Корхонанинг ишлаб чиқариш салоҳиятидан фойдаланиш самарадорлигини бошқаришни такомиллаштриш - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	250.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Корхонанинг ишлаб чиқариш салоҳиятидан фойдаланиш самарадорлигини бошқаришни такомиллаштриш

Купить

Корхонанинг ишлаб чиқариш салоҳиятидан фойдаланиш самарадорлигини бошқаришни такомиллаштриш

МУНДАРИЖА КИРИШ .............................................................................................................................5 I-БОБ. ИҚТИСОДИЁТНИ МОДЕРНИЗАЦИЯЛАШ ШАРОИТИДА КОРХОНАНИНГ ИҚТИСОДИЙ САЛОҲИЯТИНИ БОШҚАРИШНИНГ НАЗАРИЙ АСОСЛАРИ ...............................................................................................8 1.1. Корхона иқтисодий салоҳияти тушунчаси ва уни ифодаловчи кўрсаткичлар таснифи……………………………….........................................................................8 1.2. Корхоналарнинг бошқаришдаги ислоҳотлар ва уларга таъсир этувчи омиллар.......................................................................................................................14 1.3. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида саноат да ишлаб чиқаришни самарали ташкил

КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. Ўзбекистон Республикасида ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиётини шакллантириш иқтисодий ислоҳотларни босқичма-босқич амалга ошириш билан кечмоқда. Миллий иқтисодиётни мақсадли эркинлаштириш ва уни ислоҳ қилиш йўлларининг тўғри танланганлиги натижасида макроиқтисодий барқарорлик таъминланди, иқтисодиётнинг барқарор ривожланишига эришилди. Иқтисодиётни модернизациялаш ва ислоҳотларни янада чуқурлаштириш бутун миллий иқтисодиётни, шу жумладан, унинг ажралмас қисми бўлган саноатда амалга ошрилаётган ислоҳотларни жадаллаштиришни ҳам талаб қилади. Саноат тармоқлари иқтисодиётнинг барча тармоқларига хизмат қилиш орқали асосий фондларни такрор ишлаб чиқаришга, ишлаб чиқариш кучларини оқилона жойлаштиришга, янги табиий ресурсларни ўзлаштиришга, шунингдек, меҳнат рес

асосланган янги корхона ва ишлаб чиқариш тармоқларининг жадал ривжланишини таъминлаш, фаолият кўрсатаётган қувватларни модернизация қилиш ва техник янгилаш жараёнларини тезлаштириш ҳисобидан амалга оширилиши мумкин 1 . “KENG IMKON PLYUS” МЧЖ хўжалик фаолияти самарадорлиги бошқаришнинг бозор усулларини аниқлаш, корхонанинг ташкилий тузилишини мақбуллаштириш, иқтисодий салоҳиятнинг таркибий қисмларини самарали ривожлантириш каби бир қатор муаммоларни ҳал қилишга боғлиқ. Корхонанинг иқтисодий салоҳиятини бошқаришни такомиллаштириш, тармоқни модернизациялаш ва ислоҳ қилиш мақсадида инвестицияларни жалб қилиш нафақат хўжалик юритиш шакл ва усулларини, балки уларни бошқариш жараёнида қатнашувчи барча тоифадаги ходимларнинг иқтисодий онг ва муносабатларини ҳам қайта қуришни тақозо қилади. Шунинг

умумий ва ўзига хос муаммолари етарлича ўрганилмаганлиги сабабли долзарб ҳисобланади. Мавзунинг ўрганилганлик даражаси . Корхонанинг иқтисодий салоҳиятига бағишланган бир қатор дарсликлар, ўқув қўлланмалар, монографиялар, илмий тўпламлар, журналлар ва даврий матбуотда кўплаб мақолалар чоп этилган. Иқтисодий назариянинг институционал йўналишларини акс эттирувчи бошқарув масалаларига илмий ёндашув Ф.Тейлор, Г.Эмерсон, А.Файол, М.Вебер, Э.Мэйо, Р.Лайкерт, Г.Саймон ва бошқа олимларнинг асарларида тадқиқ қилинган. МДҲ давлатларида О.С.Виханский, А.М.Наумов, В.Р.Веснин, Э.К.Страбонский ва бошқалар замонавий менежмент, бошқариш муаммоларини ўтиш даври иқтисодиёти хусусиятлари нуқтаи-назаридан таҳлил қилганлар. Ўзбекистон саноатда ишлаб чиқариш салоҳиятидан самарали фойдаланишнинг назарий ва амали

- иқтисодиётни модернизациялаш шароитида ишлаб чиқариш корхоналарини бошқаришдаги ислоҳотлар ва уларга таъсир этувчи омилларларни тадқиқ этиш; - “ KENG IMKON PLYUS ” МЧЖ нинг асосий техник-иқтисодий кўрсаткичларини та ҳ лил қилиш. - “ KENG IMKON PLYUS ” МЧЖнинг иқтисодий салоҳиятига таъсир этувчи кўрсаткичларниниг аҳамиятини ёритиб бериш. - саноат корхонасининг иқтисодий салоҳияти самарадорлигини ошириш ва такомиллаштиришнинг асосий йуналишларини ўрганиш ва кўрсатиб ўтиш. Битирув малакавий ишининг предмети. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида саноат корхонасининг иқтисодий салоҳиятини бошқариш жараёнида юзага келадиган иқтисодий жараёнлар мажмуи. Битирув малакавий ишининг объекти. Тошкент вилоятида жойлашган “KENG IMKON PLYUS” МЧЖ ҳисобланади. Битирув малакавий ишининг назарий ва услуб

I–БОБ. ИҚТИСОДИЁТНИ МОДЕРНИЗАЦИЯЛАШ ШАРОИТИДА ИШЛАБ ЧИҚАРИШ КОРХОНАСИНИНГ ИҚТИСОДИЙ САЛОҲИЯТИНИ БОШҚАРИШНИНГ НАЗАРИЙ АСОСЛАРИ 1.1. Корхона иқтисодий салоҳияти тушунчаси ва уни ифодаловчи кўрсаткичлар таснифи Ўзбекистонда амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотларнинг пировард мақсади – иқтисодиётни эркинлаштириш орқали аҳолига эркин ва фаровон ҳаётни таъминлашдан иборатдир. Иқтисодиётни эркинлаштириш, ўз навбвтида, ўзига мос иқтисодий дастакларни яратишни тақозо қилади. Мустақиллик даврида янги иқтисодий категориялар, тушунчалар ҳаётимизга шу даражада тезлик билан кириб келмоқдаки, уларни идрок қилиш, назарий ва амалий жиҳатдан тадқиқ қилиш, методологик муаммоларни ҳал қилишга кўпинча улгуриш қийин бўлмоқда. Бундай иқтисодий тушунчалардан бири корхонанинг иқтисодий салоҳияти тушунчасидир. Иш

эришиш, режани амалга ошириш; қандайдир масалани ҳал қилиш учун сафарбар қилиниши, ҳаракатга келтирилиши фойдаланилиши мумкин бўлган воситалар, захиралар, манбалар, алоҳида шахс, жамият, давлатнинг муайян соҳадаги имкониятлари” маъноларини англатиши айтиб ўтилган . Салоҳият назарияси бўйича нашрларнинг анча қисми корхонанинг иқтисодий салоҳияти деб номланувчи баҳолаш кўрсаткичига бағишланган. Аксарият таърифларда таъкидланишича, салоҳият таркибига нафақат манбалар, балки ўзгарувчан (динамик) таркибий қисм ҳам киради. Масалан, Б. Райаннинг фикрига кўра, “ташкилот салоҳияти мақсадли йўналтирилган ишни бажариш бўйича ҳақиқий ёки эҳтимолий қобилиятини билдиради”. Бухгалтерлик талқинда салоҳият тушунчаси қуйидагича таърифланиши мумкин: “корхона салоҳияти активлар ва уларнинг шаклланиш манбала

Масалан, корхонанинг ишлаб чиқариш салоҳиятини иқтисодий баҳолаш тизими қуйидаги кўрсаткичларни ўз ичига олади: 1. асосий ва қўшимча маҳсулот турлари бўйича тақсимланган, ҳисоб бирликларида келтирилган потенциал йиллик ишлаб чиқариш қудрати; 2. ишлаб чиқарилаётган маҳсулот, ишлар, хизматларнинг потенциал йиллик ялпи ҳажми, сўмда; 3. қўшилган қийматнинг потенциал миқдори, сўмда; 4. потенциал соф йиллик даромад, соф ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми; 5. корхона нарх стратегиясининг эҳтимолий вариантларида ишлаб чиқариш фаолиятидан келадиган потенциал йиллик баланс даромади, сўмда; 6. солиқлар тўланганидан кейинги потенциал соф даромад, сўмда. Ушбу ёндашувнинг камчилиги бўлиб, фақатгина ишлаб чиқаришга тааллуқли таркибий қисмнинг баҳоланиши ҳисобланади (олтита иқтисодий баҳолашдан охирги иккита

