Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 284.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Kreol va pijin tillari

Купить
MUNDAREJA: KIRISH ...................................................................................................................... 2 I.BOB KREOL TILLARI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT ................................. 4 1.1 Kreol tillarining ta’rifi: .................................................................................... 4 1.2. Pijin tillari haqida umumiy ma’lumot ............................................................ 6 II.BOB. KREOL VA PIJIN TILLARI O RTASIDAGI FARQLARʻ ........................ 12 2.1 Kreol va pijin tillar grammatik tuzilishi ........................................................ 12 2.2 Kreol va Pijin tillarining grammatik tuzilmalari o rtasidagi farqlar ʻ ............. 15 2.3. Kreol va Pijin tillaridagi so z boyligi va uning shakllanishi. ʻ ....................... 18 III.BOB TILLAR CHATISHUVI MASALASI ...................................................... 24 3.1 Lingvistik va ijtimoiy jihatdan tillar chatishuvi ............................................ 24 3.2. Tillar chatishuvining natijalari ...................................................................... 27 XULOSA ................................................................................................................. 32 FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO YHΑΤΙ ʻ .................................................. 34 1 KIRISH O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, ham iqtisodiy-siyosiy, ham ma’naviy- ma’rifiy sohalarda yuksak yutuqlarga erishdi. Mamlakat taraqqiyoti, barqaror ijtimoiy-iqtisodiy siyosat, ijtimoiy farovonlik tomon bosilgan har bir qadam inson manfaatlari va xalq turmush tarzining yaxshilanishi va rivolantirilishi bilan bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning ma’naviy-ma’rifiy masalalarga doir har bir chiqishlarida ona tilini, milliy qadriyatlarni e’zozlash, ajdodlar merosini qadrlash, ularning tafakkur mahsulidan unumli foydalanish, kitob mutolaasiga alohida e’tibor qaratish ta’kidlanadi: “Bugun O‘zbekistonimiz “Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari” degan bosh tamoyil asosida taraqqiyotning yangi, yanada yuksak bosqichiga ko‘tarilmoqda. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar jarayonida davlat tilining hayotimizdagi o‘rni va nufuzi oshib bormoqda. O‘zbek tili siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy jabhalarda faol qo‘llanib, xalqaro minbarlarda baralla yangramoqda. Xorijiy mamlakatlarda tilimizga e’tibor va uni o‘rganishga qiziqish kuchaymoqda. Bugungi globallashuv davrida har bir xalq, har qaysi mustaqil davlat o‘z milliy manfaatlarini ta’minlash, bu borada, avvalo, o‘z madaniyatini. Azaliy qadriyatlarini, ona tilini asrab-avaylash va rivojlantirish masalasiga ustuvor ahamiyat qaratishi tabiiy 1 ”. Pijin tillari ko pincha engil grammatik tuzilishga ega va yangi tilni o rganishʻ ʻ jarayoni ko proq soddalashtirilgan bo ladi. Pijin tillari bir vaqtning o zida keng ʻ ʻ ʻ tarqalgan, oddiy tildan iborat bo lib, o zining asosiy grammatik tuzilmasiga ega ʻ ʻ bo lmagan bo lishi mumkin. ʻ ʻ 2 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-son farmoni/ lex.uz/docs/4561730. 2 Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. - Toshkent: Sharq. 2010. B.176 . 2 Kreol tili - to liq va mustahkam til bo lib, u o zining grammatik tizimi vaʻ ʻ ʻ leksikasi bilan mustahkam o zgarishga ega bo ladi, ya’ni unda to liq til strukturasi ʻ ʻ ʻ mavjud. Pijin tili - odatda vaqtinchalik va soddalashtirilgan til bo lib, uning ʻ grammatikasi va sintaksisi juda oddiy bo lishi mumkin. ʻ Ikkala til ham ijtimoiy va tarixiy jarayonlarning mahsuli bo lib, ular global ʻ kommunikatsiyada o z o rniga ega. ʻ ʻ Kurs ishining asosiy maqsadi – Kreol va Pijin tillarining o ziga xos ʻ xususiyatlarini o rganish, bu tillarning shakllanishiga ta’sir etgan ijtimoiy, madaniy ʻ va tarixiy omillarni tahlil qilishdir. Shu bilan birga, kurs ishida bu tillar o rtasidagi ʻ o xshashlik va farqlarni, ularning grammatik, leksik va fonologik tuzilmalari orqali ʻ ko rsatib berish, shuningdek, tillar chatishuvi jarayonining mazmuni va uning ʻ tillarning rivojlanishiga qanday ta’sir ko rsatishini o rganish ham maqsad qilingan. ʻ ʻ Kurs ishinng dolzarbligi: Kreol va Pijin tillari – bu ikki turdagi kontakt tillarni chuqur tadqiiq qilgan holda, ularni asosan ijtimoiy va madaniy aloqalar natijasida shakllanganligini o rganish. ʻ Kurs ishinng maqsadi: Kreol tili – bu bir yoki bir nechta tillarning asosida shakllangan yangi til bo lib, odatda, aslida o zaro muloqot qilish imkoniyati ʻ ʻ bo lmagan guruhlar o rtasida kommunikatsiya uchun qanday rivojlanganligi, ʻ ʻ Kreol tillari biror xalqning boshqa xalqlardan, masalan, kolonial davrda yoki qochqinlar o rtasida yuzaga kelgan. Kreol tili bir vaqtning o zida boshqa tillarning ʻ ʻ elementlarini (leksika va grammatikani) birlashtirish orqali o rganish kurs ishimda ʻ tahlil qilish. Kurs ishining vazifasi: bu ikki yoki undan ortiq guruh o rtasida, ko pincha ʻ ʻ biror asosiy tilda muloqot qilishda qiyinchiliklar bo lganida, vaqtincha foydalanish ʻ uchun yaratilgan til haqida ma’lumot yig ish, tillari grammatik jihatdan ʻ soddalashtirilgan holda tadqiqi qilishdan iborat. Kurs ishining tuzulishi: mazkur kurs ishi kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 3 I.BOB KREOL TILLARI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT 1.1 Kreol tillarining ta’rifi: Kreol tillarining yozma shakllari va ilmiy tadqiqotlari ham global miqyosda yanada rivojlanmoqda. Kreol tillarining shakllanishi va rivojlanishi ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy jarayonlarga chambarchas bog liq. Mustamlakachilik, qullikʻ tizimi, savdo aloqalari va xalqaro migratsiya — bu omillar kreol tillarining tarixi va rivojlanishida asosiy rol o ynagan. Har bir kreol tili o ziga xos tarixiy va ʻ ʻ madaniy kontekstga ega bo lib, shu bilan birga umumiy strukturalarga ega bo lgan ʻ ʻ kontakt tillari sifatida shakllangan. Kreol tili — bu kontakt tillari turkumi bo lib, odatda ikki yoki undan ortiq ʻ tillar o rtasida muloqot qilishda qiyinchiliklar yuzaga kelgan hollarda, yangi, to liq ʻ ʻ tizimga ega bo lgan til sifatida shakllanadi. Kreol tillari odatda tarixiy jarayonlar, ʻ masalan, mustamlakachilik, savdo aloqalari yoki qullik kabi sharoitlarda rivojlanadi. Kreol tillarining rivojlanish tarixi. Kreol tillari, asosan, mustamlakachilik va global savdo aloqalari natijasida shakllangan. Ularning tarixi ijtimoiy va siyosiy omillarga bog liq bo lib, o ziga xos ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlar orqali ʻ ʻ ʻ rivojlangan. Kreol tillari ko pincha kolonial davrda, xususan, yevropaliklar ʻ tomonidan boshqarilgan hududlarda, turli etnik guruhlar o rtasida muloqotni ʻ osonlashtirish uchun vujudga kelgan. 1. Mustamlakachilik va savdo aloqalari. Kreol tillarining shakllanishiga asosiy ta’sir ko rsatuvchi omil bu - ʻ mustamlakachilik va savdo aloqalari edi. 16-19 asrlarda yevropaliklar yangi yerlarni zabt etish va resurslarni olish maqsadida dunyoning turli burchaklariga safar qilishdi. Bu jarayonlar davomida, Evropadan Afrikaga va Amerika qit'asiga ko plab qullar va savdogarlar keltirildi, bu esa ʻ o zaro tillar aralashuviga olib keldi. ʻ 4 Kolonial sharoitda, yerli aholi va yevropalik kolonizatorlar o rtasida to liqʻ ʻ muloqot uchun biror til mavjud bo lmaganligi sababli, yangi, soddalashtirilgan ʻ tildan foydalanishga ehtiyoj paydo bo ldi. Bu tilda ko plab elementlar boshqa ʻ ʻ tillardan (xususan, yevropa va afrika tillaridan) olingan va ular bir-biriga moslashtirilgan. 