Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish va uni yaxshilash yo’llari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	112.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	10 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

5 Sotish

Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish va uni yaxshilash yo’llari

Sotib olish

KURS ISHI
KORXONANING MOLIYAVIY HOLATINI TAHLIL
QILISH VA UNI YAXSHILASH YO’LLARI
1

MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. KORXONANING MOLIYAVIY HOLATINI TAHLIL
QILISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilishning maqsadi va
vazifalari
1.2. Moliyaviy tahlilda qo‘llaniladigan usullar va ularning xususiyatlari
II BOB. MOLIYAVIY TAHLILNI TASHKIL ETISH VA
YAXSHILASH YO‘LLARI
2.1. Korxonaning moliyaviy hisobotlari va ularning tahlildagi ahamiyati
2.2. Korxona moliyaviy barqarorligi va uni baholash mezonlari
2.3. Moliyaviy barqarorlikni oshirish strategiyalari
III bob. “xyz” KORXONANING MOLIYAVIY HOLATINI
AMALDAGI TAHLILI
3.1. Moliyaviy barqarorlikni oshirish strategiyalari
3.2. Moliyaviy rejalashtirish va samarali boshqaruv mexanizmlarini
takomillashtirish
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda, jamiyatni axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari orqali uzatiladigan axborot mamlakat ijtimoiy- iqtisodiy
rivojlantirishning muhim shartlaridan biri bo‘lib qoldi. Iqtisodiyotning
globallashuvi, milliy iqtisodiyotning jahon iqtisodiyotiga itegratsiyalashuvi,
xo‘jalik yurituvchi sub`ektlarning moliyaviy-xo‘jalik faoliyatiga xavf soluvchi
risklarning ortishi, korxonalarning investitsion faoliyatining jadallashishi,
boshqaruv organlarining korxonaning moliyaviy holati to‘g`risidagi ma`lumotlarga
muxtojligi sababli davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining axborot uzatish
tezligi hamda sifatiga bo‘lgan talablari kun sayin ortib bormoqda. Bugungi kunda
xo‘jalik yurituvchi sub`ektlarning moliyaviy muammolarni echish, mavjud
qaltisliklarni oldini olish, xo‘jalik jarayonlarida yuzaga kelgan kamchiliklarni o‘z
vaqtida bartaraf qilish, bankrotlik holatlariga yo‘l qo‘ymaslik masalalari tezkor va
samarali moliyaviy tahlil natijasiga bog`liq bo‘lib qolmoqda. Tezkor va samarali
moliyaviy tahlilni hozirgi zamon talablariga javob beruvchi axborot tizimisiz
tashkil qilib bo‘lmaydi. Ammo, hozirgi vaqtda moliyaviy tahlilda axbort tizimidan
foydalanish bugungi kun talablariga javob bermaydi. Bu sohada echilishi zarur
bo‘lgan muammolar ko‘p. Xo‘jalik yurituvchi sub`ektlarda moliyaviy tahlilga
bo‘lgan munosabatni o‘zgartirish, moliyaviy tahlildan foydalanishning bugungi
holatini yaxshilash, moliyaviy tahlilni haqqoniy ma`lumotlar bilan o‘z vaqtida
ta`minlash hamda moliyaviy tahlil jarayonlariga axbort texnologiyalarini jalb qilish
masalalari o‘ta dolzarb hisoblanadi. Davlatimiz rahbarining ma`ruzasida 2013 yil
yakunlari bo‘yicha yalpi ichki mahsulotning o‘sishi 8 foizga, sanoat mahsuloti
ishlab chiqarish hajmlari – 8,8 foizga, asosiy kapitalga investitsiyalar hajmining
11,3 foizga oshganligi, investitsiya dasturi doirasida umumiy qiymati 2,7 milliard
AQSH dollariga yaqin bo‘lgan 150 ta ishlab chiqarish loyihalarini amalga
oshirilganligi taakidlangan. Darhaqiqat, 2013 yilda ijtimoiy-iqtisodiy sohada
erishilgan yutuqlarda moliyaviy tahlilning, shuningdek moliyaviy tahlilga xizmat
3

qiluvchi axborot tizimining o‘rni katta. Aynan moliyaviy tahlil tufayli
iqtisodiyotga investorlarni jalb qilish, korxonalarni bankrotlik holatidan saqlash,
moliyaviy holatini yaxshilash masalalari hal qilingan. Shu ma`noda, bitiruv
malakaviy ishi uchun tanlangan mavzu moliyaviy menejment sohasida dolzarb
bo‘lgan mavzulardan biriga bag`ishlanganligi shub`hasiz. Moliyaviy tahlilda
axbort tizimining ahamiyati va uni boshqarish masalalari ko‘plab chet mamlakat va
respublikamiz olimlari tomonidan o‘rganilib chiqilgan. Respublikamizning taniqli
olimlari I.T.Abdukarimov, M.M.Pardaev, M.M.Tulaxujaeva, A.T.Ibragimov,
A.Shoalimovlar, F.Qilicheva, O.Kenjaboev, O.Olimjonov, Q. Yaxyoev,
N.Haydarov, X.Sobirov, va boshqalar o‘zlarining ilmiy ishlarida, o‘quv
qo‘llanmalarida mavzuning ayrim jihatlari yoritgan. SHunday bo‘lishiga
qaramasdan, moliyaviy tahlilda axborot tizimining o‘rni va uni boshqarish
mavzusida echilishi talab qilinuvchi muammolar ko‘p.
Kurs ishining ob`ekti va predmeti. Kurs ishining ob`ekti bo‘lib xo‘jalik
yurituvchi sub`ektlarning moliyaviy tahlil jarayonida axborot tizimlaridan
foydalanish va ularni boshqarish bilan bog`liq faoliyati hisoblanadi. Kurs ishining
predmeti - moliyaviy tahlilda axborot tizimlaridan foydalanish va ularni boshqarish
jarayonida yuzaga keluvchi iqtisodiy ijtimoiy munosabatlardir.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Kurs ishining maqsadi - moliyaviy
tahlilda axborot tizimining o‘rni, ahamiyati va ularni boshqarish masalalarini
o‘rganib, moliyaviy tahlilda axborot tizimini qo‘llash va 4 ularni boshqarish
jarayonlarini takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdir.
Bitiruv malakaviy ishida qo‘yilgan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni
bajarish lozim: - moliyaviy tahlil tushunchasi, uning paydo bo‘lishi va rivojlanish
bosqichlarini o‘rganish; - moliyaviy tahlilning uslubiy asoslari va ularning o‘ziga
xos jihatlarini o‘rganish; - axbort tizimi va uning tahlil ma`lumotlarini
shakllantirishdagi ahamiyatini o‘rganish; - moliyaviy tahlil jarayonida
foydalaniladigan axborot manbalari va ularning haqqoniyligini tekshirish tartibini
o‘rganish; - moliyaviy hisobot ma`lumotlari asosida moliyaviy tahlilni tashkil
4

qilish jarayonini o‘rganish; - moliyaviy tahlilda axborot tizimlaridan foydalanish
va ularni boshqarish jarayonini o‘rganish; - xorijiy mamlakatlarning moliyaviy
tahlilda axborot tizimlardan foydalanish borasidagi tajribasini o‘rganish; - Axborot
tizimlari negizida moliyaviy tahlilni tashkil qilish va ularni boshqarish muammolar
muammolarini echimi borasida taklif va tavsiyalar berish. Kurs ishining ilmiy-
uslubiy asoslari sifatida Respublikamiz Prezidenti tashabbusi bilan ishlab chiqilgan
2017-2021 yillarga mo`ljallangan “Ozbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo`yicha harakatlar strategiyasida moliya bozorini rivojlantirish, milliy iqtisodiyot
tarkibida sanoat, xizmat ko`rsatish sohasi, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
ulushini ko`paytirish, mahalliy ishlab chiqaruvchilarning mahsulotlari
raqobatdoshligini oshirish, ta`lim va fan sohasini rivojlantirish, ta`lim-tarbiya
sohasining yaxlit, uzluksiz tizimini shakllantirish va mustahkamlash kabi dolzarb
vazifalar belgilangan” 1
. Shu sababli mamlakatimizda buxgalteriya hisobi va
barcha iqtisodiy fanlarni chuqur o`rganish, us-hbu fanlarni o`qitish metodikasini
takomillashtirish, iqtisodiy ong, iqtisodiy madaniyat, iqtisodiy tafakkur va
ishbilarmonlik sifatlarini shakllantirish shu kunning dolzarb vazifasi hisoblanadi.
Kurs ishining nazariy-amaliy ahamiyati. Kurs ishining nazariy ahamiyati
shundan iboratki, bitiruv malakaviy ishida moliyaviy tahlilning, shuningdek unda
qo‘llaniluvchi axborot tizimining, boshqarish jarayoning iqtisodiy mohiyati,
nazariy asoslari o‘rganiladi. Amaliy ahamiyati shundan iboratki, moliyaviy
tahlilning, shuningdek unda qo‘llaniluvchi axborot tizimining, boshqarish
jarayoning iqtisodiy mohiyati, nazariy asoslari va amaliy jihatlari o‘rganilib,
moliyaviy tahlilda axborot tizimidan foydalanish va ularni boshqarish jarayonlarini
takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kurs ishining tarkibi. Bitiruv malakaviy ishi tarkiban kirish, uch bob, xulosa
hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida mavzuning
dolzarbligi, tadqiqot ob`ekti, predmeti, maqsadi va vazifalari, mazuning nazariy va
amaliy ahmiyati yoritilgan. Kurs ishining asosiy qismida moliyaviy tahlilning,
1
. “Ozbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo`yicha harakatlar strategiyasi to`g`risida”gi
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 17-fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni
5

unda qo‘llaniluvchi axborot tizimining, ularni boshqarish jarayoning iqtisodiy
mohiyati, nazariy asoslari, amaliy jihatlari shrganilgan. SHuningdek, asosiy
qismda xorij davlatlarining moliyaviy tahlilda axborot tizimlaridan foydalanish
tajribasi, moliyaviy tahlilda axborot tizimlaridan foydalanish va ularni boshqarish
muammolari o‘rganilib, aniqlangan muammolar echimi taklif qilingan. Xulosa
qismida mavzu bo‘yicha chiqarilgan yakuniy fikr-mulohazalar va takliflar
yoritilgan.
6

