kundan so‘ng o‘rgatilgan bilimlarning 50-75 %ni esga tushirish mumkin. Demak, ilg‘or pedagogik metod va texnologiyalardan foydalanish talim samaradorligini oshirishning muhim omilidir

Malumki, iqtisodiyotdagi tarkibiy o‘zgarishlar o‘z navbatida ishchi malakasi, mahoratining yuqori bo‘lishi, mehnat bozori talabiga moslashuvchan, o‘z malakasini oshirishga intiluchan bo‘lishni talab etadi. Shuning uchun o‘quvchi talabalarga ham mustaqil izlanish, fikirlash, turli qarashlarni taqqoslash, tahlil qilish, xulosa chiqarishni o‘rgatish lozim bo‘ladi. Buni o‘rgatish, eng avvalo , talim jarayonida amalga oshiriladi. Talim tizimi, o‘qitishning shakl va metodlari majmui o‘quv jarayonining obektiv qonuniyatlari bilan belgilanadigan yagona didaktik kompleksni tashkil etadi. Talimda zamonaviy didaktik va talim tarkiblarining samaradorligini oshirish, yangi g‘oya va texnalogiyalarning ilmiy ishlab chiqilishi va amaliy asoslanishiga o‘tilmoqda. Bunda har xil pedagogik tizim bilan o‘qitis

15-rasm. Klaster metodi 19 . Mavzu buyicha talabalarni erkin ochiq fikirlashga undaydigan metodlardan biri klaster metodidir. Ushbu metodni mavzuni mukammal o‘rganmasdan turib qo‘llash mumehkin. Klaster muhokama qilinadigan so‘z yoki jumlaga taluqli sifatlar mablum yo‘nalish bo‘yicha guruhlanadi. Biz metodan mavzuni yoritishda malum tushuncha yoki hodisa haqidagi fikrlarni kengaytirish, turlicha yondashib, muhokama qilish vositasi hisoblanadi. Shu jumladan mavzuni yoritishda eng ko‘p qo‘llaniladigan, duch kelnadigan 19 B.Xodiev, L.Golish “mustaqil o’quv faoliyatini tashkil etish uslub va vositalari” T.:TDIU.2007 40-bet

tushuncha-foyda. Foyda tushunchasi asosida klaster tuzdik, buning uchun hayolimizga kelgan barcha so‘z, tushuncha, g‘oyalarni yozib chiqdik. 16-rasm. Klaster qo‘llanilishi 20 . Navbatdagi tushunchalarning o‘xshash xassalarini umulashtirib klaster tashkil etuvchilarni toifalarga ajratdik vauni chizmada ifodalab berdik. Mavzuni klaster metodi orqali qo‘llanilishi metodni nihoyatda keng tuzish mumkin, chunki tahlilda faoliyat natijasi oxir oqibat sof foydaga kelib taqaladi. Klaster juda moslashuchan tsrategiya uni barcha fanlarni o‘rganishda individual yoki guruh tarzida qo‘llash mumkin. Bu esa talabalarda axborotni turkumlash qobiliyatini rivrjlantiradi, fikirlarni tizimlashtirishni o‘rganish imkonini beradi. Binobarin mavzuni yoritishda pedagogik texnalogiyalardan foydalanish talim samarado

T-SXEMA Bu metod ikki xil malumot: axborot, turli T-sxema ayniqsa farqlanuvchi qarama- qarshi, xilma-xil qarashlarni, malumot axbarotlarni malum bir mezonlar bo’yicha ifodalash uchun nihayatta qulay. Agar shu mezonlarni talabagi o’zi qarashlarni taqqoslashning universal ishlab chiqsa, dars yanada samarali grafik tarzda ifadalash bo’ladi. bo’lib, o’quvchi talabalarni o’rganilayotgan mavzu bo’yicha mavjud qarashlarni taqqoslash, ular asosida qaror qabul qilishga o’rgatadi. T-sxema bir-biriga qarama-qarshi 1- fikrlar, qarashlar, malumotlar,axbarotlarni ifodalaydi. Bunda qo’yilayotgan maqsad o’rganilayotgan mavzu, savol yoki qarashlarni mazmuniga ko’ra o’qituvchi taqqoslash variantlarini ishlab chiqadi