2. Savdo va qullik tizimi. Qullik tizimi ham kreol tillarining shakllanishida muhim rol o ynadi. Afrikadan olib kelingan qullar, o z tilida muloqot qilishda ʻ ʻ qiyinchiliklarga duch kelgan. Ular o rtasida ham, qul egalari bilan muloqotda ham ʻ umumiy bir til kerak bo lgan. Natijada, ʻ pidjin tillari paydo bo ldi, ular ʻ soddalashtirilgan grammatika va leksikaga ega bo lib, vaqt o tishi bilan ʻ ʻ mustahkam va to liq tillarga, ya’ni ʻ kreol tillariga aylangan. Misol uchun, Karib dengizi hududida, yevropaliklar tomonidan qullik tizimi joriy etilgandan keyin, Afrika tillaridan olingan so zlar va frantsuz, ispanyol yoki ʻ ingliz tillarining elementlari birlashtirilgan yangi tillar shakllandi. Afrika, Yevropa va mahalliy xalqlar o rtasidagi muloqot ʻ Kreol tillari, k o ʻ pincha, afrikalik qullar va yevropalik kolonizatorlar o rtasida ʻ yaratilgan. Afrika tillaridan olingan so zlar, frantsuz, ingliz, portugal va ispanyol ʻ tillarining grammatik tizimlari bilan birlashgan. Bundan tashqari, mahalliy aholi va yevropaliklar o rtasidagi savdo va ijtimoiy aloqalar ham yangi tillarning paydo ʻ bo lishiga ta’sir ko rsatgan. ʻ ʻ Misol tariqasida, Haiti Kreoli (fransuz tilidan) yoki Jamaika Patwa (ingliz tilidan) kabi tillar, afrikaliklar va yevropaliklar o rtasidagi o zaro ta’sirni aks ʻ ʻ ettiradi. Shu tariqa, Kreol tillarida frantsuz, ingliz, va boshqa yevropa tillarining so zlari va Afrika tillarining fonetik tuzilmalari birlashgan. ʻ Kolonial va postkolonial davr Kreol tillarining rivojlanishining yana bir bosqichi postkolonial davr ga to g ri ʻ ʻ keladi. Kolonializmning tugashi bilan, ko plab hududlarda yangi mustaqil davlatlar ʻ tashkil etildi, ammo kreol tillari hali ham aholi tomonidan keng qo llanilmoqda. ʻ Ba’zi hollarda, kreol tili rasmiy davlat tili sifatida tan olingan, ba’zilarida esa mahalliy tillar bilan birgalikda kundalik muloqotda ishlatilmoqda. 5 Bundan tashqari, kreol tillarining rivojlanishiga ijtimoiy va siyosiy sharoitlar ta’sir ko rsatdi. Masalan, mustaqillikka erishgan mamlakatlarda, tilni saqlash vaʻ rivojlantirish masalalari ko tarilgan. Bu davrda, ʻ tilni saqlash va madaniy merosni himoya qilish maqsadida kreol tillarining o rganilishi va yozma shakllari ko proq ʻ ʻ rivojlanmoqda. 3 Globalizatsiya va zamonaviy rivojlanishi. Kreol tillarining tarixi davomida, ular faqatgina mahalliy konteksta qolmay, global miqyosda ham ahamiyat kasb etdi. Globalizatsiya va migratsiya jarayonlari tufayli, kreol tillari xalqaro kommunikatsiyada o z o rnini topmoqda. Ular, ʻ ʻ ayniqsa, turizm va savdo sohalarida muhim rol o ynaydi. ʻ 1.2. Pijin tillari haqida umumiy ma’lumot Pijin tillari ko pincha turli etnik guruhlar o rtasidagi kommunikatsiya ehtiyoji ʻ ʻ tufayli shakllanadi va ularning rivojlanishida ijtimoiy, madaniy, siyosiy va iqtisodiy omillar muhim rol o ynaydi. Pijin tillarining o ziga xos xususiyatlari — ʻ ʻ ularning soddalashtirilgan grammatikasi, leksikasi va fonetikasi ularni o rganishni ʻ osonlashtiradi va muloqotni tezlashtiradi. Pijin tillari, shuningdek, global madaniyat va savdo aloqalarining rivojlanishi bilan keng tarqalmoqda. Pijin tillarining ta’rifi: — bu bir nechta guruh o rtasida muloqotni ʻ osonlashtirish maqsadida shakllangan va grammatik jihatdan soddalashtirilgan til bo lib, ko pincha turli etnik yoki tilli guruhlar orasida umumiy til sifatida xizmat ʻ ʻ qiladi. Pijin tillari biror o ziga xos grammatik tizimga ega bo lmagan, faqat ʻ ʻ ma’lum bir tildan olingan so zlarni o z ichiga olgan soddalashtirilgan tillardir. Pijin ʻ ʻ tili asosiy tillarning elementlaridan foydalanadi, lekin ular sodda tuzilmalarga ega bo ladi. ʻ Pijin tillarining shakllanishi: Pijin tillari, asosan, savdo aloqalari , kolonializm , migratsiya va ijtimoiy kontaktlar tufayli shakllanadi. Ular, ko pincha, biror asosiy ʻ til (odatda, yevropa tili, masalan, ingliz, frantsuz yoki portugal tili) va boshqa, asosan, mahalliy yoki afrikalik tillar o rtasida kommunikatsiya o rnatish zarurati ʻ ʻ tufayli paydo bo ladi. ʻ 3 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili. - Toshkent: O qituvchi.2008.-1-kitob.B.76. ʻ ʻ 6 Savdo aloqalari : Pijin tillari savdo va iqtisodiy aloqalar uchun soddalashtirilgan til sifatida rivojlanadi. Savdo-sotiq olib borayotgan xalqlar o rtasida o zaro tushunishni ta’minlash uchun biror asosiy tilni sodda va oddiyʻ ʻ shaklda ishlatish zarur bo ladi. Shu sababli, dastlabki pidjin tillari savdo va ʻ iqtisodiy o zaro aloqalar orqali shakllangan. ʻ Kolonializm va qullik : Pijin tillari, ko pincha, ʻ mustamlakachilik davrida rivojlangan. Koloniyalashgan hududlarda, yevropaliklar va mahalliy aholi o rtasida ʻ til to siqlari mavjud bo lgani uchun, kommunikatsiya o rnatish zaruriyati tug ildi. ʻ ʻ ʻ ʻ Yevropa tillari (masalan, ingliz, frantsuz) asosida shakllangan pidjin tillari, mahalliy til elementlari bilan aralashib, soddalashtirilgan grammatikaga ega bo lib, ʻ vaqt o tishi bilan to liq va mustahkam tilga aylanadi. ʻ ʻ Migratsiya va ko chib yurish ʻ : Ko plab migrantlar yangi joylarga kelganda, ʻ o zaro muloqotni osonlashtirish maqsadida pijin tillariga murojaat qilishgan. Pijin ʻ tillari yangi aholi guruhlari orasida ijtimoiy aloqalar o rnatishga yordam beradi. ʻ Pijin tillarining o ziga xos xususiyatlari: ʻ Grammatik soddalashtirilganlik : o Pijin tillari grammatik jihatdan juda soddalashtirilgan bo ladi. Ularning ʻ ko plab grammatika qoidalari, masalan, zamonlar, shaxslar va sonlar o zgarishi ʻ ʻ odatda yo q yoki minimal bo ladi. ʻ ʻ Bu ularni tez o rganishga imkon yaratadi. ʻ o Fe'llar ko pincha o zgarmas shaklda qoladi, masalan, ʻ ʻ "go" (borish) fe'li har qanday zamonda ishlatilishi mumkin. 4 2. Leksik jihatdan o zaro aralashuv ʻ : o Pijin tillari o zining leksik tarkibida ko plab tillarning elementlarini ʻ ʻ o zlashtiradi. Odatda, asosiy tilda (ko pincha yevropa tili) so zlar mavjud, lekin ʻ ʻ ʻ ular mahalliy tillardan olingan fonetik va sintaktik elementlar bilan aralashadi. o Masalan, "Tok Pisin" (Papua-Yangi Gvineyadagi Pijin tili) ingliz tilidan olingan so zlarni, lekin mahalliy tillarning fonetik xususiyatlari bilan ishlatadi. ʻ 3. Sintaksisning oddiyligi : 4 Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. - Toshkent: Sharq. 2010. B.176 . 7 o Pijin tillari sintaksisda sodda tuzilmalarga ega bo ladi. So z tartibi ko pinchaʻ ʻ ʻ oddiy va aniq bo ladi, murakkab sintaktik tuzilmalar (masalan, qo shimchalar yoki ʻ ʻ qo shimcha gap tuzilmalar) ishlatilmaydi. Misol uchun, "mi go" (men boraman) ʻ kabi iboralar juda oddiy va tushunarli bo ladi. ʻ Fonologiya (tovush tizimi) : o Pijin tillarining fonologiyasi ham soddalashtirilgan bo lishi mumkin, ya’ni ʻ tovushlar kamaytirilgan yoki birlashtirilgan bo ladi. Bu ko pincha muloqotni ʻ ʻ osonlashtiradi, chunki oddiy talaffuz va tovush tizimi mavjud. 4. Soddalashtirilgan fonetik tizim : o Pijin tillarida fonetik tizim asosan biror asosiy tildan olingan bo lsa ham, bu ʻ tizim soddalashtirilgan va tovushlar o zgaradi. ʻ Ko pincha, bu tovushlar ʻ birlashtiriladi yoki almashtiriladi. Pijin tillarining rivojlanishiga ta’sir qilgan omillar: 1. Ijtimoiy va madaniy omillar : Pijin tillari ko pincha bir qator turli etnik ʻ guruhlarning bir-biri bilan muloqot qilish uchun zarur bo ladi. Ijtimoiy ehtiyoj va ʻ madaniy aloqalar odamlarni o zaro muloqot qilish uchun soddalashtirilgan ʻ tillardan foydalanishga undaydi. 