I BOB. KORXONANING MOLIYAVIY HOLATINI TAHLIL
QILISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilishning maqsadi va
vazifalari
Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilishdan ko‘zlangan asosiy maqsad –
uning barqarorligini, to‘lov qobiliyatini, rentabelligini va umumiy moliyaviy
salohiyatini baholash orqali strategik qarorlar qabul qilish hisoblanadi. Tahlilning
natijalariga asoslanib, rahbariyat korxonaning moliyaviy resurslarini samarali
boshqarish, tavakkalchiliklar xavfini kamaytirish va daromadni oshirish bo‘yicha
chora-tadbirlarni ishlab chiqadi. Korxonaning moliyaviy holati tahlili turli
mulkchilik shaklidagi xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy-xo‘jalik
faoliyatini samaradorlik va natijaviylik ko‘rsatkichlari asosida, ularning o‘zaro
uzviy bog‘liqligini hamda tashqi va ichki omillarga bog‘liq holda chuqur o‘rganish
jarayoni bo‘lib hisoblanadi. Ushbu tahlil turli axborot manbalaridan foydalangan
holda davriy ravishda amalga oshiriladi va korxonaning moliyaviy barqarorligi,
rentabelligi, likvidligi va to‘lov qobiliyatini baholashga xizmat qiladi.
Korxonaning m oliyaviy-xo‘jalik faoliyati esa - ishlab chiqarilgan va sotilgan
mahsulot (ish, xizmatlar) hajmining, quvvatlardan foydalanish darajasining,
resurslar naqdligi va ulardan samarali foydalanishni, xodimlarning tarkibi va
mehnat unumining, mahsulot tannarxining, foyda hajmi va rentabellik darajasining,
moliyaviy holatning murakkab tuzilmasidir;
- tashkil topishdan likvidlik jarayonigacha bo‘lgan davrda korxonani
iqtisodiy-ijtimoiy rivojlantirishning resurslar bazasini shakllantirish va ulardan
foydalanishning maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatidir;
- xo‘jalik yurituvchi subyekt nazorat qilib turadigan iqtisodiy resurslar, uning
moliyaviy tuzilmasi, likvidligi, to‘lovga qobiliyati, ishlayotgan muhit
o‘zgarishlariga munosabat bildira olishidagi keng qamrovli faoliyatdir.
Bu tahlilning natijalari turli manfaatdor tomonlar (rahbariyat, investorlar,
kreditorlar, soliq organlari va boshqalar) uchun muhim hisoblanadi.
7

Moliyaviy-xo‘jalik faoliyatni tahlil etishda faoliyat samaradorligi va
natijaviyligiga ta’sir etuvchi omillarga alohida ahamiyat qaratiladi. Ularni obyektiv
va subyektiv omillarga tarkiblash mumkin.
Subyektiv (ichki) omillar deyilganda korxonalarning amaliy faoliyati bevosita
bog‘liqlikda yuqori samaradorlikka va natijaviylikka erishish mumkin bo‘lgan
omillar kiradi. Bunday ta’sir birliklariga mehnatni to‘g‘ri tashkil etish,
rag‘batlantirish, moddiy resurslardan tejab foydalanish, xarajatlarni iqtisod qilish,
quvvatlardan foydalanish, to‘lovlar intizomiga rioya qilishning o‘ziga bog‘liq
bo‘lgan jihatlari kiradi.
Obyektiv (tashqi) omillar deyilganda, korxona faoliyatiga mutlaqo bog‘liq
bo‘lmagan omillar tushuniladi, ya’ni davlat siyosatining o‘zgarib turishi, bozordagi
talab-taklifning o‘zgarishi, inflyatsiya va hokazo jihatlar. Axborot manbalardan
foydalangan holda o‘rganish deganda moliyaviy-xo‘jalik faoliyatining aniq
o‘lchangan, jamlangan, umumlashtirilgan hisobot holiga keltirilgan axborotlardan,
shuningdek hisobdan tashqari (rejalar, normalar va h.k.) turli manbalardan
foydalangan holda o‘rganish tushuniladi. Davriy o‘rganish deganda uni axborot
manbalarining tahliliyligida operativ, joriy va istiqbolli o‘rganishning zaruriyati
nazarda tutiladi. 2
Xulosa qilib aytganda korxonaning moliyaviy-xo‘jalik faoliyatiga ta’sir
qiluvchi omillarni ikki asosiy guruhga ajratish mumkin:
Obyektiv omillar – tashqi muhit omillari bo‘lib, ularga korxona bevosita ta’sir
qila olmaydi, lekin moslashish orqali natijalarini kamaytirish mumkin.
Subyektiv omillar – ichki boshqaruv bilan bog‘liq bo‘lib, ularni to‘g‘ri
boshqarish orqali korxona samaradorligi va natijaviyligini oshirish mumkin.
Muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun korxonalar obyektiv omillarga
moslashish, subyektiv omillarni esa maksimal darajada samarali boshqarish orqali
o‘z moliyaviy barqarorligini ta’minlashlari kerak bo‘ladi.
2
B.A.Xasanov, M.Y.Raximov, Z.A.Muqumov, A.I.Aliqulov, A.B.Jumanova, N.SH.Xajimuratov, R.B.Xasanova.
Moliyaviy tahlil. Toshkent “iqtisodiyot” 2019. – 13b.
8

Ushbu maqsadga erishishda moliyaviy tahlilning asosiy vazifasi sifatida
xo‘jalik faoliyatida yo‘l quyilgan kamchiliklar sabablarini o‘rgangan holda ularni
bartaraf etish bo‘yicha tegishli chora-tadbirlarni ishlab chiqish va mavjud
imkoniyatlardan to‘liq foydalanishga yordam berishdan iborat. Binobarin, xo‘jalik
yurituvchi subyektlar faoliyatini tahlil etishda moliyaviy tahlilning vazifalari
sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
-Korxonaning moliyaviy barqarorligini baholash, o‘z mablag‘lari va jalb
qilingan mablag‘larning optimal nisbatini aniqlash, kapital manbalarining
barqarorligini tekshirish;
-To‘lov qobiliyati va likvidlikni aniqlash, qisqa va uzoq muddatli
majburiyatlarni bajarish qobiliyatini tekshirish, aktivlarning tezkorlik bilan naqd
pulga aylantirilish darajasini baholash;
-Rentabellik va samaradorlikni tahlil qilish, korxonaning foyda olish
qobiliyatini va rentabellik darajasini o‘rganish, moliyaviy resurslarning
daromadliligini oshirish yo‘llarini topish.
-Moliyaviy tavakkalchiliklarni baholash, qarzdorlik darajasini tahlil qilish,
moliyaviy xavflarni kamaytirish strategiyalarini ishlab chiqish.
-Pul oqimlarini boshqarish, korxonaning daromad va xarajatlar balansi
qanday shakllanganligini o‘rganish, pul oqimlarining barqarorligini ta’minlash
uchun chora-tadbirlar ishlab chiqish.
-Investitsion jozibadorlikni baholash, korxonaning investorlar va kreditorlar
uchun qanchalik jozibadorligini tahlil qilish, sarmoyalarni jalb qilish
imkoniyatlarini o‘rganish.
Korxonaning moliyaviy holati tahlili natijasida rahbariyat mavjud
muammolarni aniqlab, ularni bartaraf etish choralarini ko‘radi hamda korxona
faoliyatining samaradorligini oshirish bo‘yicha strategiyalarni ishlab chiqadi.
9

1.2. Moliyaviy tahlilda qo‘llaniladigan usullar va ularning xususiyatlari
Moliyaviy tahlilda qo‘llaniladigan usullar bir qator maqsadlarni amalga oshirishga
xizmat qiladi. Ushbu usullar yordamida kompaniyaning moliyaviy holati,
samaradorligi, likvidligi, rentabelligi va umumiy moliyaviy barqarorligi
baholanadi. Ushbu usullar yordamida korxonaning uzoq muddatli barqarorligini
baholash va moliyaviy xavflarni kamaytirishga, korxona o‘z qisqa muddatli
majburiyatlarini qanchalik oson bajarishi mumkinligini aniqlashga, korxona
faoliyatining samaradorligini va foyda olish darajasini o‘lchashga, daromad va
xarajatlarni tahlil qilish orqali moliyaviy natijalarni optimallashtirishga, potensial
investorlar va kreditorlar uchun kompaniyaning investitsion salohiyatini
baholashga, moliyaviy tahlil yordamida mavjud va potensial moliyaviy
muammolarni aniqlash, korxona rahbariyati va manfaatdor tomonlar uchun asosli
moliyaviy qarorlarni ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Bugungi kunda iqtisodchi olimlar o‘z asarlarida tahlilning usullarini shartli
ravishda ikki guruhga ajratib ko‘rsatishmoqda (1.1-rasm)
- oddiy-an’anaviy (odatdagi) usullar;
- iqtisodiy-matematik usullar.
Oddiy-an’anaviy (odatdagi) usullar guruhiga iqtisodiy tahlil paydo
bo‘lgandan buyon an’anaga aylanib, amaliy tajribada keng qo‘llanilib kelayotgan
usullar kiritiladi. Ularning tarkibiga mutloq va nisbiy farqlarni aniqlash,
taqqoslash, guruhlashtirish, balansli bog‘lanish, zanjirli bog‘lanish, ko‘rsatkichlar
farqi, qayta hisoblash, indeks va boshqa usullarni keltirish mumkin.
Iqtisodiy-matematik usullar guruhi usullari omilli tahlilda keng qo‘llaniladi.
Omilli tahlilda iqtisodiy matematik usullarni qo‘llash, tahlil qilinayotgan
jarayonlarning murakkabligiga, hajmiga va o‘rganish lozim bo‘lgan vazifalariga
bog‘liqdir. Shu bilan birga mazkur usullar orqali ma’lum bir iqtisodiy hodisa va
jarayonga ta’sir etuvchi bir nechta omillarning ta’sirini aniq miqdorlarda aniqlash
imkoniyatining mavjudligidir. Iqtisodiy-matematik usullar guruhining tarkibiga
integral, korrelyasion va regrasion tahlil, logorifmlar, determinantlar, matrisalar,
10

