Kredit ta’minoti, turlari va ularni takomillashtirish masalalari - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	180.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Kredit ta’minoti, turlari va ularni takomillashtirish masalalari

Купить

Kredit ta’minoti, turlari va ularni takomillashtirish masalalari

КИРИШ 3 I BOB KREDITNING TA’MINOTI VA UNING NAZARIY, HUQUQIY ASOSLARI 6 1.1 . Kredit ta’minotining va uning iqtisodiy mohiyati 6 1.2 . Kredit faoliyati va uning ta’minlanishining huquqiy asoslari. 19 II BOB O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI TIJORAT BANKLARINING AMALDAGI HOLATI 32 2.1 . Tijorat banklarida kredit ta’minotini ng amaldagi holati tahlili 32 2.2 . Tijorat banklarida kredit ta’minoti uchun qabul qilinadigan garov ta’minotini baholash tartibi 41 III BOB O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI TIJORAT BANKLARIDA KREDITNING TA’MINLANISHINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI 56 XULOSA FOYDALANILADIGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI “ Bank tizimini rivojlantirish va mustahkamlash masalasi doimo e’tiborimiz markazida bo’lib kelmoqda va bu

o’zining ijobiy natijalarini bermoqda 1 . …” I.A. Karimov KIRISH M avzuning dolzarbligi . Bozor munosabatlarining muhim bog’inlaridan biri bo’lgan bank tizimini isloh qilish va erkinlashtirish zamirida iqtisodiyotni rivojlantirish, xalqaro bank tizimi talablariga mos keluvchi mahalliy banklar faoliyatini yanada takomillashtirish shu kunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. Jamiyat yaxshi taraqqiy qilgan bank tizimi va banklar faoliyatiga ega bo’lmasdan sog’lom taraqqiy qilishi mumkin emas. 2014-yili bank tizimini yanada mustahkamlash, banklarning kapitallashuv darajasini oshirish va investitsiyaviy faolligini kengaytirish ta’minlandi. Bank tizimining jami kapitali 2014-yilga nisbatan 23,3 foiz ko‘payib, 7 trillion 800 milliard so‘mga yetdi. So‘nggi 5-yilda mazkur ko‘rsatkich 2,4 barobar

oluvchilarning to'lovga layoqatsizligi, hisob-kitob qilishga qurbi yetmayotgani moliya-bank tizimida jiddiy muammolar paydo bo'lishiga olib kelmoqda. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 7 yanvarda qabul qilingan «2011-2015 yillarda O'zbekiston iqtisodiyotida islohotlar ko'lamini kengaytirish va chuqurlashtirish, mamlakatda ishchanlik muhitini shakllantirishning mezonlari va baholash tizimini aniqlash va amalga oshirishga doir choralar-tadbirlar Dasturi to'g’risida»gi PQ-1464-sonli qaroriga asosan, tijorat banklarida kichik biznes sub'ektlariga kreditlarni ajratishda garovga qo'yilgan mulkni rasmiylashtirish bilan bog’liq xarajatlarni kreditning umumiy summasida aks ettirish amaliyoti joriy qilindi. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi . Bozor iqti

predmeti O’zbekiston respublikasi tijorat banklarining kreditlari uchun ta’minot talab qilish, rasmiylashtirish va takomillashtirish masalalari hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining nazariy va amaliy ahamiyati . Bitiruv malakaviy ishining nazariy asosini kredit ta’minotiga bag’ishlangan O’zbekiston Respublikasi qonunlari, Prezident farmonlari va qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki yo’riqnomalari, xorijiy va mahalliy iqtisodchi olmlarning ilmiy tadqiqotlari tashkil etadi . Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati shundan iboratki, undagi takliflar O’zbekiston Respublikasi tijorat banklarining kredit ta’minotini takomillashtirish tadbirlarini ishlab chiqishda hamda tijorat banklari samarali siyosatini ishlab chiqi

Kredit munosabatlari iqtisodiyotda mavjud aniq uslubiy asoslarga tayanadi. Uning asosiy elementlari bo’lgan ssuda kapitali bozori operatsiyalari ma’lum tamoyillar asosida olib boriladi. Bu tamoyillar kredit munosabatlari rivojlanishining birinchi bosqichida ko’zga tashlangan edi, keyinchalik esa ular umumdavlat va xalqaro kredit qonunchiligida yaqqol o’z aksini topdi. Iqtisodiy kategoriya sifatida kredit bir necha tamoyillarga ega. Bular kreditning qaytib berishliligi, kreditning muddatliligi, kreditning ta’minlanganligi, maqsadliligi va to’lovlilik tamoyillaridir. Biz ko’rib o’tmoqchi bo'lgan tamoyili kreditning ta’minlanganligidir. Bu tamoyil yordamida kreditning iqtisodiyotni rivojlanishida qiymat va moddiy ishlab chiqarish o’rtasidagi bog’liqlik ta’minlanadi. Bu tamoyilning asosiy

bog’liq yo'qotishlarni oldini oladi, uchinchidan, qarz mablag’larining bankka qaytarilishini kafolatlaydi. Kreditning ta'minlanganligi deganda, beriladigan kreditning qaytarilishi aniq moddiy qimmatliklar, pul hujjatlari yoki pul mablag’larini olishga bo’lgan huquq bilan kafolatlangan bo'lishi tushuniladi. Tijorat banklari tomonidan beriladigan kreditlarning ta’minlanganligiga ko'ra ikki guruhga bo’lishimiz mumkin: - ta’minlangan kreditlar; - ta’minlanmagan kreditlar. Kreditning ta’minlanganligi aniq garov ob'ektini tegishli tartibda rasmiylashtirish yo'li bilan amalga oshiriladi. Lekin ayrim hollarda masalan, yirik mijozlar kreditlanayotganda garov sifatida aniq shaklga ega bo'lgan garov ob'ekti emas, balki umumiy aktivlari olinishi mumkin. Rivojlangan xori

so'm kredit bir so'mlik tovar-moddiy qiymatliklar, xarajatlar, xizmatlar va boshqalar bilan ta'minlanishi lozim. Kredit qaytarilishining iqtisodiy asosini mablag’ aylanishi tashkil qiladi. Shu sababli, kreditning ta'minlanganlik tamoyili uning muddatlilik va qaytarishlilik tamoyilining bajarilishiga asos bo'ladi. Banklar amaliyotida kreditning qaytarilishini ta'minlashning ikki guruh manbalari mavjud: I Birlamchi manbalar. Birlamchi manbalarga mahsulot realizatsiyasidan (yoki xizmat ko'rsatishdan) tushgan tushumlar kiradi. Ya'ni qarz olayotgan korxonaning barqaror faoliyat olib borishi, pul oqimi va taqdim etilgan biznes-reja birlamchi manbalarning asosi hisoblanadi. Chet ellik ko'pgina banklar kredit qaytarilishining «Oltin qoidasi» sifatida aynan birla

ta'minotning qaysi manbalaridan foydalaniladi. Ushbu savol tug’ilganida ta'minotning ikkinchi yo'nalishini javob qilib ko'rsatishimiz mumkin. II Ikkilamchi manbalar. Bank korxonaning pul tushumi bo'yicha ma'lum darajadagi risklar yuzaga kelganda kreditni qaytarish bo'yicha ikkinchi yo'nalish sifatida boshqa ta'minot turlarini ham talab qilishi mumkin. 1-rasm Kredit ta’minotining ikkilamchi turlari 3 Xususan, O'zbekiston sharoitida va bank amaliyotida quyidagilar ta'minotning ikkilamchi manbalari sifatida qabul qilinadi: Mol-mulk garovi - bu kredit ta’minotining eng ko‘p tarqalgan shakllaridan hisoblanadi  Mulk garovi garov shartnomasi orqali rasmiylashtiriladi  To‘lov majburiyati bajarilmaganda bank ushbu garovni sotish orqali kreditni qoplashi

qimmatli qo g’ ozlar ham mustahkam garov sifatida qabul qilinishi mumkin. B i r i n c h i d a n , ular garov beruvchi tomonidan kreditni ta’minlash maqsadida bankka beriladi, c h u n k i ular hech qanday ortiqcha xarajatlarni talab etmaydi. Ikkinchidan, ular yuqori likvidligi, tez sotiluvchanligi bilan ajralib turadi. Bu esa bankka katta ahamiyat kasb etadi. H uquqiy garovi hozirda O’zbekiston uchun y a n g i bo’lgan va h uquqiy jihatdan ta’minlanmagan shakl bo’lib hisoblanadi. Garov sifatida turli mulkka huquqiy jihatdan egalik qilish (mualliflik huquqlari, tovar b elgilari, nou-xau, patent) hujjatlari bo’lishi mumkin. Bunda faqatgina garovga-qo’yilayotgan mulkka egalik qiluvchi shaxsgina garov beruvchi shaxs bo’lishi mumkin. Ijaraga olingan yoki egasi boshqa bo’lgan mulklar o‘z egasining