6. Асосий воситалар қиймати; 7. Капитал (маблағ) жалб қилиш қиймати. Дастлабки олтита омил бевосита пул оқими ҳажмига, охиргиси эса дисконт меъёрига таъсир қилади. Ресурс салоҳиятини баҳолаш билан бирга, самарали бошқариш учун корхонанинг ички ва ташқи муҳитидаги ўзгаришлар таъсирига берилувчан амалдаги салоҳиятни баҳолаш ҳам зарур. Корхона иқтисодий салоҳиятининг роли ва аҳамияти корхонанингбарқарор фаолиятини таъминлаш мақсадида ўз- ўзини ривожлантириш ички манбаларини излашда ва амалга оширишдадир. Қийматлар занжири ғояси асосида корхонанинг амалдаги салоҳиятини баҳолаш ғоялари Гарвард бизнес мактаби профессори, рақобат соҳасида йирик ғарб назариячиси Майкл Портер томонидан 1985 йилдан бери ишлаб чиқилган. Қийматлар занжири ғоясидан фойдаланиш рақобат стратегиясини ишлаб чиқишга ва умум

муҳит ишлаб чиқариш корхоналарининг иқтисодий салоҳиятига сезиларли даражада таъсир кўрсатади. Ташқи муҳит таркибий қисмларининг таъсири остида рақобат афзалликларини сақлаб туриш учун ушбу муҳитга корхонанинг мослашиш зарурияти юзага келади. Ташқи муҳитни ўзаро боғлиқ бўлган бир қатор таркибий қисмлар (иқтисодий, ижтимоий-сиёсий, ижтимоий-маданий, илмий-техникавий ва ҳ.) ташкил қилишини ҳисобга олган ҳолда, ташқи муҳит тизими тушунчаси ҳақида гапириш мақсадга мувофиқ бўлиб, бу ўзаро муносабатда ва алоқада бўлган ҳамда муайян яхлитликни шакллантирувчи таркибий қисмлар жамланмаси ҳисобланади. Корхонанинг рақобатбардошлигини белгиловчи амалдаги иқтисодий салоҳият корхонанинг ресурсларидан самарали фойдаланиш ички имкониятларига каби, ташқи шароитларга ҳам боғлиқ бўлади. Ишлаб чиқариш корхона

ресурслари деб аташ етарли бўлмайди , чунки уларнинг таркибига номоддий активлар кирмайди. Шу туфайли уларни корхонанинг иқтисодий салоҳияти деб аташни мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз. Чунки бунга моддий ресурслар билан биргаликда номоддий активлар ва меҳнат ресурслари тўлиқ ўз ифодасини топади. Шунингдек, молиявий ҳисоботда айниқса корхона иқгисодий салоҳиятини баҳолашда моддий ресурслар ва номоддий активлар билан биргаликда мехнат ресурслари қийматини ҳам инобатга олиш лозим. Буларнинг таркибий тузилишини қуйидаги чизмада кўриш мумкин (1.1-расм). 1.1. – расм. Корхона иқтисодий салоҳияти (потенциали)нинг тузилиш тартиби 2 Шундай қилиб, корхонанинг иқтисодий салоҳияти деганда, унда содир этилган иқтисодий жараённи тўлиқ таъминлайдиган барча моддий ва меҳнат ресурслари ҳамда номоддий фаолл

ишлатилганлигини, қай даражада самарадорликка эришганлигини билиш учун шу тахлил қилинаётган даврга тўғри келадиган қисмини ҳам аниқлаш лозим. Бу фақат назарий жиҳатдан эмас, балки амалий жиҳатдан ҳам муҳим аҳамиятга эга. 1.2. Корхоналарнинг бошқаришдаги ислоҳотлар ва уларга таъсир этувчи омиллар Бошқарув жамият муносабатларининг муҳим кўрсаткичи сифатида жамият ҳаётининг барча жабҳаларига тегишлидир. У инсоннинг жамиятдаги моҳияти, меҳнати тақсимоти, кооперация ва муомала зарурати, иқтисодий, ижтимоий ва сиёсий муносабатлардан келиб чиқади. Бошқарувсиз табиатни ўзгартириш, меҳнат қуроллари ва предметларини ягона ишлаб чиқариш жараёнида бирлаштиришга йўналтирилган фаолият юритишнинг иложи йўқ. Бошқача қилиб айтганда, бошқарув ишлаб чиқаришнинг барча қатнашчилари ва элементлари ўртасида кел

кичик тизимларни - тармоқлар, корхоналар, бирлашмалар ва ҳоказоларни кўришимиз мумкин. Уларнинг ҳар бирини икки жиҳатидан: мустақил фаолият юритиш нуқтаи назаридан ёки бутун бирликнинг таркибий қисми сифатида кўриб чиқиш мумкин. Масалан, корхона (фирма) мустақил бошқарув тизими ёки тармоқнинг (ишлаб чиқаришнинг) бўлинмаси, бўғини сифатида фаолият юритиши мумкин. Бунга боғлиқ бўлган ҳолда бошқарувнинг ташкилий тузилмаси, унинг вазифалари шакллантирилади. Корхонани бошқаришда самарадорликка эришиш учун, аввало, бошқарувнинг мақсадлари, шунингдек, воситалари ва унга эришиш усулларини аниқ белгилаб олиш зарур. Шу билан бир пайтда бошқарув мақсадлари тушунарли бўлишдан ташқари, улар барча бажарувчилар томонидан амалга оширилишига ҳам эътибор бериш лозим. Тўғри қўйилган мақсад корхона раҳбаринин

муносабатлари ёрдамида эришилади. Корхонани бошқаришнинг мақсадларини қуйидаги турларга бўлиб таснифлашимиз мумкин: *0 амалга ошириш муддатига кўра - жорий ва истиқболли; *1 аҳамият даражасига кўра - асосий (стратегик) ва иккинчи даражали (тактик); *2 бошқарув объектига муносабатига кўра - хусусий ва умумий; *3 натижага эришиш даражасига кўра - якуний ва оралиқ ёки босқичли. Бошқарув жараёнида жорий мақсадларни истиқболдаги мақсадларга, хусусий мақсадларни умумий мақсадларга, оралиқ мақсадларни якуний мақсадларга мос келиши ва бўйсунишини таъминлаш зарур. Асосий мақсадларни амалга оширишга кўпроқ эътибор қаратиш керак. Корхона ёки унга тенглаштирилган хўжалик субъектларини бошқариш фаолияти тўлалигича шу вазифаларни бажаришга қаратилиши лозим. Асосий мақсадни иккинчи даражали вазифалардан

олиб ташланади ва ишлаб чиқариш жараёнининг меъёрий тарзда фаолият юритиши таъминланади. Умуман олганда, бошқарув циклини - мақсад ва вазифаларни белгилашдан то натижаларга эришишгача қуйидаги чизма шаклида кўрсатиш мумкин Корхонани бошқаришнинг самарадорлиги, мақсадларни шакллантириш ва амалга оширишга қанчалик кам вақт сарфланса, шунчалик юқори бўлади. Бунга корхона раҳбари (менеджери) ва бошқарув вазифаларини бажаришга масъул бўлган бошқа шахсларнинг тажрибаси ва малакасидан ташқари, бошқарув амалиёти ва иш тартибига сарфланувчи вақтнинг қисқартирилиши, бошқарув жараёнларини механизациялаштириш ва автоматлаштириш, бошқарув қарорларини қабул қилиш ва амалга оширишни оқилона ташкил қилиш бўйича ташкилий-техникавий чора-тадбирлар мажмуасини қўллаш ҳисобига эришилади. Ижобий натижага эришиш

томондан асосан корхонанинг раҳбарлари томонидан амалга оширилувчи мантиқий-фикрий фаолият бўлса, иккинчи томондан, эмоционал-психологик хатти-ҳаракатдир. У инсоннинг бошқарув қарорларини қабул қилиш жараёнларида тўплаган тажрибаси, билими ва фикрлаш доирасининг чуқурлигига боғлиқ бўлади. Бошқарув қарорлари қуйидаги белгилар бўйича таснифланади: *4 компетентлик ва масъулият бўйича - якка тарзда ёки коллегиал (жамоа) бошқарув қарорлари; *5 мазмуни бўйича - илмий-техник, иқтисодий, ташкилий, ижтимоий бошқарув қарорлари; *6 характери бўйича - оператив-тақсимловчи, хўжалик-рахбарлик ва меъёрий бошқарув қарорлари; *7 таъсир кўрсатиш даражаси бўйича - бир ва кўп даражали бошқарув қарорлари; *8 таъсир кўрсатиш йўналиши бўйича - ички ва ташқи; *9 таъсир кўрсатиш миқёси бўйича - хусусий ва умумий (