chiziqli programmalashtirish, nazariy o‘yin, iqtisodiy tashxis qo‘yish, funksional
qiymatli tahlil, grafikli, evrestik tahlil va boshqa usullar kiradi.
1.1-jadval. Tahlilda qo‘llaniladigan usullar tasnifi
Tahlilda qo‘llaniladigan sullar tasnifi
Oddiy – an’anaviy usullar Iqtisodiy matematik usullar
- taqqoslash usuli; - integral usuli;
- guruhlashtirish usuli; - korrelyatsion va regressiya tahlil
usuli;
- balansli bog‘lanish usuli; - logarifmlar usuli;
- zanjirli bog‘lanish usuli; - determinantlar usuli;
- ko‘rsatkichlar farqi usuli; - matritsalar usuli;
- qayta hisoblash usuli; - chiziqli programmalashtirish usuli
va boshqa usullar.
- indeks va boshqa usullar.
Oddiy-an’anaviy usullardan farqli ravishda xo‘jalik faoliyatini tahlil qilishda
iqtisodiy-matematik usullarni qo‘llaganda tahlilning bajarish muddati tezlashadi,
o‘zgarishlar va ularning ta’sirini aniq hisoblash mumkin bo‘ladi. Shu bilan birga,
ko‘p omilli ko‘rsatkichlarni to‘liq o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lib, har bir ta’sir
ko‘rsatuvchi omilni miqdor va sifat jihatlarini aniq ko‘rsatib berish imkoniyati
paydo bo‘ladi va boshqa imkoniyatlarni aniqlashga yordam beradi. 3
Shuningdek, xo‘jalik yurituvchi subyektlarda moliyaviy tahlilni tashkil etish
va o‘tkazishda qo‘llaniladigan moliyaviy tahlilning quyidagi maxsus usullari
mavjud (1.2-rasm): moliyaviy hisobotni o‘qish, gorizantal tahlil, vertikal tahlil,
trend tahlili, qiyosiy (taqqoslama) tahlil, moliyaviy koeffitsiyentlar va omilli tahlil
hamda boshqa usullar.
3
R.D.Dusmuratov, A.S.Boltayev. Moliyaviy Tahlil. Toshkent-2020. -85-b.
11

1.2-jadval. Moliyaviy tahlil usullari tasnifi
№ Usullarning
nomi Izoh
1 Moliyaviy
hisobotni o‘qish Subyektning moliyaviy hisobotini o‘qish orqali
faoliyat natijalarini baholashni dastlabki o‘rganish usulidir
2 Gorizontal tahlil Moliyaviy hisobot ko‘rsatkichlarini mutloq va
nisbiy farqlash orqali o‘zgarishlarini aniqlash usulidir
3 Vertikal tahlil Moliyaviy hisobot ko‘rsatkichlarini tarkibiy
o‘rganish usulidir
4 Trend tahlili Moliyaviy hisobot ko‘rsatkichlarini bazis (asos)
ko‘rsatkichiga nisbatan dinamik o‘rganish usulidir
5 Qiyosiy
(taqqoslama) tahlil Ko‘rsatkichlarni turli obyektlar bo‘yicha taqqoslash
usulidir
6 Moliyaviy
koeffitsiyentlar Moliyaviy hisobot ko‘rsatkichlaridan foydalanib,
moliyaviy koeffitsiyent ko‘rsatkichlarini aniqlash asosida
baholash usulidir
7 Omilli tahlil Natija ko‘rsatkichining o‘zgarishiga ta’sir
ko‘rsatuvchi omillarni hisob-kitob qilish asosida ularning
ta’sirini aniqlash usuli
Yuqorida aytib o ‘ tilgan usullardan tashqari jahon iqtisodchi olimlari
tomonidan quyidagi usullar ham qo ‘ llaniladi :
Fundamental tahlil - iqtisodiy va sanoat ta ’ sirlarini , tahlilchining subyektiv
fikrlarini va nazariy bilimlarini o ‘ rganishni o ‘ z ichiga oladi . Baholash usuli
solishtirish va sifatli xususiyatlarga asoslanadi . Tahlil kompaniyaning ichki va
tashqi muhitini aniqlash orqali uning haqiqiy qiymatini baholashni maqsad qilgan .
Odatda tashqi muhit kompaniyaga ta ’ sir qiluvchi makroiqtisodiy va mikroiqtisodiy
omillarni , ichki muhit esa butun kompaniyani , uning hozirgi hayot siklini va
korporativ maqsadlarning tabiatini o ‘ rganishni anglatadi .
12

Shuningdek , texnik tahlil - matematik , statistik va boshqa algoritmik
usullarni qo ‘ llab , miqdoriy ma ’ lumotlarni qayta ishlaydi . Texnik tahlilchilar
kompaniyaning kelajakdagi faoliyatini o ‘ rganilgan o ‘ tgan ma ’ lumotlar va
tendentsiyalar asosida prognoz qilishadi . So‘ngra, qayta ishlangan ma’lumotlar
sifatli tahlildan olingan iqtisodiy ma’lumotlar bilan bog‘lanadi.
Umuman olganda, fundamental va texnik moliyaviy tahlillar bir vaqtda
amalga oshiriladi, chunki ular o‘zaro bog‘liq. Moliyaviy tahlil texnik tahlilning bir
qismi sifatida hisoblanadi, chunki u turli matematik, statistik va iqtisodiy
yondashuvlarni qo‘llash orqali ma’lum bir moliyaviy ko‘rsatkichlarni olishga
yordam beradi. Moliyaviy ko‘rsatkichlar amalga oshirilgan moliyaviy usullardan
foydalanuvchilar tomonidan qayta ishlangan informatsion chiqish sifatida ko‘rib
chiqilishi mumkin.
Qo‘llaniladigan moliyaviy usullar maqsad va ishlatilgan ma’lumotlarga qarab
farq qiladi. Odatda, moliyaviy tahlilchilar ikkita asosiy moliyaviy metodlar
guruhini qo‘llaydilar: asosiy va ilg‘or. Ilg‘or yoki murakkab moliyaviy usullar mos
sifatli dasturiy ta’minotni joriy etishni talab qiladi. Shu sababli, ular tashqi
foydalanuvchilar tomonidan unchalik keng qo‘llanilmaydi. Ular asosan maxsus
firmalar tomonidan mijozning so‘roviga binoan taqdim etiladi. Aksincha, asosiy
usullar keng turdagi foydalanuvchilar tomonidan yaxshi qo‘llaniladi. Asosiy
moliyaviy usullarga mutlaq, ayirma, nisbiy va yig‘indili ko‘rsatkichlarni tahlil
qilish kiradi, ular keyingi bo‘limda alohida va aniq tarzda tavsiflanadi.
Gorizontal tahlil — bu moliyaviy hisobotlarning ma’lum bir elementlaridagi
o‘zgarishlarni bir nechta hisobot davrlarida solishtirishdir. U vaqt o‘tishi bilan
ma’lumotlarni gorizontal ravishda, qatordan qatorga ko‘rsatadi, bu esa
tendensiyalarni kuzatishga va ma’lum bir elementning o‘zining oldingi natijalari
bilan taqqoslanishiga imkon beradi. Gorizontal tahlil moliyaviy hisobotdagi mutlaq
va nisbiy o‘zgarishlarni o‘rganadi. O‘zgarishlarning haqiqiy hajmini yaxshiroq aks
ettirish uchun nisbiy o‘zgarishlarni hisoblash afzalroqdir. Foizdagi o‘zgarishlar
asosan balans hisobotining barcha elementlari va daromadlar to‘g‘risidagi
13

hisobotning ikki ketma-ket yilidagi o‘zgarishlar uchun hisoblanadi. Agar uch yoki
undan ko‘p moliyaviy davrlarni taqqoslash kerak bo‘lsa, davomiy gorizontal tahlil
trend tahlili deb ataladi. Gorizontal tahlilni hisoblash quyidagicha amalga
oshiriladi:
Mutlaq o‘zgarish=Yangi qiymat−Eski qiymat
Nisbiy o‘zgarish ( % ) = (( Yangi qiymat − Eski qiymat)/ Eski qiymat ) × 100
Sanoat sharoitlari, iqtisodiyotdagi va kompaniyadagi har qanday o‘zgarishlar
tahlil natijalarini to‘g‘ri talqin qilishda inobatga olinishi kerak. Tahlilning asosiy
kamchiligi shundaki, u iqtisodiyotda yuz berayotgan inflyatsiya jarayonlariga
bog‘liq, chunki bu jarayon olingan natijalarining aniqligi va ishonchliligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, auditor nuqtai nazaridan, kompaniya barcha mumkin
bo‘lgan o‘zgarishlarni, agar ular +/- 10% dan yuqori bo‘lsa, izohlay olishiga ega
bo‘lishi mumkin.
Vertikal tahlil - kompaniyaning faoliyatini baholashda juda
muhimdir, chunki u moliyaviy hisobotlardagi alohida elementlarning
strukturaviy o‘lchoviga e’tibor qaratadi. Tahlilning asosiy maqsadi —
har bir moliyaviy hisobot elementi uning umumiy asosiga nisbatan foiz
sifatida proportsional qiymatini aniqlashdir. Umumiy asos 100%
hisoblanadi. Shu ma’noda, vertikal tahlil ba’zida strukturaviy tahlil deb
ham ataladi.
Vertikal tahlil orqali, masalan, balans hisobotida aktivlar va
majburiyatlarning umumiy summa (100%) ga nisbatan har bir tarkibiy
qismining qanchalik ulushga ega ekanligini ko‘rish mumkin.
Shuningdek, daromadlar va xarajatlar hisobotida har bir elementning
daromadlar yoki xarajatlar umumiy summasiga nisbatan ulushini
aniqlashda ishlatiladi.
Vertikal tahlil ( % ) = ( Elementning qiymati / Umumiy asos (total) × 100
Bu yerda:
14