Ish natijasini taqdimoti 17-rasm. T-SXEMA metodi 21 . 1-jadval 22 Mavzu savollari Mavzu javoblari ha yo‘q Moliyaviy tahlilning eng asosiy vazifasini ko‘rsating? Yilning sof foydasi hajmining o‘zgarishiga baho berish + Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot shaklining asosiy ko‘rsatkichlari qaysilar ? ST, YaT, AFF, MFF, UFF, FF, STF, SF. - Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlil qilishning usullari qaysilar ? Vertikal tahlil, gorizantal tahlil, asosli va trent tahlilda. + Mahsulot(tovar, ish va xizmat)larni sotishning yalpi foydasi qanday aniqlanadi ? Mahsulot(tovar, ish va xizmat)larni sotishdan sof tushumdan sotilgan mahsulotlarning tannarxi ayriladi - Mahsulot sotishdan olingan foydaga qanday omillar tasir qiladi ? - korxonaning o‘ziga bog‘liq omillar yoki ichki omillar; - korxonani

Avvalgi boblardan farqli ravishda bu bobda samarali metadlardan faydalanishda t-sxema matodi uncha katta bo‘lmagan maydonda katta manoga ega bo‘lgan materialini ifodalash imkonini beradi. U ayniqsa modul yoki malum bir qarashlar mazmunini umumlashtirishda foydalanish mumkin. T-sxemani mustaqil tizim bo‘yicha topshiriqlar talabalarni iqtisodiy fikrlashini rivojlantirishga yordam beradi. Shu o‘rinda biz t-sxema metodi orqali mavzuni yoritishga harakat qildik. Metodni qo‘llash jarayonida shunday xulosaga keldik. Mavzuni yoritishda t-sxema metodini qo‘llash ko‘p vaqt talab qiladi va katta guruhlarda qo‘llash qiyin lekin shu bilan birga talabalarga bilim, tajriba, kuzatuvlar nuqtai nazaridan muammo echimiga turlicha yondashuvlar bilan tanashuv imkonini beradi hamda talabalarni tahlil qilish, xu

mo‘ljallangan.Ushbu texnalogiyani mashg‘ulot jaroyonida yoki uning bir qismida yakka, kichik guruh va jamoa shaklida tashkil etish mumkin. Mashg‘ulotda foydalanilgan vositalar: tarqatma materiallar, rangli qalam (yoki flomaster)lar Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi O‘uvchilarni (sharoitga qarab) guruhlarga ajratish O‘quvchi mashg‘ulotni o‘tkazishga qo‘yilgan talablar va qoidalar bilan tanishtirish Tarqatma materiallarni guruhlarga tarqatish Guruh a’zolari tomonidan yakka holda mustaqil ravishda tarqatma materiallardagi vazifalar bajariladi har bir guruh a’zosi o‘zi ishlagan tarqatma materiallarning o‘ng burchagiga guruh raqamiga yozadi, chap burchagiga esa o‘zining biror bir belgisini chizib qo‘yadi Vazifa bajarilgan tarqatma materiallar boshqa guruh uchun "Charxpalak aylanmasi" yo‘na

18-rasm. Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi 23 . Tarqatma materialda o‘quvchilar belgilangan to‘g‘ri javoblar bilan o‘qituvchi hamkorligida aniqlangan to‘g‘ri javoblarning farqi 55 foizdan yuqori bo‘lsa , o‘quvchi ushbu o‘quv materialini o‘zlashtirgan, undan kam bo‘lsa o‘zlashtira olmaganligini bildiradi. Masalan,vazifalar soni 30 ta bo‘lib, javoblarning 17-20 tasi to‘g‘ri belgilangan bo‘lsa, o‘quvchi ushbu vazifani bajargan va o‘quv materialini o‘zlashtira olgan, undan kam bo‘lsa o‘zlashtira olmagan hisoblanadi. Shu bilan birga, javoblarning 21-24 tasi to‘g‘ri belgilangan bo‘lsa o‘quvchi materiallarni o‘zlashtirgan darajasi «yaxshi» bahoga, 25-30 tasi to‘g‘ri bo‘lsa «alo» bahoga o‘zlashtirgan deb hisoblanadi. Ushbu xususiyatlardan kelib chiqib, biz “Korxonalarning moliyaviy natijalari tahlili