Chaqirilmaydigan kafolat – bu kafolat chaqirilishi  bekor qilinishi yoki o‘zgartirilishi (agar bank-garant bank-kreditor bilan oldindan kelishib olmagan bo‘lsa) mumkin emas  Ammo qonun bo‘yicha chaqiriladigan kafolatni qo‘llash ham ta’qiqlanmagan  Agar bank kafolati to‘g‘risidagi shartnomada: “bank kafolati chaqiriladigan xarakterga ega” deb aniq belgilangan bo‘lsa  bunda garant xohlagan paytida bergan kafolatini bekor qilishi mumkin  Agar kreditor chaqiriladigan kafolatga rozilik bildirsa  uning ishi bitdi degan gap  Chunki bunday kafolat bo‘yicha mablag‘ni kreditor hech qachon ololmaydi  Shuning uchun kreditorlar kafolat turiga juda e’tibor bilan qarashlari lozim  Bank kafolati va kafillik asosiy majburiyat (kreditni qoplash bo‘yicha) ni bajarishni ta’minlash usuli sifatida kup

- Bank-kreditor bilan kafolatni taqdim etish to‘g‘risida kelishish  bunda kafolat summasi sizning aktivlaringiz qiymatidan yuqori bo‘lmasligi kerak  Bank kafolati berilganiga qarz oluvchi garantga mukofot to’laydi. Barcha kreditor va garant o‘rtasidagi munosabatlar bank kafolati shartnomasida aniqlanadi  Bu qoidaga rioya qilmaslik yoki yozma shaklda shartoma tuzmaslik shartnoma haqqoniy emasligidan dalolat beradi  Kafolat yoki ikki tomonlama shartnoma garant tomonidan kreditorga yuborilgan kafolat xati orqali rasmiylashtiriladi  Kafolat xati – bank-kreditor va garant o‘rtasida shartnomani tasdiqlovchi hujjat hisoblanadi  Kafolat xati quyidagi mazmunda yozilishi lozim: Garov beruvchining hisobvarag‘ida puli bo‘lishidan qat’iy nazar bank kafolat ostida ssudani o‘z vaqtida to‘lamaganda,

Kreditning ta’minlanganligi sifatida qabul qilinib  kredit majburiyatlari bajarilishi ta’minlashning keng tarqalgan usullaridan biri kafillik hisoblanadi  Fuqorolik kodeksining 292-moddasiga muvofiq kafillik shartnomasi bo‘yicha kafil boshqa shaxs o‘z majburiyatini to‘la yoki qisman bajarishi uchun uning kreditori oldida javob berishni o‘z zimmasiga oladi. Kafillik yoki kafolat deganda  uchinchi shaxsning moliyaviy kafolati yoki kafilligi bilan beriladigan ssudalarni tushunish mumkin  Bunda kredit boshqa bir tashkilotning kafolati asosida beriladi  Kafolat beruvchi korxona yoki muassasa  agar qarz oluvchi kredit shartnomasida ko‘rsatilgan shartlarni vaqtida bajarmasa  shu tufayli bank ko‘rgan zararlarni qoplashga kafillik beradi va faoliyat davomida haqiqatda shunday ahvol ro‘y bers

Kafillik bilan ta’minlangan qarzdorning majburiyatlarini bajarish paytida kafil va qarzdor  agar qonun yoki kafillik shartnomasi bo‘yicha kafilning subsidiar javobgarligi ko‘zda tutilmagan bo‘lsa  kreditor oldida birgalikda javobgar hisoblanadilar  Birgalikdagi javobgarlikda kreditor kreditni to‘liq yoki qisman qarz oluvchi va kafildan birgalikda qoplashni talab qilishi yoki ulardan biridan alohida holda talab qilishi mumkin  Kreditor hamkorlikdagi qarzdorlikning (qarz oluvchi yoki kafil) biridan to‘liq qoniqmaganda  boshqa hamkor qarzdordan qoplanmagan qismini talab qilish huquqiga ega  Kafil kreditor oldida qarz oluvchi kabi huddi shunday hajmda javobgar bo‘ladi  ya’ni foizlarni to‘lash  qarzni undirish bo‘yicha sud xarajatlarini qoplash va kreditorning boshqa zararlarini qoplash

Yana shuni belgilab o‘tish kerakki  kafil va qarz oluvchi o‘rtasida munosabat kafil va kreditor o‘rtasidagi munosabatga ta’sir qilmaydi  Ba’zi paytlarda  qarz oluvchi va kreditor o‘rtasidagi munosabat tugaydi hamda ular o‘rtasida tuzilgan shartnoma bekor qilinadi  Ammo shu shartnomaga muvofiq kafil bank-kreditor bilan kafillik shartnomasini tuzgan bo‘ladi  Qarz oluvchi qarzini to‘lamagan holda kreditor kafildan solidar majburiyatni bajarishni talab etadi. Amaliyotda ba’zan kafil qarz oluvchi bilan munosabati tugaganligi to‘g‘risida axborot bergan holda majburiyatni bajarishni rad etadi  Bu dalillar sud tomonidan qabul qilinmaydi  sud faqat kafillik kreditor va kafil o‘rtasidagi shartnoma sifatida ko‘rib chiqishi va uni bajarilish yuzasidan qaror qabul qilishi mumkin  Majburiyatlarn

- Agar kreditor qarz oluvchi yoki kafil tomonidan taklif etilgan tegishli ijroni bajarishdan bosh tortsa; - kafillik shartnomasida ko‘rsatilgan muddat o‘tishi bilan  Bunday muddat o‘rnatilmagan bo‘lsa  kafillik  agar kreditor kafillik bilan ta’minlangan majburiyatni bajarish muddati boshlangandan kundan bir yil mobaynida kafilga nisbatan da’vo qo’zg’atmagan bo’lsa  tugatiladi; - agar  kreditor kafillik shartnomasi tuzilgan kundan boshlab ikki yil mobaynida kafilga da’vo bildirmagan bo‘lsa  bunda asosiy majburiyatni bajarilish muddati belgilanmagan yoki aniqlanmagan bo‘lishi kerak  Shunday qilib  kreditni to‘lashining kafili sifatida turli xildagi yuridik va jismoniy shaxslar qatnashishi mumkin  Talablar va mulkiy huquqlarni o‘tkazish (sessiya)  Ba’zi mamlakatlar amaliyotida kredi

Kredit sug’urta polisi bilan ta’minlanayotganda faqat sug’urta to’lovi sug’urta kompaniyasining bank hisobvarag’iga o’tkazilib, bankka sug’urta vasiqasi taqdim etilganidan keyin kredit berilishi mumkin. Ajratilayotgan kredit hisobidan sug’urta to'lovlarini to'lash ta'qiqlanadi. Sug’urta polisida agar qarz oluvchi kredit shartnomasida belgilangan muddatlarda kreditni va uning foizlari to’lamasa, sug’urta tashkiloti bu to’lovlarni o’zi qoplashi yuzasidan majburiyat olgani yozilgan bo’lishi kerak. Sug’urta holati (muddati o’tgan qarzdorlik) yuzaga kelganda bank sug’urta kompaniyasiga u kreditni qaytarish va foizlarni to’lash borasidagi o’z majburiyatini bajarishi zarurligi to’g’risida xat yuboradi. Bank filiali, sug’urta kompaniyasi va qarzdor o'rtasida aniq majburiyatlar ko&#

chet el (milliy) valyutasidagi depozitlar ko'char mulklar oltin va kumush quymalar va h.k mulkiy huquqlar xo'jalik sub'ektlari aksiyalari va ular tomonidan berilgan kafolatlar kafillik va bosh qalar 2-rasm Ikkilanchi manbalarning likvidligi jihatidan turlari 4 Yuqori darajada likvid hisoblanadigan qimmatli qog’ozlar ham garov predmeti bo'lishi mumkin. Bularga quyidagilar kiradi: - davlat qimmatli qog’ozlari; - aksiyalar va obligatsiyalar; - boshqa emitentlarning depozit sertifikatlari. - qimmatli qog’ozlar garovga qo'yilishi garov shartnomasi bilan rasmiylashtiriladi. Bank qarz oluvchining hamda qimmatli qog’ozlar emitentining moliyaviy ahvolini monitoring qiladi va agar zarurat bo'lsa, qarz oluvchidan kredit qaytarilishini yoki garov summasi ko'paytirilishini

ortiq bo'lmasligi kerak. Fond birjasi rasmiy listingiga kiritilmagan, bozor qiymati nominalidan past bo'lgan qimmatli qog’ozlar kredit ta'minoti sifatida qabul qilinishi mumkin emas. Qimmatli qog’ozlarni garovga olib kredit berilayotganda garov shartnomasida garovga qo'yilgan qimmatli qog’ozlar bo'yicha olinadigan daromadlar ham bank foydasiga garovga qo'yilgani va qarz oluvchining muddatsiz garov hisobvaraqiga kiritilishi hamda agar zarurat bo'lsa, qarz oluvchining kredit shartnomasi bo'yicha qarzlarini to'lashga yo'naltirilishi ko'zda tutilmog’i kerak. Mazkur bandni ijro etish maqsadida qimmatli qog’ozlar emitentiga ushbu qimmatli qog’ozlar garovga qo'yilgani va ulardan olinadigan daromad qarz oluvchining tegishli garov hisobvaraqiga yo&#39