 Elementning qiymati — tahlil qilinayotgan moliyaviy hisobot elementining
qiymati (masalan, daromadlar, xarajatlar, aktivlar yoki majburiyatlar).
 Umumiy asos (total) — hisobotdagi barcha elementlarning umumiy
summasi (masalan, balans hisobotida umumiy aktivlar yoki umumiy majburiyatlar,
daromadlar va xarajatlar hisobotida umumiy daromadlar).
Balans hisobotini tuzishda, barcha balans hisoblari umumiy aktivlar (umumiy
jalb qilingan kapital) yoki umumiy aktsiyadorlar kapitali va majburiyatlar
summasining foizlari sifatida ifodalanadi. Bu, moliyaviy hisobotlardan
foydalanuvchilarga kapital tarkibini aniqlash imkonini beradi. Aktivlar tuzilmasi
kompaniya qayerga mablag‘ investitsiya qilganini va investitsiyalardan qaytish
darajasi qanday ekanligini ko‘rsatadi. Uzoq muddatli aktivlarga qaytish darajasi
joriy aktivlardan yuqoriroq bo‘ladi. Aktivlar bo‘yicha vertikal tahlil uzoq muddatli
va qisqa muddatli aktivlarning nisbatini aniqlashni maqsad qiladi. Aktsiyadorlar
kapitali va majburiyatlar tuzilmasi aktivlarning ichki yoki tashqi manbalardan
qanday moliyalashtirilganligini belgilaydi. Odatda, tashqi manbalardan
foydalanishda kompaniya qisqa muddatli majburiyatlarni uzoq muddatli
majburiyatlarga qaraganda afzal ko‘radi, chunki ular arzonroq bo‘ladi. Boshqa
tomondan, qisqa muddatli manbalar xavfliroq, chunki firma ularni cheklangan vaqt
ichida qaytarishi kerak, bu esa likvidlik muammolariga olib kelishi mumkin va
yomon holatlarda to‘lov qobiliyatsizligiga sabab bo‘lishi mumkin. Daromadlar
bo‘yicha barcha elementlar hisobotda sof savdolar (aylanma mablag‘)ning foizlari
sifatida ifodalanadi.
Trend tahlili ko‘rsatkichlarni bir qator yillar mobaynida nisbiy miqdorlarda
o‘sish va qo‘shimcha o‘sish sur’atlarini o‘rganishda qo‘llanadi.
Bir o‘lchamli tahlil da taqqoslash bir obyektning bitta yoki bir nechta
ko‘rsatkichlarini, yoki bir nechta obyektni bitta ko‘rsatkichini taqqoslash yo‘li
bilan amalga oshiriladi.
Ko‘p o‘lchamli tahlil da bir nechta korxonalarni katta spektrdagi
ko‘rsatkichlari taqqoslab o‘rganiladi. Bu tahlil korxonalar va ularning bo‘linmalari
15

faoliyatini kompleks baholashda keng qo‘llaniladi. Taqqoslashda real voqelikning,
haqiqatdagi ko‘rsatkichlarning reja, o‘tgan yillar, bazis yili, o‘rtacha tarmoq, ilg‘or,
qoloq, xorij ko‘rsatkichlariga nisbatan o‘zgarishlariga, ularning dinamikasiga,
mutlaq va nisbiy ifodalarda baho beriladi. 4
Amaliyotda kompaniyaning kapitallashuv tuzilmasini tahlil qilishda
moliyaviy ekspertlar balans qoidalarini qo‘llashni tavsiya etadilar. Ular qat’iy
qoidalar sifatida ko‘rilmaydi, balki moliyaviy tahlilchilar uchun kompaniyaning
uzoq muddatli moliyaviy barqarorligini ta’minlashga yordam beradigan tavsiyalar
sifatida qabul qilinadi.
Oltin balans qoidasiga ko‘ra, uzoq muddatli aktivlar asosan aksiyalar yoki
uzoq muddatli majburiyatlar bilan moliyalashtirilishi kerak, shu bilan birga, joriy
aktivlar faqat qisqa muddatli majburiyatlar yordamida moliyalashtirilishi kerak.
Bu, aksiyalar va uzoq muddatli majburiyatlar barcha uzoq muddatli aktivlarni
qoplashini anglatadi.
Aksiyalar + Uzoq muddatli majburiyatlar ≥ Uzoq muddatli aktivlar
Oltin ekvivalent qoidasi uzoq muddatli aktivlar va aksiyalar o‘rtasidagi
aloqani ifodalaydi. Ushbu qoida bo‘yicha, uzoq muddatli aktivlar asosan aksiyalar
orqali moliyalashtirilishi kerak. Bu har bir aksiyalar birligi uzoq muddatli aktivga
aylantirilishini ta’minlaydi.
Uzoq muddatli aktivlar ≥ Aksiyalar
Birinchi va ikkinchi qoidalarni birlashtirish bir tenglama yordamida quyidagi
aloqalarni ochib beradi:
Aksiyalar + Uzoq muddatli majburiyatlar ≥ Uzoq muddatli aktivlar ≥
Aksiyalar
Oltin riskni tenglashtirish qoidasi aksiyalar va uzoq muddatli majburiyatlar
nisbati optimallashtirilishini anglatadi. Bu qoida aksiyalar uzoq muddatli
majburiyatlardan ko‘proq bo‘lishi kerakligini ta’kidlaydi. Boshqacha aytganda,
4
B.A.Xasanov, M.Y.Raximov, Z.A.Muqumov, A.I.Aliqulov, A.B.Jumanova, N.SH.Xajimuratov, R.B.Xasanova.
Moliyaviy tahlil. Toshkent “iqtisodiyot” 2019. – 19b.
16

kompaniyaning moliyaviy tuzilmasida risklarni tenglashtirish uchun, uning uzoq
muddatli majburiyatlari aksiyalar bilan qoplangan bo‘lishi zarur.
Oltin nisbat qoidasi investitsiyalar o‘sish sur’ati daromadlarning o‘sish
sur’atidan oshmasligini bildiradi. Ushbu qoida nafaqat uzoq muddatli moliyaviy
rejalar, balki qisqa muddatda ham qo‘llaniladi.
Sof operatsion kapital - o‘zgaruvchan ko‘rsatkichlarni tahlil qilish, mutlaq
ko‘rsatkichlarga matematik farqni qo‘llash orqali amalga oshirilishi mumkin.
O‘zgaruvchan ko‘rsatkichlar guruhidan eng keng tarqalgan moliyaviy
ko‘rsatkichlardan biri sof operatsion kapital (SOK) hisoblanadi.
Sof operatsion kapital kompaniyaning kundalik faoliyatlarini qoplash
qobiliyatini o‘lchaydigan muhim ko‘rsatkichdir. U balans hisobotida qayd etilgan
joriy aktivlar va qisqa muddatli majburiyatlar o‘rtasidagi farq sifatida hisoblanadi.
Avvalo, bu kompaniyaning qisqa muddatli majburiyatlarini to‘lash uchun yetarli
likvid aktivlarga ega yoki yo‘qligini belgilaydi. Ikkinchidan, ortiqcha joriy aktivlar
kundalik operatsion faoliyatlar uchun ishlatiladi. Sof operatsion kapitalni
hisoblaganda, moliyaviy tahlilchilar ayniqsa joriy aktivlar va ma’lum qisqa
muddatli majburiyatlarga e’tibor berishadi, bu aktivlar naqd pul oqimiga yoki pul
oqimining chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bu holatda, naqd pul va
ekvivalentlar, inventarizatsiya, qarzdorlik va savdoga chiqariladigan qimmatli
qog‘ozlar (boshqa joriy aktivlar) kompaniya uchun bir yil ichida naqd pul kirishlari
sifatida hisoblanadi, shu bilan birga, qarzlar, qisqa muddatli kreditlar, to‘langan
xarajatlar bir yil davomida naqd pul chiqishini keltirib chiqaradi.
17

II BOB. MOLIYAVIY TAHLILNI TASHKIL ETISH VA
YAXSHILASH YO‘LLARI
2.1. Korxonaning moliyaviy hisobotlari va ularning tahlildagi ahamiyati
Bugungi kunda moliyaviy tahlilni tashkil etishda rasmiy tartib-tamoyillar
belgilanmaganligi sababli, uni tashkil etishda an’anaviy usullardan foydalanish
tavsiya etiladi.
Iqtisodchi olim M.Y.Raximov moliyaviy tahlilni tashkil etish shakli bo‘yicha
ichki moliyaviy tahlil va tashqi moliyaviy tahlil sifatida tarkiblashni tavsiya qilgan
(2.1–jadval).
2.1–jadval. Moliyaviy tahlilni tashkil etish shakli bo‘yicha tarkiblanishi 5
Moliyaviy tahlilni tashkil etish shakli
Ichki moliyaviy tahlil Tashqi moliyaviy tahlil
Ichki moliyaviy tahlil – bu korxona yoki tashkilot ichida amalga oshiriladigan
moliyaviy tahlil bo‘lib, asosan korxonaning o‘z manfaatlari uchun mo‘ljallangan.
Uni korxona xodimlari, masalan, boshqaruvchilar, moliya bo‘limi mutaxassislari
yoki auditorlar bajaradilar.
Ichki moliyaviy tahlilning asosiy maqsadlari:
5
Raximov M.Yu. Iqtisodiyot subyektlari moliyaviy holatining tahlili. –T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2013. – 65 b.
18

1. Korxonaning moliyaviy barqarorligi va rentabelligini baholash;
2. Ichki zaxira va imkoniyatlarni aniqlash;
3. Moliyaviy oqimlarni boshqarish va optimallashtirish;
4. Qaror qabul qilish uchun asos bo‘ladigan aniq va batafsil axborot
tayyorlash;
5. Korxona ichidagi bo‘lim va tarmoqlarning samaradorligini tahlil qilish;
6. Ichki muammolar va risklarni aniqlash hamda ularni oldini olish choralarini
belgilash.
Tashqi moliyaviy tahlil – bu korxonaning moliyaviy holatini tashqi
foydalanuvchilar (benefitsiarlar) tomonidan tahlil qilish jarayonidir. Bunda
korxona tomonidan e’lon qilingan moliyaviy hisobotlar asosiy axborot manbai
bo‘lib xizmat qiladi.
Tashqi moliyaviy tahlilning maqsadlari:
1. Korxonaning moliyaviy barqarorligi va to‘lov qobiliyatini baholash;
2. Investitsion jozibadorlikni aniqlash;
3. Kredit qobiliyatini baholash;
4. Tashqi manfaatdor tomonlar (banklar, investorlar, aksiyadorlar va
boshqalar) uchun risklarni baholash;
5. Korxona faoliyatining moliyaviy natijalarini solishtirish va monitoring
qilish.
Tashqi moliyaviy tahlilning foydalanuvchilari:
 Banklar va moliyaviy institutlar;
 Potensial va mavjud investorlar;
 Aksiyadorlar va obligatsiya egalari;
 Soliq organlari;
 Yetkazib beruvchilar va hamkorlar;
 Davlat idoralari va tahlil markazlari.
Tashqi moliyaviy tahlilning xususiyatlari:
19