lozim; • har kim guruh ishi natijalarini baholashda ishtirok etishi zarur; Har kim aniq tushunishi zarur: • boshqalarga yordamlashib, o‘zimiz o‘rganamiz ! • biz bir kemadamiz: yoki birga suzib chiqamiz yoki birga cho‘kib ketamiz ! 2-bosqich. Guruhda ishlash • Guruhdagi ishni rejalashtirishadi • Guruh ichida topshiriqlarni taqsimlashadi • Yakka tartibda topshiriqlarni bajarishadi • Guruh muzokarasini o’tkazish qoidalariga asoslanib yakka tartibda erishilgan natijalarni muhokama qilishadi va guruh ishining umumiy natijasini shakillantirishadi • Taqdimot uchun birgalikda olib borilgan ish natijalarini tayyoyorlashadi • Ушбу материал қисмини бошқалар ўзлаштирганлигини аниқлаш мақсадида ўзаро текширув саволларини tayyorlashadi

Masku xususiyatlardan kelib chiqib eng samarali yo‘li sifatida ta’lim muassasalari faoliyatida ilg‘or ta’lim texnalogiyalarini izchil va maqsadga muvofiq tadbiq etish mashg‘ulotning qiziqarli bo‘lishini ta’minlash bilan birga o‘quvchilar tominidan har bir mavzu bo‘yicha bilimlarning puhta egallashi uchun zamin yaratadi. III Bob. “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘qitishda «Charxpalak» texnologiyasi va uni qo‘llashni takomillashtirish 3.1. “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘qitishda “Charxpalak” texnologiyasini qo‘llab dars samaradorligini oshirish Darsni Charxpalak» texnologiyasi qo‘llaganda kichik guruh a’zolarining majburiyatlari alohida o‘quvchi, talabalarga eslatib, kichik guruhning har bir a’zosi: - o‘rtoqlarining fikrini diqqat bilan eshit

barcha guruh qatnashadi. Bu esa o‘quvchi-talabalarni birinchidan, mavzuni qanday o‘zlashtirganlarini aniqlash imkonini beradi. Ikkinchidan, ularni mavzuni puxta o‘zlashtirishlariga yordam beradi. Bunda kichik guruhlarda ishlash quyidagicha tashkil etiladi. Aytaylik, «Korxonaning moliyaviy natijalari tahlili» mavzusida amaliy mashg‘ulot o‘tishda «charxpalak» texnalogiyasida dars o‘tishda kichik guruhlarga bo‘lib qo‘llab o‘tishni rejalashtirdik. U holda o‘quvchilarni qo‘ytlgan maqsaddan kelib chiqib ma’lum kichik guruhlarga ajratamiz.Ko‘rib o‘tgan fazalarimiz bo‘yicha kichik guruhlarda ishlashni tashkil qilamiz.Aytaylik, 4ta kichik guruh tashkil etildi. A- 4 formatdagi qog‘ozda topshiriqlarni beramiz. Topshiriqni tushuntiramiz. Qo‘yilgan savollarga har bir guruh javob berishi kerak. Demak, h

Darsda qo‘llaniladigan metodlar: ma’ruza, “Charxpalak”. Ta’lim vositalari: qog‘oz, daftar, ruchka, kodoskop, rasmlar, slaydlar, chizmalar va h.k. Darsning turi: nazariy bilim berish. Ajratilgan vaqt: 80 daqiqa (minut) Darsning borishi. Tashkiliy qism: 5 daqiqa. Yangi mavzuni bayon etish: 30 daqiqa. 1. Qorxonaning moliyaviy natijalarini tahlil qilishning mohiyati. 2. Tahlil qilish tartibi. 3. korxonaning moliyaviy natijalar tahlilining tashkiliy-huquqiy shakllari. O‘tilgan mavzuni takrorlash va mustahkamlash: “Charxpalak” me-todining qo‘llanilishi - 30 daqiqa. “Charxpalak” metodining tuzilmasi: 1. Talabalarni guruhlarga ajratish va joylashtirish; 2. Savollarni ishlab chiqish; 3. Talabalarga savollar berish va javobini baholash; 4. Talabalarning “o‘qituvchi”lar yonidan o‘tishi va ularning sa