Bundan tashqari, tijorat banklari tomonidan yuqorida keltirilgan hujjatlarga asoslangan holda garov munosabatlarini tartibga solish maqsadida qo’shimcha ravishda quyidagi me’yorlar ham ishlab chiqilgan: - tijorat banklarida kreditlarning garov ta’minoti bilan ishlash tartibi; - tijorat banklarining har yilga mo’ljallangan kredit siyosati va uning asosiy yo’nalishlari. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksida kafillik va kafolat munosabatlariga quyidagicha fikrlar bildirilgan: Kafillik shartnomasi bo’yicha kafil boshqa shaxs o’z majburiyatini to’la yoki qisman bajarishi uchun uning kreditori oldida javob berishni o’z zimmasiga oladi. Kafillik shartnomasi kelgusida vujudga keladigan majburiyatni ta’minlash uchun tuzilishi mumkin. Kafillik shartnomasi yozma shaklda tuzilishi kerak. Yozma

majburiyatini bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi tufayli kreditor ko’rgan boshqa zararlarni to’laydi. Agar kafillik shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo’lmasa, birgalashib kafil bo’lgan shaxslar kreditor oldida solidar javob beradilar. Kafil kreditorning talabiga qarshi qardor bildirishi mumkin bo’lgan hamma etirozlarni qo’yishga haqli. Hatto qarzdor o’z e’tirozlaridan voz kechgan taqdirda ham kafil ushbu e’tirozlarga bo’lgan huquqini yo’qotmaydi. Agar kafilga nisbatan da’vo qo’zg’atilgan bo’lsa, u qarzdorni ishda ishtirok etish uchun jalb qilishi shart. Aks holda qarzdor kreditorga qarshi o’zining barcha e’tirozlarini kafilning qarshi talabiga qarama-qarshi qo’yish huquqiga ega. Majburiyatni bajargan kafilga kreditorning ushbu majburiyat bo’yicha huquqlari ham

Kafillik bilan ta’minlangan majburiyat bo’yicha qarz boshqa shaxsga o’tkazilganida, agar kafil yangi qarzdor uchun javobgar bo’lish haqida kreditorga rozilik bergan bo’lmasa, shuningdek kafil ta’minlagan majburiyatni bajarish muddati kelganida kreditor qarzdor yoki kafil taklif etgan tegishli ijroni qabul qilishdan bosh torsa, kafillik bekor bo’ladi. Shartnomada ko’rsatilgan kafillik muddati o’tganidan keyin kafillik bekor bo’ladi. Agar bunday muddat belgilangan bo’lmasa, kreditor kafillik bilan ta’minlangan majburiyatni bajarish muddati kelgan kundan boshlab bir yil davomida kafilga da’vo qo’zg’atmagan taqdirda kafillik bekor bo’ladi. Agar asosiy majburiyatni bajarish muddati ko’rsatilmagan va belgilanishi mumkin bo’lmagan yoki talab qilib olish payti bilan belgilangan bo’lsa, kreditor ka

Kafolat bo’yicha benefitsiarga tegishli bo’lgan kafilga talab qo’yish huquqi, agar kafolatda boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo’lsa, boshqa shaxsga o’tkazilishi mumkin emas. Agar kafolatda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo’lmasa, u berilgan kundan e’tiboran kuchga kiradi. Benefitsiarning kafolat bo’yicha pul summasini to’lash haqidagi talabi kafolatda ko’rsatilgan hujjatlarni ilova qilgan holda kafilga yozma ravishda taqdim etilishi kerak. Talabda yoki unga ilovada benefitsiar prinsipialning ta’minlash uchun kafolat berilgan asosiy majburiyatni buzishi nimadan iboratligini ko’rsatishi kerak. Benefitsiarning talabi kafolatda belgilangan muddat tugaguncha kafilga taqdim etilishi kerak. Kafil benefitsiarning talabini olgandan so’ng bu haqda darhol prinsipalni xabardor qilishi va unga

ma’lum bo’lib qolsa, u bu haqda darhol benefitsiarga va prinsipalga xabar berishi shart. Kafolatda nazarda tutilgan kafilning benefitsiar oldidagi majburiyati kafolat berilgan summani to’lash bilan cheklanadi. Kafolat bo’yicha majburiyat bajarilmaganligi yoki lozim farajada bajarilmaganligi uchun kafilning benefitsiar oldidagi javobgarligi, agar kafolatda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo’lmasa, kafolat berildan summa bilan cheklanmaydi. Kafilning kafolat bo’yicha benefitsiar oldidagi majburiyati quyidagi hollarda bekor bo’ladi: - Kafolat berilgan summa benefitsiarga to’lanishi; - Kafolatda belgilangan muddatning tamom bo’lishi; - Benefitsiar kafolat bo’yicha o’z huquqlaridan voz kechishi va uni kafilga qaytarib berishi oqibatida; - Benefitsiar kafilni uning majburiyatlaridan ozod qilis

Bir shaxsning boshqa shaxsga mol-mulkni yoki unga bo'lgan huquqini majburiyatlarni ta'minlash uchun berishi garov hisoblanadi. Garovga ko'ra qarzdor (garovga qo'yuvchi) garov bilan ta'minlangan majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda kreditor (garovga oluvchi) bu majburiyat bo'yicha garovga qo'yuvchi tomonidan garovga qo'yilgan mol-mulkning qiymatidan boshqa kreditorlarga qaraganda imtiyozli suratda qanoatlantirilishiga haqli bo'ladi, qonunda belgilab qo'yilgan hollar bundan mustasno. Qonun bo'yicha haqiqiy bo'lgan har qanday majburiyatning: zayom, bank krediti, ijara, oldi-sotdi, yuklarni tashish va huquqning har qanday sub'ektlari (jismoniy va yuridik shaxslar, davlat) o'rtasidagi boshqa majburiyatlarning baj

shaxsi bilan uzviy bog’liq bo'lgan talablar, xususan hayoti yoki sog’lig’iga yetkazilgan zararni qoplash to'g’risidagi talablar, alimentlar to'g’risidagi talablar hamda boshqa shaxsga berilishi qonun bilan man etilgan boshqa talablar bundan mustasno. Garov to'g’risidagi shartnomada, qonun asosida vujudga keladigan garovga nisbatan esa qonunda garovga qo'yuvchi kelgusida qo'lga kiritadigan ashyolar va mulkiy huquqlar garovi nazarda tutilishi mumkin. Agar shartnomada yoki qonun hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo'lsa, mol-mulkka nisbatan garov huquqi mol-mulkning narsalarini va tarkibiy samarasini ham o'z ichiga oladi. Garovga qo'yilgan mol-mulkdan foydalanish natijasida olingan samara, mahsulot va daromadlarga nisbatan garov huquqi shartno

Mol-mulk qisqa muddatli (olti oyga qadar) kreditga sotilgan taqdirda, garov huquqi sotib oluvchi va mol-mulk savdosining ana shu turini amalga oshirish o'z faoliyati doirasiga kiradigan sotuvchi o'rtasida shartnoma tuzilgan paytdan vujudga keladi. Garov to'g’risidagi shartnomada tomonlarning nomi, joylashgan manzili (yashash joyi), garov turi, garov narsasi va uning bahosi, mohiyati, miqdori va garov bilan ta'minlanadigan majburiyatning bajarilish muddati, garovga qo'yilgan mol-mulkning ro'yxati, shuningdek tomonlarning kelishuviga erishilgan boshqa ma'lumotlar ko'rsatilgan bo'lishi zarur. Unda garovga qo'yilgan mol-mulk tomonlarning qaysi birida ekanligi ham ko'rsatilishi shart. Garov narsasini baholash garovga qo'yuvchi bilan garovga oluvch