 Ochiqlik – tahlil faqat ommaviy axborot (e’lon qilingan moliyaviy
hisobotlar) asosida amalga oshiriladi;
 Tashqi tomonlar uchun – korxonaga bevosita tegishli bo‘lmagan, lekin u
bilan manfaatdor bo‘lgan tashqi subyektlar uchun o‘tkaziladi;
 Standartlashtirilgan – xalqaro va milliy standartlarga muvofiq umumiy
metodikalar asosida o‘tkaziladi;
 Qiyosiy – ko‘pincha bir nechta korxona yoki sanoat kesimida solishtirish
uchun ishlatiladi.
Tashqi moliyaviy tahlil korxonaning bozordagi ishonchliligini va
barqarorligini baholashda asosiy vositalardan biri hisoblanadi.
Korxonaning moliyaviy hisobotlari - bu korxonaning ma’lum davr ichidagi
moliyaviy faoliyatini aks ettiruvchi rasmiy hujjatlar to‘plamidir. Ushbu hisobotlar
korxona rahbarlari, investorlar, kreditorlar va boshqa manfaatdor tomonlarga
korxonaning moliyaviy ahvoli, faoliyati natijalari va pul oqimlari haqida muhim
ma’lumotlarni taqdim etadi. Moliyaviy hisobotlar tahlili korxonaning moliyaviy
holatini baholash, kelajakdagi faoliyatini prognoz qilish va boshqaruv qarorlarini
qabul qilish uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib hisoblanadi. Moliyaviy
hisobotlarning asosiy turlari quyidagilar bo‘lib hisoblanadi:
1. Balans hisoboti (Balance Sheet) - korxonaning ma’lum sanadagi aktivlari,
majburiyatlari va xususiy kapitali haqida ma’lumot beradi. U "aktivlar =
majburiyatlar + xususiy kapital" asosiy buxgalteriya tenglamasiga asoslanadi.
Balans hisobotining tahlildagi ahamiyati esa moliyaviy barqarorlikni baholash
- Balans hisoboti korxonaning qisqa va uzoq muddatli majburiyatlarni qoplash
qobiliyatini, moliyaviy risklarni va kapital tuzilmasini baholashga yordam beradi.
Likvidlikni aniqlash - aktivlar va majburiyatlar tarkibini tahlil qilish orqali
korxonaning qisqa muddatli majburiyatlarini tezda qoplash uchun yetarli likvid
aktivlarga egaligi aniqlanadi. To‘lov qobiliyatini baholash - korxonaning uzoq
20

muddatli majburiyatlarini qoplash qobiliyati, ya’ni kreditorlar oldidagi
majburiyatlarni to‘liq va o‘z vaqtida bajarish qobiliyati baholanadi. Kapital
tuzilmasini tahlil qilish - korxonaning o‘z va jalb qilingan kapital nisbati,
moliyalashtirish manbalari va ularning samaradorligi tahlil qilinadi.
2. Foyda va zarar hisoboti (Income Statement / Profit and Loss Statement) -
korxonaning ma’lum davr (odatda bir yil) ichidagi daromadlari, xarajatlari va
moliyaviy natijalarini (foyda yoki zararni) aks ettiradi.
Uning tahlildagi ahamiyati - rentabellikni baholash - hisobot korxonaning
daromad keltirish qobiliyatini, ya’ni sotuvlar, xizmatlar va boshqa faoliyatlardan
qancha foyda olishini ko‘rsatadi. Rentabellik ko‘rsatkichlari (sof foyda marjasi,
yalpi foyda marjasi va boshqalar) hisoblanadi va tahlil qilinadi. Xarajatlarni
nazorat qilish - hisobot xarajatlar tarkibini va ularning daromadga nisbatini tahlil
qilish orqali xarajatlarni nazorat qilish va kamaytirish imkoniyatlarini aniqlashga
yordam beradi. Faoliyat samaradorligini baholash - korxonaning asosiy va boshqa
faoliyatlaridan olingan natijalar, operatsion va moliyaviy faoliyat samaradorligi
baholanadi. Daromad dinamikasini tahlil qilish - vaqt o‘tishi bilan daromad va
foyda o‘zgarish tendentsiyalari tahlil qilinadi, o‘sish sur’atlari va barqarorligi
baholanadi.
3. Pul oqimi hisoboti (Cash Flow Statement) - korxonaning ma’lum davr
ichidagi pul mablag‘lari harakati, ya’ni pul tushumlari va chiqimlari haqida
ma’lumot beradi. Pul oqimlari operatsion, investitsion va moliyaviy faoliyatlar
bo‘yicha guruhlanadi.
U tahlilda likvidlikni baholash - hisobot korxonaning pul mablag‘lari bilan
ta’minlanganlik darajasini, qisqa muddatli majburiyatlarni pul mablag‘lari bilan
qoplash qobiliyatini baholashga yordam beradi. Pul oqimlarini boshqarish - pul
oqimi hisoboti pul tushumlari va chiqimlarini tahlil qilish orqali pul oqimlarini
samarali boshqarish, pul mablag‘lari taqchilligi yoki ortiqchaligini aniqlash va
oldini olish imkonini beradi. Investitsion faoliyatni baholash - investitsion
faoliyatdan kelib chiqadigan pul oqimlari korxonaning investitsiya siyosatini,
21

investitsiyalarning samaradorligini va kelajakdagi o‘sish imkoniyatlarini
baholashga yordam beradi. Moliyaviy faoliyatni baholash - moliyaviy faoliyatdan
kelib chiqadigan pul oqimlari korxonaning moliyalashtirish manbalari, qarz olish
va qarzni qaytarish faoliyatini tahlil qilishga yordam beradi.
4. Xususiy kapitaldagi o‘zgarishlar hisoboti (Statement of Changes in Equity)
- ma’lum davr ichida korxonaning xususiy kapitali tarkibidagi o‘zgarishlarni aks
ettiradi. Bu o‘zgarishlar foyda/zarar, dividendlar, qo‘shimcha emissiya, rezervlar
yaratish va boshqa operatsiyalar natijasida yuzaga keladi.
U moliyaviy tahlilda kapital tuzilmasidagi o‘zgarishlarni tahlil qilish - hisobot
xususiy kapital tarkibidagi o‘zgarishlarni, jumladan, ustav kapitali, qo‘shimcha
kapital, taqsimlanmagan foyda va rezervlardagi o‘zgarishlarni tahlil qilishga imkon
beradi. Shuningdek, dividend siyosatini baholash hisobot dividendlar to‘lash
siyosatini, dividendlar miqdori va ularning xususiy kapitalga ta’sirini baholashga
yordam beradi. Kapitalning o‘sish dinamikasini tahlil qilish orqali - vaqt o‘tishi
bilan xususiy kapital o‘sish sur’atlari va barqarorligi tahlil qilinadi, korxonaning
moliyaviy mustaqilligi va o‘sish salohiyati baholanadi.
Xalqaro standartlar bo‘yicha tuziladigan moliyaviy hisobotga doir talablar
moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarida belgilanadi. Buxgalteriya hisobi
subyekti moliyaviy hisobotni tuzishda mustaqil balansga ajratilgan o‘z
vakolatxonalarining, filiallarining va boshqa tarkibiy bo‘linmalarining buxgalteriya
balanslarini hamda boshqa hisobot shakllarini kiritishi kerak. Moliyaviy hisobot
hisobot yili boshidan ortib boruvchi yakun bilan tuziladi. Byudjet tashkilotlarining
moliyaviy hisoboti byudjet to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga muvofiq tuziladi va
taqdim etiladi. Moliyaviy hisobotning tarkibi va mazmuni O‘zbekiston
Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan belgilanadi. Banklar va boshqa kredit
tashkilotlari moliyaviy hisobotining tarkibi hamda mazmuni O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilanadi. Asosiy xo‘jalik jamiyati
bo‘lgan va shu’ba xo‘jalik jamiyatlariga, o‘z nazorati ostidagi tashkilotlarga ega
buxgalteriya hisobi subyekti konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotni tuzadi.
22

Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotni tuzish tartibi, shuningdek‚ asosiy
xo‘jalik jamiyatining nazorati ostidagi tashkilotlarga qo‘yiladigan talablar
buxgalteriya hisobi standartlari bilan belgilanadi.
Moliyaviy hisobot quyidagilarga taqdim etiladi:
- davlat soliq xizmati organlariga;
- ta’sis hujjatlariga muvofiq mulkdorlarga;
- davlat statistika organlariga;
- qonun hujjatlariga muvofiq boshqa organlarga.
Moliyaviy hisobot elektron hujjat tarzida taqdim etilishi mumkin 6
6
B.A.Xasanov, M.Y.Raximov, Z.A.Muqumov, A.I.Aliqulov, A.B.Jumanova, N.SH.Xajimuratov, R.B.Xasanova.
Moliyaviy tahlil. Toshkent “iqtisodiyot” 2019. – 87b.
23

1.3. Korxona moliyaviy barqarorligi va uni baholash mezonlari
Korxona barqarorligini eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri bu moliyaviy
barqarorlik ko‘rsatkichidir. Agar korxonada daromadlar xarajatlardan ortadigan
bo‘lsa, moliyaviy baraqarorlikka erishishi mumkin bo‘ladi. Agar korxona
mablag‘larni erkin tasarruf eta olsa, ulardan samarali foydalansa, doimiy ishlab
chiqarish va sotishning mukammal siklik aylanish uzluksizligi ta’minlansa, bunday
korxonani moliyaviy barqaror deyishimiz mumkin. Korxona moliyaviy holatini
24

qisqa va uzoq muddatga baholash mumkin. Qisqa muddatli oraliqda korxonaning
to‘lovga qodirligiga uzoq muddatli o‘rganishda esa uning moliyaviy barqarorligiga
ko‘proq ahamiyat qaratiladi. 7
Moliyaviy barqarorlikni baholash bir qancha ko‘rsatkichlar tizimidan
foydalaniladi. Ular jumlasiga quyidagilarni kiritish mumkin.
- firma va kompaniyalarning to‘lov qobiliyati;
- korxona o‘z mablag‘larining qaramlik koeffitsiyenti;
- aktivlarning qaramlik koeffitsiyenti;
- foizlarni qoplash koeffitsiyenti.
Korxonada moliyaviy resurslarni to‘g‘ri shakllantirish, ularning taqsimlanishi,
foydalanish samaradorligi moliyaviy barqarorlikni ta’minlashning muhim omillari
hisoblanadi. Ya’ni, moliyaviy barqarorlik korxona moliyaviy resurslarni qay
darajada mohirona boshqarayotganligini ifodalaydi.
U yoki bu sana uchun moliyaviy holat barqarorligini tahlil qilish bu sanadan
oldingi davr mobaynida korxona moliyaviy resurslarni qanchalik to‘g‘ri
boshqarganligini oydinlashtirishga imkon beradi. Muhimi, moliyaviy resurslar
holati bozor talablariga mos bo‘lishi va korxonaning rivojlanish ehtiyojlariga javob
berishi lozim, chunki etarli bo‘lmagan moliyaviy barqarorlik korxonaning to‘lov
qobiliyatini izdan chiqarib, unda ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun mablag‘lar
bo‘lmasligiga olib kelsa, ortiqcha moliyaviy barqarorlik – korxona xarajatlarini
ortiqcha zahiralar bilan og‘irlashtirib, taraqqiyotga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Shunday qilib, moliyaviy barqarorlik mohiyati moliyaviy resurslarni samarali
shakllantirish, taqsimlash va foydalanish bilan belgilanadi.
O‘z navbatida, moliyaviy barqarorlik korxonaning moliyaviy-xo‘jalik va
ishlab chiqarish faoliyati bilan har tomonlama bog‘liq. Tabiiyki, ishlab chiqarish
hamda korxona faoli yatining ham ichki, ham tashqi shart-sharoitlari ta’sirini
o‘zida aks ettiradi.
Moliyaviy barqarorlikka ta’sir o‘tkazuvchi ichki omillar sifatida quyidagilar
namoyon bo‘ladi:
7
B.A.Xasanov, M.Y.Raximov “moliyaviy tahlil” Toshkent 2019
25