qo‘yilgan stollar atrofida davra qurib o‘tirishadi. Uning ichki tomonidan 6 nafar “o‘qituvchi” rolidagilar joy oladi. Topshirikni bajarish jarayonida o‘quvchi-talabalar mustaqil, erkin, mantiqiy fikrlashga, jamoa bo‘lib ishlashga o‘rganadilar. Fikrlarni jamlab ulardan nazariy va amaliy tushuncha hosil qilishga, jamoaga o‘z fikri bilan ta’sir eta olishga, egallagan bilimlarini qo‘llay olishga o‘rganadilar. Mashg‘ulotda qo‘llaniladigan vositalar: kichik guruhlarga topshiriq yozilgan kartochkalar. Kichik guruhlarni javob yozishlari uchun A-4 formatidagi qog‘ozlar. O‘qituvchi o‘kuvchi, talabalarni qo‘yilgan maqsaddan kelib chiqqan holda tayyorlangan topshiriqqa va boshqa qator mezonlarga ko‘ra guruhni kichik guruhlarga bo‘ladi. Biz ularni 4 ta kichik guruhga bo‘ldik, deylik. Topshiriqni bajari

6 nafar “o‘qituvchi” yonidan o‘tib, savollariga javob bergan ta-labaning bilimini baholaydi. 2-kichik guruhning savollari: 1. Moliyaviy faoliyatning xarajatlariga qanday sarflar kiradi? 2. Favqulotdagi foyda va zararlar deganda nima tushuniladi? 3.Sof foyda va unga tasir etuvchi omillar qanday tahlil qilib chiqiladi? 4.Soliq to‘lagungacha bo‘lgan moliyaviy natijalar qanday tahlil etiladi? 5.Moliyaviy natijani tahlil qilishdagi normativ huquqiy hujjatlar? 6.Mahsulot ishlab chiqarishning kritik hajm darajasi deganda nimani tushinasiz vau qanday tahlil etiladi? Ushbu bosqichda ham ta’lim jarayoni yuqoridagi tartibda davom etadi. Talabalarning bergan javoblari baholanadi va uni baholash varaqasiga belgilab boriladi. Shu tariqa barcha talabalarning bilimi baholanadi. O‘qituvchi esa, talabalar i

YaF - yalpi foyda; DX - davr xarajatlari. BX - asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar. BZ - asosiy faoliyatdan ko‘rilgan boshqa zararlar 5. Davr xarajatlar deyilganda bevosita ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar va sarflar tushuniladi: 6. Moliyaviy faoliyatdan olingan foyda va zararlar korxonaning fond bozori, moliya bozoridagi faoliyatidan keladigan natijalarni o‘z ichiga oladi 2-kichik guruhning javoblari: 1. -mol-mulkni uzoq muddatli ijaraga olish (lizing) bo‘yicha foizlarni to‘lash xarajatlari; -chet el valyutasi bilan operatsiyalar bo‘yicha salbiy kurs tafovutlari va zararlari; - o‘z qimmatli qog‘ozlarini chiqarish va tarqatish bilan bog‘liq arajatlar - moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar, shu jumladan salbiy diskont daromadlar tushuniladi. 2.