- garovga qo'yilgan mol-mulkning asralishini ta'minlash uchun, shu jumladan uni uchinchi shaxslarning tajovvuzlari va talablaridan himoya qilish uchun zarur choralarni ko'rishi; - garovga qo'yilgan mol-mulk yo'qolishi yoki uning shikastlanishi xavfi paydo bo'lganligi to'g’risida ikkinchi tomonni darhol ogohlantirishi shart. Shartnoma yoki qonun hujjatlari bilan garovga qo'yuvchi zimmasiga davlat boshqaruv organlari tomonidan uning xo'jalik faoliyatini to'xtatib qo'yuvchi yohud unga xalaqit beruvchi yoki unga salbiy ta'sir etuvchi xatti-harakatlar sodir etilishi va hujjatlar qabul qilinishi (mol-mulkni musodara, rekvizitsiya qilish), shuningdek tugatilishi yoki xo'jalik sub'ekti to'lov qobiliyatini yo'qotgan deb e'tirof eti

kechishga hamda uning nobud bo'lganligi uchun tovon to'lanishini talab qilishga haqli, u bilan garovga oluvchi o'rtasida nobud bo'lgan yoki shikastlangan mol- mulkni tiklash yoki almashtirish to'g’risida yozma ravishda bitim tuzilgan hamda garovga oluvchi bu bitimning shartlarini lozim darajada bajarayotgan hollar bundan mustasno. Shartnomada garovga oluvchining garov narsasi nobud bo'lganligi yoki shikastlanganligi oqibatida garovga qo'yuvchiga yetkazilgan boshqa zararni ham to'lash majburiyati nazarda tutilishi mumkin. Garovda turgan mol-mulkni garovga qo'yuvchi tomonidan boshqa shaxsga (garovga oluvchiga) boshqa talablarni bajarish uchun berish navbatdagi garov hisoblanadi. Agar garov to'g’risidagi oldingi shartnomalarda navbatdagi garov taqiqlab

Agar shartnomada yoki qonunda boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo'lsa, garovga oluvchi quyidagilarga haqli: - garov bilan ta'minlangan majburiyat bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan taqdirda, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va shartlarda undiruvni garov narsasiga qaratish; - garov to'g’risidagi shartnoma bo'yicha o'z huquqlarini boshqa shaxsga o'tkazish; - garovga qo'yilgan mol-mulk yo'qolganligi va shikastlanganligi uchun u kimning foydasiga sug’urta qilinganidan qat'iy nazar, agar yo'qolish yoki shikastlanish garovga oluvchi javob beradigan sabablarga ko'ra sodir bo'lmagan bo'lsa, o'sha asoslarga sug’urta tovonidan qanoatlanish olish; - davlat boshqaruv organlari yoki mahalliy davlat hokimiyati organlarining gar

Garovdagi mol-mulkni garovga qo'yuvchida qoldirgan holdagi garovda, ipotekada, ushbu moddaning birinchi qismida ko'rsatilgan huquqlardan tashqari, garovga oluvchi quyidagilarga haqli: - garov narsasining hujjatlar bo'yicha amalda mavjudligini, miqdori, holati va saqlanish sharoitini tekshirish; - qo'yilgan mol-mulkka nisbatan qilinayotgan, uning yo'qotilishi yoki shikastlanishi xavfini tug’dirayotgan tajovvuzlar to'xtatilishini, ular kim tomonidan sodir etilayotganidan qat'i nazar, talab qilish; - garovga qo'yuvchi garov narsasini sug’urta qilish bo'yicha majburiyatini buzgan taqdirda, garov narsasini o'z hisobidan, ammo garovga qo'yuvchining manfaatlarini ko'zlab, sug’urta xarajatlarini undan undirib olgan holda sug’urta qilish. Muomaladagi

3-rasm Tijorat banklarining kredit qo'yilmalari dinamikasi 8 Iqtisodiyotning real sektoriga ajratilgan kreditlarning 86,7 foizi ichki manbalar hissasiga to’g’ri keladi. 2015 yilda qtisodiyotning real sektorini moliyaviy qo’llab quvvatlash uchun yo’naltirilgan uzoq muddatli kreditlar hajmi 2014 yildagiga nisbatan 27,7 foizga oshib, ularning tijorat banklari jami kredit portfelidagi salmog’i 79.8 foizni tashkil etdi. Xususan, ATB “O’zsanoatqur i lishbank” da 2012-2015 yilda kredit portfeli hajmio’zgarishi quyidagicha : 8 O’zR Markaziy bankining 2015 yilda pul-kredit sohasidagi vaziyat va monetar siyosatning 2016 yilga mo’ljallangan asosiy yo’nalishlari

4-rasm 2012-2015 yillarda kredit portfeli hajmi o’zgarishi 9 Bundan ko’rishimiz mumkinki, bankning kredit portfeli 2013 yil 1-yanvar holatiga ko’ra 2312 mlrd. so’mni tashkil etgan. Xuddi shunga o’xshab 2014 yil 1- yanvar holatiga ko’ra 3517mlrd. so’mni, 2015 yil 1-yanvar holatiga ko’ra 4944 mlrd. so’mni tashkil etgan bo’lsa, mazkur ko’rsatkich 2016 yil 1-yanvar holatiga ko’ra 6151 mlrd. somni tashkil etdi. Bunga sabab sifatida tijorat bankining berayotgan kreditlari miqdori oshganligini aytishimiz mumkin. Hisobot davri yakuni bo’yicha bank kredit portfelining hajmi tubdan o’zgarganligini alohida qayd etish lozim. 2015 yilda bank tomonidan ajratilgan milliy valyutadagi kreditlar, factoring va lizing xizmatlari iqtisodiyotning real tarmog’ini qo’llab quvvatlashda o’zining munosib o’rniga ega

5-rasm 2015 yil yanvar holatiga ko'ra kredit portfelining tarmoqlar bo'yicha tarkibi 10 : Hisobot yilida bankning moliyaviy barqarorligini ta’minlanishi – iqtisodiyotning real tarmog’i korxonalarini, ayniqsa kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’yektlarini uzluksiz moliyaviy qo’llab-quvvatlash imkonini berdi. Kredit qo’yilmalari asosan iqtisodiyotning real tarmog’iga yo’naltirildi. Xususan 5197 mlrd. so’m (84.5%) kredit qo’yilmasi sanoat tarmog’iga, 353 mlrd. so’m (5.7%) – transport va aloqa sohasiga, 244 mlrd. so’m (4%) – savdoga, 90 mlrd. so’m (1.5%) – qurilish tarmog’iga, 38 mlrd. so’m (0.6%) – qishloq xo’jaligiga, 23 mlrd. so’m (0.37%) – moddiy-texnika ta’minlash sohasiga, 3 mlrd. so’m (0.05%) – maishiy xizmatlar ko’rsatish va 203 mlrd. so’m (3.3%) – boshqa tarmoqlar hissa

Kredit qo’yilmalari tarkibida uzoq muddatli kreditlar hajmi 88% yoki 5414.9 mlrd. so’mni, shu jumladan lizing xizmatlari – 21.3 mlrd. so’mni, qisqa muddatli kreditlar ulushi 12% yoki 736.3 mlrd. so’mni tashkil etadi. Kreditlash xizmati ko'rsatilishining asosiy tamoyili va shartlaridan biri ta'minlanganlikdir. Kreditlash xizmati bo'yicha qarzdorliklarni qaytarishning asosiy birlamchi manbayi bu - mahsulot sotishdan, ishlarni bajarish va xizmat ko'rsatish (kreditlanayotgan operatsiya) dan tushgan tushum (mijozning pul oqimi) hisoblanadi. Kreditlash xizmatlari ko'rsatilishida ular bo'yicha qaytmaslik xatari (tavvakalchilik)ni kamaytirish maqsadida, qo'shimcha (ikkilamchi) ta'minot tarzidagi qaytarish manbasi mavjud bo'lishi lozim (ishonchli kreditlardan tas

Quyidagilar ta'minot sifatida qabul qilinishi mumkin: - mol-mulk, pul mablag’lari va qimmatli qog’ozlar garovi; - to'lov layoqati va moliyaviy ishonchliligi tekshirilgan, moliyaviy barqaror va doimiy pul mablag’lari oqimi mavjud, yuqori kredit layoqatiga ega uchinchi shaxslarning kafilliklari; - boshqa tijorat banklari, kredit tashkilotlari va sug’urta tashkilotlari kafolatlari; - o'z faoliyatini qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiruvchi, tegishli litsenziyaga ega bo'lgan nufuzli sug’urta kompaniyalarining kreditni qaytarilmaslik xatarining sug’urtalanganligi to'g’risidagi sug’urta polislari; - O'zbekiston Respublikasi hukumati (Moliya vazirligi) kafolati; - O'zbekiston Respublikasi qonunchiligida ko'zda tutilgan boshqa ta'minot turlari. Kredi

mumkin. Bunda aniq muddat ko'rsatgan holda sotib olinayotgan, qurilayotgan ob'ektlar garovi rasmiylashtirilishi haqidagi shartlarni kredit (lizing, kafolat berish) shartnomasida belgilab qo'yish kerak. Quyidagilar garov narsasi bo'la olmaydi (garovga olinmaydi): - muomaladan chiqarilgan mol-mulklar, kreditorning shaxsi bilan uzviy bog’liq bo'lgan talablar, xususan hayoti yoki sog’lig’iga yetkazilgan zararni qoplash to'g’risidagi talablar, alimentlar to'g’risidagi talablar hamda boshqa shaxsga berilishi qonun bilan man etilgan boshqa talablar; - tarixiy, madaniy yoki o'zgacha qimmatbaholigi tufayli yoxud davlat xavfsizligi nuqtai nazaridan garov qo'llanilishi mumkin bo'lmagan va ro'yxati Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilab qo'yiladigan ob&#3