2. Siyosiy omillar : Kolonial kuchlar va mustamlakachilik davrida, yevropaliklar ko plab hududlarni boshqarish uchun o z tillarini majburiy ravishda ʻ ʻ keng tarqatishgan. Mahalliy aholi o z tilida muloqot qilishda qiyinchiliklarga duch ʻ kelganida, Pijin tillari paydo bo lgan. ʻ 3. Savdo va iqtisodiy aloqalar : Pijin tillari savdo aloqalarini osonlashtirish maqsadida rivojlangan. Tovarlar va xizmatlarni sotish uchun ikki yoki undan ortiq etnik guruh o rtasida umumiy til zarur bo lganda, pijin tillari ʻ ʻ yaratilgan. 4. Migratsiya va ko chish ʻ : Migrantlar bir joydan boshqa joyga ko chib, ʻ yangi hududda boshqalar bilan muloqot qilish uchun Pijin tillarini ishlatganlar. Bu jarayonlar yangi tillarning shakllanishiga olib kelgan. Misollar: 8  Tok Pisin (Papua-Yangi Gvineya) — Ingliz tili asosida shakllangan pijin tili, lekin mahalliy tillardan ham ko plab elementlarni o z ichiga oladi.ʻ ʻ  Haitian Pidgin (Kreol) — Ingliz va frantsuz tillarining o zaro aralashuvi ʻ bilan shakllangan tildir, lekin Haiti Kreoli bu tillardan to liq ajralib, mustahkam va ʻ o ziga xos tizimga ega bo ldi. ʻ ʻ 3.2 Pijin tillarining tarixi va shakllanishi : Kolonializm va savdo aloqalari natijasida Pijin tillarining rivojlanishi. Pijin tillari, asosan, kolonializm , savdo aloqalari , migratsiya va ijtimoiy ehtiyojlar natijasida shakllangan. Pijin tillari ikki yoki undan ortiq guruh o rtasida muloqotni osonlashtirish uchun paydo bo lgan va ʻ ʻ dastlabki shakllari sodda va oddiy grammatikaga ega bo lgan tillardir. Bu tillar ʻ ko pincha bir nechta tillarning elementlaridan iborat bo lib, vaqt o tishi bilan ʻ ʻ ʻ yanada murakkablashib, ba’zi hollarda to liq tillarga (kreol tillariga) aylanadi. Pijin ʻ tillarining shakllanishi va rivojlanishi, asosan, kolonializm , savdo aloqalari , qullik tizimi va global aloqalar kabi omillarga bog liqdir. Bu tillar, dastlab, sodda va ʻ o zaro tushunishni ta’minlash maqsadida paydo bo lsa-da, vaqt o tishi bilan ʻ ʻ ʻ ko plab hududlarda to liq va mustahkam tillarga, ba’zi hollarda esa kreol tillariga ʻ ʻ aylangan. Pijin tillarining tarixi va rivojlanishi, asosan, ijtimoiy va siyosiy ehtiyojlar va global aloqalar bilan bog liq bo lib, ular bugungi kunda ham ʻ ʻ muloqotda keng qo llanilmoqda. ʻ 1. Kolonializmning ta’siri Pijin tillarining shakllanishiga ta’sir ko rsatgan asosiy omillardan biri ʻ kolonializm bo lib, yevropalik davlatlar dunyoning turli hududlarini zabt etgan va ʻ yangi hududlarda o z hukmronligini o rnatgan. Bu davrda, yevropaliklar va ʻ ʻ mahalliy aholi o rtasidagi to liq muloqot uchun biror umumiy til zarur bo lgan. ʻ ʻ ʻ Kolonial hududlarda ko pincha ikki yoki undan ortiq xalqlar bir joyda yashar, ʻ ammo ularning o zaro tushunishi uchun yetarli til mavjud bo lmasdi. Bu holat, ʻ ʻ masalan, Afrikada, Karib dengizida va Tinch okeanidagi ba’zi orollarda keng tarqalgan edi. Natijada, pidjin tili paydo bo ldi. ʻ Pidjin tillari, asosan, quyidagi xususiyatlarga ega: 9  Soddalashtirilgan grammatik : Pidjin tillarida fe'l o zgarmaydi, son vaʻ zamonlar soddalashtiriladi yoki umuman yo q bo ladi. ʻ ʻ  Leksik o zgarishlar ʻ : Pidjin tillari ko pincha biror yevropa tilidan olingan ʻ so zlardan foydalanadi, lekin mahalliy tillarning fonetik va sintaktik tuzilmalari ʻ qo shiladi. ʻ 5  Fonologiyaning soddaligi : Pidjin tillarida tovushlar odatda birlashtirilgan va talaffuz oddiy bo ladi. ʻ Kolonial davrda, savdo aloqalari va qullik tizimi ham bu tillarning rivojlanishiga katta ta’sir ko rsatgan. ʻ 2. Savdo aloqalari va iqtisodiy ehtiyojlar Savdo aloqalari pijin tillarining shakllanishida muhim rol o ynadi. Kolonial ʻ davrda yevropaliklar va mahalliy xalqlar orasida iqtisodiy faoliyatlar, ayniqsa, savdo va resurslarni boshqarish uchun muntazam aloqalar o rnatilgan edi. Bunday ʻ aloqalar o rtasida o zaro tushunishni ta’minlash uchun, ko pincha, sodda va ʻ ʻ ʻ umumiy tildan foydalanish zarur bo lgan. Bu sodda tillar, dastlab, faqat savdo va ʻ iqtisodiy muloqotda ishlatilgan bo lsa, vaqt o tishi bilan xalqaro aloqalar va turli ʻ ʻ guruhlar orasida kengroq tarqalib, ijtimoiy muloqot vositasi sifatida mustahkamlanadi. Masalan, Karib dengizidagi orollarda yevropalik kolonizatorlar va mahalliy aholi o rtasidagi savdo aloqalarini osonlashtirish uchun pidjin tillari ishlatilgan. ʻ Ular o zlarining soddalashtirilgan leksikasi va grammatikasi bilan turli xalqlar ʻ o rtasida tezda to liq tushunishni ta’minlashga yordam berdi. ʻ ʻ 3. Qullik tizimi va ijtimoiy ta’sirlar Kolonial davrda qullik tizimi ham pijin tillarining rivojlanishiga ta’sir ko rsatdi. Yevropaliklar tomonidan olib kelingan qullar o rtasida muloqot qilish ʻ ʻ uchun biror umumiy til zarur edi. Afrikadan olib kelingan afrikaliklar o rtasida ʻ turli tillar mavjud bo lganligi sababli, ular o rtasida biror umumiy tildan ʻ ʻ foydalanish talab qilinardi. 5 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili. - Toshkent: O qituvchi.2008 -1-kitob.B.76. ʻ ʻ 10 Bundan tashqari, koloniyal hududlarda yevropaliklar va mahalliy aholi o rtasida ham ijtimoiy muloqotni osonlashtirish uchun pidjin tillari ishlatilgan.ʻ Dastlabki pidjin tillari, odatda, o zining sodda grammatikasi bilan juda cheklangan ʻ so z boyligiga ega edi, lekin vaqt o tishi bilan ularning leksikasi boyib, ko plab ʻ ʻ ʻ madaniyatlar o rtasida keng qo llaniladigan tilga aylangan. ʻ ʻ 4. Global aloqalar va rivojlanish Kolonializmning yakunlanishi va mustaqillik harakatlari davomida pijin tillari ba’zi hududlarda yanada rivojlandi va yangi ijtimoiy kontekstda foydalanila boshlandi. Pijin tillari, ko pincha, o zining ko p tilli va soddalashtirilgan ʻ ʻ ʻ strukturalari bilan xalqaro savdo va migratsiya jarayonlarida muhim rol o ynadi. ʻ Bundan tashqari, zamonaviy davrda, globalizatsiya va migratsiya jarayonlari pijin tillarining yanada kengroq tarqalishiga olib keldi. Pijin tillari, yangi iqtisodiy va ijtimoiy ehtiyojlarga mos ravishda yanada rivojlandi va turli madaniyatlar o rtasida kommunikatsiyani osonlashtirishda muhim vosita bo lib qolmoqda. ʻ ʻ 11 II.BOB. KREOL VA PIJIN TILLARI O RTASIDAGI FARQLARʻ 2.1 Kreol va pijin tillar grammatik tuzilishi Kreol va Pijin tillari ko plab o xshashliklarga ega bo lsa-da, ular o rtasida ʻ ʻ ʻ ʻ muhim farqlar mavjud. Bu tillar asosan turli tillar o rtasidagi aloqalarni ʻ osonlashtirish uchun shakllangan, ammo ularning rivojlanish darajasi, tuzilishi va o ziga xos xususiyatlari farq qiladi. Quyida kreol va pijin tillarining asosiy ʻ farqlarini keltirib o taman: ʻ Pijin tillari : Pijin tillari, odatda, bir yoki bir nechta asosiy tillar (masalan, ingliz, frantsuz, portugal) va mahalliy tillar o rtasida muloqotni osonlashtirish ʻ uchun shakllanadi. Pijin tilining shakllanishi ko pincha savdo aloqalari, ʻ kolonializm yoki migratsiya jarayonlariga bog liq bo ladi. Pijin tillari, vaqtincha ʻ ʻ va muloqot uchun sodda til sifatida foydalaniladi. Ular ko pincha grammatik ʻ jihatdan soddalashtirilgan bo ladi va ko plab sintaktik qoidalar mavjud bo lmaydi. ʻ ʻ ʻ 12 Kreol tillari : Kreol tillari, o z navbatida, pijin tillarining rivojlanishidan keyinʻ paydo bo ladi. Pijin tili biror etnik guruh tomonidan doimiy va murakkab ʻ foydalanish uchun o zgarishga uchrasa, u ʻ kreol tili ga aylanadi. Kreol tillari, odatda, to liq grammatik tizimga ega bo ladi va o z tilini shakllantiradi. Kreol ʻ ʻ ʻ tillari ko pincha, ijtimoiy va madaniy ehtiyojlar tufayli rasmiylashadi va ko plab ʻ ʻ hollarda yozma til sifatida ham qo llaniladi. ʻ Grammatik tuzilishi Pijin tillari : Pijin tillari grammatik jihatdan juda soddalashtirilgan bo ladi. Ular odatda, grammatik qoidalar va morfologik ʻ o zgarishlarga ega emas. Fe'ldan foydalanish, masalan, o zgarmaydi, shaxs va ʻ ʻ zamonlarni farqlash uchun alohida qo shimchalar ishlatilmaydi. Pijin tillarida ʻ so zlar o zgarmas shaklda qoladi, va ko plab sintaktik va fonetik elementlar ʻ ʻ ʻ soddalashtiriladi. 