3.2. “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘qitishda “Charxpalak” texnologiyasini qo‘llashni takomillashtirish yo‘llari Dars o‘tishda o‘qitish metodlaridan foydalanish fanni o‘rganishga qo‘yilgan talablar fanning mazmuniga va o‘ziga xos jihatlariga alohida ahamiyat berishni taqazo etadi. Fanni o‘rganishda materialini murakkabligi va miqdori ham muhim rol o‘ynaydi. Demak, dars o‘tishda, mavzuni yoritishda uni talabalar ongiga etkazib berishdagi asosiy jihatlar hisoblanadi. Shu jumladan biz avvalgi boblardan farqli ravishda bu bobda, “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘qitishda “Charxpalak” texnologiyasini qo‘llashni takomillashtirish yo‘llarini ko‘rib chiqamiz. Har bir fan jumladan “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusi sifatida moliyavi

Miqdoriy bog‘lanish, bir-birini taqazo qilishi, ular asosida xulosa chiqarish uchun bilish, tushunish, tahlil ilish, taqqoslash, o‘z bilimidan foydalanishni talab qiladi. Mavzuni yoritishda “Charxpalak” texnologiyasi asosida masala-mashq metodini shartli ravishda uch guruhga bo‘lish mumkin: • Takidlangan fikrga nisbatan o‘z nuqtai nazarini bildirish va uni asoslab berishni talab qiluvchi mashqlar; • Hayotda yuz bergan hadisalarni, jarayonlarni nazariy jihatdan tushuntirib berishga qaratilgan mashqlar; • berilgan tapshiriqni mushohada qilib, xulosa chiqarishga yo‘naltiruvchi mashqlar Biz mavzuni yoritishda metodning ushbu jihatlarini hisobga olgan holda masala- mashqlarni qo‘llash uchun ularni mavzular bo‘yicha tuzishga harakat qildik. Masala- mashq metodini kamchilik va muammolarini bartar

o‘zgarishlarining tahlili 24 Ko‘rsatkichlar Yil boshiga Yil oxiriga o‘zgarishi (+,-) Summa, ming so‘m Soliq to‘langunga cha bo‘lgan foydaga nisbatan salmog‘i,% Summa, ming so‘m Soliq to‘langungac ha bo‘lgan foydaga nisbatan salmog‘i, % Summada % da 1 2 3 4 5 6 7 1. Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan yalpi foyda 2. Davr xarajatlari va asosiy faoliyatning boshqa jarayonlaridan daromad va xarajatlar 3. Asosiy ishlab chiqarish faoliyatining yalpi moliyaviy natijasi 4. Umumxo‘jalik faoliyatining yalpi moliyaviy natijasi 5. Favquloddagi foyda va zararlar 6. Daromad solig‘i to‘lagunga qadar foyda (zarar) 7. Daromad (foyda)dan soliq va boshqa soliqlar 8.. Hisobot davridagi sof foyda yoki zarar Axborot manbai: Korxonaning “moliyaviy natijalar to‘g‘risida”gi hisobot (2-shakl) 24 B.J.Xakimov

2-guruh uchun topshiriq 2. Korxonaning “moliyaviy natijalar to‘g‘risida”gi hisobot malumotlariga asosan, korxonaning mahsulot sotishdan olgan foydasi va uning o‘zgarishiga tasir etgan omillarni tahlil eting va xulosa yozing. Mahsulot sotishdan olingan foyda va uning o‘zgarishini omilli tahlili. (ming so‘mda) 3-jadval 25 Ko‘rsatkichlar O‘tgan yil Hisobot yili o‘tgan yil tannarxida Hisobot yili 1 2 3 4 Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan sof tushum, ming so‘m Sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning ishlab chiqarish tannarxi, ming so‘m Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan yalpi foyda, ming so‘m Axborot manbai: Korxonaning “moliyaviy natijalar to‘g‘risida”gi hisobot (2-shakl ) 3-guruh uchun topshiriq 3. Korxona malumotlaridan foydalanib, korxonaning sof foydasi va uning o‘zgaris

Sof foyda va uning o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillar tahlili 4- jadval (ming so‘mda) Ko‘rsatkichlar o‘tgan yili hisobot yili farqi (+,- ) 1 2 3 4 1. Mahsulot sotishdan olingan yalpi foyda 2. Davr xarajatlari 3. Asosiy faoliyatning boshqa jarayonlaridan daromad va yo‘qotishlar 4. Moliyaviy faoliyatdan foyda va zararlar 5. Favquloddagi foyda va zararlar 6. Foydadan soliq va boshqa soliq hamda ajratmalar Joriy yilning sof foydasi Axborot manbai: Korxonaning “moliyaviy natijalar to‘g‘risida”gi hisobot (2-shakl) 4-guruh uchun topshiriq 4. Korxonani hisobot malumotlaridan foydalangan holda, rentabellik ko‘rsatkichlarini o‘rganing, tahlil eting va ularning o‘rganishga tasir etuvchi omillarni aniqlang hamda xulosa yozing.