- juda tor doirada foydalanishga mo'ljallagangan mulklar (mini-sex, uskunalar, stanoklar va boshqalar); - jismoniy va ma'naviy eskirgan, to'liq yoki qisman nosoz holatdagi mashina, jihoz va uskunalar; - o'g’irlash, o'zlashtirish, talon-taroj qilish yoki boshqa shaklda begonalashtirilishi oqibatida sifat xususiyatlariga ko'ra tanib olish qiyin bo'lgan mulklar (qurilish materiallari, keng iste'mol mollari, qismlarga bo'linadigan boshqa mulklar); - tez buziladigan tovarlar va oziq-ovqat mahsulotlari, talab kam bo'lgan tovar-moddiy boyliklar va ko'p miqdordagi bir xil turdagi tovarlar; - ma'lum muddat saqlashga mo'ljallangan tovarlar va ko'rsatilgan muddatda iste'mol xususiyatlari yomonlashadigan tovarlar; - yagona yer uchastkasida jo

Avtotransport vositalari va harakatlanadigan mulk garovi taqdim etilayotganda - garov qiymati (yengil va yuk avtotransport vositalari, qishloq xo'jalik texnikalari va boshqalar.) kredit summasidan kamida 125 foizni tashkil etishi lozim. Avtotransport vositalarini garovga olishda ularning yillik eskirish darajasini hisobga olish zarur. Garovga olingan avtotransport vositalari boshqa sug’urta holatlari bilan birga “Yo'l transport hodisasi” holatidan ham majburiy tartibda sug’urtalanishi kerak. Bunda Vazirlar Mahkamasining 2006 yil 7 martdagi 38-sonli qaroriga muvofiq avtomobil vositalarini ro'yxatdan o'tkazish, qayta ro'yxatdan o'tkazish davlat yo'l harakati xavfsizligi xizmati tomonidan amalga oshiriladi. Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 6 yanvardagi 8-sonli qaror

shartga rioya etmaslik holatlari kreditning qaytarilmagan summasini muddatidan oldin undirib olish uchun asos bo'lib hisoblanadi. b) Ko'chmas mulk garovi (ipoteka): Yuridik va jismoniy shaxslarning mulki bo'lgan bino, inshootlar, turar uy- joy, savdo va xizmat ko'rsatish ob'ektlari va boshqa ko'chmas mulklar, ular joylashgan yer uchastkalari (huquqlari) bilan birgalikda garovi taqdim etilayotganda, kreditning maksimal muddati ob'yekt baholangan foydali (qolgan) foydalanish (hayoti) muddatidan kam bo'lishi zarur. Butun korxona garovi taqdim etilayotganda, uning faoliyati uchun mo'ljallangan barcha turdagi mulklar, jumladan, muhandislik kommunikatsiyalari, yer uchastkalari, bino, inshoot, uskuna, inventar, xom-ashyo, mahsulot, talab huquqi va boshqalarni g

oluvchining kredit ta’minoti to’g’risidagi taklifini o’rganib chiqib, garov turini aniqlaydi va taqdim etilgan mol-mulkning qiymatini kelishish uchun kredit xatarlarini boshqarish departamentiga yuboradi. Bank (filial) mas’ul mutaxassisining asosiy vazifasi garov mulkining qiymatini uning likvidligiga ta’sir ko’rsatuvchi barcha omillarni hisobga olgan holda aniqlashdan iborat. Kredit ta’minotiga doir hujjatlarni rasmiylashtiruvchi bank(filial) mas’ul mutaxassisi mazkur mulk garovdan, band sotishlikdan, boshqa majburiyatlardan xoli ekanligiga va garovga olinishi mumkinligiga ishonch hosil qilishi shart. Garovning turiga va kredit olayotgan shaxslarga bog’liq ravishda hujjatlar rasmiylashtiriladi. Bank (filial) mas’ul mutaxassisi obyekt joylashgan manzilga chiqib mol- mulkka va mol-mulkning

Mulkning bozor qiymati uch yondashuv bilan olinadigan hisob qiymatini tahlil qilish yo’li bilan aniqlanadi, ya’ni: - O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshidagi Geodeziya, kartografiya va davlat kadastri bosh boshqarmasi tomonidan tasdiqlangan noturar bino va inshootlarning tiklash qiymatining tahlil paytiga amal qiluvchi yaxlitlangan ko’rsatkichlari to’plami bo’yicha xarajatli yondashuv bilan; - mintaqaviy birjalar va ommaviy axborot vositalarining ma’lumotlari asosida sotuvlarning to’g’ridan-to’g’ri qiyosiy tahlil qilinish yondashuvi bilan; - daromadli yondashuv bilan. Mulkning garov bahosi baholash hisob-kitoblarini, mintaqaviy birjalar ma’lumotlarini va ob’yektning likvidligini kompleks tahlil qilish asosida bozor narxiga nisbatan foizlarda aniqlanadi. Garovga taklif etilgan

qiymati; uskunaning unumdorlik ko’rsatkichlari va sifati. Baholash to’g’risidagi hisobotda baholash ob’yekti qiymatini hisoblash chiqish usulini asoslash uchun zarur bo’lgan boshqa ma’lumotlar ham ko’rsatilishi mumkin. Agar baholash obyektini baholashdan o’tkazishda bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymat aniqlangan bo’lsa, baholash to’g’risidagi hisobotda bahoni aniqlash mezonlari va baholsh ob’yektining bozor qiymatini aniqlash imkoniyatidan voz kechish sabablari ko’rsatilgan bo’lishi kerak. Baholash to’g’risidagi hisobotning har bir beti baholashni baholashni o’tkazgan baholovchi (baholovchilar) tomonidan imzolanadi, baholovchi tashkilot rahbari tomonidan va ushbu tashkilot muhri bilan tasdiqlanadi. Baholash to’g’risidagi hisobotning mazmuni mazkur hisobotdan foydalanuvchilarni chalg’itmas

yetishtirish uchun mo ’ ljallangan hamda bog ’ va uzumzorlar , shuningdek , qurilish uchun mo ’ ljallangan ) holda Uy-joy a) mustaqil baholovchi (agent) bahosidan bir yillik foiz to’lovlarini chegirib tashlagan holda; Ko’pi bilan 75% b) uy-joy ipoteka krediti hisobiga sotib olingan(qurilgan) bo’lsa, xarid (qurilish) bahosidan kelib chiqqan holda 100% gacha Biznes uchun mo’ljallangan bin ova inshootlar ( savdo do’konlari, mehmonxonalar, sexlar, ofis binolari va h.k.) mustaqil baholovchi (agent) bahosidan bir yillik foiz to’lovlarini chegirib tashlagan holda Ko’pi bilan 80 % Qurilish maydonlari (biznes faoliyati uchun mo’ljallangan ) mustaqil baholovchi (agent) bahosida bir yillik foiz to’lovlarini chegirib tashlagan holda Ko’pi bilan 70 % Texnologik uskunalar ( asosiy vositalar ) a) mustaqi

belgilangan bozor bahosidan kelib chiqib 5 0 % Jadval ma´lumotlatidan ma´lum bo´ldiki, yer maydonlari qiymatining yarim qismigacha, uy-joy qiymatining75 foizi, yoki to´la qiymatigacha kredit ajratilishi mumkin ekan. Uy-joy faqatgina ipoteka krediti hisobiga olihgan taqdirda uning to ´la qiymajratilishi mumkin bo´ladi. Chunki uy-joy o´z qiymatini hech qachon yo ´qotmaydi va u har doim o´z qiymatini o´stirib boradi. tigach bo´lgan qismiga kredit a Biznes uchun mo’ljallangan bino va inshootlar, texnologik uskunalar, transport va texnika vositalari qiymatining 80 foizigacha bo ´lgan qismiga Qurilish maydonlari qiymatining esa 70 foizigacha bo´lgan qismiga, ombordagi tovarlar va mahsulot qoldiqlari qiymatining 60 foizigacha bo´lgan qismiga, zargarlik buyumlarining qiymatining 50 foizigacha ya´n