6 Kreol tillari : Kreol tillari, asosan, pijin tillaridan rivojlanadi, ammo ular to liq ʻ grammatik tizimga ega bo lib, murakkab syntaktik va morfologik tuzilmalarni ʻ qabul qiladi. Kreol tillarida o ziga xos zamonlar, shaxslar va sonlar mavjud ʻ bo lishi mumkin, va bu grammatik qoidalar o ziga xosdir. Kreol tillarida fe'l ʻ ʻ o zgarmas shakldan foydalanish va qo shimchalar mavjud bo lishi mumkin. ʻ ʻ ʻ Tuzilish va leksik tarkibi: Pijin tillari : Pijin tillari ko pincha sodda va qisqa leksikaga ega bo ladi. ʻ ʻ Leksik tarkibida, asosan, bir yoki bir nechta asosiy tillarning so zlari va mahalliy ʻ tillarning fonetik elementlari bo ladi. Leksik birlashmalar va soddalashtirilgan ʻ grammatika, pijin tillarini o rganishni osonlashtiradi, lekin ularning leksikasi ham ʻ cheklangan bo lishi mumkin. ʻ Kreol tillari : Kreol tillarida leksik boylik va yanada murakkab tuzilma mavjud bo ladi. Kreol tillari, odatda, uzoq vaqt davomida rivojlanishdan so ng, o zining ʻ ʻ ʻ boy leksikasiga ega bo ladi va ko pincha ijtimoiy va madaniy ehtiyojlarga qarab ʻ ʻ 6 Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. - Toshkent: Sharq. 2010. B.176 . 13 kengayadi. Shuning uchun, kreol tillari ko pincha to liq va mustahkam leksikagaʻ ʻ ega bo lib, so z boyligi o zining boy tizimiga ega bo ladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Pijin tillari : Pijin tillari ko pincha vaqtinchalik va sodda muloqot vositasi ʻ sifatida ishlatiladi. Ular savdo aloqalari, ko chish yoki immigratsiya kabi hollarda ʻ qisqa muddatli va samarali muloqotni ta’minlash uchun mo ljallangan. Pijin tillari ʻ odatda rasmiy yozma til sifatida ishlatilmaydi. Kreol tillari : Kreol tillari ko pincha to liq ijtimoiy va madaniy tizim sifatida ʻ ʻ ishlatiladi. Kreol tillari uzoq vaqt davomida o zaro muloqot tili sifatida rivojlanadi ʻ va ko pincha rasmiy yoki mahalliy yozma til sifatida ishlatiladi. Kreol tillari ʻ ijtimoiy, madaniy va ta’lim tizimlarida ham faol qo llaniladi. ʻ Ijtimoiy va madaniy o rni ʻ Pijin tillari : Pijin tillari ko pincha ijtimoiy ravishda past darajada qabul ʻ qilinadi va faqatgina iqtisodiy yoki savdo muloqotlarida ishlatiladi. Pijin tillarining ijtimoiy roli ko pincha cheklangan va ularni ko plab jamiyatlar "til" sifatida emas, ʻ ʻ balki faqat muloqot vositasi sifatida ko radi. ʻ Kreol tillari : Kreol tillari, ko pincha, mahalliy aholi tomonidan o z tilining bir ʻ ʻ qismi sifatida qabul qilinadi. Kreol tillari o zining boy madaniy va tarixiy ʻ ahamiyatiga ega va ko pincha madaniy merosni saqlashda muhim rol o ynaydi. ʻ ʻ Kreol tillari, odatda, o ziga xos ijtimoiy hurmatga ega bo ladi va uning rivojlanishi ʻ ʻ ko pincha milliy identitetning bir qismi sifatida qaraladi. ʻ 7 Rasmiylik va yozuvdagi holati Pijin tillari : Pijin tillari ko pincha rasmiy til sifatida ishlatilmaydi. Ular odatda ʻ faqat og zaki muloqotda ishlatiladi va ko plab pidjin tillari yozuvda yomon ʻ ʻ rivojlangan yoki yozma shakllari mavjud emas. Shu sababli, pijin tillari, odatda, kundalik kommunikatsiyada, lekin rasmiy hujjatlarda emas, ishlatiladi. Kreol tillari : Kreol tillari ba’zi hollarda rasmiy yozma til sifatida tan olingan va ular uchun grammatik qo llanmalar va yozma tizimlar ishlab chiqilgan. Kreol ʻ 7 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili.- Toshkent: O qituvchi.2008.-1-kitob.B.76. ʻ ʻ 14 tillarining yozma shakli ko pincha rivojlanib, ta’lim tizimi va davlat ishlaridaʻ qo llaniladi. ʻ 2.2 Kreol va Pijin tillarining grammatik tuzilmalari o rtasidagi farqlar ʻ Kreol va Pijin tillari o rtasidagi grammatik farqlar asosan ularning rivojlanish ʻ jarayoniga, ijtimoiy kontekstga va tilshunoslik xususiyatlariga bog liq. ʻ Pijin tillari — bu soddalashtirilgan va vaqtinchalik muloqot vositalari bo lib, ʻ ularning grammatikasi juda sodda va cheklangan bo ladi. Kreol tillari esa, pijin ʻ tillaridan rivojlanib, to liq grammatik tizimga ega bo ladi. Shu bois, kreol va pijin ʻ ʻ tillarining grammatik tuzilmalari orasida bir nechta muhim farqlar mavjud. 1. Grammatik soddalashtirilganlik va murakkablik  Pijin tillari : Pijin tillari grammatik jihatdan juda soddalashtirilgan bo ladi. ʻ Bu tillarda morfologik (so z shakllari) va sintaktik (so zlarning tartibi) tuzilmalar ʻ ʻ juda oddiy va faqat muloqot ehtiyojlariga javob beradi. Fe'l o zgarmaydi, zamon ʻ va shaxsni ajratish uchun ko pincha hech qanday qo shimchalar ishlatilmaydi. ʻ ʻ Pijin tillarida, masalan, fe'lning hozirgi va o tgan zamonlari o rtasida farq yo q ʻ ʻ ʻ bo lishi mumkin. ʻ Misol : Inglizcha "I go" (Men boraman) va "I went" (Men bordim) fe'llari Pijin tillarida bitta shaklda, masalan "Mi go" (Men boraman) bo lishi mumkin. ʻ  Kreol tillari : Kreol tillari pijin tillaridan rivojlanib, o ziga xos grammatik ʻ tizimni shakllantiradi. Kreol tillarida morfologik va sintaktik tuzilmalar ko proq ʻ aniq va murakkab bo ladi. Ular, odatda, fe'lni o zgartirish, zamonlar va shaxslarni ʻ ʻ ajratish uchun qo shimchalar va boshqa grammatik vositalar ishlatadi. ʻ o Misol : Haitian Kreoli da zamon farqlari mavjud: "Mwen ale" (Men boraman) va "Mwen te ale" (Men bordim) shakllari farq qiladi. Fe'lning o zgarmasligi va morfologik qo shimchalar ʻ ʻ  Pijin tillari : Pijin tillarida fe'l, odatda, o zgarmas shaklda qoladi va unda ʻ zamon, shaxs yoki sonni ajratish uchun qo shimchalar ishlatilmaydi. Bu tilning ʻ sodda va oson o rganiladigan bo lishiga sabab bo ladi, lekin uni grammatikaning ʻ ʻ ʻ boyligi va murakkabligi bo yicha cheklaydi. ʻ 15 o Misol : "Mi go" (Men boraman), "Yu go" (Sen borasan), "Ol go" (Ular borishadi) — barcha fe'llar bir xil shaklda qoladi.  Kreol tillari : Kreol tillarida fe'l va boshqa so zlarning shakllari o zgarishiʻ ʻ mumkin. Ko plab kreol tillarida zamonlar, shaxslar va sonlar uchun qo shimchalar ʻ ʻ ishlatiladi. Masalan, ba’zi kreol tillarida so zlar o zgarib, shaxslar va zamonlarni ʻ ʻ aniqlash uchun alohida qo shimchalar mavjud. ʻ o Misol : Tok Pisin (Papua-Yangi Gvineya)da fe'l "go" (borish) bo lib, "Mi go" ʻ (Men boraman), "Yu go" (Sen borasan), "Ol go" (Ular borishadi) kabi shakllarga o zgarmasdan ishlatiladi. Ammo ʻ Haitian Kreoli da "ale" (borish) fe'li zamonlar va shaxsga qarab o zgaradi: "Mwen ale" (Men boraman), "Mwen te ale" (Men ʻ bordim). 3. Zamonlar va shaxslarni ifodalash  Pijin tillari : Pijin tillarida zamonlarni ajratish uchun maxsus qo shimchalar ʻ yoki grammatik vositalar mavjud emas. Pijin tillari, odatda, kontekstga qarab zamonlarni tushunishga imkon beradi, ya’ni gapda o zgarmas fe'l ishlatiladi va ʻ vaqtni aniqlash uchun qo shimcha so zlar (masalan, "beli" — "oldin" yoki "nao" ʻ ʻ — "hozir") ishlatiladi. 8 o Misol : "Mi go" (Men boraman) va "Mi gobim" (Men borardim) kabi iboralar bo lishi mumkin. ʻ  Kreol tillari : Kreol tillarida zamonlar va shaxslar aniq ko rsatiladi. Kreol ʻ tillarida zamonlarni ajratish uchun o ziga xos morfologik vositalar ishlatiladi, ʻ masalan, zamonlarni bildiruvchi qo shimchalar yoki yordamchi fe'llar qo llaniladi. ʻ ʻ o Misol : Haitian Kreoli da "Mwen ale" (Men boraman) va "Mwen te ale" (Men bordim) kabi zamonlar farqlanadi. 4 . So z tartibi va sintaksis ʻ 8 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili.- Toshkent: O qituvchi.2008.-1-kitob.B.76. ʻ ʻ 16  Pijin tillari : Pijin tillarida so z tartibi sodda va ko pincha ʻ ʻ SVO (Sub'ekt - Fe'l - Ob'ekt) tuzilmasida bo ladi. Bu tilda qo shimcha sintaktik qoidalar yoki so z ʻ ʻ ʻ tartibi o zgarishlari kam bo ladi. ʻ ʻ o Misol : "Mi likim yu" (Men seni yoqtiraman), "Yu go" (Sen borasan).  