5-jadval 26 Rentabellik ko‘rsatkichlari, ularning turlari va ta’sir etuvchi omillar tahlili № Ko‘rsatkichlar o‘tga yili n hisobo yili t farqi (+,-) 1 2 3 4 5 1 Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan s tushum, ming so‘m of 2 Sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning ishl chiqarish tannarxi, ming so‘m ab 3 Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan oling yalpi foyda, ming so‘m an Sof foyda, ming so‘m Asosiy vositalarning o‘rtacha yillik qiymati (qoldiq qiymatda), ming so‘m Oborot mablaglarining o‘rtacha yillik qiymati, ming so‘m Korxonaning jami mulki, ming so‘m O‘zlik mablag‘lari manbai, ming so‘m Qarz mablag‘lari, ming so‘m 0 Mahsulot sotish rentabelligi, % 1 Asosiy vositalar rentabelligi, % 2 Oborot mablag‘lari rentabelligi, % 3 Mol-mulk rentabelligi, % 4 O‘z mablag‘lari rentabelligi, % 26 B.J

5 Qarz mablag‘lari rentabelligi, % 6 Umumiy rentabellik, % 7 Ishlab chiqarish tannarxi rentabelligi, % Axborot manbai: Korxonaning “Buxgalteriya balansi” (1-shakl), “moliyaviy natijalar to‘g‘risida”gi hisobot (2- shakl), “Asosiy vositalar harakati to‘g‘risida”gi hisoboti (3-shakl). Har bir guruh kim javob berishni o‘zi tanlaydi. Javobga ko‘ra bal beriladi. Agar kichik guruhlarda faol qatnashmayotgan talabalar bo‘lsa o‘qituvchi ularga alohida mujaat qilib, qo‘shimcha topshiriqlar berishi mumkin. O‘qituvchi to‘g‘ri yoki nato‘g‘riligi tezda aniqlash uchun o‘zi tayyorlagan javoblardan foydalanishi mumkin. 1-kichik guruhning javobi quyidagicha: 6-Jadval Moliyaviy natijalarning tarkibi, tuzilishi va dinamik o‘zgarishlarining tahlili Ko‘rsatkichlar Yil boshiga Yil oxiriga o‘zgarishi (+,-) Summa,

3. Asosiy ishlab chiqarish faoliyatining yalpi moliyaviy natijasi 716851 162.5 2086797 102.2 1369946 - 60.4 4. Umumxo‘jalik faoliyatining yalpi moliyaviy natijasi 440709 100 2041322 100 1600613 - 5. Favquloddagi foyda va zararlar - 6. Daromad solig‘i to‘lagunga qadar foyda (zarar) 440709 100 2041322 100 1600613 - 7. Daromad (foyda)dan soliq va boshqa soliqlar 95262 21.6 324144 15.8 228882 -5.8 8.. Hisobot davridagi sof foyda yoki zarar 345447 78.4 1717178 84.2 1371731 5.8 Xulosa. Yuqoridagi jadval malumotlaridan ko‘rinadiki, biz tahlil qilayotgan korxona joriy yilda o‘tgan yilga nisbatan 1371731 ga sof foydasi ko‘paygan, sof foydaning ko‘payishiga asosan, Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan yalpi foyning o‘tgan yilga nisbatan 2453304 ga va davr xarajatlar 1083358 ga hamda soliq to‘

Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan sof tushum, ming so‘m 19974577 27830405 29778533 Sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning ishlab chiqarish tannarxi, ming so‘m 16752670 22526468 24103321 Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan yalpi foyda, ming so‘m 3221907 5303937 5675212 Xulosa. Yuqoridagi jadval malumotlaridan ko‘rinadiki, tahlil qilayotgan korxona joriy yilda Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan yalpi foyda miqdori o‘tgan yilga nisbatan 2453305 ming so‘mga o‘sgan. Bu o‘zgarish quyidagi omillar hisobiga bo‘lgan, mahsulot ishlab chchiqarish hajmining miqdor jihatdan o‘zgarishi hisobiga mahsulot sotishdan olingan foyda summasi 2082030 minga ortgan. 3-kichik guruhning javobi quyidagicha: Sof foyda va uning o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillar tahlili (ming so‘sda) 3-jadv

6. Foydadan soliq va boshqa soliq hamda ajratmalar 440709 2041322 1600613 Joriy yilning sof foydasi 345447 1717177 8 1371731 Xulosa. Yuqoridagi jadval malumotlaridan ko‘ra, korxonaning sof foydasi 1371731 so‘mga ortgan bunga sabab mahsulot sotishdan olingan yalpi foydani o‘tgan yilga nisbatan 2453304 so‘mga ortganligi sabab bo‘ldi. Hamda korxonaning davr xarajatlari vaasosiy faoliyatning boshqa faoliyatlardan ko‘rilgan sarflar110337 so‘mga oshgan. 3-kichik guruhning javobi quyidagicha: Rentabellik ko‘rsatkichlari, ularning turlari va ta’sir etuvchi omillar tahlili. 4-jadval № Ko‘rsatkichlar o‘tgan yili hisobot yili farqi (+,- ) 1 2 3 4 5 1 Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan sof tushum, ming so‘m 19974577 29778533 9803956 2 Sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning ishlab chiqarish ta

8 O‘zlik mablag‘lari manbai, ming so‘m 21454664 29979632 8524968 9 Qarz mablag‘lari, ming so‘m 9886543 18748978 5862435 10 Mahsulot sotish rentabelligi, % 11568127 14230654 2662533 11 Asosiy vositalar rentabelligi, % 16.13 19.05 2.92 12 Oborot mablag‘lari rentabelligi, % 13.55 62.49 48.94 13 Mol-mulk rentabelligi, % 1.88 6.47 4.59 14 O‘z mablag‘lari rentabelligi, % 19.23 23.54 4.31 15 Qarz mablag‘lari rentabelligi, % 3.49 10.9 7.41 16 Umumiy rentabellik, % 1.61 5.72 4.4 17 Ishlab chiqarish tannarxi rentabelligi, % 1.65 5.86 4.21 Xulosa. Yuqoridagi jadval malumotlaridan ko‘rinadiki, biz tahlil qilayotgan korxona hisobot yilida o‘tgan yilga nisbatan barcha rentabellik bo‘yicha o‘sish kuzatilgan. Bu shundan dalolat beradiki korxonaning samaradorligi o‘sib borayotganligidan hamda uning moliyav

• Hamma talabalar ham darsga faol qatnashmasligi mumkin • Guruh uziga berilgan topshiriqlardan chalg‘ib yo‘lyo‘riqlarga amal qilmasligi yoki topshiriqlarni noto‘g‘ri tushunishi mumkinligi • Talabalarning birotasi boshchilik qilishi, agar guruh bunga qarshilik ko‘rsatmasa, uning ustidan nazorat qilishni o‘z qo‘liga olishi mumkinligi. Moliyaviy tahlilni o‘rganishda talabalar asosay tushunchalar va axborot manbalarini puxta o‘rganishi kelgusidagi mavzularni chuqur o‘zlashtirishiga olib keladi. Bu esa dars samaradorligini oshirishga va talabalar faolligini taminlashga yordam beradi. XULOSA VA TAKLIFLAR Respublikamizda amalga oshirilayotgan islohotlarni bosh maqsadi va harakatga keltiruvchi kuchi har tomonlama rivojlangan barkamol insondir. Mamlakatimiz rivojlanishining muhim sharti zamonaviy i