- ishlab chiqarilayotgan mahsulot (xizmat) tarkibi, uning to‘lovga qobil
umumiy talabdagi ulushi;
- to‘langan ustav kapitali miqdori;
- korxonaning xarajatlari va daromadlari nisbati;
- mulk va moliyaviy resurslar holati, jumladan zahiralar va ehtiyot qismlar,
ularning tarkibi va tarkibi.
Tashqi omillarga xo‘jalik yuritishning iqtisodiy shartlari, jamiyatda
hukmron texnika va texnologiyalar, to‘lovga qobil talab va iste’molchilarning
daromad darajasi, davlatning soliq va kredit siyosati, korxonalar faoliyati ustidan
nazorat bo‘yicha qonunchilik hujjatlari, tashqi iqtisodiy aloqalar, jamiyatdagi
qadriyatlar tizimi va boshqalar ta’siri kiritiladi.
1.4. Moliyaviy tahlilda qo‘llaniladigan asosiy ko‘rsatkichlari
Moliyaviy barqarorlik korxona faoliyatining butun jarayonini belgilab
beruvchi eng muhim dastak va shart hisoblanadi. Korxona moliyaviy
barqarorligini tahlil qilish muhimligi va mo‘ljallanganligi ham shundan kelib
chiqadi.
Korxona faoliyatining moliyaviy barqarorligini tahlil qilishni boshlashdan
avval uni baholashga yondashuvni ishlab chiqish zarur. U moliyaviy barqarorlik
tushunchasini konkretlashtirishdan, uning mohiyati va mazmunini ta’riflashdan,
uning darajasini baholash ko‘rsatkichlari tizimini chegaralashdan iborat.
Moliyaviy barqarorlik tushunchasi moliyaviy tahlil bo‘yicha darslik va
o‘quv qo‘llanmalari mualliflari tomonidan turlicha talqin qilinadi
Moliyaviy barqarorlik mazmuni va mohiyati
Mualliflar Moliyaviy barqarorlik
tushunchasi Kitob yoki
O‘quv Qo‘llanma Y
il
Ross, S.A.
va Westerfield, Moliyaviy barqarorlik - bu
korxonaning o‘z mablag‘lari va "Corporate
Finance" 1
995
26

Mualliflar Moliyaviy barqarorlik
tushunchasi Kitob yoki
O‘quv Qo‘llanma Y
il
R.W. majburiyatlari bilan aktivlarini
boshqarish orqali o‘z kuchini
ta’minlashdir.
Brigham,
E.F. va
Houston, J.F. Moliyaviy barqarorlik,
korxonaning o‘z mablag‘laridan va
qarzlardan qanday foydalanishini
aniqlash bilan bog‘liq bo‘lib, ularning
balansida tenglikni ta’minlashdir. "Fundamenta
ls of Financial
Management" 2
004
Shapiro,
A.C. Moliyaviy barqarorlikning asosiy
omili korxonaning o‘z mablag‘lari va
qarzlaridan qanday samarali
foydalanishidir. "Multination
al Financial
Management" 2
005
Gitman,
L.J. Moliyaviy barqarorlik,
korxonaning joriy va uzoq muddatli
majburiyatlari va aktivlari orasidagi
muvozanatni saqlashdir. "Principles of
Managerial
Finance" 2
010
Higgins,
R.C. Moliyaviy barqarorlik,
korxonaning o‘z mablag‘lari va
qarzlaridan foydalanib o‘z faoliyatini
davom ettirishi va investitsiyalarni
amalga oshirishi imkoniyatini
ta’minlashdir. "Analysis for
Financial
Management" 2
012
Ross, S.A.,
Westerfield,
R.W. va Jaffe,
J. Moliyaviy barqarorlik, o‘z
mablag‘larining va majburiyatlarining
barqaror bo‘lishini ta’minlash orqali
korxonaning raqobatbardoshligini
oshirishdir. "Corporate
Finance" 2
016
27

Ko‘rinib turibdiki, moliyaviy barqarorlik tushunchasi, uning mohiyati va
mazmuni xorijiy va mahalliy olimlar, iqtisodchilar tomonidan turlicha bayon
qilinadi.
Ayrimlari uning mohiyati ta’rifida asosiysi – moliyaviy resurslarni
taqsimlash va ulardan foydalanish deb hisoblasa, boshqalari – daromadlarning
xarajatlardan oshib ketishi, korxonaning pul mablag‘larini erkin ishlatishi; zahira
va sarfxarajatlarning ularni qoplash manbalariga nisbati deb hisoblaydi.
Moliyaviy barqarorlikni baholashda yana bir muhim farqli jihat ularning
mutlaq ifodada o‘rganilishi bilan ham xarakterlanadi. Mazkur tartib bo‘yicha
moliyaviy barqarorlikning uchta muhim ko‘rsatkichi baholanadi. Mazkur
ko‘rsatkichlar qatoriga quyidagilar kiritiladi:
1. O‘z aylanma mablag‘larining naqdligi (O‘AMN);
O‘AMN = O‘MM - UMA
Bunda: O‘MM – O‘z mablag‘lari manbasi;
UMA – uzoq muddatli aktivlar.
2. Zaxira va xarajatlarni o‘z va qarz mablag‘lari hisobiga moliyalashtirilish
manbasi (O‘QMHM);
O‘QMHM = O‘AMN + UMKQ
Bunda: UMKQ – uzoq muddatli kreditlar va qarzlar
3. Zaxira va xarajatlarni jami manbalar hisobiga moliyalashtirish manbasi
(JMHM)
JMHM = O‘QMHM + QMKQ
Bu yerda: QMKQ – qisqa muddatli kreditlar va qarzlar (ular qatoriga mol
yetkazib beruvchi va pudratchilar bilan hisob-kitoblar ham qo‘shiladi)
Shuni alohida qayd etish lozimki, moliyaviy barqarorlikni baholashda
moliyaviy koeffitsiyentlarning hisob-kitobida qandaydir yagona tizimga
tayanilmaydi. Ularning turli manbalarda turlicha turlari va tarkibi keltiriladi.
28

Moliyaviy barqarorlik koeffitsiyentlari – kompaniya egalari va kreditorlar
o‘rtasidagi tavakkalchilikning qanday taqsimlanganligini ko‘rsatadi.
Moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlari sifatida – balansning aktivi va passivi
tarkibini tavsiflovchi, aktivlar va passivlarning alohida obyektlari o‘rtasidagi
munosabatlarni xarakterlovchi ko‘rsatkichlar nazarda tutiladi.
Moliyaviy holat va barqarorlikni koeffitsiyentlarda baholash korxonaning
joriy va istiqboldagi moliyaviy ahvoliga baho berishda eng maqbul usul
hisoblanadi.
Moliyaviy barqarorlikni ko‘rsatkichlari qatoriga quyidagilarni kiritish
mumkin: - moliyaviy barqarorlikning o‘z mablag‘lari va majburiyatlar bilan
bog‘liq bo‘lgan ko‘rsatkichlari; - moliyaviy barqarorlikning uzoq muddatli va
joriy aktivlar bilan bog‘liq ko‘rsatkichlari.
Moliyaviy barqarorlikning o‘z mablag‘lari va majburiyatlar bilan bog‘liq
bo‘lgan ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkich nomi Tavsifi Hisoblash
formulasi
Moliyaviy
mustahkamlik
ko‘rsatkichi Korxonaning o‘z
mablag‘laridan qanday
foydalanayotganligini O‘z mablag‘lari /
Aktivlar umumiy
qiymati
29

Ko‘rsatkich nomi Tavsifi Hisoblash
formulasi
ko‘rsatadi.
Aktivlarning
moliyaviy
mustahkamligi Korxonaning o‘z
mablag‘lari bilan aktivlarini
qoplash darajasini ifodalaydi. O‘z mablag‘lari /
Joriy aktivlar (yoki
uzoq muddatli aktivlar)
Majburiyatlar
ulushi Korxonaning
majburiyatlarining umumiy
aktivlarga nisbatan ulushini
ko‘rsatadi. Majburiyatlar /
Aktivlar umumiy
qiymati
Kapitalning
tarkibi Korxonaning
kapitalining o‘z mablag‘lari
va qarz mablag‘laridan
qanday tashkil topganligini
ko‘rsatadi. O‘z mablag‘lari /
(O‘z mablag‘lari +
Majburiyatlar)
Moliyaviy
koeffitsient (Debt to
Equity) Korxonaning qarzlarini
o‘z kapitaliga nisbatan
o‘lchaydi. Majburiyatlar /
O‘z mablag‘lari
Qarzdorlik
darajasi (Leverage
ratio) Korxonaning o‘z
mablag‘lariga qaraganda
qancha qarzga ega ekanligini
ko‘rsatadi. Qarzdorlik / O‘z
mablag‘lari
Bu ko‘rsatkichlar korxonaning moliyaviy holatini, xavf va barqarorlikni
baholashda muhim o‘rin tutadi. Ular o‘z mablag‘larining majburiyatlar va aktivlar
bilan muvozanatini qanday ta’minlayotganini ko‘rsatadi.
30

Moliyaviy barqarorlikning uzoq muddatli va joriy aktivlar bilan bog‘liq
ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkich nomi Tavsifi Hisoblash
formulasi
Uzoq muddatli
aktivlarning moliyaviy
mustahkamligi Uzoq muddatli aktivlarni
qoplash uchun o‘z
mablag‘larining yetarliligini
ko‘rsatadi. O‘z mablag‘lari
/ Uzoq muddatli
aktivlar
Joriy aktivlarning
moliyaviy
mustahkamligi Joriy aktivlar uchun o‘z
mablag‘larining yetarliligini
ko‘rsatadi. O‘z mablag‘lari
/ Joriy aktivlar
Uzoq muddatli
majburiyatlar ulushi Korxonaning uzoq
muddatli majburiyatlari
umumiy aktivlarga nisbatan
qanday ulushga ega ekanligini
ko‘rsatadi. Uzoq muddatli
majburiyatlar /
Aktivlar umumiy
qiymati
Joriy
majburiyatlar ulushi Korxonaning joriy
majburiyatlarining umumiy
aktivlarga nisbatan ulushini
ko‘rsatadi. Joriy
majburiyatlar /
Aktivlar umumiy
qiymati
Uzoq muddatli
majburiyatlarni o‘z
mablag‘lar bilan Uzoq muddatli
majburiyatlarning o‘z
mablag‘lari tomonidan qanday O‘z mablag‘lari
/ Uzoq muddatli
majburiyatlar
31

Ko‘rsatkich nomi Tavsifi Hisoblash
formulasi
qoplash darajasi qoplanishini ko‘rsatadi.
Joriy
majburiyatlarni o‘z
mablag‘lar bilan
qoplash darajasi Joriy majburiyatlarning
o‘z mablag‘lari tomonidan
qanday qoplanishini ko‘rsatadi. O‘z mablag‘lari
/ Joriy
majburiyatlar
Bu ko‘rsatkichlar korxonaning uzoq muddatli va joriy aktivlari va
majburiyatlarini boshqarishdagi moliyaviy barqarorligini aniqlashda muhim
ahamiyatga ega. Ular moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda zarur bo‘lgan
darajadagi o‘z mablag‘larining mavjudligini va majburiyatlarni qoplash
qobiliyatini ko‘rsatadi.
Moliyaviy barqarorlikni o‘stirishning muhim omillari sifatida aktivlarni
moliyalashtirish manbalaridagi nisbatni to‘g‘ri tanlash, uni o‘stirib borish,
moliyalashtirish samaradorligi, to‘lovga qobillik, likvidlikni, ish va bozor
aktivligini o‘stirish choralarini ko‘rish hisoblanadi. Aktivlarning va foydaning
o‘sishida to‘lovga qobillikni ta’minlash masalasi moliyaviy barqarorlikda markaziy
o‘rinda turadi. Shu sababli‚ aktivlarning - tushumning - foydaning o‘sishiga,
ularning o‘sishidagi uzviy bog‘liqlik va aloqadorlikka alohida ahamiyat qaratiladi.
Aktivlarning optimal darajasi va tarkibini shakllantirish, ularni
moliyalashtirishning maqbul yechimiga chiqish, aktivlardan samarali foydalanish
va 252 faoliyat natijaviyligini to‘g‘ri baholashga moliyaviy barqarorlikni
ta’minlashda muhim e’tibor qaratiladi. Moliyaviy barqarorlikka ega bo‘lmaslik
juda ko‘p muammolar va tahlikalar paydo qiladi. Bu tahlikalar moliyaviy
ahvolning nobarqarorligiga, iqtisodiy nochorlikka, raqobatdoshlikning tushib
ketishiga olib keladi. Moliyaviy barqarorlikni ta’minlashning tashkiliy, texnik,
iqtisodiy va moliyaviy imkoniyatlariga muhim ahamiyat qaratish lozim. Iqtisodiy
va moliyaviy imkoniyatlar juda murakkab jarayonlar tizimini tadqiq etishni talab
32

etadi. Bunda ayniqsa moliyalashtirish imkoniyatlariga alohida ahamiyat qaratish
lozim. Korxonaning yashovchanlik darajasini o‘stirishda moliyaviy imkoniyatlar
birinchi o‘rinda turadi. Ularning yechimi esa iqtisodiy hodisa va jarayonlar,
ularning samarasida va natijasida paydo bo‘ladi. Shu sababli‚ birinchi navbatda
resurslarning muqobil tarkiblanishiga, ulardan samarali foydalanishga, faoliyat
natijaviyligiga tahlilda alohida urg‘u beriladi. 8
II BOB. MOLIYaVIY TAHLILNI TAShKIL ETISh VA AXBOROT
MANBALARI
2.1. Korxonaning moliyaviy hisobotlari va ularning tahlildagi ahamiyati
Moliyaviy tahlilni odatda rasmiy va norasmiy me’yoriy asoslariga muhim
e’tibor qaratiladi. Rasmiy asoslari majburiylik tartibida, aniq me’yoriy hujjatlar
asosida tashkil etiladi va yuritiladi, norasmiy asoslarini esa boshqaruvchilar,
menejerlar o‘z maqsadlaridan kelib chiqqan holda mustaqil belgilaydilar va
yuritadilar. Rasmiy me’yoriy asoslarga xo‘jalik yurituvchi subyektning moliya
xo‘jalik faoliyatini tahlil etishning quyidagi tartiblarini kiritish mumkin:
8
B.A.Xasanov, M.Y.Raximov “moliyaviy tahlil” Toshkent 2019
33

- xo‘jalik yurituvchi subyektning muhim samaradorlik ko‘rsatkichlarini
baholash;
- xo‘jalik yurituvchi subyektning iqtisodiy nochorligini baholash;
- xo‘jalik yurituvchi subyektning kreditga layoqatliligini baholash; Norasmiy
asoslarda o‘rganiladigan masalalar ko‘lami juda keng doirada amalga oshirilib
ularning qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin:
- aktivlar, kapital va majburiyatlar tahlili;
- moliyaviy barqarorlik tahlili;
- to‘lov layoqati va likvidlik tahlili;
- ish va bozor aktivligi tahlili;
- pul oqimlarining tahlili;
- xususiy kapital tahlili;
- foyda va zararlar tahlili;
- debitorlik va kreditorlik qarzlari tahlili;
- innovatsion mahsulot va faoliyat tahlili;
- investitsion faoliyat tahlili;
- soliq to‘lovlari va majburiyatlar tahlili;
- logistik tahlil va h.k.
Xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyatiga baho berish va tahlil etishda bir qator
analitik jarayonlar amalga oshiriladi. Bu jarayonlarning asosiy manbasi sifatida
buxgalteriya (moliyaviy) hisoboti ma’lumotlari olinadi. Biznesdagi holat va uning
kelgusidagi rivojini prognozlash yuzasidan‚ shuningdek, statistik, makroiqtisodiy
va tarmoq ko‘rsatkichlarining qiyosiy tahlili ham amalga oshiriladi. Shu bilan bir
qatorda xo‘jalik yurituvchi subyektlarda bu borada tahlil boshqaruvning eng
muhim dastagi sifatida qaraladi. 9
Resurslardan samarasiz foydalanish;
Mehnat vositalaridan samarasiz foydalanish;
Mehnat ob’ektlaridan samarasiz foydalanish;
9
A.B.Jumanova, N.SH.Xajimuratov, R.B.Xasanova “moliyaviy tahlil” Toshkent 2019
34

Mehnatdan samarasiz foydalanish. Intensiv omillar ishlab chiqarish
jarayonining sifat tomonini tavsiflaydi. Bunga misol qilib mehnat unumdorligini
oshirish hisobiga mahsulot ishlab chiqarish hajmini ko‘paytirish kiradi.
Jadvalga resurslardan foydalanish samaradorligini aks ettiruvchi yoki bunga
hissa qo‘shadigan omillar kiradi (masalan, ishchilarning malakasini oshirish,
asbob-uskunalar samaradorligi, ilg‘or texnologiyalarni joriy etish). Intensiv omillar
ilmiy-texnik taraqqiyot yutuqlaridan, ilg‘or texnologiyalardan eng samarali
foydalanish bilan bog‘liq. Ular ijtimoiy mehnat unumdorligini oshirish, moddiy
(tovar), mehnat, moliyaviy resurslardan foydalanishni takomillashtirish hisobiga
iqtisodiyotning rivojlanishini ta’minlaydilar. Intensiv omillar deganda korxona,
xodimlarning korxona faoliyatini takomillashtirishdagi harakatlarining ko‘rsatkichi
tushuniladi, ular nafaqat turli tarkibiy ko‘rsatkichlar tizimida, balki mazmun
jihatidan ham hisoblab chiqiladi. Intensiv omillarning o‘lchovlari qiymat jihatidan
mutlaq qiymatlar va natural qiymatlar, koeffitsientlar, foizlar va boshqalar bilan
ifodalangan nisbiy qiymatlar bo‘lishi mumkin. Xususan, mehnat unumdorligi birlik
vaqtiga bir ishchiga to‘g‘ri keladigan mahsulot miqdorida yoki miqdorida
ifodalanishi mumkin; rentabellik darajasi - foizlarda yoki nisbatlarda va boshqalar.
Korxonani jadal rivojlantirish omillari:
takomillashtirish:
Ishlatilgan resurslarning ishlash jarayoni;
Ishlab chiqarish texnologiyasi;
Ishlab chiqarishni tashkil etish;
Mehnatni tashkillashtirish; - boshqaruv tashkilotlari;
Asosiy vositalarni takror ishlab chiqarish va yangilashni tezlashtirish;
Amaldagi manbalarning sifat ko‘rsatkichlari;
Ishlatiladigan mehnat vositalari;
Ishlatilgan mehnat buyumlari;
Ishlatilgan mehnat;
Tezlashtirish:
35

Aylanma mablag‘larning aylanishi. Korxonaning mahsulot ishlab chiqarish,
sotish va foyda olish bilan bog‘liq ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshirish
jarayonida ushbu omillar bir-biri bilan chambarchas bog‘liq va bog‘liqdir.
Rivojlanishning hozirgi bosqichida mehnat unumdorligini o‘sishini va iqtisodiy
resurslardan foydalanish samaradorligini oshirishni ta’minlovchi jadal omillar hal
qiluvchi omillardir. Ushbu omillarga tahlilda alohida e’tibor berilishi kerak. Ammo
qo‘shimcha ishlab chiqarish va boshqa resurslarni jalb qilish orqali iqtisodiyotning
rivojlanishini ta’minlaydigan keng omillar o‘rganilishini e’tiborsiz qoldirib
bo‘lmaydi.
Korxonaning ishlab chiqarish va tijorat faoliyatining asosiy maqsadi
daromadlarni ko‘paytirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirishdir. Ishlab
chiqarishni ko‘paytirishning ikki yo‘li mavjud: 1) ishlab chiqarishga jalb qilingan
omillar sonini ko‘paytirish (keng yo‘l);
2) texnologiyaning rivojlanishi (intensiv usul) tufayli.
Ishlab chiqarishni rivojlantirishning keng va intensiv usullari haqidagi asosiy
g‘oyani K.Marks bergan, u kengaytirilgan ishlab chiqarish jarayonini o‘rganar
ekan, "agar ishlab chiqarish sohasi kengaygan taqdirda juda kengayadi" va
"samaraliroq ishlab chiqarish vositalari ishlatilsa intensiv ravishda" kengayishini
yozgan. Shunday qilib, ekstensiv o‘sishning asosiy omillari - bu yashash va
moddiy mehnatning qo‘shimcha xarajatlari (sifat jihatidan yaxshilanmasdan):
ishchilar sonining ko‘payishi (ularning malakasi va umumiy ma’lumot darajasi
o‘zgarmasdan), kapital qo‘yilmalarning ko‘payishi (o‘zgarmas texnik darajadagi
iqtisodiy aylanmaga jalb qilingan asosiy vositalar hajmini kengaytirish uchun). ),
iste’mol qilingan xom ashyo hajmining o‘sishi. Ushbu rivojlanish yo‘li ishlab
chiqarishni kengaytirishning eng oddiy usuli hisoblanadi.
Korxonaning keng qamrovli rivojlanishi bu ishlab chiqarish omillarining
oddiy miqdoriy kengayishi hisobiga ishlab chiqarishni ko‘payishi, ya’ni. ilg‘or
tayyorgarliksiz ishchilar sonini ko‘paytirish, texnologiyalarni takomillashtirishsiz
kapital qo‘yilmalarning o‘sishi hisobiga ulardan foydalanish samaradorligini
36

oshirmasdan material resurslaridan foydalanishni kengaytirish. Bundan tashqari,
ishlab chiqarish omillarining samaradorligi (samaradorligi) o‘zgarmaydi. Ishlab
chiqarishni rivojlantirishning keng qamrovli usuli ishlab chiqarishda ishlatiladigan
mehnat va moddiy resurslarning (ya’ni unumdorlikni oshirmasdan) daromad
darajasini oshirmasdan, faqat ularning mutlaq o‘sishi hisobiga mahsulot ishlab
chiqarishni ko‘paytirishni o‘z ichiga oladi.
Rivojlanishning intensiv yo‘li bu ishlab chiqarish omillaridan yanada samarali
foydalanish hisobiga ishlab chiqarishning o‘sishi. asosiy vositalarni yangilash,
ishlab chiqarishni tashkil etishni takomillashtirish (iqtisodiy munosabatlarning
yangi tuzilishi, boshqaruv va kooperatsiya va boshqalar), asosiy vositalar, aylanma
mablag‘lardan foydalanishni takomillashtirish, ularning aylanishini tezlashtirish,
amortizatsiya, yangi, samaraliroq texnologiyalarni joriy etish hisobiga. ishchilar
malakasini oshirish va mehnatni ilmiy tashkil etishni takomillashtirish orqali.
Hosildorlik oshadi, asosiy ishlab chiqarishning moddiy iste’moli va murakkabligi
pasayadi, bu foyda va rentabellikning oshishiga ta’sir qiladi. Ekstensiv turi -
ishlatilgan ishlab chiqarish omillari sonining ko‘payishi natijasida ishlab chiqarish
hajmining oshishi
Xulosa.
Moliyaviy tahlilni tashkil etish, yuritish, xulosalarni shakllantirish sohasidagi
munosabatlarni tartibga solishdagi me’yoriy asoslar. Moliyaviy tahlilni tashkil
etish shakllari. Moliyaviy tahlilni tashkil etish da korxonaning tarmoq xususiyati,
faoliyat ko‘lami, raqobatdagi o‘rni kabi jihatlarini hisobga olish. Moliyaviy
tahlilning asosiy bo‘limlari: moliyaviy hisobot tahlili, investitsion tahlil, qimmatli
qog‘ozlar bozoridagi jarayonlar tahlili, moliyaviy hisobotni bashoratlash.
Moliyaviy tahlil bosqichlari. Moliyaviy tahlilning axborot bazasi (tahlil
37

obyektlari ) haqidagi , ularning ochiqligi va oshkoraligi. Moliyaviy hisobotlar
shakllari va ularning tavsifi . Jamlangan moliyaviy hisobotlar va ularni tahlil etish.
Moliyaviy hisobotni tuzish da milliy va xalqaro standartlarning moliyaviy
hisobot mazmuniga ta’siri. Moliyaviy tahlilni muammoli jihatlari (davriy
oraliqdagi qiyosiylik, turli korxonalar o‘rtasidagi qiyosiylik, axborot operativligi
muammolari). Auditor xulosalarini ko‘rib chiqish. Auditdan o‘tkazilmagan
hisobotlar. Moliyaviy tahlilda qo‘llaniladigan boshqa axborotlar. Moliyaviy
tahlilda kompyuter texnologiyalari va dasturiy ta’minotlardan foydalanish.
Operatsion faoliyat tahlilining mazmuni va muhim vazifalari. Korxona
faoliyatining turlari: operatsion, investitsion, moliyaviy faoliyat. Operatsion
faoliyat tahlili va uning muhim jihatlari. Mahsulot (ish, xizmat)larning tarmoq va
faoliyat tavsifi.
Mahsulot ishlab chiqarish hajmi, xarajat va foyda aloqadorligini tahlili (CVP
tahlil). Mahsulot (ish, xizmat)larning kritik hajm darajasi va uning omilli tahlili.
Mahsulot (ish, xizmatlar) ishlab chiqarish hajmini tahlili. Mahsulot
assortimentini boshqarish. Sotish hajmini tahlili. Korxona operatsion faoliyati
samaradorligini (mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish,
innovatsion mahsulot, eksport hajmi ko‘rsatkichlarini) baholash. Operatsion
leveridj tahlili. Operatsion risklar va ularni boshqarish.
Xarajatlar tahlili maqsadi , mazmuni va vazifalari. Xarajatlarning tasnifi va
tavsifi. O‘zgaruvchan va o‘zgarmas xarajatlar. Xarajat larni umumiy hajmi va
ularni asosiy e lementlar bo‘yicha baholash , tahlil qilish . Xarajat elementlari va
kalkulyasiya moddalari, faoliyat turlari hamda javobgarlik markazlari bo‘yicha
xarajatlar tahlili. Moddiy, mehnat haqi va amortizatsiya xarajatlari tahlili.
Mahsulot ishlab chiqarish tannarxini tahlili. Mahsulot (ish, xizmat)larning
xarajat sig‘imini tahlili. Davr xarajatlari tahlili. Xarajatlarni maqbullashtirish va
samaradorli k ni oshirish yo‘llari .
Moliyaviy barqarorlik tahlili ning mazmuni , maqsadi va vazifalari.
Korxonaning iqtisodiy resurslari, uning moliyaviy tuzilmasi, likvidligi, to‘lovga
38

qobiliyatini moliyaviy ahvol va barqarorlikka ta’siri. Moliyaviy barqarorlik va
uning tiplari: mutlaq va me’yoriy barqarorlik, nobarqaror va inqirozli holatlar.
Korxonaning o‘z oborot mablag‘lari bilan ta’minlanganligi tahlili. Moliyaviy
barqarorlikni dinamik tahlili.
Korxonaning moliyaviy barqarorligi bilan bog‘liq koeffitsientlari ( moliyaviy
mustaqillik (avtonomiya) , moliyaviy qaramlik , o‘z va qarz mablag‘larining nisbati ,
o‘z mablag‘lari bilan ta’minlanganlik , o‘z aylanma mablag‘larining to‘planish
koeffitsienti kabi) va ularni ng tahlil i . Korxonaning moliyaviy barqarorligini
mustahkamlash bo‘yicha ichki imkoniyatlarni aniqlash va yo‘lga qo‘yish chora
tadbirlarini belgilash .
39

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
Asosiy adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining2020 yil 24 fevraldagi PQ-4611-
sonli “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish bo‘yicha qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Qarori.
2. Kazakova N.A. Finansovыy analiz v 2 ch. Chast 1: Uchebnik i praktikum
dlya vuzov. – Moskva: Izdatelstvo Yurayt, 2020. – 297s.
3. Kazakova N.A. Finansovыy analiz v 2 ch. Chast 2: Uchebnik i praktikum
dlya vuzov. – Moskva: Izdatelstvo Yurayt, 2020. – 209s.
4. Raximov M.Y., Kalandarova N.N. Moliyaviy tahlil. Darslik. – T.: Iqtisod-
Moliya, 2019. - 736 b.
5. Xasanov B.A., Raximov M.Y., Muqumov Z.A. va boshqalar. Moliyaviy
tahlil. Darslik. – T.: IQTISODIYoT, 2020. - 736 b.
Sagdillaeva Z.A., Yuldasheva U.A., Alimov B.B. Finansovыy analiz.
/Uchebnik –T.: Iqtisod-Moliya, 2019. – 444 s.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
6. “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7
fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni.
7. Pardaev M.Q., Abdukarimov I.T., Po‘latov M.E., Usmanova D.K.
Finansovыy analiz predpriyatiy. Uchebnoe posobie no opыte RF i RUz. – T.:
“Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi” DUK, 2020. – 768 bet.
8. Jilkina A.N. Finansovыy analiz: Uchebnik i praktikum dlya vuzov.–
Moskva: Izdatelstvo Yurayt, 2020. –285s.
9. Pardaev M.K. Iqtisodiy tahlil nazariyasi. Darslik.– T.: “Innovatsion
rivojlanish nashriyot-matbaa uyi” DUK, 2020. – 588 b.
10. Raximov M.Y., Mavlonov N.N., Kalandarova N.N. Iqtisodiy tahlil. O‘quv
qo‘llanma. – T.: Iqtisod-Moliya, 2020. – 517 b.
40

Subramanyam K.R. Financial statement analysis. 11th edition. New York, Mc
Graw-Hill Education, 2016. - 814 paGES.
Internet saytlari.
1. www.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi hukumat portali.
2. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi.
3. www.mf.uz – O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti.
4. www.soliq.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat Soliq qo‘mitasi rasmiy
sayti.
www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo‘mitasining
rasmiy sayti.
41

Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish va uni yaxshilash yo’llari

Sotib olish