Kreol tillari : Kreol tillarida ham ko pincha ʻ SVO tartibi ishlatiladi, lekin ba’zi holatlarda sintaktik o zgarishlar yoki qo shimchalar mavjud bo lishi mumkin. ʻ ʻ ʻ Shuningdek, kreol tillarida so zlarning qo shilishi, kesilishlari yoki turli sintaktik ʻ ʻ tuzilmalar ishlatilishi mumkin. o Misol : Haitian Kreoli: "Mwen te manje" (Men yedim) va boshqa kreol tillarida ham shu tarzda sintaktik farqlar mavjud. 5. Plural va shaxslarni ajratish  Pijin tillari : Pijin tillarida ko pincha plural (ko plik) va shaxsni ajratish ʻ ʻ uchun morfologik elementlar ishlatilmaydi. Pluralni ifodalash uchun ko pincha ʻ qo shimcha so zlar ishlatiladi, masalan, ʻ ʻ "ol" (ular) yoki "demi" (ikki). o Misol : "Mi go" (Men boraman), "Ol go" (Ular borishadi).  Kreol tillari : Kreol tillarida pluralni ifodalash uchun alohida morfologik qo shimchalar yoki grammatik vositalar ishlatiladi. Ko pincha plural uchun "s" ʻ ʻ qo shilishi yoki boshqa o zgarishlar yuz beradi. ʻ ʻ o Misol : Haitian Kreoli: "Mwen ale" (Men boraman) va "Nou ale" (Biz boramiz). Pijin tillari grammatik jihatdan juda soddalashtirilgan va morfologik qo shimchalar, zamon va shaxsni ajratish uchun maxsus qo shimchalar yoki ʻ ʻ qoidalar mavjud emas. Ular asosan og zaki muloqotda ishlatiladi va har bir fe'l ʻ yoki so zning shakli o zgarmaydi. ʻ ʻ Kreol tillari esa, pijin tillaridan rivojlanib, to liq grammatik tizimni ʻ shakllantiradi. Kreol tillarida zamonlar, shaxslar, plural va boshqa grammatika qoidalari aniq va murakkab bo ladi, ularning leksikasi va sintaksisi ko proq ʻ ʻ rivojlangan. Shunday qilib, kreol tillari o zining rivojlanishida to liq grammatik ʻ ʻ tizimga ega bo lib, mukammallashgan til sifatida ijtimoiy va madaniy ehtiyojlarga ʻ 17 xizmat qiladi, pijin tillari esa qisqa va sodda kommunikatsiya vositasi sifatida ishlatiladi. 2.3. Kreol va Pijin tillaridagi so z boyligi va uning shakllanishi.ʻ Pijin tillari — turli tillar aralashib, soddalashgan kommunikatsiya vositasi sifatida paydo bo ladigan tillar. Ular odatda savdo, ishchi munosabatlari yoki turli ʻ etnik guruhlar o rtasidagi aloqa uchun yuzaga keladi. Pijin tillari ona tili sifatida ʻ o rgatilmaydi, balki ikkilamchi til sifatida ishlatiladi. Kreol tillari — agar pijin tili ʻ yangi avlodlar tomonidan ona tili sifatida o rganilsa va murakkabroq grammatik ʻ tizim hosil qilsa, u kreol tiliga aylanadi. Kreol tillari mustaqil tilda bo lib, ʻ rivojlangan lug at va grammatikaga ega bo ladi. ʻ ʻ 2. Kreol va Pijin tillarida so z boyligining shakllanishi ʻ So z boyligi asosan quyidagi manbalardan shakllanadi: ʻ Asosiy superstrat (dominant til) ta siri ʼ Pijin va kreol tillarining lug ati ko pincha bir dominant til (superstrat) ʻ ʻ ta sirida shakllanadi. Masalan, Karib dengizi kreol tillari asosan frantsuz yoki ʼ ingliz tillariga asoslanadi, Papua-Yangi Gvineya tok-pisin tili esa ingliz tiliga asoslangan. Masalan, Tok Pisin tilida: haus (inglizcha "house") — uy pikinini (inglizcha "pickaninny") — bola Substrat (mahalliy tillar) ta siri ʼ Kreol tillarida mahalliy tillarning so zlari ham saqlanib qoladi. Ular odatda ʻ atrof-muhit, tabiat, mahalliy madaniyat bilan bog liq bo ladi. ʻ ʻ Masalan, Gayanadagi Guyanese Creole tilida: jumbie (Afrika tillaridan) — arvoh yoki jin nyam (Afrika tillaridan, suaxili "nyama" so zidan) — ovqat yemoq ʻ Grammatik va fonetik soddalashtirish Kreol tillarida odatda so z o zgarishi minimal bo ladi. Masalan, fe’llarning ʻ ʻ ʻ zamonlari yordamchi so zlar orqali ifodalanadi. ʻ 18 Misol: Tok Pisin tilida Mi go long haus — Men uyga ketayapman (I am going home). Mi bin go long haus — Men uyga ketgan edim (I went home). Innovatsion neologizmlar va metaforalar Kreol tillari yangi so zlarni o zlarining ichki tizimiga mos ravishda yaratadi. ʻ ʻ 1. Arastu. Poetika. Axloqi kabir. T.: «Yangi asr avlodi», 2004 Masalan:blong (Tok Pisin) — egalik bildiruvchi (English: "belong"). gras bilong hed (Tok Pisin) — soch ("hair," inglizcha grass va belong head so zlaridan olingan). ʻ Savdo va madaniy almashinuv natijasida paydo bo lgan so zlar ʻ ʻ Pijin va kreol tillari odatda savdo va mustamlaka davrida paydo bo lgan, ʻ shuning uchun ular turli tillardan olingan xalqaro so zlarni o zlashtirgan: ʻ ʻ tabac (ispan/frantsuz, kreol tillarida "tamaki") savvy (portugalcha "saber" so zidan, "tushunmoq" ma nosida) ʻ ʼ Pijin va kreol tillarining so z boyligi turli tillar aralashuvi, dominant va ʻ mahalliy tillarning ta siri hamda innovatsion soddalashtirish natijasida shakllanadi. ʼ Kreol tillari rivojlanib, barqarorlashgan til tizimiga aylangan bo lsa, pijin tillari ʻ odatda kommunikatsiya vositasi sifatida qoladi. 4.3 Fonologiya : Kreol va Pijin tillarining tovush tizimi va fonetik farqlari. Kreol va Pijin tillarining fonologiyasi: tovush tizimi va fonetik farqlari Kreol va Pijin tillarining fonologiyasi asosan ularning superstrat (dominant til) va substrat (mahalliy tillar) ta’sirida shakllanadi. Bu tillar soddalashgan fonologik tizimga ega bo lib, ko pincha asosiy dominant tilning fonetik jihatlarini ʻ ʻ osonroq talaffuz qilish yo lida o zgartiradi. ʻ ʻ 9 1. Pijin va Kreol tillarining umumiy fonologik xususiyatlari 1.1. Unli tovushlar (Vokal tizimi) Pijin va kreol tillarida unli tovushlar tizimi odatda soddalashgan bo ladi. ʻ 9 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili. -Toshkent: O qituvchi.2008.-1-kitob.B.76. ʻ ʻ 19 Ko pchilik Pijin tillari 5-7 unli fonemaga ega (masalan, Tok Pisin, Nigerianʻ Pidgin). Kreol tillari esa murakkabroq tizimga ega bo lishi mumkin, chunki ular ona ʻ tili sifatida barqarorlashgan. Misollar: Tok Pisin: /i/, /e/, /a/, /o/, /u/ Jamaica Creole: /i/, / /, /a/, / /, /u/, ba’zan burunlangan unlilar ham uchraydi. ɛ ɔ 1.2. Undosh tovushlar (Konsonant tizimi) Undosh tovushlar ham soddalashtiriladi, ayniqsa, dominant tilning murakkab undoshlari tushib qolishi yoki soddaroq variantga almashtirilishi mumkin. So z boshidagi undoshlar odatda saqlanadi, ammo ba’zi murakkab undoshlar ʻ soddalashtiriladi. Misollar: Inglizcha "this" → Tok Pisin: dis (sovushli undoshlar yo qolgan) ʻ Inglizcha "three" → Nigerian Pidgin: tri (inglizchadagi /θ/ tovushi yo qolib, ʻ /t/ bo lib qolgan) ʻ Frantsuzcha "travailler" (ishlamoq) → Haitian Creole: travay (murakkab bo g inlar soddalashgan) ʻ ʻ 2. Kreol va Pijin tillari fonologiyasining asosiy farqlari 2.1. Pijin tillarining fonetik xususiyatlari Pijin tillari odatda minimal fonologik tizimga ega, ya’ni tovushlar soni cheklangan bo ladi. ʻ Dominant tilning fonetik xususiyatlari kuchliroq saqlanadi. So z o zgarishi kam bo lgani uchun intonatsiya va urg u orqali ma’no ʻ ʻ ʻ ʻ ifodalanishi kuchli bo lishi mumkin. ʻ Misollar: Tok Pisin tilida: /p/, /t/, /k/ kabi portlovchi undoshlar saqlanadi. /s/ va /z/ tovushlari bir xil talaffuz qilinishi mumkin (sip va zip bir xil eshitilishi mumkin). 20 2.2. Kreol tillarining fonetik xususiyatlari Kreol tillari murakkabroq fonologik tizimga ega bo lib, mahalliy substratʻ tillarning ta’siri sezilarli bo ladi. ʻ Urg u va ohang (tonal xususiyatlar) mahalliy tillarga bog liq holda ʻ ʻ rivojlangan bo lishi mumkin. ʻ Kreol tillarida burunlangan unlilar (nasalizatsiya) va tovush o zgarishlari ʻ ko proq uchraydi. ʻ Misollar: Haitian Creole: burunlangan unlilar mavjud (/ã/, /õ/ kabi). Jamaica Creole: inglizchadagi "th" tovushi /t/ yoki /d/ ga aylangan (thing → ting, this → dis). 3. Fonetik farqlarni tavsiflovchi misollar Pijin tillari tovush tizimi jihatidan soddaroq, murakkab undoshlarni tushirib yuborishga moyil bo ladi va urg u orqali ma’no ifodalaydi. ʻ ʻ Kreol tillari esa barqaror fonologik tizimga ega bo lib, mahalliy substrat ʻ tillarning xususiyatlarini kuchli saqlaydi. 