texnologyaisini qo‘llash mavzusida tadqiqot ishlari olib borib, quyidagi xulosalarga kelindi. “Korxonaning moliyaviy natijalarini tahlili” mavzusini o‘qitishda “Charxpalak” texnologiyasini qo‘llash mavzusini o‘rganishda talabalarni darsga faol qatnashishdarni va ta’minlovchi boshqa metodlar bilan birgalikda qo‘llash, o‘quvchi talabalar bir-biri bilan fikrlari almashishlari bilan o‘rtoqlashishi, o‘rgatish imkonini keng metodlardan biri kichik guruhlari bo‘lib dars o‘tish metodidir. Bitiruv malakaviy ishining masalalarni yoritishda va axborot texnologiyalarini tashkil etishda muammo va kamchiliklarni inobatga olib qo‘shimcha ravishda talabalarning individual xususiyatlari, bilimlarni sinash uchun tavsiyalar berildi. Shuningdek, bitiruv malakaviy ishi bitiruv oldi pedagogik amaliyotida olgan

- mavzuni o‘rganishda “Charxpalak” texnologiyasini qo‘llash va dars samarali tashkil etish uchun qo‘yilgan maqsaddan kelib chiqqan holda topshiriq tayyorlash kerak; - talabalarga ularni auditoriya joylashib olishlari uchun vaqt berish va shundan keyin ulardan topshiriq ustida ishlay boshlashiga yordam berish lozim; - yo‘l-yo‘riqlarni yana bir takrorlash lozim; - talabalarni yo‘l-yo‘riqlariga nechog‘lik aniq amal qilib borishayotganini va topshiriqlardan chetga chiqishmayotganini qayta tekshirish lozim; - har qanday turdagi pedagogik texnologiyalardan foydalanishdan va topshiriqlarni bajarishda boshqaruvchi rol o‘qituvchiga tegishli bo‘lishi kerak. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahka

1. 9.. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. Toshkent, «Ma’naviyat», 2009 1.10 Karimov I. «2012 yil vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko‘taradigan yil bo‘ladi» // Xalq so‘zi. 2012 yil 20 yanvar, №14. 1.11 Karimov I.A. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2012-yilning asosiy yakunlari va 2013-yilda O‘zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi. //Xalq so‘zi 19 yanvar 2013 yil II. Asosiy va qo‘shimcha adabiyotlar: 2.1. Bobojonov O., Jumaniyozov K. T. «Moliyaviy hisob» «Moliya», 2002. 2.2. Vahobov A., Ibroximov A. “Moliyaviy tahlil”. – T.: Sharq, 2002. 2.3. Vahobov A. V., Ibragimov A.T., Ishonqulov N. F. “Moliyaviy va boshqaruv tahlili” T.: “Sharq” 2005 y; 2.4.Ishmuhamedov

2.11. Tojiboeva D., Yoldoshev A. Maxsus fanlarni oqbtish metodikasi. Darslik. - T.: “Aloqachi”, 2009 2.12. Tursunov I.Y., Nishonaliev U.N..Pedagogika kursi. –T.: O‘qituvchi, 1997. 2.13. A.V.Vohobov, A.T.Ibrohimov, N.F.Ishonqulov “Moliyaviy va boshqaruv tahlili” darslik. T.:”Sharq”, 2005. 2.14. Ishmuhamedov R.,Abduqodirov A., Pardaev A “Talimda innovatsion texnalogiyalar”T.: “Istedod” 2008 III. Davriy nashrlar, statistik to‘plamlar: 3.1. Burxonov U. kasb-hunar ia’limi: muammo va echimlar. O‘rta maxsus va kasb-hunar ta’limi: «uzviylik va uzluksizlik» mavzuchidagi Respublika ilmiyamaliy seminarii. –T., 2012, 11-bet. Babashev F. Oliy ta’lim muassasalarida talabalar ta’limi samaradorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar. «Kasbiy ta’lim muammolari va echimlar» mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy se

. www.jurnal-audit.ru . http://www.apb.org.uk (Auditing Practices Board) . http://www.iasc.org.uk (International Accounting Standards Committee) . http:FFwww.aicpa.orgFindex.htm (American Institute of Certified Public Accountants)

Купить