( kotirovka qilinmaydigan) auditdan o’tgan moliyaviy hisobotlariga asoslangan holda) kelib chiqib nominal bahosidan 100% Bank filiallari va boshqa banklardagi milliy va chet el valyutadagi depozitlar Bank ishonchlilik reytingidan kelib chiqib 0- 100% gacha Sug’urta kompaniyalari yoki bank kafolatlari Kafolat beruvchining moliyaviy hisobotlariga ko’ra uning moliyaviy holati va mavqeidan kelib chiqqan holda 0- 100% gacha Sug’urta kompaniyalari ning kreditni qaytmaslik riskini qoplash sugurta polisi Sugurta kompaniyaning moliyaviy hisobotlariga ko’ra uning moliyaviy holati va mavqeidan kelib chiqqan holda 0- 100 % gacha Moliyavoiy vositalarning baholanishida eng yuqori o ´ rinda davlat qisqa muddatli obligatsiyalari baholanadi . Garovga qo'yilayotgan mulklarni baholash quyidagicha amalga

olinayotgan mulklar O'zbekiston Respublikasining xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qo'mitasining baholash faoliyatini amalga oshirishga litsenziyasiga ega bo'lgan Bank tomonidan tanlangan, tajribali va nufuzli baholovchi tashkilot tomonidan baholanishi lozim. Bunda, lozim bo'lsa, baholovchi tashkilot bilan mulkni baholash bo'yicha shartnomani uch tomonlama, ya'ni garovga qo'yuvchi, baholovchi va Bank o'rtasida tuzilib, baholashning haqqoniy o'tkazilishini ta'minlash mumkin. Baholash ob'ektini baholashdan o'tkazganlik uchun pul mukofotining miqdori baholash to'g’risidagi shartnomada belgilab qo'yiladi va u baholash ob'ekti qiymatining baland-pastligiga bog’liq bo'lishi mumkin emas. Ba

ishida filial rahbari, muhandisi, kredit bo'lim boshlig’i va huquqshunos- maslahatchisining ishtiroki majburiydir. Garovga qo'yilgan mulk qiymatini kelishish garovga taklif etilayotgan mulk joylashgan joyga chiqib, tegishli hujjatlar asosida amalga oshiriladi. Garov narsasi bahosini kelishish bayonnomasiga foto suratlar ilova qilinishi kerak. Bunda garov narsasining kelishuv bahosi baholovchi tashkilot bahosidan yuqori bo'lmasligi lozim. Bank va garovga qo'yuvchi o'rtasidagi kelishuvga ko'ra garov predmetini baholashni tuman/shahar filial yoki mintaqaviy filiali rahbarining buyrug’i bilan tuzilgan Baholash komissiyasi amalga oshiradi. Filial rahbarlari Baholash komissiyasining raisi bo'lib hisoblanadi. Garovga qo'yuvchi va tuman/shahar filiallari birgalikdag

- garov narsasi uzoq muddat saqlanishi xususiyatiga ega bo'lishi; - garov narsasining moddiy va ma'naviy eskirishi darajasi; - garov narsasi narxining nisbatan barqarorligi; - garov narsasining keng iste'mol doirasiga egaligi, uning tez va erkin sotilishi imkoniyatlari va likvidlik sifat ko'rsatkichlari; - taklif etilgan mulk “Garov to'g’risida”gi, “Ipoteka to'g’risida”gi qonunlar va boshqa qonunchilik hujjatlariga, mazkur Tartibga, mulk egasining ta'sis hujjatlarida boshqa ichki me'yoriy hujjatlarida, berilgan ishonchnomada ushbu mulkni garov sifatida olinishi mumkinligi, tassarruf etish bo'yicha cheklov va taqiqlar yo'qligi, garov shartnomasi yirik bitim, manfaatdorlik mavjud bo'lgan bitim hisoblanganda, ta'sis hujjatlarida tegishli ta'

- garov predmetining kimga va qanday hujjatlar asosida tegishliligi to'g’risida ma'lumotlar; - garov mulki joylashgan joyi va hudud to'g’risida ma'lumot; - birgalikda baholash natijasida aniqlangan garov mulkinig bahosi to'g’risida ma'lumot. Garovdagi mulk qiymati Kreditlash xizmati summasining kamida 125 foizini tashkil etishi Baholash komissiyasi mulkning baholangan bozor qiymatini minimallashtirib, mulkning qadrsizlanishi, ma'naviy-moddiy eskirishi va boshqa holatlar bilan bog’liq barcha xatarlarini hisobga olishi lozim. Hozirgi paytda tijorat banklari garov, kafillik yoki sug’urta shartnomalarini kredit shartnomasini tuzgandan keyin rasmiylashtiradilar. Lekin shartnomani kredit qaytishini kafolatlovchi hujjatlar taqdim etilganidan keyingina kuchga kirishi ma

C 100 % dan kam Nazorat qilishda muammolar bor - kotirovkalanm aydigan qimmatli qog’ozlar; - tovar-moddiy boyliklar D 100 % dan kam Narx tushadi, sotishda muammolar bor Nazorat qilishda muammolar bor Tovar-moddiy boyliklar E 100 % dan kam Narx tushadi Nazorati yo’q Tovar-moddiy boyliklar Garov ostida kreditlash jarayonida tijoraat banklari odatda ssudalarni mol- mulkni butun qiymatiga emas, balki muayyan bir qismiga ( garov obyekti qiymatining 50% dan 90% igacha ) beradi . Shuning uchun garov beruvchida o’z mulkini qo’shimcha (kelgusi) garovga berish imkoniyati paydo bo’ladi. Mol-mulk (huquq) qiymatiga nisbatan qancha past bo’lsa, qarzdorda kelgusida qo’shimcha pul mablag’lariga ehtiyoj tug’ilganda qo’shimcha garov ehtimoli shuncha ortadi . Bir yildan ortiq muddatga beriladigan kredit bo&#

aniqlashga tayanish lozim. Baholash ob'ektining bozor qiymati deganda mazkur baholash ob'ekti ochiq bozorda raqobat sharoitida sotilishi ehtimolga eng yaqin bo'lgan narx tushuniladi. Bunda bitim tomonlari o'z manfaatlarini o'ylab va majburlashsiz ish tutadilar, barcha zarur axborotga ega bo'ladilar, bitim narxining hajmiga esa, biron-bir favqulodda vaziyat, jumladan tomonlardan birining bitimni tuzish majburiyati ta'sir ko'rsatmaydi. Garovga qo'yilayotgan mulkning bozor qiymatini baholash, agar hisobot tayyorlash uchun maxsus bilimlar va tegishli litsenziyalar talab qilinsa, mustaqil baholovchi tomonidan amalga oshirilishi kerak. Moliyaviy jihatdan eng barqaror xizmat ko´rsatadigan bank bilan ishonchli munosabatlarga erishgan xo´jalik yurituvchiga berila

Boshqa banklar aksiyalari bilan ta’minlangan kreditlar 0,49 0,60 -0,11 Ta’minlanmagan kreditlar 0,19 1,38 -1,18 Boshqalar 0,01 0,07 -0,06 Jami kreditlar 100,00 100,00 Yuqorida TIF Milliy bankining kredit portfelining ta’minoti tarkibi berilgan. Unga ko’ra eng yuqori salmoqni hukumat kafolati asosida berilgan kreditlar tashkil etmoqda. Eng past darajada ta’minlanmagan kredit tashkil etmoqda. Ma'lumotlardan ko'rinadiki, TIF Milliy banki kredit portfeli tarkibida davlat kafolati ostida berilgan kreditlar yuqori salmoqqa ega, ya'ni mos ravishda 2014 yilda 2877786 mln so'mni tashkil etgan bo'lsa, 2015 yilda esa bu ko'rsatkich 3850528 mln so'mga etgan, ya'ni 972742 mln so'mga oshgan. Asosiy vositalar garovi bilan ta'minlangan kreditlar ham oshgan (215750 m

№ Ta’minot turlari 2013 2014 2015 1 Depozit 2,6 1,9 6,3 2 Transport vositalari 1,7 2,9 2,3 3 Inventar 0,1 0,01 0,02 4 Ko’chmas mulk 26,1 27,6 28,1 5 Jihozlar 5,3 5,2 4,8 6 Uchinchi shaxs kafolati 10,8 8,2 11,5 7 Davlat kafolati 8,4 5,8 4,8 8 Boshqa turdagi ta’minot 3,4 5,7 7,2 9 Uchinchi shaxs kafilligi 34,3 38,7 32,7 10 Ta’minotsiz 7,3 4 2,28 Jami 100 100 100 ATB O ’ zsanoat qurilishbank tomonidan berilgan kreditlarning ta ' minotini tahlil qiladigan bo ' lsak , Shuningdek , ko ' chmas mulk garovi (28,1), uchinchi shaxs kafolati (11,5%), boshqa turdagi ta ' minotlar (7,2%), depozitlar (6,3%) bilan ta ' minlangan kreditlarning ulushi ham qisman oshgan . Uchinchi shaxs kafilligi ostida berilgan kreditlarning ulushi eng yuqori (32,7), jihozlar (4,8%), avtomobillar (2,3%)

II BOB. Tijorat banklari kreditlarining garov ta'minotini takomillashtirish Banklar tomonidan yuridik shaxslarni, kichik biznes korxonalarini oddiy kreditlash rivojlanib borishi bilan bir qatorda, ipoteka, iste’mol krediti, avtokredit berish, jismoniy shxslarga, zarur ehtiyojlar ga erkin ishlatish uchun kreditlar berish dasturlari ham avj olib bormoqda. Bu hol bank sohasidagi raqobatning birmuncha o’sishiga, shuning oqibati o’laroq, daromad kamayishiga yordam beradi. Umuman olganda, hozir banklar taklif qilayotgan kredit mahsulotlarini shartli ravishda quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: - i potekani kreditlash; - c hakana kreditlash ( shu jumladan avtokreditlash ); - zarur ehtiyojlar uchun kredit berish; - iste’mol krediti berish; - kredit kartalarini qo’llash; - iqtisodiyotning real

Garov mexanizmi, kafolat, kafillik va boshqalardan foydalanishda hozirgi amaliyotda quyidagi asosiy kamchiliklari mavjud: - kredit ta'minotining ikkilamchi shakllarini qayta baholash va mijozni kreditga layoqatliligini baholashda, pul oqimini tahlil qilishdagi kamchiliklar; - garov ob'ektining sifati, uni saqlash va ishlatilishi, tartibi; - kafilning moliyaviy holati ustidan dastlabki va keyingi nazorat qilish mexanizmining yo'qligi; - garov shartnomasi shartlarini haqiqatdagi risk bilan mos kelmasligi; - garov shartnomalari va kafillik hatlarini rasmiylashtirishdagi, ularni haqiqiy emasligiga olib keladigan kamchiliklar. O'zbekistonda kredit ta'minotining ikkilamchi shakllarini rivojlantirish istiqbollari haqida gapirganda ularning har birida mavjud bo'lgan risklar

huquqi qiymatini baholash tartibi to'g’risida Nizom» hamda 2004 yil 30 aprelda 1345-raqam bilan davlat ro'yxatiga olingan «Tijorat banklari tomonidan fermer xo'jaliklarini yer uchastkasini ijaraga olish huquqini garovga olgan holda kreditlash tartibi to'g’risida Nizom» amalga kiritilish bilan yaratildi. Ammo yerni ijaraga olish huquqini garovga olib kredit berishni ipoteka krediti deb qarash noto'g’ri bo'lar edi. Ushbu munosabatlarni ipoteka munosabatlari deb qarash uchun yetarli asos mavjud emas. Ipoteka kreditida kredit qaytarilmagan taqdirda ipoteka ob'ekti: ko'chmas mulk yoki yer bank ixtiyoriga o'tadi va uni bank sotganidan keyin uning egasi, mulkdori o'zgaradi. Yer uchastkasidan foydalanish huquqini kreditni qaytarish ta'minoti sifatida gar

qisqa muddatli mablag’lar ko'p bo'lganligi holda uzoq muddatli mablag’lar deyarli kam. Kreditlarning uzoq muddatga berilishini inobatga olsak, tijorat banklari aynan uzoq muddatli resurslarga ehtiyoj sezadi. Xalqaro bank amaliyotida tijorat banklari resurslarining yetarliligini baholash maqsadida ularning talab qilib olinadigan depozitlari miqdorini jami depozitlar hajmidagi salmog’i aniqlanadi. Agar ushbu ko'rsatkich 30 foizdan yuqori bo'lsa, unda tijorat bankining resurs bazasi yetarli emas, deb hisoblanadi. - Kreditlarning ikkilamchi bozorining mavjud emasligi Hozirgi kunda asosiy kamchiliklardan biri sifatida kredit bozori resurs bazasining yetarli shakllanmaganligini ko'rsatish mumkin. Qimmatli qog’ozlar mexanizmining rivojlanishi nafaqat kredit bozorining rivojlan

Uy-joy taklifi va talabi o'rtasidagi barqarorlikni ta'minlash muhim ahamiyatga egadir. Respublikamizda uy-joy ob'ektlari qiymatining keskin o'sishiga yo'l qo'ymaslikning maqbul yo'llaridan biri uy-joy taklifini oshirish hisoblanadi. Bir qator xorijiy davlatlar hamda Rossiya tajribasi shuni ko'rsatmoqdaki, uy taklifining sezilarli darajada oshmasligi, bozorda uy-joy narxini keskin ravishda oshishiga olib keladi. Bu esa, aholining to'lovga qobil talabining sezilarli darajada pasayishiga va ularga berilgan ipoteka kreditlarining o'z vaqtida qaytarmasligiga olib keladi. Respublikamizda uy-joy qurilish hajmining sezilarli darajada qisqarishi, aholining pullik daromadlari o'sishi hamda urbanizatsiya jarayonlari uy-joy bahosining keskin ravishda o's

Yuqorida bir necha marta qayd etlganidek, ipoteka birinchi navbatda bu aniq ko'chmas mulk garovi ostida beriladigan kredidir. Oddiy bank krediti garov bilan ta'minlanmagan bo'lishi mumkin. Ipoteka kreditida esa kredit qarzdor tomonidan qaytarilmagan taqdirda garovga qo'yilgan ko'chmas mulk sotiladi hamda tushgan tushum hisobidan kredit va unga hisoblangan foizlar undirilinadi. Lekin, hozirgi kunga qadar qarzdor tomonidan o'z majburiyati ijro etilmagan taqdirda, qarz beruvchining berilgan kreditini garov predmeti hisobidan undirish huquqini amalga oshirish mexanizmi to'la ishlab chiqilmagan. Ipoteka majburiyatlarining amalda ijro etilishini ta'minlash undiruvni garovga olingan mulkka qaratish me'yorlarini qo'llamasdan amalga oshirishni iloji yo'q.

- Respublikamizdagi tijorat banklarida uzoq muddatli resurslarlarga bo'lgan talabni garov xatlari bilan ta'minlangan qimmatli qog’ozlarni muomalaga chiqarish. Ma'lumki, 2006 yil 4 oktyabrda O'zbekiston Respublikasining «Ipoteka to'g’risida»gi qonuni qabul qilindi. Mazkur qonunning avvalgi ipoteka munosabatlarini tartibga soluvchi qonun va qonun osti hujjatlaridan farqi shundaki, u qonun qonunchiligimizda butunlay yangi institut bo'lgan «Garov xati» tushunchasini kiritdi. Bu O'zbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligi uchun o'ziga xos yangilik hisoblanadi. Mazkur qonunning qabul qilinishi bilan fuqarolik qonunchiligiga garov xati deb nomlanuvchi yangi institut kirib keldi. Garov xati fuqarolik va tijorat muomalasidagi yangi turdagi qimmatli qog’oz hisobla

Hozirgi vaqtda tijorat banklari ipoteka kreditlarini o'zlarining mablag’lari hisobidan moliyalashtirmoqdalar. Ipoteka kreditlarini uzoq muddatlarga berilishini inobatga olsak, ular aynan uzoq muddatli resurslarga ehtiyoj sezmoqdalar. Tijorat banklari oldida turgan mazkur muammoni ipoteka kreditlarining ikkilamchi bozori ya'ni ipoteka qimmatli qog’ozlar bozorini shakllantirishi bilan ham hal etsa bo'ladi. Ipoteka qimmatli qog’ozlar bozorini shakllanishi tijorat banklarini uzoq muddatli resurslarga bo'lgan ehtiyojini qondiradi va ipoteka krediti berilishini kengaytiradi. Bizga ma'lumki, ipoteka kreditini taqdim etadigan tijorat banklari arzon resurs bazasini respublikadagi ipoteka kreditini berishni qo'llab quvvatlash jamg’armasidan olishadi. Jamg’armadagi resurslar e

ipotekali kreditlash jarayoniga uzoq muddatli resurslarni jalb qilish imkonini berishi lozim. Ikki pog’onali ipotekali kreditlashning mazkur mexanizmi nisbatan takomillashgan mexanizm hisoblanadi. Bunda tijorat banklari ipoteka kreditlarini mijozlarga maqbul bo'lgan foiz stavkalarida beradilar. Undan keyin kreditlar Agentlik tomonidan sotib olinadi va u ipoteka majburiyatlari ta'minoti asosida ipoteka obligatsiyalarini chiqaradi. Agar mazkur obligatsiyalar bo'yicha defolt holati yuzaga kelsa, davlat to'lov yuzasidan kafil hisoblanadi va to'lovni amalga oshiradi. Respublikamizda naqd pulsiz hisob-kitob shakllaridan foydalanish amaliyotini takomillashtirish borasida qator muammolar mavjud. Xususan, taraqqiy etgan mamlakatlardan farqli o'laroq, O'zbekiston Respubli

banklari likvidliligini ta'minlash borasidagi asosiy muammolar sifatida quyidagilarni ajratib ko'rsatish mumkin: - Respublikamiz tijorat banklarining aktivlari tarkibida daromad keltirmaydigan va daromadlilik darajasi past bo'lgan aktivlarni, ya'ni kassali aktivlarni, bino va inshootlarni sezilarli darajada yuqori salmoqqa ega ekanligi muammosi. Amalga oshirilgan tadqiqotlarning natijalari shuni ko'rsatadiki, hozirgi vaqtda respublikamiz tijorat banklari aktivlarining tarkibida salmoqiga ko'ra ikkinchi o'rinni kassali aktivlar egallaydi, uchinchi o'rinni esa, asosiy vositalarga qilingan qo’yilmalar egallaydi. Holbuki, asosiy vositalar daromad keltirmaydigan aktiv hisoblanadi, kassali aktivlarning daromadlilik darajasi esa, juda pastdir. Rivojlangan industria

Depozitning so'mmasi qanchalik katta bo'lib muddati qanchalik qisqa bo'lsa, majburiy zaxira stavkasi shunchalik yuqori belgilanadi. Natijada muddatli va jamqarma depozitlariga nisbatan past stavkalar qo'llaniladi. - Bank kreditlari uchun yuqori likvidli garov ob'ektlarining yetishmasligi: Xalqaro bank amaliyotida birinchi toifali garov ob'ektlari hisoblangan ob'ektlarni respublikamiz amaliyotida yetishmasligi seziladi. Masalan, yer birinchi toifali garov ob'ekti hisoblanadi. Lekin respublikamizda yerga nisbatan xususiy mulkchilik munosabatlari to'liq qaror topmaganligi munosabati bilan undan garov sifatida foydalanib bo'lmaydi. Birinchi toifali garov ob'ektlaridan yana biri hukumatning qimmatli qog’ozlari hisoblanadi. Yuqorida ta'kidlab o&#39

Zamonaviy iqtisodiy muhit tijorat banklari faoliyatida mavjud muammolarning oldini olib, mamlakatimizda bank ishining samaradorligini oshirish asosida, xalqaro bank amaliyotiga mos keluvchi bank tizimini yaratishni taqozo qiladi. Mustaqil Respublikamizda banklar faoliyatini jahon amaliyotida qabul qilingan umumiy tamoyillarga moslashtira borishga katta e'tibor berilmoqda. Oxirgi yillarda O'zbekistonda bank tizimini isloh qilish va erkinlashtirish bo'yicha Prezident Farmonlari, Vazirlar Maqkamasining qarorlari va qator boshqa me'yoriy hujjatlar qabul qilindi. Bugungi kunda, O'zbekistonda har tomonlama mustahkam bank tizimi, xalkaro andozalarga mos keluvchi bank nazorati va banklar faoliyatini tartibga solish mexanizmi mavjud. Banklar endilikda o'z aktivlarini bankka

Umuman bitiruv malakaviy ishini bajarish jarayonida quyidagi xulosalar shakllantirildi: - Mamlakatimiz bank tizimida yirik tijorat banklarining resurs bazasi nisbatan zaif bu holat ularning depozit bazasining umumiy hajmida talab qilinguncha qadar bo'lgan depozitlar salmoqining yuqori ekanligida namoyon bo'lmoqda. Mazkur holat tijorat banklarining kredit portfelining sifat darajasiga salbiy ta'sir qiladi va banklarning kreditlash hajmini oshirishga jiddiy to'sqinlik qiladi. - Muammoli kreditlar kredit risklarini to'g’ri boshqara olmaslikning oqibati ekanligidir. - Kreditlar qaytmasligining sabablari qarzdor-mijoz va bank faoliyati bilan bog’liq bo'ladi. Mazkur sabablardan biri kreditlarning berilishi, amal qilishi davrida ichki va tashqi nazoratning to'g’ri yo&#

mijozining pul oqimlari va daromadlarini tahlil qilib, birlamchi manba hisobga olinsa, u holda kredit riski darajasini pasaytiradi; Ikkinchidan, mol-mulk garovi asosida kreditlashda mijozlarning moliyaviy holatini baholash tizimini takomillashtirish, ular faoliyatini chuqur o’rganish maqsadga muvofiqdir; Uchinchidan, uzoq muddatli kreditlarda garov ta’minotini foydalanish muddatini va kelgusida qiymatini saqlash xususiyatini e’tiborga olgan holda kreditlar ajratish. Ayniqsa texnologiyaning yangilanishi oldingi texnologiyalarni bozordan chiqarib, ularning narxini pasaytirib yuboradi; To’rtinchidan, kredit faoliyatida mol-mulk garovining o’rniga boshqa ta’minot turlarini yanada rivojlantirishga e’tibor qaratish darkor. O’ylaymanki, ushbu takliflarning amaliyotda banklar tomonidan e’tiborga o

4. O'zbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati to'g’risida”gi qonuni. 25 aprel 1996 yil. 5. O'zbekiston Respublikasining “Bank siri to'g’risida”gi qonuni 30 avgust 2003 yil. №530-II. 6. O'zbekiston Respublikasining “Fuqarolarning banklardagi omonatlarini himoyalash kafolatlari to'g’risida”gi qonuni. 5 aprel 2002 yil №360-II. 7. O'zbekiston Respublikasining “Garov reestri to'g’risida”gi qonuni. 2013 yil 23 oktyabr, O'Rq-356-son. 8. O'zbekiston Respublikasining “Garov to'g’risida”gi qonuni. 1 may 1998 yil №:614-I. 9. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “O'zbekiston Respublikasi Davlat- tijorat Xalq bankining kapitallashuv darajasini yanada oshirish chora-tadbirlari to'g’risida”gi Pq-775-sonli qarori. 11 yanvar 2008 yil.

ularni jadal rivojlantirish yo'lidagi to'siqlarni bartaraf etish chora-tadbirlari to'g’risida”gi PF-4725-sonli Farmoni. 15. Karimov I.A. Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investitsiya va moliyaviy barqarorlik to'g’risida. - Toshkent: “O'zbekiston”, 2005. 16. Karimov I.A. Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi, O'zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo'llari va choralari. Toshkent: “O'zbekiston”, 2009. 17. Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo'lini izchil davom ettirish - taraqqiyotimizning muhim omilidir. - T.: “O'zbekiston”, 2010. -5-32 b. 18. Karimov I.A. “Asosiy vazifamiz - vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir”. - Toshkent: “O'zbekiston”, 2010. 19. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz

26. Abdullaev YO., Qoraliev T., Toshmurodov SH., Abdullaeva S. Bank ishi. O ' quv qo ' llanma - T .: “ IQTISOD - MOLIYA ”, 2010- yil , -532 bet . 27. Бабаев Б.Б. Вопросы формирования ресурсов коммерческих банков и их эффективное использование. Автореферат дис. на соиск. уч. ст. канд. экон. наук. – Ташкент, 2002. 28. Бобақулов Т., Юсупов А. Обеспечение достаточности капитала коммерческих банков. Рынок, деньги и кредит. Т.: 2004. –№ 10. 29. Батракова Л.Г. Экономический анализ деятельности коммерческого банка, 2005 г. 30. Белоглазова Г.Н., Кроливецкая Л.П. Банковское дело. Организация деятельности коммерческого банка: учебник. – М: Издательство Юрайт, ИД Юрайт, 2010. – 422с. 31. Банковское дело: Учебник для вузов. 2-е изд. / Под ред. Г. Белоглазовой, Л. Кроливецкой. – СПБ.: Питер, 201

40. O'zbekiston Respublikasi yillik statistik to'plami. O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi. Toshkent - 2013. 344 b . 41. 41. Ковалев М.М., Осмоловский А.Д. Оптимальная структура портфеля банка. Сборник научных статей под общ.с.-12, 2003., economy . bsu . by . 42. O ' zbekiston banklarining 2015 yil yakuni bo ' yicha analitik tahlili . “Axborot reyting” reyting agentligi. Fevral, 2015 yil. 43. Internet saytlari: http: www.cbu.uz <http://www.cbu.uz> O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki sayti. http: www.bank.uz <http://www.bank.uz> O'zbekiston Respublikasi tijorat binklari sayti. http: www.uzreport.uz <http://www.uzreport.uz> Uzreport axborot agentligi sayti. http: www.cbr.ru <http://www.cbr.ru> Rossiya Federaciyasi Markaziy banki sayti. ht

Купить