21 Kreol tillari odatda ko proq unli fonemalar, burunlangan tovushlar va ritmikʻ urg u bilan ajralib turadi. ʻ 10 Har ikkala til guruhi dominant tildan soddalashgan variantlarini ishlatgan bo lsa-da, kreol tillari tabiiy ona tili sifatida shakllanganligi uchun murakkabroq ʻ bo ladi. ʻ Jamishtirish jarayoni : Kreol va Pijin tillarining o zaro aloqalarini tahlil qilish. ʻ Kreol va pijin tillari lingvistik jihatdan o zaro bog liq bo lib, ularning ʻ ʻ ʻ rivojlanish jarayoni "jamishtirish" deb ataluvchi muhitda yuz beradi. Ushbu jarayonda turli tillar bir-biriga ta’sir qilib, yangi aloqa vositasi sifatida shakllanadi. Keling, ularning o zaro aloqalarini tahlil qilamiz. ʻ 1. Pijin va Kreol tillarining asosiy farqlari Pijin tili. Pijin — asosan savdo, iqtisodiy yoki ijtimoiy ehtiyoj tufayli turli tillar o rtasida yuzaga kelgan oddiylashtirilgan aloqa tili. ʻ U tabiiy ona til sifatida qabul qilinmaydi, balki ikkilamchi til sifatida ishlatiladi. Grammatikasi soddalashtirilgan bo lib, leksikasi asosan dominant til (superstrat)dan olinadi, ʻ fonetikasi esa mahalliy tillarga moslashadi. Masalan, "Tok Pisin" Papua-Yangi Gvineyada rivojlangan pijin tiliga misol bo la oladi. ʻ Kreol tili. Kreol tili esa pijin tilining keyingi rivojlangan shakli bo lib, endi u ʻ ona tiliga aylangan holatda bo ladi. ʻ Uning grammatikasi va sintaksisi rivojlangan, leksikasi esa boyib boradi. Kreollar odatda etnik yoki madaniy jamoalarda shakllanadi.Masalan, Haiti kreol tili fransuz tilining substrat asosida rivojlangan. 2. Pijin va Kreol tillarining jamishtirish jarayoni Jamishtirish jarayoni ikkita bosqichda kechadi: Pijinlashuv (Pidginization) – Har xil tillarga mansub odamlar bir-biri bilan aloqa qilish uchun minimal darajadagi oddiy til shakllantiradi. Bu tilda murakkab grammatik qoidalar bo lmaydi va u faqat muayyan vaziyatlarda ishlatiladi. ʻ Kreollashuv (Creolization) – Agar pijin tili kelgusi avlodlar tomonidan ona tili sifatida qabul qilinsa, u 10 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili.- Toshkent: O qituvchi.2008.-1-kitob.B.76. ʻ ʻ 22 grammatik jihatdan murakkablashib, to liq mustaqil tilga aylanadi.ʻ Ularning o zaro ʻ ta’siri va misollar Pijin va kreol tillari bir-biriga bog liq bo lsa ham, ularning yo nalishlari ʻ ʻ ʻ farqlanadi:  Birinchidan , pijin tili uzoq vaqt davomida saqlanib qolishi mumkin, lekin u ona tili bo lmasa, ko pincha yo qolib ketadi. ʻ ʻ ʻ  Ikkinchidan , agar jamiyatda uzoq muddat ishlatilsa va yangi avlodlar uni ona tili sifatida qabul qilsa, u kreol tiliga aylanadi.  Uchinchidan , ba’zi hollarda kreol tili dominant til (masalan, ingliz yoki fransuz) ta’sirida yana o zining substrat shakliga qaytib, asta-sekin standart tilga ʻ yaqinlashishi mumkin (dekreollashuv jarayoni). Pijin va kreol tillari jamishtirish jarayonining turli bosqichlarida turadi. Pijin aloqa vositasi sifatida paydo bo lsa, kreol esa tabiiy tilga aylanadi. Bu jarayon ʻ globalizatsiya, migratsiya va madaniy aralashuv natijasida yuzaga kelgan tillarning tabiiy rivojlanish yo nalishlarini ko rsatadi. ʻ ʻ 23 III.BOB TILLAR CHATISHUVI MASALASI 3.1 Lingvistik va ijtimoiy jihatdan tillar chatishuvi Tillar chatishuvi – turli tillarning o zaro aloqasi natijasida yangi tilʻ shakllanishi yoki mavjud tillarning tuzilishi va leksikasi o zgarishi jarayoni. Bu ʻ jarayon lingvistik, ijtimoiy va madaniy omillar ta’sirida yuz beradi va globalizatsiya, migratsiya hamda madaniy aloqalar natijasida kuchayadi. 11 1. Tillar chatishuvining asosiy turlari a) Pijin va Kreol tillari Pijin tillari – aloqa zaruriyati natijasida vujudga kelgan, leksikasi soddalashtirilgan va grammatik qoidalari kam bo lgan vositachi tillardir. Masalan, ʻ Tok Pisin (Papua-Yangi Gvineya) yoki Nigeriya Pijini . Kreol tillari – pijin tilining keyingi bosqichi bo lib, jamiyatda ona tili sifatida ʻ qabul qilinadi va grammatik jihatdan rivojlangan mustaqil tilga aylanadi. Masalan, Haiti Kreoli (fransuz tilidan rivojlangan) b) Lingvistik substrat, superstrat va adstrat Substrat – mahalliy til dominant tildan ta’sir olib, leksik va fonetik o zgarishlarga uchraydi. Masalan, ʻ Fransuz tiliga gal tilining ta’siri . 12 Superstrat – kuchliroq til zaifroq tilga ta’sir qiladi, lekin uni to liq ʻ almashtirmaydi. Masalan, Norman-fransuz tilining ingliz tiliga ta’siri . Adstrat – ikki til bir-biriga teng ravishda ta’sir qiladi, lekin biri ikkinchisiga to liq singib ketmaydi. Masalan, ʻ Fin va Shved tillari o rtasidagi o zaro ta’sir ʻ ʻ . c) Kod-almashish va kod-aralashish Kod-almashish (code-switching) – ikki yoki undan ortiq tillarni qo llaydigan ʻ shaxslar turli holatlarga qarab tillarni almashtirishi. Masalan, inglizcha va ispancha aralash nutq (Spanglish). 11 Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. -Toshkent: Sharq. 2010. B.176 . 12 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili.- Toshkent: O qituvchi.2008.-1-kitob.B.76. ʻ ʻ 24 Kod-aralashish (code-mixing) – bir jumlada bir nechta til unsurlarining aralashib ketishi. Bu ko pincha ko p tilli jamiyatlarda uchraydi.ʻ ʻ 2. Tillar chatishuvining sabablari Tillar chatishuvi turli sabablar bilan yuzaga keladi: Migratsiya va savdo – ko chib kelgan aholi mahalliy til bilan bog lanib, yangi ʻ ʻ til shakllantirishi mumkin. Mustamlakachilik – dominant tilda so zlashuvchi kuchlar mahalliy tillarga ʻ ta’sir qiladi (masalan, Afrika va Karib havzasidagi kreol tillari). Texnologiya va media – global axborot oqimi natijasida tillarning aralashishi va yangi so zlarning paydo bo lishi. ʻ ʻ 3. Tillar chatishuvining natijalari a) Til o zgarishi va yangi dialektlarning paydo bo lishi ʻ ʻ Tillar chatishuvi natijasida yangi dialektlar yoki tillar paydo bo lishi mumkin. ʻ Masalan: Singlish – Singapur inglizcha dialekti, unda xitoy, malay va tamil tillarining unsurlari bor. Franglais – Frantsuz va ingliz tillarining aralashuvi. b) Til o lishi yoki assimilyatsiya ʻ Ba’zi hollarda kuchliroq til zaifroq tilni siqib chiqaradi va natijada kam qo llaniladigan til yo qolib ketishi mumkin. Masalan, ko plab mahalliy tillar ingliz ʻ ʻ ʻ yoki ispan tiliga assimilyatsiya bo lmoqda. ʻ c) Yangi madaniy identifikatsiya shakllari Tillar chatishuvi madaniy o zlikni shakllantirishga ham ta’sir qiladi. Masalan, ʻ Karib havzasidagi kreol tillari mahalliy aholining madaniy merosining bir qismiga aylangan. Tillar chatishuvi global fenomen bo lib, lingvistik rivojlanishning ajralmas ʻ qismidir. Bu jarayon yangi tillarning shakllanishi, mavjud tillarning o zgarishi yoki ʻ ba’zi tillarning yo qolishiga olib kelishi mumkin. Ushbu jarayonni tahlil qilish ʻ tillarning kelajagini tushunish va ularni saqlab qolish uchun muhimdir. 13 13 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili. -Toshkent: O qituvchi.2008.-1-kitob.B.103. ʻ ʻ 25 Tillar chatishuvining mohiyati va bu jarayon qanday amalga oshadi. 1. Tillar chatishuvi ta’rifi Tillar chatishuvi – turli tillarning bir-biri bilan aloqa qilish jarayoni bo lib, bu ʻ natijada yangi til shakllanishi, mavjud tillarning fonetik, grammatik yoki leksik jihatdan o zgarishi yoki tillar o rtasida o zaro ta’sir paydo bo lishi mumkin. Ushbu ʻ ʻ ʻ ʻ jarayon tarixiy, ijtimoiy va madaniy omillar ta’sirida yuzaga keladi. 2. Tillar chatishuvining mohiyati Tillar chatishuvi tillar va madaniyatlar o rtasidagi aloqalarni aks ettiradi. Bu ʻ jarayonda quyidagi hodisalar yuz beradi: Tillar o zaro ta’sir qiladi ʻ – tillar o rtasida so zlar va grammatik tuzilmalar ʻ ʻ almashinuvi sodir bo ladi. ʻ Yangi aloqa vositalari shakllanadi – ba’zan chatishuv natijasida yangi til yoki dialekt paydo bo lishi mumkin. ʻ Til o zgarishi va moslashishi ʻ – ba’zi tillar o z tuzilishini o zgartiradi yoki ʻ ʻ dominant tilga moslashadi. 