(харидорлар) талабини қондириш ва даромад (фойда) олиш мақсадида маҳсулот (иш, хизмат) ишлаб чиқаради ва сотади ёки айирбошлайди. Ҳар бир мамлакатнинг саноат қуввати ҳамда фан - техника тараққиёти ва иқтисодиётни модернизациялаш кўрсаткичларини биринчи ўринда йирик корхоналар белгилаб беради . Шу сабабли " кичик " иқтисодиётни ривожлантириш , яъни кичик корхона ҳамда микрофирмаларга кенг йўл очиб беришда йирик корхоналарнинг ўрни ва ролини унутмаслик даркор . Чунки бу корхоналарда ишловчи ходимлар сони катта бўлишдан ташқари , фан - техника ютуқларини ҳаётга татбиқ этиш , юқори сифатли маҳсулот ишлаб чиқариш , меҳнатни рағбатлантириш ҳамда дўсто н а , шерикчилик алоқаларини ( жумладан , хорижий корхона ва фирмалар билан ) ривожлантиришга кенг имкониятлар мавжуд . Шу сабабли йирик в

бандлиги қандай бўлиши фақат корхоналарнигина эмас, давлатнинг ҳам кўз олдида бўлиши зарур. Худди шунннг учуи ҳам давлат корхоналарга катта имкониятлар яратиб бериш билан бирга уларни белгиланган тартибда назорат қилиб ҳам боради. Давлат корхоналар "тақдирига", уларнинг ишлаб чиқариш фаолияти якуний натижаларига бсфарқ қараб тура олмайди. Банкротга учраган корхоналар, зарар келтирувчи ишлаб чиқариш, иқтисодий ночорлик - буларнинг барчаси корхона жамоаси учун ҳам, давлат учун ҳам оғир юк ҳисобланади. 1.3. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида саноат да ишлаб чиқаришни самарали ташкил қилиш Саноатда ишлаб чиқаришни бошқаришда, унда банд бўлган кишиларнинг ишлаб чиқариш жараёнидаги фаолиятини ташкил этиш ва йўналтиришнинг ўзига хос томонлари тушунилади. Бу ўринда биз, ҳудудий бошқару

иборат. Саноат тармоғида ишлаб чиқариш ҳудудий бошқарувнинг мазмун- моҳияти эса, ўзаро яхлит алоқалар ва тармоқ-ҳудудий доирада, тармоқлараро алоқаларда ўз ифодасини топади. Иқтисодиётни эркинлаштириш шароитида саноат тармоғида ишлаб чиқаришда тармоқлар – тузилмавий сиёсатини ишлаб чиқиш ва асослаб бериш жуда муҳимдир. Пировардида, иқтисодиётни эркинлаштириш афзалликлари, глобаллашув талаблари асосида саноат сиёсатини ишлаб чиқиш бозор иқтисодиётини шакллантиришда муҳим аҳамият касб этади. Бу ҳолда чегараланган ресурс имкониятларидан тўла ва оқилона фойдаланиб, уларни бошқаришга катта эътибор бериш керак ва тадбиркорлик ролини оширишга эътибор қаратиш зарур. Уларнинг чекланганлигини ҳисобга олган ҳолда тармоқ тузилмаларида ислоҳотларни амалга ошириш мавжуд инвестиция ресусрларидан қисқа му

Ричард Л.Дафт ҳам менежмент тўғрисида шунга ўхшаш фикрни баён этади: «Менежмент-бу ташкил этишни режалаштириш, ташкилий ресурслар устидан етакчилик (раҳбарлик) қилиш асосида самарали, унумли равишда мақсадга эришишдир». Бунда асосан иккита муҳим ғоя ифодаланган: -б ошқаришнинг асосий вазифалари, жумладан режалаштириш, ташкил этиш, етакчилик, молиялаштириш ва назорат. -с амарали ва унумли ташкил этиш мақсадларига эришиш. Менежментнинг асосий фаолият доирасини муваффақиятли юритиш менежментдан турли хил кўникма ва билим бўлишини талаб этади. Ташкилий мақсадларга эришишда ресрслардан фойдаланиш жараёни-чизмада акс эттирилган: Менежмент жараёни-муайян ҳудудда саноат тармоғида ишлаб чиқаришнинг мақсад ва кўрсаткичларини таҳлил қилган ҳолда режалаштиришдан бошланади. Шунингдек бу жараёнда мақсад

1.2-расм. Ташкилий мақсадларга эришишда ресурслардан фойдаланиш жараёни 3 Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида менежмент жараёнининг навбатдаги босқичи саноатда ишлаб чиқариш режаларини бажариш услуб ва зарур ашёлар тўғрисида қарор қабул қилишдан, ташкилот фаолият доирасини белгилаб олишдан иборат. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида режалаштирилган вазифаларни ва ресурсларни бошқарув тузилмалари ўртасида тақсимлашни кўзда тутади. Кейинги йилларда мамлакатимизда менежментнинг ишлаб чиқаришга таъсирини ўрганиш масаласига эътибор кучаймоқда. Бу саноатда ишлаб чиқариш тармоғига бошқарув аппарати ходимлари томонидан раҳбарлик самарасини ошириш учун 3 Муаллиф томонидан тузилган. Ма қ сад турларини режалаштириш ва унга эришиш Назорат: - қў лланилган фаолиятни кузатиб бориш ва тузатишлар ки

улар орасида доимо бўлиб, мақсад, вазифа ва ташкилий сиёсат асосларини тушунтириб бориш талаб этилади. Бунда бошқарув аппарати хизмати ишидан ҳам далил ва исботлар келтирмоқ зарур. Бунда шуни ҳам ҳисобга олиш зарурки, тармоқ тузилмасини ислоҳ қилиш узоқ муддатли жараён ва биз истаган тузилмани яратиш кўп миқдорда маблағ ва вақт талаб этади. Саноат к орхона сида тузилмавий сиёсати ва унинг муҳим томони-бу тармоқ тузилмасини такомиллаштиришдан иборат. Бунинг сабаби шуки, тармоқ тузилма силжишларидаги асосий йўналиш аҳолининг ижтимоий талабларини қондирадиган тармоқлар улушини доимо ошириб бориш билан боғлиқдир. Иккинчи томондан, бу ҳол саноат да иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш иқтисодиётни эркинлаштириш, хусусийлаштириш, корхоналарнинг хўжалик мустақиллигини кенгайтириш, халқ истеъмоли

Саноат к орхоналарининг маҳсулот ишлаб чиқариш миқдорини белгилашда, маҳсулотларни қайси бозорларда ва кимга сотиш масаласини, нарх шаклланиши ва даромадлардан фойдаланишни мустақил ҳал қилишни тақозо этади. Аммо тадқиқотларнинг кўрсатишича, ривожланган давлатлар тажрибалари товар етиштирувчилар иқтисодий мустақиллиги масаласининг нисбий эканлигидан далолат беради. Чунки, бозор иқтисодиёти амал қиладиган шароитда ҳар бир товар ишлаб чиқарувчи бозорда шаклланган талаб ва таклиф мувозанати, рақобат кураши қонуниятлари ва бозорнинг бошқа талабларига бўйсунишга мажбур бўлади ва оладиган даромади ушбу омиллар таъсирида шаклланади. Бозордаги талаб даражасидан ортиқ миқдордаги маҳсулот ишлаб чиқариш нарх тушиб кетишига олиб келган тақдирда ишлаб чиқарувчидан ёки маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажмини кам

Ишлаб чиқаришнинг иқтисодий самарадорлиги ижтимоий ишлаб чиқаришнинг барча жабҳаларини қамраб олган ҳолда кишиларнинг меҳнати натижаларини ўзида акс эттиради вас арф даромад кўринишида шаклланиб, ишлаб чиқаришни кенгайтириш, меҳнаткашларнинг моддий фаровонлигини ошириш ва жамиятнинг ижтимоий, иқтисодий юксалиши йўлида мустаҳкам моддий асос бўлиб хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлик тушунчаси иқтисодий атама сифатида ишлаб чиқариш жараёнида яратилган моддий неъматлар қиймати миқдорининг ўсиш суръатлари, уни ишлаб чиқаришга кетган сарф-харажатлар миқдори ўсиши суръатларидан юқори бўлиши ва шунингдек, моддий неъматлар қиймати абсолют миқдорининг уни яратишга сарфланган ресусрлар абсолют миқдоридан юқори бўлиши билан ифодаланади. Саноат к орхонаси маҳсулотлари ишлаб чиқариш иқтисодий самарадо

-саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш технологияларини йўлга қўйиш; - хом ашё ва бошқа моддий ресрслар билан таъминланганлик даражаси; - ишлаб чиқариш ихтисослашуви; - хўжалик юритиш шакли ва ички хўжалик муносабатларини йўлга қўйиш; - ишлаб чиқаришни молиявий ресрслар билан таъминлаш. Ижтимоий-иқтисодий омиллар, ушуб омиллар гуруҳи таркибига қуйидагиларни киритиш мумкин: -ходимлар нинг мол-мулкка эгалик қилиш даражаси; - мулкчилик шакли ва иқтисодий эркинлик даражаси; -ходим ларга моддий манфаатдорлик механизмининг жорий этилиши. Бозор муҳити омиллари республикамизда иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштиришнинг ҳозирги босқичи ва келажак тараққиёт жараёнида асосий омиллар қаторидан жой олиши табиий ҳол ҳисобланади. Шу жиҳатдан ҳам, Ушбу омиллар гуруҳи моҳиятини қуйидагича ифодалаш мумкин. Бозор

-саноат корхоналарининг бозордаги мижозлари; -ҳукумат томонидан қабул қилинадиган қарорлар, қонунлар; - аҳолининг даромадлари даражаси ва миллий анъаналари. Санаб ўтилган омилларнинг ҳар бири саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш иқтисодий самарадорлигига алоҳида шароитларда жиддий таъсир кўрсатиши мумкин. Аммо санаб ўтилган омилларнинг баъзилари кескин объектив характерга эга бўлиб, ишлаб чиқарувчининг унга таъсир қилиш доираси чегараланган бўлса, баъзилари жумладан, ижтимоий, иқтисодий омиллардан оқилона тарзда фойдаланиш орқали ишлаб чиқаришнинг самарадорлигини оширишга ижобий таъсир кўрсатиш мумкин. Бозор муҳити омиллари, бозор муносабатлари амал қиладиган шароитда катта аҳамиятга эга бўлиб, саноат маҳсулотларига ички ва ташқи бозордаги талабнинг ўзгариши, баҳолар динамикасини олдиндан баш

П-БОБ. ИҚТИСОДИЁТНИ МОДЕРНИЗАЦИЯЛАШ ШАРОИТИДА КОРХОНА ИҚТИСОДИЙ САЛОҲИЯТИНИ БОШҚАРИШ ВА УНИНГ ҲЎЖАЛИК ФАОЛИЯТИ ТАҲЛИЛИ («KENG IMKON PLYUS» МЧЖ МИСОЛИДА) 2.1. «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг асосий техник – иқтисодий кўрсаткичлари таҳлили “KENG IMKON PLYUS” МЧЖ Тошкент вилояти Зангиота туманида фаолият юритаётган мебель ишлаб чиқувчи корхона ҳисобланади. 2.1- жадвал «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2010-2012 йиллардаги асосий техник- иқтисодий кўрсаткичлари таҳлили 4 № Кўрсаткич- лар Ўл. бир. 201 0 йил 20 11 йил 2012 Йил Фарқ (+;-) Ўзг. нис. % 1 Маҳсулот сотишдан тушган тушум (ҚМИ) минг сўм 15367732 47540572 108937894 61397322 229,1 2 Ишлаб чиқариш (ҚМИ) таннархи минг сўм 11706869 39307593 8901511 50593918 228,7 3 Ялпи фойда м . сўм 3660863 8232979 19036293 10803314 231,2 4 Фойдадан солиқ Минг сўм 317

фонди сўм 8 Дебиторлик қарзлари минг сўм 17972612 30811111 31717976 906865 102,9 9 Кредиторлик қарзлари минг сўм 17924347 66347155 60554380 -5792775 91,3 1 0 Айланма маблағлар миқдори минг сўм 52053824 77473035 69251165 -8221870 89,4 2.1-жадвалда келтирилган маълумотларга кўра «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг асосий техник-иқтисодий кўрсаткичларидан, маҳсулот сотишдан тушган тушум тушум 2010 йилда 15367732 минг сўмни, 2011 йилда 47540572 минг сўмни, 2012 йилда эса 108937894 минг сўмни ташкил этган. Бажарилган ишларнинг ишлаб чиқариш таннархи 2010 йилда 11706869 минг сўмни, 2011 йилда 39307593 минг сўмни, 2012 йилга келиб эса бу кўрсаткич 50593918 минг сўмга кўпайиб, 8901511 минг сўмни ташкил қилди. Ялпи фойда 2010 йилда 3660863 минг сўмни, 2011 йилда 8232979 минг сўмни, 2012 йилга келиб эса, 108

0 20000 40000 60000 80000 100000 120000 минг сўм 2010 йил 2011 йил 2012 йил Сотишдан тушум Ишлаб чикариш таннархи Дебиторлик карзлари Кредиторлик қарзлари2.2-расм «KENG IMKON PLYUS»АЖ нинг 2009-2011 йиллардаги асосий техник-иқтисодий кўрсаткичлари 5 Бир ишчига тўғри келадиган ишлар 2010 йил 921 минг сўмни, 2011 йил 36710,8 минг сўмни, 2012 йил 54523 минг сўмни ташкил қилган. Лекин иш ҳақи фонди 2010 йилда 6434161 минг сўмни ташкил қилган, 2011 йилда эса ишловичлар сони камайган бўлсада, иш ҳақи фонди ошиб, 8970781 минг сўмни ташкил қилган. 2012 йилда ишлар ҳамда ишловичлар сонига мос равишда ошиб 13357236 минг сўмни ташкил қилган. 2.2. “KENG IMKON PLYUS” МЧЖнинг мулкий ҳолати таҳлили 5 Корхонанинг йиллик ҳисоботлари асосида шакллантирилди. 33

Корхона молиявий ҳолати ҳаракатини умумий баҳолаш учун баланс моддаларини тўлов қобилияти (актив моддалари). 2.2-жадвалда «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2010-2012 йиллардаги баланс-нетто активининг таркиби таҳлил қилинган, бунга кўра, жами мулк 2010 йилда 63538833 минг, 2011 йилда 90721971 минг сўмни, 2012 йилда 89852205 минг сўмни ташкил қилиб, ўтган йилга нисбатан 1 фоизга, 869766 минг сўмга тушиб кетган. Шунга кўра, иммобилизацияланган активлар 2010 йилда 114885009 минг сўмни, 2011 йилда 13248936 минг сўмни, 2012 йилда 20601040 минг сўмни ташкил этиб, ўтган йилга нисбатан 155,5 фоизга ёки 7352104 минг сўмга ошган. Жами мулкдаги улуши эса 2010 йилда 18,08 фоизни, 2011 йилда бироз пасайиб, 14,60 фоизни ташкил қилган, 2012 йилда эса иммобилизацияланган активлар улуши 22,93 фоизга тўғри келган.

2.2- Жадвал. «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2010-2012 йиллардаги баланс-нетто активининг таркиби таҳлили 6 Баланс таркиби 20 10 йил 20 11 йил 201 2 йил Ўзг. Нис Мингсўм % Мингсўм % Мингсўм % +/- % Жами мулк 63538833 100,00 90721971 100 89852205 100,00 -869766 9,0 Иммобилизацияланган активлар 11485009 18,08 13248936 14,60 20601040 22,93 7352104 155,5 Шужумладан: Қолдиқ қиймат бўйича асосий активлар 7239295 11,39 9077959 10,01 19393509 21,58 10315550 213,6 Қолдиқ қиймат бўйича номоддий активлар 31946 0,05 71477 0,08 114467 0,13 4290 160,1 Капитал қўйилмалар 3900955 6,14 4021121 4,43 1014685 1,13 -3006436 25,2 Акциялар, заёмлар, инвестициялар 8232 0,01 8232 0,01 8232 0,01 0 100 Бошқа узоқ муддатли инвестициялар 70147 0,11 70147 0,08 70147 0,08 0 100 Ўрнатиладиган асбоб- ускуналар 234434 0,37 0 0

Шу жумладан, захира ва харажатлар 2010 йилда 26955050 минг сўмни, 2011 йилда 44021833 минг сўмни, 2012 йилда 2054091 минг сўмни ташкил этиб, ўтган йилга нисбатан кескин равишда 53,3 фоизга тушиб кетган. Пул маблағлари 2010 йилда 558391 минг сўмни, 2011 йилда 2640091 минг сўмни, 2012 йилда 16402794 минг сўмни ташкил қилган. Молиявий ҳолатнинг дебиторлик қарзлари 2010 йилда 24540383 минг сўмни, 2011 йилда 3011111 минг сўмни, 2012 йилда 31717976 минг сўмни ташкил қилган. 2.3-расм. «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2012 йилдаги баланс-нетто активи таркиби 7 , фоизда 7 Корхона йиллик ҳисоботлари асосида муаллиф томонидан тузилди. 36

2.3-жадвал «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2010-2012 йиллардаги баланс-нетто пассивининг таркиби таҳлили 8 Баланс таркиби 20 10 йил 20 11 йил 201 2 йил Ўзг. Нис Мингсўм % Мингсўм % Мингсўм % +/- % Жамимулк 63538833 100 90721971 100 89852205 100 -869766 9,04 Хусусий сармоя 9127500 14,37 12018030 13,25 20128486 22,40 8110456 167,49 Шу жумладан , Устав сармояси 63630 0,10 63630 0,07 747724 0,83 684094 1175,11 Қўшилган сармоя 90036 0,14 9003 7 6 0,9 9003 7 6 1,00 0 100,00 Захира сармоя 2856053 4,49 3564511 3,93 4301832 4,79 737321 120,69 Тақсимланмаган фойда, қопланмаган зарар 6117781 9,63 7811456 8,61 13762363 15,32 5950907 176,18 Бошқа хусусий манбаалар 0 0,00 488397 0,54 1226531 1,37 738134 251,13 Жалб қилинган сармоя 54411333 85,63 78703941 86,75 69723719 77,60 -8980222 88,59 Узоқ муддатли мажб

2.3- жадвалда «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2010-2012 йиллардаги баланс-нетто пассивининг таркиби таҳлил қилинган. 2010 йилда 63538833 минг, 2011 йилда 90721971 минг сўмни, 2012 йилда 89852205 минг сўмни ташкил қилиб, ўтган йилга нисбатан 1 фоизга, 869766 минг сўмга тушиб кетган. Хусусий сармоя 2010 йилда 91275007 минг сўмни, маблағлар манбасининг 14,37 фоизини, 2011 йилда мос равишда 12018030 минг сўмни, 13,25 фоизни, 2012 йилда 20128486 минг сўмни, ҳамда 22,40 фоизни ташкил қилган. Шу жумладан, устав сармояси 2010 йилда 2011 йилгача ўзгаришсиз 63630 минг сўмни ташкил қилиб келган. 2012 йилда устав капитали 684094 минг сўмга кўпайтирилиб, 747724 минг сўмни ташкил қилган. Захира сармояси 2010 йилда 2856053 минг сўмни, 2011 йилда 3564511 минг сўмни, 2012 йилда эса 4301832 минг сўмни ташкил қил

Заём сармояси эса 2010 йилда 54411333 минг сўмни, маблағлар манбаасининг 85,63 фоизини, 2011 йилда мос равишда 78703941 минг сўмни, 86,75 фоизни, 2012 йилда 11,41 фоизга камайиб, 69723719 минг сўмни ташкил қилган. Узоқ муддатли мажбуриятлар 2010 йилда 3109593 минг сўмни, 2011 йилда 6252485 минг сўмни, 2012 йилда эса 30,9 фоизга кўпайиб, 8183989 минг сўмни ташкил қилган. Қисқа муддатли кредитлар ва заёмлар 2010 йилда 51301740 минг сўмни, 2011 йилда 72451456 минг сўмни, 2012 йилда 61539730 минг сўмни ташкил қилган бўлиб, 10911726 минг сўмга камайган. Кредиторлик қарзлари 2010 йилда 48952805 минг сўмни, 2011 йилда 66347155 минг сўмни, 2012 йилда эса 60554380 минг сўмни ташкил қилган. 2.3. Саноат корхонаси иқтисодий салоҳиятига таъсир этувчи кўрсаткичлар таҳлили Корхонанинг айланма маблағлари

Биринчи гуруҳга моддий ресурслардан таркиб топган айланма фондлар, иккинчисига товар ва пул шаклида, шунингдек тугалланмаган ҳисоб- китоблар шаклида бўлган муомала фондлари киритилади. Ҳосил бўлган манбаларига кўра айланма маблағлар ўз ва қарз маблағларига ажратилади. Айланма маблағларни таҳлил қилишда қуйидагиларни таҳлил қилишда қуйидагиларни тавсифлайдиган 3 гуруҳга бирлаштирилиши мумкин бўлган қатор кўрсаткичлардан фойдаланилади: -айланма маблағлар ҳолати; -айланма маблағлар билан таъминланганлик; -айланма маблағлардан фойдаланиш самарадорлиги. Айланма маблағлар ҳолатини тавсифловчи кўрсаткичларга сўм ва кунлардаги айланма маблағлар; айланма маблағларнинг йиллик ўртача суммаси; муомаладаги ўз маблағлари суммаси: амалда ишлатилиб турган сармоя айланма маблағлар таркиби; айланма маблағла

Айланма маблағларнинг айланиш кунларидаги ҳисоб-китоби, бухгалтерия ҳисоботи маълумотлари бўйича, айланма маблағлар ишлаб чиқариш дастури бажарилган тақдирда неча кунга етиши мумкинлигини кўрсатди. Аммо бу айланма маблағлардан ҳисоботдан кейинги даврда фойдаланилади. Шунинг учун айланма маблағларнинг ҳақиқий суммасини кейинги кейинги чоракда режалаштирилаётган бир кунлик маҳсулот реализациясига бўлиш керак. Айланма маблағларнинг йиллик ўртача суммаси айланма маблағларнинг йиллик ўртача суммасини тавсифлайди. Муомаладаги ўз маблағлари суммаси (ЎМС) муомалада қанча ўз маблағлари манбалари борлигини кўрсатди. Бу суммани аниқлаш учун ўз маблағларининг барча суммасидан узоқ муддатли активларда, яъни асосий ва уларга тенглаштирилган активларда турган суммани айириш керак бўлади. Аммо асосий воси

ишлаб чиқаришдаги сармоя сифатида иштирок эта олмайдиган муддати ўтган узоқ муддатли қарзлар ҳам айланма маблағлар таркибида бўлиши мумкин. Шунинг учун ишлаб турган сармояни аниқлашда муомаладаги ўз маблағлари умумий суммасидан 2-а-шакл “ Дебиторлик ва кредиторлик қарзлари тўғрисида маълумотнома”да кўрсатиладиган муддати ўтган дебиторлик қарзларини чегириш лозим бўлади. Айланма маблағлар тузилмаси қатор кўрсаткичлар билан тавсифланади: -айланишдаги ўз маблағлари улуши, яъни ўз маблағлари суммаси айланма маблағларнинг қанча фоизини ташкил қилади. Бу мақсадда муомаладаги ўз маблағлари суммасини 100 га кўпайтириш ва айланма маблағлар суммасига бўлиш керак: -айланишдаги қарз маблағлари улуши, яъни айланма маблағларда жалб қилинган маблағларнинг салмоғи қандай; -айланма маблағлардаги дебиторлик

Бинобарин, айланма маблағларни таҳлил қилишда ҳақиқий айланма маблағларни нормативлар билан қиёслаш ва нормативдан ортиқча айланма маблағлар ва нормативдан кам айланма маблағларни ҳисоблаб чиқиш керак бўлади. Айланма маблағлардан фойдаланиш самарадорлиги айланма маблағларнинг кунлардаги айланувчанлигини ; айланма маблағлар рентабеллигини, яъни айланма маблағларнинг бир сўмига олинадиган фойдани тавсифлайди. Айланма маблағларнинг кунлардаги айланувчанлиги айланма маблағлар йиллик ўртача суммасининг бир кунлик айланиши (реализацияси)га нисбати сифатида қуйидаги формула бўйича аниқланади: АйМА = АйМ : Р/К , (2.1) бунда, АйМА – айланма маблағлар айланувчанлиги; АйМ – айланма маблағларгини йиллик ўртача суммаси; Р – маҳсулот реализацияси суммаси; К – даврдаги кунлар сони (қоидага кўра бир йилда

бунда АйМР – айланма маблағлар рентабеллиги; СФ – соф фойда Бу кўрсаткич корхона айланма маблағининг 1 сўмига қанча фойда олаётганини тавсифлайди. Айланма маблағлар ҳолатининг таҳлили. Айланма маблағлар ҳолатини таҳлил қилишда айланма маблағларнинг маълум санага мавжуд ҳажми, уларнинг таркиби ва тузилмасини аниқлаш, уларнинг йил ва қатор йиллардаги ўзгаришини ҳисоблаб чиқиш, ўз айланма маблағларининг жойлаштирилишини таҳлил қилиш керак бўлади. Айланма маблағлар таҳлили айланма маблағларни тавсифловчи таҳлил қилинаётган йил боши ва охирига бўлган кўрсаткичларни уларнинг бир йилдаги ўзгаришларини аниқлашдан бошланади. Айланма маблағларнинг йиллик ўртача суммаси асосан айланма маблағлардан фойдаланиш самарадорлигини аниқлашда қўлланилади. Таҳлиллар шуни кўрастдики, корхона иқтисодий салоҳияти

2054091 минг сўмни ташкил этган. Ишлаб чиқариш захиралари ўзгариш суръати олдинги йилга нисбатан 2012 йилда 11,65 % га камайган, яъни 2054091 минг сўмни ташкил этган. 2011 йилда 23248516 минг сўмни, 2010 йилда эса 9352348 минг сўмни ташкил этган. Энг юқори кўрсаткичлар 2010 йилга тўғри келган. Келгуси давр харажатлари эса 2012 йилда 2011 йилга нисбатан 5028192 минг сўмга камайган, яъни 2010 йилда 1906094 бўлса, 2011 йилда 5617596 минг сўмни ташкил этган. 2.4-жадвал. “KENG IMKON PLYUS” ОАЖнинг 2010-2012 йиллардаги айланма маблағлари ҳолати 10 Кўрсаткичлар Ўлч. б. 2009 йил 2010 йил 20 1 1 йил Фарқ (+,-) Ўзгар суръ- ати 1 2 3 4 5 6 7 Товар -моддий за х ирал ари м. с. 25048956 38404237 2054091 -17863246 53,49 Ишлаб чиқариш за х ир алари м. с. 9352348 23248516 2054091 -2707525 88,35 Келгуси дав

Пул маблағлари 2010 йилда 558391 минг сўмни, 2011 йилда 2640091 минг сўмни, 20 1 2 йилда 16402794 минг сўмни ташкил этди. 2012 йилда 2011 йилга нисбатан 6,2 марта кўпайган. Бу албатта яхши молиявий ҳолатни ҳамда айланма маблағлар таркибида пул маблағларининг кўпайганлигидан далолат беради. Жами айланма маблағлар эса 2010 йилда 52053824 минг сўмни, 2011 йилда 77473035 минг сўмни, 2012 йилда эса ўтган йилга нисбатан 8221870 минг сўмга камайиб, 69251165 минг сўмни ташкил этган. 0 10000000 20000000 30000000 40000000 50000000 60000000 70000000 80000000 2010 йил 2011 йил 2012 йил Ишлаб чиқариш захирлари Товар-моддий захирлари Келгуси давр харажатлари Айланма маблағлари 2.5-расм . «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2010-2012 йилларда айланма маблағлардан фойдаланиш самарадорлиги 11 Айланма маблағлар айла

Айланма маблағлар рентабеллиги 2010 йилда 2,7 фоизга, 2011 йилда 3,4 фоизга ва 2012 йилда 9,2 фоизга тўғри келган. 2.5-жадвалда, «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2010-2012 йиллардаги молиявий натижалари таҳлил қилинган. Ялпи фойда ёки маҳсулотни сотишдан молиявий натижа 2010 йилда 3660863 минг сўмни, 2011 йилда 8232979 минг сўмни, 2012 йилда 10803314 минг сўмга кўпайиб, 19036293 минг сўмни ташкил қилган. Асосий фаолиятдан олинган фойда 2010 йилда 1876443 минг сўмни, 2011 йилда 3651161 минг сўмни, 2012 йилда 4508139 минг сўмга кўпайиб, 8159300 минг сўмни ташкил қилган. Умумхўжалик фаолиятидан олинган фойда 2010 йилда 1834692 минг сўмни, 2011 йилда 3444071 минг сўмни, 2012 йилда 4633236 минг сўмга кўйиб, 8077307 минг сўмни ташкил қилган. Фойда солиғи тўлашдан олдинги фойда ҳам худди шу кўрсаткичла

«KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2010-2012 йиллардаги молиявий натижалари таҳлили 12 минг сўмда № Кўрсаткичлар 20 10 Йил 20 12 йил 20 12 Йил Ўзг. нис, % Фарқ (+;-) 1 Ялпи фойда ёки маҳсулотни сотишдан молиявий натижа 3660863 8232979 19036293 10803314 231 2 Асосий фаолиятдан олинган фойда 1876443 3651161 8159300 4508139 223 3 Умумхўжалик фаолиятидан олинган фойда 1834692 3444071 8077307 4633236 235 4 Фойда солиғи тўлашдан олдинги фойда 1834692 3444071 8077307 4633236 235 5 Соф фойда 1395821 2607179 6336631 3729452 243 02000400060008000100001200014000160001800020000 2010 йил 2011 йил 2012 йилминг сўм Ялпи фойда Асосий фаолиятдан олинган фойда у му мхўжалик фаолиятидан олинган фойда Соф фойда 2.6-расм. «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2010-2012 йиллардаги молиявий натижалари 13 12 Корхона йиллик ҳисобот

Асосий фондлардан фойдаланиш самарадорлигига таъсир кўрсатувчи энг муҳим омиллардан бири корхона ишлаб чиқариш қувватларидан фойдаланишини яхшилашдан иборат. Асосий воситалар рентабеллиги соф фойданинг шу даврдаги асосий воситалар ўртача қийматига нисбати сифатида белгиланади. 2.6-жадвал «KENG IMKON PLYUS» МЧЖнинг 2010-2012 йилларда асосий фондларнинг ҳолати ва улардан фойдаланиш таҳлили 14 (мингсўм) № Кўрсаткичлар 20 1 0 йил 20 11 йил 20 12 й ил Фарқ (+;-) Ўзг. нис,% 1 2 3 4 5 6 1 Асосий фондларнинг ўртача йиллик қиймати , минг сўм 7819395 14416846 22705700 8288854,5 157,5 2 Сотишда н тушган туш у м , минг сўм 15367732 47540572 108937894 61397322 309 3 Соф фойда , минг сўм 1395821 2607179 6336631 3729452 243 4 Асосий воситалар самарадорлиги , минг сўм 1,965 3,298 4,798 1,500 145, 5 5 Фонд

Соф фойда 2010 йилда 1395821 минг сўмни, 2011 йилда 2607179 минг сўмни, 2012 йилда 3729452 минг сўмга кўпайиб, 6336631 минг сўмни ташкил қилган. Асосий воситаларнинг фонд самарадорлиги 2010 йилда 1,965 минг сўмни, 2011 йилда 3,298 минг сўмни, 2012 йилда 4,798 минг сўмни ташкил қилган, яъни 1,5 минг сўмга ошган. Фонд сиғими ижобий кўрсакичларга эга. Жумладан, 2010 йил 509 сўмни ташкил этган бўлса, бу кўрсаткич 2011 йилда 303 сўмни ташкил қилган. 2012 йилда ўтган йилга нисбатан 95 сўмга, яъни 31,3 фоизга тушиб, 208 сўмни ташкил қилган. Асосий воситалар рентабеллиги 2010 йилда 17,85 %ни, 2011 йилда 18,08%ни, 2012 йилда 27,91% ни ташкил қилган, яъни 9,8 %га кўпайган. 1,965 0,509 3,298 0,303 4,798 0,208 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 минг сўм 2010 йил 2011 йил 2012 йил Фонд қайтими Фонд сиғими

III-БОБ. КОРХОНАНИНГ ИҚТИСОДИЙ САЛОҲИЯТИНИ ОШИРИШ ВА УНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎЛЛАРИ 3.1. Корхона иқтисодий салоҳияти самарадорлигини ҳисоблашнинг методологик асослари Корхонанинг иқтисодий салоҳияти самарадорлигини аниқлашда, самарадорликнинг мумтоз таърифидан келиб чиққан ҳолда натижавий кўрсаткичларни иқтисодий салоҳиятининг қийматига нисбатан олинади. Юқорида келтирилганидек, корхонанинг натижавий кўрсаткичлари бир қанча кўрсаткичлар тизимидан иборатдир. Уларга иш натижасини ифодаловчи кўрсаткичлар (саноатда ишлаб чиқарилган ёки сотилган маҳсулот ҳажми, қурилишда – бажаридган қурилиш- монтаж ишларининг ҳажми, транспортда – ташилган юк ҳажми – тонна км.да, савдода – товар айланмасининг ҳажми ва ҳ.к.), даромадлар, фойда каби кўрсаткичлари киради. Иш ҳажмини ифодаловчи кўрсаткичларга корхонан

қийматининг самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар тизимидан фойдаланишни мақсадга мувофиқ деб топдик. Корхона иқтисодий салоҳияти самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар тизимига, қуйидагилар киради: - иқтисодий салоҳиятнинг натижавийлиги ( Isa ) ; - иқтисодий салоҳиятнинг даромадлиги ( Isd ); - иқтисодий салоҳиятнинг фойдалилиги (рентабеллиги) ( Isr ). Ушбу кўрсатичлар би р -бири билан узвий боғлиқдир. Шу туфайли таҳлил жараёнида уларни биргаликда ўрганиш мақсадга мувофиқ. Иқтисодий таҳлилни энг муҳим босқичи ва асосий мақсади натижа ўзгариши алоҳида омиллар таъсирини ҳисоблашдан иборатдир. Натижавий кўрсаткич сифатида иқтисодий салоҳият самарадорлигининг ҳар бир кўрсаткичини олиш ва уларни алоҳида таҳлил қилиш йўлларини ишлаб чиқиш мумкин. методологик асос сифатида иқтисодий салоҳият р

3.1– расм . Иқтисодий салоҳият самарадорлиги ўзгаришига таъсир қилувчи омилларнинг ўзаро боғлиқлиги 16 Расмда келтирилган омилларнинг таъсирини таҳлилнинг турли усуллари билан аниқлаш мумкин. Биз таҳлилнинг анъанавий усулларидан бири бўлган занжирли алмаштириш усулини қўллаб ечиш йўлини ишлаб чиқдик. Юқоридаги формулага асосан иқтисодий салоҳият рентабеллигининг ўзгаришига уч омил таъсир қилади. Уларнинг таъсири қуйидагича ҳисобланади: 1. Иқтисодий салоҳият рентабеллигининг ўзгаришига фойда суммаси даромаддаги ҳиссаси ўзгаришининг таъсири қуйидагича аниқланади: ∆ Ux 1 = ( Х 1 h ∙ Х 2 r ∙ Х 3 r ) – (Х 1 r ∙ Х 2 r ∙ Х 3 r ) (1) 2. Таҳлил қилинаётган натижавий кўрсатгичга даромаднинг маҳсулот ҳажмидаги ҳиссаси ўзгаришини аниқлаш учун қуйидаги формула тавсия қилинади: ∆ Ux 2 = ( Х 1 h ∙ Х 2 h

3. Иқтисодий салоҳият рентабеллигига унинг натижавийлиги ўзгаришининг таъсири қуйидагича аниқлинади: ∆ Ux 3 = ( Х 1 h ∙ Х 2 h ∙ Х 3 h ) – (Х 1 h ∙ Х 2 h ∙ Х 3 r ) (3) Барча омиллар таъсири натижанинг умумий ўзгаришига тенг бўлиши лозим: ∆ U = ∆ Ux 1 ± ∆ Ux 2 ± ∆ Ux 3. (4) Ушбу омилларнинг натижага таъсирини аниқлаш учун олдин омилларнинг миқдори аниқланади. Корхона иқтисодий потенциалини ифодаловчи кўрсаткичлар бир-бири билан узвий боғлиқ бўлганлиги туфайли унинг самарадорлик даражаси ҳам ана шу кўрсаткичлар таъсирида шаклланади. Бозор иқтисодиёти шароитида корхонанинг иқтисодий потенциали самарадорлигини аниқлаш учун фойда суммасини (Ф) унинг тўла қийматига (Ип) бўлинади. Агар унинг қийматини бошқа кўрсаткичлар билан боғлиқ ҳолда қаралса, иқтисодий потенциал рентабеллигига таъсир қилувчи

самарадорлигининг ўзгаришига омиллар таъсирини ҳисоблаш учун занжирли алмаштириш усулини тавсия қиламиз: 1. Иқтисодий потенциал самарадорлигининг ўзгаришига жорий харажатлар самарадорлигининг таъсирини ( ∆ Ux 1 ) топиш учун қуйидаги формуладан фойдаланиш мумкин: ∆ Ux 1 = (Х 1 h ∙ Х 2 r ∙ Х 3 r ) – Ur, (6) бунда, r индекси − кўрсаткичнинг режаси; h индекси − кўрсаткичнинг ҳақиқий миқдори. 2. Иқтисодий потенциал самарадорлиги ўзгаришига жорий харажатларнинг келтирилган харажатлардаги ҳиссаси ўзгаришининг таъсирини ( ∆ Ux 2 ) аниқлаш учун қуйидаги формула тавсия қилинади: ∆Ux 2 = U 1 – (Х 1 h – Х 2 h ∙ Х 3 r ) – ( Х 1 х ∙ Х 2 r ∙ Х 3 r ) (7) 3. Иқтисодий потенциал жорий харажатларнинг келтирилган харажатлардаги ҳиссаси ўзгаришининг ( ∆ Ux 3 ) таъсирини аниқлаш учун қуйидаги формуладан фойдала

алоҳида айланма маблағлар таҳлили кўрсатилмаган. Фақат унинг айрим қисмлари “Корхона активлари таҳлили”да қисқагина қараб чиқилган. Бундай ёндашум корхона эгасини корхонанинг иқтисодий салоҳияти самарадорлигни назорат қилиш имкониятидан маҳрум қилади. Бу эса бозор муносабатлари шароитида кутилмаган хавф-хатар ва банкротлик вазиятларини туғдириши мумкин. Айрим олимлар айланма маблағларни ифодаловчи кўрсаткичларни учга бўлиб ўрганишни тавсия қилади. Масалан, “Молиявий таҳлил” китобида айланма маблағларни баҳоловчи кўрсаткичларни унинг ҳолати, ҳаракати ва самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичларга бўлинган. Аммо ушбу кўрсаткичлар тизимининг аниқ таснифи берилмаган. Шунингдек, айланма маблағларнинг ҳаракати ва самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар бир- бири билан аралашиб кетган. Агар ушбу ён

Кўрсаткичлар тизими Айл. маблағлар ҳолатини ифодаловчи кўрсаткичлар Айл. маб. б илан таъминланганликни ифодаловчи кўрсаткичлар Айл. маб. с амарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар Айл. маб. нинг умумий с уммаси ва ўртача йиллик қиймати Айл. маб. нинг умумий маблағлардаги ҳиссаси Айл. маб. таркибида пул маблағлари ҳисаси Айл. маб.таркибида захиралар ва харажатлар ҳиссаси Айл. маб.таркибида дебитор қарзлари ҳиссаси Муддати ўтиб кетган дебиторларнинг умумий дебитордаги ҳиссаси Айл. маб.таркибида ўз маблағлари ҳиссаси Айл. маб . с иғими, яъни 1 сўм натижа кўрсаткичларига тўғри келадиган Айл. маб. суммаси Айл. маб . м еъёрининг ҳақиқий миқдори билан таъминланганлик коэффиценти 1 сўм асосий воситаларга тўғри келадиган Айл. маб . с уммаси 1 ходимга тўғри келадиган Айл. маб . суммаси ёки ходимларни

3.2 -расм. Корхона иқтисодий салоҳиятига таъсир этувчи айланма маблағларни ҳолати ва уни ифодаловчи кўрсаткичлари 17 3.2. Саноат корхоналарида ишлаб чиқариш фаолиятини бошқаришни ташкил этишни ривожлантириш ва унинг иқтисодий самарадорлигини ошириш йўллари Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида ишлаб чиқариш хўжалик фаолиятини бошқаришни ташкил этиш усулларининг ўзига хос хусусиятларига ишлаб чиқаришнинг объектив шарт-шароитлари билан белгиланадиган кўрсаткичлар ўртасидаги ўзаро алоқадорлик ва боғлиқликни аниқлаш ва ўлчаш тааллуқлидир, бу ерда мазкур кўрсаткичларни сунъий тарзда боғлаш мумкин эмас. Маҳсулотни ишлаб чиқариш миқдори, масалан ишчи кучи, меҳнат қуроллари, меҳнат воситаларидан фойдаланиш билан боғлиқ учта гуруҳ омилларига боғлиқ. Масалан, ишчи кучидан фойдаланиш билан боғлиқ ом

кўрсаткичларини алоҳида берк ҳолда қараш мумкин эмас, уларнинг барчаси ўзаро боғлиқ. Аммо бу ҳолат иқтисодий ҳисоб-китоблар жараёнларида уларнинг мантиқий ажратилиш имкониятлари ва заруратини умуман истисно қилмайди. Жуда кенг тарқалган услубий усулларда мазкур омилларнинг бошқа тенг шарт-шароитларда таъсир қилиш даражаси, яъни қолган омиллар худди ўзгармас тарзда ҳисобланган ҳолдаги таъсири аниқланади. Ишлаб чиқаришни ташкил этишда уни доимий равишда асослаб амалиёт ва назарияни ўрасидаги боғлиқликни таҳлил қилиб бориш зарур, бунда: -ижобий ва салбий омилларни аниқлаш ва улар ҳаракатларини сон жиҳатдан ўлчаш; -хўжалик тараққиёти тенденциялари ва пропорцияларини аниқлаш, ишлатилмаган ички хўжалик заҳираларини аниқлаш; -объектив иқтисодий қонунлар ва субъектив тартибдаги омиллар таъсирида ш

Таҳлил кўрсаткичлари манфаатдор шахслар ва ташкилотлар учун кечаётган ҳолат ва ташкилотнинг олдинги йиллардаги фаолияти ва унинг истиқболдаги салоҳиятли имкониятларини баҳолаш асосида қарорлар қабул қилиш имконини беради. Бундай таҳлил горизонтал, вертикал ва тренд таҳлилни, шунингдек махсус коэффициентларни қўллаш ва ҳисоб-китобларни умумий ўрганишни қамраб олади. Ҳисоб-китобни умумий ўрганиш корхоналар маблағларини жалб қилишнинг асосий манбалари, уларнинг қўйилмалари, йўналишлари, ҳисоб-китоб даврида олинган фойданинг асосий манбалари, пул маблағларини олишнинг асосий манбалари, қўлланган ҳисобот услублари ва улардаги ўзгаришлар, ташкилотларнинг ташкилий тузилмаси, уларнинг фаолият йўналишлари ва бошқалар тўғрида хулосалар қилиш имконини беради. Ҳисоб-китобни умумий ўрганиш аҳамияти юқо

Агарда уларнинг даражаси қиёслаш базасидан паст бўлса, бу кўрсаткичлар айрим ҳолларда қўшимча таҳлилга муҳтож бўладиган ташкилот фаолиятининг энг ночор нуқталарининг кўрсаткичлари ҳисобланади. Бундай таҳлил у ёки бу коэффициент ҳисоботи билан шартланган салбий ва ижобий баҳолашни тасдиқламаслиги ҳам мумкин. Кўп ҳолларда муайян умум тан олинган андоза меъёрини конкрет шароитлар ва айрим ташкилот хусусиятидан келиб чиққан ҳолда масалан, олдинги йилларда эришилган фаолият даражасининг издан чиқарилиши ва бошқалар таъсирида тўғрилаш лозим бўлади. Аммо, бундай коэффициенталар саноат корхона ларидаги бошқаришда қўлланилиши мумкин эмас дегани эмас. Уларга таҳлил воситаси сифатида фаолиятни баҳолаш натижаларига эга бўлиш сабабларини тушуниш каби муносабатда бўлиш керак. Корхона менежери ҳар қандай

маркетинг фаолияти жадаллашувининг умумлаштирувчи кўрсаткичлари ҳисобланади. Корхоналар учун фойданинг давлат ҳамда маҳаллий бюджет ва корхона тасарруфида қолган қисмларга тақсимланиши муҳим аҳамият касб этади. Шахсий эҳтиёжларга тааллуқли фойда техник қайта қуролланиш ва ишлаб чиқаришни кенгайтириш, ўз айланма маблағларини ривожлантириш, ижтимоий-маданий тадбирлар, ижтимоий-моддий объектларга тақсимланади. Корхонада фойданинг чуқурлашган таҳлили учун унинг кўламлигига таъсир кўрсатадиган омилларни гуруҳлаш масқадга мувофиқдир. Ташқи омиллар гуруҳига қуйидагилар тааллуқли: -корхона манфаатларига даҳлдор етказиб берувчилар, таъминот- сотувчи, юқори турувчи хўжалик, молиявий, банк ва хўжалик масалалари бўйича давлат органлари томонидан интизомнинг бузилиши; - корхона режасида кўзда тутилмага

Молиявий ҳолатларнинг асосий кўрсаткичлари қуйидагилар ҳисобланади: -маблағлар манбаларининг улар учун кўзда тутилган заҳиралар билан таъминланганлиги; -айланма маблағлар иммобилизацияси; -ўз айланма маблағлари билан таъминланганлик; -мавжуд моддий маблағларнинг нормативга тўғри келиши(молиявий- эксплуатацион эҳтиёжга); -корхона тўловчанлиги. Молиявий ҳолат кўрсаткичлари ҳисоб-китоби муайян изчилликда амалга оширилади. Бозор шароитида корхона тўловчанлиги унинг молиявий ҳолатини ифодалайди. Нормал тўловчанлик бошқа ташкилотлар олдидаги мажбуриятларни ўз вақтида ва тўлиқ бажариш имкониятини беради. Тўловчанликни баҳолашда корхона ишининг конкрет шарт-шароитларини ҳисобга олган ҳолда муносабатда бўлиш керак. Корхонанинг тўловга қодирсизлигининг сабаби ўзидаги бўш хўжалик юритишда эмас, балки

Хулоса ва таклифлар Саноатда бошқарув ва хўжалик муносабатлари тизимига бозор тамойиллари ҳамда механизмларини кенг жорий этиш, лойиҳа ишларини бажаришга буюртмалар жойлаштириш, танлов савдолари (тендерлар)ни ташкил этиш даражасини ошириш ва шунингдек кўпгина бошқа йўналишлар белгиланган. Бундан кўриниб турибдики ҳозирги пайтда саноатда бошқарув ва ишлаб чиқариш фаолиятининг самарадорлигини ошириш замон талабидир. Бу ўз навбатида амалда саноат корхоналарида бошқарув тизимини янада такомиллаштиришни талаб этади. Бошқарув тизимларининг шаклланишининг назарий асослари ва концепцияси, уларнинг бозор иқтисодиёти эҳтиёжларига мос жавоб берадиган ташкилий-иқтисодий механизмини кўриб чиқиш, минтақада ишлаб чиқаришни бошқаришнинг асосий концепциясига асосланган бошқарув тизимларининг самарали амал

асосий омил ҳисобланади. Хусусий ишлаб чиқариш корхоналарнинг ташкил этилишини ривожлантириш, уларда корпоратив бошқариш тизимини такомиллаштириш, кичик ва ўрта ишлаб чиқариш корхоналарини ҳамда бозор инфратузилмасини ривожлантириш зарур. Ишлаб чиқариш корхонасида бошқарув самарадорлигини ресурслар самарадорлигининг таъминотини яхшилаш ҳисобига ошириш мумкин. Корхонада ишлаб чиқаришнинг бошқарув самарадорлиги бевосита бошқарув жараёни ва бошқарув фаолияти натижавийлигига боғлиқ. Бу бошқарув тизимининг такомиллашувига ва бошқарув тежамкорлигини таъминлашни асослади. Олиб борилган тадқиқот ишларидан келиб чиқиб, қуйидагича хулоса ва таклифлар қилиш мумкин: 1. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида бошқаришнинг назарий асосларини ўрганиш ва улардан ишлаб чиқаришни ташкил этишда фойдаланиш ҳоз

4. Ишлаб чиқариш корхоналарида иш ҳақи ва меҳнатни ташкил этишни бригада пудрат ва меҳнат тўловларининг бошқа шаклларини татбиқ қилиш асосида такомиллаштириш лозим. Хусусан, бизнинг объектимиз ҳисобланган “KENG IMKON PLYUS” МЧЖнинг хўжалик фаолиятини таҳлил қилиш натижасида, корхона иқтисодий салоҳиятини ошириш учун қуйидаги чораларни кўриши лозим деб ўйлаймиз: - корхона тасарруфидаги бўш турган асосий фондларнинг бир қисмини лизинг ва ижара шартномалари орқали ҳаракатга тушириш лозим; - корхона ишлаб чиқариш фаолиятидаги бошқарув тизимини янгича усуллар билан бошқариш ташкил этиш; - корхонанинг объектларни топширишда ўзаро ҳисоб-китоб ишларини олиб боришда замонавий ҳисоб-китоб шаклларидан фойдаланиш орқали ривожлантириш мумкин; - корхонани юқори даражада унум билан бошқариш учун коммуник

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. М. Қ.Пардаев “Иқтисодий таҳлил” – Тошкент –“меҳнат” 2004 йил. 5. Райан Б. Стратегический учет для руководителя. / Пер. с англ. Под ред. Микрюкова В.А. – М.: Аудит, ЮНИТИ, 198. 6. Богатая И.Н. Стратегический учет собственности предприятия. Ростов н/Д.: «Феникс», 2001. 7. Виноградова В.В., Пономаренко Т.В. Оценка экономического потенциала компании. // В сб. Социально-экономические проблемы развития России и проблемы глобализации: потенциал возможного. С-Пб, Изд-во Политехн. Ун-та, 2007, с. 17-20. 8. Ревуцкий Л.Д. Потенциал и стоимость предприятия. – М.: Перспектива, 197.Портер 9. www.gov.uz 10. www. Stat.uz 11. www .mf.uz 67

Купить