3. Tillar chatishuvi qanday amalga oshadi? Tillar chatishuvi turli yo llar bilan sodir bo lishi mumkin: ʻ ʻ A) Lingvistik darajada Leksik ta’sir – tillar o zaro so z almashadi. Masalan, o zbek tiliga rus tilidan ʻ ʻ ʻ kirgan "samolyot", "telefon", "poezd" kabi so zlar. ʻ Fonetik va morfologik o zgarishlar ʻ – yangi til yoki dialekt paydo bo lishi ʻ natijasida tovushlar yoki so z tuzilishi o zgarishi mumkin. ʻ ʻ Kod-almashish va kod-aralashish – ikki yoki undan ortiq tillarda so zlashuvchi odamlarning bir jumlada turli tillardan so z ishlatishi. Masalan, ʻ ʻ inglizcha va ispancha aralashgan Spanglish yoki o zbekcha va ruscha aralash nutq. ʻ B) Ijtimoiy va madaniy darajada Migratsiya va ko chish ʻ – turli xalqlarning bir joyda yashashi tillarning chatishuviga olib keladi. 26 Savdo va mustamlakachilik – tarixda savdo yo llari va mustamlakachilik ʻ natijasida tillar aralashgan. Masalan, Afrika va Karib havzasida kreol tillari shakllangan. Texnologiya va ommaviy axborot vositalari – global axborot oqimi tillarning bir-biriga ta’sir qilishini kuchaytiradi. Masalan, internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali inglizcha so zlarning boshqa tillarga kirib kelishi. ʻ 3.2. Tillar chatishuvining natijalari Tillar chatishuvi tabiiy va doimiy jarayon bo lib, u madaniy aloqalar, ʻ migratsiya va texnologiya ta’sirida amalga oshadi. Bu jarayon natijasida yangi tillar, dialektlar va aloqa shakllari paydo bo lishi yoki mavjud tillar o zgarishi ʻ ʻ mumkin. Yangi tillarning shakllanishi – pijin va kreol tillari. Til o zgarishi yoki assimilyatsiya ʻ – ba’zi tillar kuchliroq tillar ta’sirida o zgaradi yoki yo qolib ketadi. ʻ ʻ Madaniy o zgarishlar ʻ – til o zgarishi jamiyatning identifikatsiyasi va ʻ madaniyatiga ta’sir qiladi. Kreol va Pijin tillaridagi chatishuv : Kreol va Pijin tillarida tillar chatishuvining roli va uni boshqarish usullari. Kreol va Pijin tillaridagi chatishuv: Rol va boshqarish usullari Kreol va pijin tillari turli tillarning o zaro chatishuvi natijasida yuzaga ʻ keladigan lingvistik hodisalardir. Bu jarayonda dominant til (superstrat) va mahalliy tillar (substrat) o zaro aralashib, yangi aloqa tizimi shakllanadi. Ushbu ʻ tillar chatishuvi madaniy, iqtisodiy va tarixiy omillar ta’sirida yuz beradi. Kreol va Pijin tillarida tillar chatishuvining roli A) Aloqa vositasi sifatida Pijin tillari – o zaro tushunish imkoniyatini yaratish uchun qisqartirilgan ʻ leksik va grammatik tizim asosida rivojlanadi. Masalan, Tok Pisin (Papua-Yangi Gvineya) ingliz tilidan asos olgan, lekin mahalliy tillarning ta’sirini o zida aks ʻ ettiradi. 27 Kreol tillari – pijin tilining rivojlangan shakli bo lib, u endi ona tiligaʻ aylanadi. Masalan, Haiti Kreoli fransuz tilining substrati asosida rivojlangan. B) Madaniy identifikatsiya va milliy birlik Kreol tillari ba’zan milliy o zlikning ifodasi sifatida qaraladi. Masalan, ʻ Jamaika Patoisi (Jamaika kreoli) jamaikaliklarning madaniy merosining muhim qismi. Pijin tillari esa ko pincha turli etnik guruhlar o rtasidagi vositachi til sifatida ʻ ʻ xizmat qiladi. C) Lingvistik rivojlanish va ta’sir Pijin va kreol tillari asosan dominant til (ingliz, fransuz, portugal) va mahalliy tillar o rtasida chatishuv natijasida yuzaga keladi. ʻ Grammatik jihatdan oddiylashgan pijin tilida leksik birliklar dominant tilga asoslangan bo lsa, kreol tilida grammatik tizim mustahkam shakllanadi. ʻ 14 2. Kreol va Pijin tillarida tillar chatishuvini boshqarish usullari Tillar chatishuvini boshqarish lingvistik rivojlanish va ijtimoiy integratsiya uchun muhimdir. Quyidagi usullar bu jarayonda samarali bo lishi mumkin: ʻ A) Rasmiy maqom berish va ta’lim tizimiga kiritish Kreol tillarini maktablarda o qitish ularning jamiyatda rasmiy maqomga ega ʻ bo lishiga yordam beradi. Masalan, ʻ Haiti Kreoli rasmiy til sifatida tan olingan va maktablarda o qitiladi. ʻ Pijin tillari ba’zan rasmiy til sifatida tan olinmasa ham, ularni ta’lim jarayoniga kiritish kommunikatsiyani yaxshilaydi. B) Me’yorga solish va yozma shaklni rivojlantirish Kreol tillari rasmiy maqomga ega bo lishi uchun yozma shaklda ʻ me’yorlashtirilishi kerak. Masalan, Jamaika Patoisi uchun lug atlar va grammatik ʻ qo llanmalar yaratilmoqda. ʻ Pijin tillarida yozma hujjatlar va rasmiy aloqa vositalari paydo bo lishi ʻ ularning rivojlanishiga hissa qo shadi. ʻ 14 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili. - Toshkent: O qituvchi.2008.-1-kitob.B.109. ʻ ʻ 28 C) Ijtimoiy va madaniy qo llab-quvvatlashʻ Kreol tillarining madaniy targ iboti ular o z ahamiyatini yo qotmasligi uchun ʻ ʻ ʻ muhimdir. Masalan, musiqa, adabiyot va kino kreol tillarining yashab qolishida katta rol o ynaydi. ʻ Hukumat va mahalliy jamoalar pijin tillarining me’yorga solinishi va barqarorligini qo llab-quvvatlashi kerak. ʻ Kreol va pijin tillari tillar chatishuvining natijasi bo lib, madaniy, ijtimoiy va ʻ lingvistik jihatdan katta ahamiyatga ega. Ularni boshqarish uchun rasmiy maqom berish, ta’lim tizimiga kiritish, yozma shaklni rivojlantirish va madaniy qo llab- ʻ quvvatlash kabi usullar qo llanilishi mumkin. Bu tillarning barqarorligi milliy ʻ identifikatsiya va kommunikatsiyani rivojlantirishga yordam beradi. 5.3 Jamiyatda tillar chatishuvining ijtimoiy ta’siri : Tillar chatishuvining ijtimoiy, madaniy va siyosiy ta’sirini o rganish. ʻ Jamiyatda tillar chatishuvining ijtimoiy ta’siri: Ijtimoiy, madaniy va siyosiy jihatlar Tillar chatishuvi – turli tillarning o zaro ta’siri natijasida yangi lingvistik ʻ shakllarning paydo bo lishi yoki mavjud tillarning o zgarish jarayonidir. Bu ʻ ʻ jarayon ijtimoiy, madaniy va siyosiy jihatlarga sezilarli ta’sir qiladi. Globalizatsiya, migratsiya, texnologiya va tarixiy voqealar bu ta’sirni yanada kuchaytiradi. 15 1. Ijtimoiy ta’sir Tillar chatishuvi jamiyatda turli kommunikativ o zgarishlarga sabab bo ladi. ʻ ʻ A) Ko p tillilik va kommunikatsiya ʻ Tillar chatishuvi natijasida ko p tilli jamiyatlar shakllanadi, bu esa ʻ kommunikatsiyaning yangi shakllarini yaratadi. Ko p tillilik ijtimoiy tabaqalanishga sabab bo lishi mumkin, chunki ba’zi ʻ ʻ tillar rasmiy maqomga ega bo lsa, boshqalari faqat og zaki nutqda qoladi. ʻ ʻ B) Ijtimoiy tabaqalanish va status tafovutlari 15 Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. - Toshkent: Sharq. 2010. B.176 . 29 Ba’zi tillar iqtisodiy yoki siyosiy jihatdan ustunlikka ega bo ladi. Masalan,ʻ ko p mamlakatlarda ingliz va fransuz tillari oliy ta’lim va rasmiy sohalarda keng ʻ qo llaniladi. ʻ 16 Lingvistik diskriminatsiya – ba’zi kishilar ona tiliga qarab ijtimoiy bosimga uchrashi mumkin. C) Ish imkoniyatlari va iqtisodiy ta’sir Bir nechta tilni bilish mehnat bozorida ustunlik berishi mumkin. Masalan, global korporatsiyalarda ingliz tilini bilish muhim afzallik hisoblanadi. Tillar chatishuvi ba’zan mahalliy tillarning yo q bo lib ketishiga sabab ʻ ʻ bo lishi mumkin, bu esa madaniy merosga zarar yetkazadi. ʻ 2. Madaniy ta’sir Tillar chatishuvi madaniyatlarning rivojlanishi va o zaro ta’siriga katta ta’sir ʻ ko rsatadi. ʻ A) Madaniy o zgarishlar va integratsiya ʻ Tillar chatishuvi natijasida madaniyatlar o zaro boyib boradi. Masalan, ʻ hindcha va inglizcha aralashuvi natijasida Hinglish paydo bo lgan. ʻ Musiqa, adabiyot va kinoda tillarning aralashuvi yangi san’at yo nalishlarining shakllanishiga olib keladi. ʻ B) Identifikatsiya va o zlikni anglash ʻ Til madaniy identifikatsiyaning muhim qismi hisoblanadi. Masalan, Kreol tillari mustamlakachilikdan keyin milliy o zlikni ifodalash vositasi sifatida ʻ qaralgan. Til yo qolishi bilan birga ayrim madaniy qadriyatlar ham yo qolishi mumkin. ʻ ʻ C) Madaniy assimilyatsiya va tilning yo qolishi ʻ Katta tillarning (masalan, ingliz, ispan, xitoy) kichik tillarni siqib chiqarishi natijasida ba’zi tillar yo qolib ketishi mumkin. ʻ Ba’zan davlat siyosati yoki ijtimoiy bosim natijasida aholi rasmiy yoki global tilda so zlashishga majbur bo ladi. ʻ ʻ 3 . Siyosiy ta’sir 16 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili.- Toshkent: O qituvchi.2008.-1-kitob.B..128. ʻ ʻ 30 Tillar chatishuvi davlat siyosatiga va milliy birdamlikka ta’sir qilishi mumkin. A) Til siyosati va rasmiy tillar Davlatlar ko p tillilikni boshqarish uchun rasmiy til siyosatini ishlab chiqadi.ʻ Masalan, Kanada ingliz va fransuz tillariga rasmiy maqom bergan. Ba’zan hukumat faqat bitta tilni rasmiy deb belgilaydi, bu esa boshqa tillarni cheklashga olib keladi. B) Milliy birlik va nizolar Tillar chatishuvi milliy birdamlikka yordam berishi yoki aksincha, ijtimoiy tangliklarga sabab bo lishi mumkin. ʻ Ba’zi davlatlarda lingvistik tafovutlar siyosiy mojarolarga olib kelgan. Masalan, Belgiya flamand va fransuz tillari o rtasidagi keskinliklarga duch kelgan. ʻ C) Globalizatsiya va xalqaro siyosat Ingliz tili global aloqa va diplomatiya tili sifatida mustahkam o rin egallagan. ʻ Kichik tillarni saqlash uchun UNESCO kabi tashkilotlar turli dasturlar ishlab chiqmoqda. Tillar chatishuvi jamiyatda kommunikatsiya, madaniyat va siyosiy tizimlarga ta’sir qiluvchi murakkab jarayondir. U yangi madaniy boyliklarni yaratishi, ijtimoiy tengsizliklarni keltirib chiqarishi yoki milliy birlikka ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli, tillar chatishuvini boshqarish va kichik tillarni himoya qilish uchun davlat siyosati va madaniy dasturlar muhim ahamiyatga ega. 17 Xulosa va takliflar: Kreol va Pijin tillarining rivojlanishini qo llab-quvvatlash, ʻ ularni saqlash va o rganishga doir takliflar. ʻ 17 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili.- Toshkent: O qituvchi.2008.-1-kitob.B.136. ʻ ʻ 31 XULOSA Xulosa va takliflar: Kreol va Pijin tillarini qo llab-quvvatlash, saqlash vaʻ o rganish: ʻ Kreol va pijin tillari tillar chatishuvi natijasida shakllanib, ko plab ʻ jamiyatlar uchun muhim aloqa vositasiga aylangan. Ular tarixiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan katta ahamiyatga ega bo lib, mahalliy madaniyatning bir qismi ʻ sifatida yashab kelmoqda. Biroq, bu tillar ba’zan rasmiy maqomga ega bo lmaganligi sababli yetarlicha e’tibor va himoya topmaydi. ʻ Shu sababli, ularni saqlash va rivojlantirish uchun muayyan chora-tadbirlar zarur. 1. Kreol va Pijin tillarini qo llab-quvvatlash bo yicha takliflar A) Ta’lim va ʻ ʻ ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish Kreol va pijin tillarini rasmiy ta’lim tizimiga kiritish – maktab va universitetlarda ularni alohida fan sifatida o rgatish. ʻ Ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish – kreol va pijin tillarining grammatika, fonetika va semantikasi bo yicha tadqiqotlar olib borish. ʻ Darsliklar va lug atlar yaratish ʻ – bu tillarning yozma shaklini me’yorlashtirish va o rganishni osonlashtirish uchun rasmiy darsliklar, grammatik qo llanmalar va ʻ ʻ lug atlar ishlab chiqish. ʻ B) Yozma madaniyatni rivojlantirish Adabiyot va matbuotni rivojlantirish – kreol va pijin tillarida gazeta, jurnal va kitoblar nashr etish. Badiiy va ilmiy asarlarni tarjima qilish – xalqaro ilmiy va adabiy asarlarni ushbu tillarga tarjima qilish orqali ularning ta’sir doirasini kengaytirish. Yozuv tizimini standartlashtirish – bir xilda yozma tizim yaratish va rasmiy hujjatlarda ishlatishni rivojlantirish. C) Texnologik qo llab-quvvatlash va raqamli resurslar yaratish ʻ Kreol va pijin tillari uchun onlayn resurslar yaratish – veb-saytlar, lug atlar, ʻ o quv dasturlari va mobil ilovalarni ishlab chiqish. ʻ 32 Ijtimoiy tarmoqlarda ommalashtirish – bu tillarda kontent yaratish va ularni global miqyosda tanitish. Sun’iy intellekt va tarjima tizimlarini rivojlantirish – Google Translate yoki boshqa avtomatik tarjima tizimlariga ushbu tillarni qo shish.ʻ D) Davlat siyosati va rasmiy maqom berish Rasmiy maqomga ega qilish bo yicha qonunlar qabul qilish ʻ – ba’zi davlatlarda kreol yoki pijin tillari rasmiy til sifatida tan olinmagan. Ularning rasmiy maqomini ta’minlash lozim. Mahalliy hukumatlar tomonidan qo llab-quvvatlash ʻ – davlat idoralari, mahalliy hukumat va ta’lim muassasalari ushbu tillarni rivojlantirish bo yicha ʻ loyihalar ishlab chiqishi lozim. Ikki yoki ko p tillilikni rivojlantirish ʻ – kreol yoki pijin tillarini boshqa rasmiy tillar bilan bir qatorda qo llashga rag batlantirish. ʻ ʻ E) Madaniy meros sifatida saqlash va ommalashtirish Musiqa, kino va teatrda rivojlantirish – bu tillarda qo shiqlar, filmlar, ʻ spektakllar va seriallar yaratish orqali ularni ommaga yaqinlashtirish. Kreol va pijin festivallarini tashkil etish – xalqaro va mahalliy darajada festivallar o tkazish orqali bu tillarni keng targ ib qilish. ʻ ʻ UNESCO va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qilish – ushbu tillarni yo qolib ketish xavfi ostida bo lgan tillar qatoriga kiritish va ularni himoya ʻ ʻ qilish uchun maxsus dasturlar ishlab chiqish Xulosa o rnida shuni aytish kerakki Kreol va pijin tillarining saqlanishi va ʻ rivojlanishi uchun davlat, jamiyat va xalqaro tashkilotlarning qo shma harakatlari ʻ talab qilinadi. Ushbu tillarni ta’lim, matbuot, madaniyat va texnologiya sohalarida qo llab-quvvatlash orqali ularning kelajak avlodlar uchun saqlanib qolishiga ʻ erishish mumkin. Shu sababli, til siyosatini takomillashtirish va kreol hamda pijin tillarini rasmiy tan olish yo lida harakat qilish muhimdir. ʻ 33 FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO YHΑΤΙʻ 1. Sh.M. Mirziyoyev. Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini ʻ birgalikda barpo etamiz. Toshkent: "O zbekiston", 2016. B.85. ʻ 2. Sh.M. Mirziyoyev. Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib va intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak. Toshkent: ʻ "O zbekiston", 2017.B.54. ʻ 3. Sh.M. Mirziyoyev. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent: "O zbekiston". 2017.B.20 ʻ 4. Sh.M. Mirziyoyev. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent: "O zbekiston", 2017.B.143 ʻ 5. Arastu. Poetika. Axloqi kabir. T.: «Yangi asr avlodi», 2004.B.98. 6. Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. Toshkent: Sharq. 2010.B. 176 . 7. Valixo jaev B. O zbek adabiyotshunosligi tarixi (X-XIX asrlar). T.: ʻ ʻ <<O`zbekiston», 1993. 8. Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili. Toshkent: O qituvchi.2008.-1- ʻ ʻ kitob.B.111 9. Maxmudov N. Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi Toshkent: O‘qituvchi , 1995. B.232. 10. Maxmudov I.I. Til. Toshkent: Yozuvchi, 1998. – B.40. 11. Mirtojiyev M.. Maxmudov N. Til va madaniyat. Toshkent: O‘zbekiston, 1992. B.110. Veb saytlar. . www.gov.uz . www.google.e-adabiyot . 34 www.ziyonet.uz . 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. KREOL TILLARI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT

1.1. Kreol tillarining ta’rifi

1.2. Pijin tillari haqida umumiy ma’lumot

II BOB. KREOL VA PIJIN TILLARI OʻRTASIDAGI FARQLAR

2.1. Kreol va pijin tillar grammatik tuzilishi

2.2. Kreol va Pijin tillarining grammatik tuzilmalari oʻrtasidagi farqlar

2.3. Kreol va Pijin tillaridagi soʻz boyligi va uning shakllanishi

III BOB. TILLAR CHATISHUVI MASALASI

3.1. Lingvistik va ijtimoiy jihatdan tillar chatishuvi

3.2. Tillar chatishuvining natijalari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить