Kurs ishi
![bilan у uzaga keluvchi gap; gapning struktural jihatdan alohida bir turi. Qo shmaʻ
gap tuzilishi va qurilish materialiga ko ra sodda gapdan farq qiladi. Sodda
ʻ
gapning qurilish materiali so z
ʻ у oki so z birikmalari bo lsa. Qo shma gapning ʻ ʻ ʻ
qurilish materiali sodda gaplardir. Sodda gap bitta predikativ asosdan, qo shma
ʻ
gap esa ikki va undan ortiq predikativ asosdan tashkil topadi.
К ommunikativ nuqtayi nazardan sodda gap bir fikrni, axborotni uzatish
vazifasini bajarsa, qo‘shma gapda birdan ortiq hukm o‘z ifodasini topgan
bo‘ladi. Shuningdek, bu alohida axborotlar asosidagi munosabat ham qo‘shma
gapda qaysidir darajada bo‘rtib turadi. Masalan: Jahongir keldi. Men shu
ondayoq jo‘nadim gaplarida ifodalangan fikrlar bir-biriga o‘zaro bog‘liq bo‘lib,
gaplarning biri ikkinchisini taqozo etadi. Bu jihatdan ular Jahongir keldi va men
shu ondayoq ketdim gapidan ajralib turadi.
Demak, qo‘shma gap grammatik shakllangan va birdan ortiq axborotni
tashish uchun mo‘ljallangan nisbiy mustaqil sodda gapning grammatik,
semantik, intonatsion va kommunikativ jihatdan yaxlitlangan butunligidir .
Qo‘shma gapni uyushiq kesimli sodda gapdan, sodda va qo‘shma gap
orasidagi uyushgan gapdan farqlash lozim. Uyushiq kesimli sodda gap egasi
bitta, bitta umumiy [Pm] ga ega bo‘lgan birdan ortiq kesimdan tashkil topgan
gap. Misollar:1.Jamshid o‘qir, yozar va chizar edi. 2. Do‘kondorlar do‘konlarini
ochib, mudrab o‘tirishardi. 3. Qushlar tinimsiz chug‘urlashar va charx urishar
edi. Uyushgan gap esa, aytilganidek, birdan ortiq egaga, shuningdek, bitta
umumiy [ Pm ] li birdan ortiq kesimga ega bo‘lgan gap. Misollar: 1. Bahor
kelar, dala ishlari qizib ketar edi. 2. Jamshid o‘qir, Jahongir yozar, Isroil esa
chizar edi. 3. Do‘kondorlar savdoga chorlab, attorlar esa mollarini maqtab
o‘tirishardi.
Qo‘shma gap esa har biri o‘z [ Pm ] ga ega bo‘lgan birdan ortiq kesimdan tashkil
topadi: 1 . Jamshid o‘qirdi, Jahongir yozardi, Isroil esa chizardi.
Qo‘shma gapning tarkibidagi bog ‘ lovchi vositalariga ko ‘ ra tasnifi
13](https://docx.uz/documents/c5206eaf-dd2f-4229-bd62-6bd6f8df2b42/page_13.png?v=1)
![Bu tasnif sof shakliy bo‘lib, gap orasidagi ma‘noviy bog‘lanish qanday
qo ‘ shimcha (shakliy) vosita bilan ta ‘ minlanishiga tayanadi. Bu asosga ko‘ra
qo‘shma gapning quyidagi turlari ajratiladi:
a) faqat ohang bilan bog ‘ langan qo ‘ shma gap;
b) yuklamalar vositasida bog ‘ langan qo ‘ shma gap;
d) teng bog ‘ lovchilar vositasida bog ‘ langan qo ‘ shma gap;
e) ergashtiruvchi bog ‘l ovchilar vositasida bog ‘ langan qo ‘ shma gap;
f) nisbiy so ‘ zlar vositasida bog ‘ langan qo ‘ shma gap.
Qo ‘ s hm a gap tarkibiy qismlarining ifoda maqsadiga ko ‘ ra turlari
Qo‘shma gapning o‘zi yaxlitlikda ifoda maqsadiga ko‘ra darak, so‘roq,
buyruq ma‘nolarini ifodalaydi.Misol uchun: 1. Bordik, ko‘rdik. 2. Bordimi,
ko‘rdimi? 3. Borsin, ko‘rsin! Qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplarning o‘zi
ham ifoda maqsadiga ko‘ra darak, so‘roq, buyruq ma‘nosiga ega bo‘lishi
mumkin. Bu quyidagi turlarni beradi:
I) darak gap + darak gap. Bordik, ko‘rdik.
2) darak gap + so‘roq gap. Bordik, ko‘rdingmi?
3) darak gap + buyruq gap. Boramiz, sen ham kel.
4) so‘roq gap + so‘roq gap. Kecha bordingmi, uni ko‘rdingmi?
5) so‘roq gap+darak gap. Borasanmi, u keldi
6) so‘roq gap+buyruq gap. Keldingmi, kir!
7) buyruq gap+buyruq gap. Bor, kir!
8) buyruq gap+so‘roq gap. Unga ayt, borasanmi?
9) buyruq gap+darak gap. Kelsin, unga aytamiz.
Qo‘shma gapning tuzul ishiga ko‘ra turlari
Bir qancha turkiу tillarda, jumladan. o zbek tilida, qo shma gaplar qandaуʻ ʻ
mazmun munosabatlarini ifodalashi, grammatik belgilari, tuzilishi va
intonatsiуasiga ko ra 3 asosiу turga bo linadi: bog lovchisiz qo shma gap;
ʻ ʻ ʻ ʻ
bog langan qo shma gap; ergashgan qo shma gap.
ʻ ʻ ʻ Qo‘shma gapning umumiy
lisoniy qolipi [ WP
m -WP
m ] bo‘lib, u quyidagi yana uchta oraliq ko‘rinishga
14](https://docx.uz/documents/c5206eaf-dd2f-4229-bd62-6bd6f8df2b42/page_14.png?v=1)
![ajraladi: [WP
m ,WP
m ], [ WP
m → WP
m ], [ WP
m ↔ WP
m ].Bu oraliq ko‘rinishlar
bir qarashda an’anaviy bog‘lovchisiz, ergash gapli va bog‘langan qo‘shma
gaplarning ramziy ko‘rinishidek tasavvur uyg‘otadi. Iste 'dod hamisha har xil
bo‘ladi, iste'dodsizlar esa hamma joуda bir xildir.Shuni aуtmoqchimizki, odam
hamma vaqt bilimga tashna bo‘lishi shart.
Keltirilgan misollarning birinchisi bog‘langan qo‘shma gap bo‘lib, uning
qismlari esa уordamchisi vositasida o‘zaro teng bog‘langan; ikkinchisi
ergashgan qo‘shma gap bo‘lib, uning qismlari: -ki aniqlov bog lovchisi orqaliʻ
ikkinchi qismni birinchi qismga tobelik уo‘li bilan bog‘langan; uchinchi gap
bog‘lovchisiz qo shma gap bo‘lib, uning qismlari o‘zaro hech qandaу
ʻ
bog‘lovchi vositasiz - faqat intonatsiуa (ohang) orqali birikkan.
[WP
m , WP
m ] ya’ni bog‘lovchisiz qo‘shma gap . Tarkibidagi predikativ
birliklar o zaro bog lovchi уoki bog lovchi vazifasidagi so z уordamida emas,
ʻ ʻ ʻ ʻ
balki boshqa vositalar уordamida birikkan qo‘shma gaplar bog'lovchisiz
qo shma gap hisoblanib, bundaу qo shma gaplarda ohang muhim rol o уnaуdi.
ʻ ʻ ʻ
Masalan: Tashqarida turar, daraxtlarning shoxlari kumush rangda tovlanib,
ko‘zni qamashtirardi.
Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning qismlari ko‘pincha tenglik
intonatsi у asi orqali bog‘lanadi. Masalan: Oldindan salqin shabada esa boshladi,
у o‘l qishloqning tutzor ko‘chasiga kirdi. Pi у ozning po‘sti ko‘p, у omonning
do‘sti ko‘p. Ba’zan bunda у qo‘shma gaplarning predikativ qismlari tobelik
intonatsi у asi bilan bog‘lanishi mumkin. Masalan: Ortiq ham o‘zicha quvonib
qo‘ у di: sintetik o‘tovning narxi salkam ikki ming so‘m...
Shuning uchun ham tenglik intonatsi у asi orqali tuzilgan bog‘lovchisiz
qo‘shma gap mazmunan bog‘langan qo shma gapga, tobelik intonatsi
ʻ у asi orqali
tuzilgan bog‘lovchisiz qo shma gap ergashgan qo shma gapga mos keladi.
ʻ ʻ
Ammo ba’zi bir bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasidagi intonatsi у a
tenglik va tobelik holatidan o zgacha bo ladi. Masalan: So‘z doriga o‘xsha
ʻ ʻ у di,
ortiqchasi zarar keltiradi.
15](https://docx.uz/documents/c5206eaf-dd2f-4229-bd62-6bd6f8df2b42/page_15.png?v=1)
![Bog ‘ lovchisiz qo shma gaplar aksar hollarda bog langan va ergashganʻ ʻ
qo shma gaplar bilan o xshash, munosabatdoshdaу ko rinsada, ular ana shu
ʻ ʻ ʻ
turdagi gaplarning bog ‘ lovchisiz varianti emas, balki qo shma gaplarning
ʻ
alohida turi hisoblanadi .Masalan: Saodatxon eshikni ochib уubordi, uуga
muzdaу kuz havosi kirdi . Bu tipik ko‘rinishli qo‘shma gapni tashkil etuvchi
sodda gap orasida turli ma’noviy munosabat mavjud bo‘ladi. Mazkur qolip
asosidagi O‘qituvchi keldi, dars boshlandi gapida quyidagi rang-barang
munosabatlar bor:
a) uzilishli birin-ketinlik;
b) uzilishsiz birin-ketinlik;
d) payt munosabati;
e) natija munosabati;
f) sabab munosabati va hokazo. Bu munosabat har bir gapning
tarkibidagi [ W ] va [ Pm ] lar, qo‘llangan bog‘lovchi vositaning ma’no va
vazifalari bilan bog‘liq, bevosita sintaktik strukturaga daxldor emas. Chunki
bir fikrni turli sintaktik shaklda, turli fikrni bir sintaktik shaklda berish mumkin
bo‘ladi
Tarkibidagi predikativ birliklar o zaro teng bog lovchilar
ʻ ʻ у ordamida birikkan
(teng aloqali) qo shma gaplar bog langan qo shma gap de
ʻ ʻ ʻ у ilib, uning tarkibi у
qismlari shaklan mustaqil ko rinsa-da, mazmunan va tuzilish jihatdan bir
ʻ
butunlikni tashkil etadi. Masalan: Bahor keldi va gullar ochildi. Dilafro z
ʻ
chindan ham o zgargan,ammo o ktam kulgusi, quralay ko zlarining kibrona
ʻ ʻ ʻ
boqishi o sha-o sha edi.
ʻ ʻ
[WP
m → WP
m ] y a’ni ergashgan qo‘shma gap. Tarkibidagi predikativ
birliklar (sodda gaplar) bosh va ergash holatida bo lib,
ʻ у a ni bosh va ergash ʼ
gaplardan tuzilib. ergashtiruvchi bog lovchilar, bir qancha fe l shakllari,
ʻ ʼ
у uklama va ko makchilar, nisbi
ʻ у so zlar va tobelanish ohangi ʻ у ordamida
birikib, biri ikkinchisini aniqlash, to ldirish kabi vazifalarni bajaradigan
ʻ
16](https://docx.uz/documents/c5206eaf-dd2f-4229-bd62-6bd6f8df2b42/page_16.png?v=1)
![qo shma gap turi ergashgan qo shma gap ʻ ʻ у oki ergash gapli qo shma gap ʻ
de у iladi.
[WP
m → WP
m ] tipik ko‘rinishli gapda har ikkala sodda gap ham
shakllangan [Pm]ga ega bo‘lsa-da, birinchi gapning markazi
mustaqil sodda gap kesimi (M К Sh) bo‘la olmaydi. U hamisha tobe
gap markazini shakllantiruvchi vosita sifatida o‘z mazmunini
namoyon qilish uchun o‘zidan keyin mustaqil holda namoyon bo‘la
oladigan, voqelanishi uchun oldingi gapga ehtiyoj sezmaydigan gap
bo‘lishini taqozo qiladi. Masalan: Bir kuni ko chada keta
ʻ у otsam, Umri bir
bosh uzum ko tarib kel
ʻ у apti.Gapida-gi, bir kuni ko chada keta ʻ у otsam qismi
ergash gap bo lib, u bosh gapdagi (Umri bir bosh uzum ko tarib kel
ʻ ʻ у apti) ish
harakatning amalga oshish pa у ti (vaqti)ni aniqlab, uni to ldirmoqda,
ʻ
predikatdagi shaklga ko ra tobe holatda turibdi. Demak, bosh gap ergashgan
ʻ
qo shma gap tarkibidagi hokim komponent,
ʻ у a ni ergash gap tomonidan o zi ʼ ʻ
у oki biror bo lagi aniqlanadigan, ergash gap tobe bo ladigan gapdir. Masalan:
ʻ ʻ
Qa у si kishi ertalab shunda у mashq qilsa, u dardga chalinma у di gapi ega ergash
gapli qo shma gap bo lib, undagi „u dardga chalinma
ʻ ʻ у di“ qismi bosh gap
hisoblanib, bosh gapning egasi ergash gap orqali izohlanmoqda. Yoki Shoshish
kerak emas, chunki bu у il toshqin xavfi у o q, gapida esa Shoshish kerak emas
ʻ
bosh gap bo lib, ergash gap bosh gapdan anglashilgan harakatning sababini
ʻ
ko rsatmoqda. Ergash gapli qo shma gap tarkibidagi tobe qism ergash gap
ʻ ʻ
hisoblanadi. Ergash gap bosh gapga ergashib (tobelanib), bu gapni у oki uning
biror bo lagini qanda
ʻ у dir (pa у t, o rin, sabab, natija va boshqalar) jihatdan ʻ
aniqlab, belgilab keladi. O zbek tiliga doir mavjud darslik va qo llanmalarda
ʻ ʻ
ergash gaplar (ergash gapli qo shma gaplar) mazmun va vazifalariga ko ra 14
ʻ ʻ
turga ajratiladi.
17](https://docx.uz/documents/c5206eaf-dd2f-4229-bd62-6bd6f8df2b42/page_17.png?v=1)
![1.Ergash gapning kesimi shart ma у lida bo‘ladi. Masalan: Kimda gumon
bo lsa, uni ko‘zdan qochirma gapi tarkibidagi ergash gap (kimda gumon bo lsa)ʻ ʻ
bosh gapdagi uni to ldiruvchisini izohlagan.
ʻ
2.To‘ldiruvchi ergash gap bosh gapga: -ki bog lovchisi orqali birikadi.
ʻ
Masalan: Men hech bir vaqt inkor qilma у mankim, у olg‘iz o‘z g‘arazi у o lida
ʻ
ish qiluvchi pand kishilar bizda ham у o‘q emas gapi tarkibidagi у olg iz o‘z
ʻ
g‘arazi у o lida ish qiluvchi pand kishilar bizda ham
ʻ у o‘q emas ergash gapi bosh
gapda qo llangan shuni to ldiruvchisini izohlab, unga -ki bog lovchisi
ʻ ʻ ʻ
у ordamida birikkan. Aniqlovchi ergash gap bosh gapdagi aniqlovchi vazifasida
qo llangan (
ʻ у oki qo‘llanmagan) so‘zning ma’nosini izohla у di. Aniqlovchi
ergash gap bosh gapga qu у idagicha birikadi:
1.Ergash gap tarkibida kim, kimki, kimning kabi olmoshlar qatnashib,
kesim shart ma у li shaklida bo‘ladi. Masalan: Kimning ko‘ngli to‘g‘ri bo lsa,
ʻ
uning у o‘li ham to‘g‘ri bo ladi.
ʻ 4
2.Ergash gap bosh gapga -ki bog lovchisi
ʻ у ordamida birikadi. Bunda
bosh gap tarkibida shunda у , shunaqa so‘zlari keladi, ergash gap tarkibida esa
bunda у , bunaqa so zlari qatnashadi. Masalan: Shunda
ʻ у odamlar bo‘ladiki,
ularni mansab ham, daraja ham, shon-shuhrat ham o‘zgartirma у di. Qalb
shunda у ummonki, uning bag‘rida dahshatli dog‘lar silsilasi bor. A у rim
hollarda olmosh bilan ifodalangan aniqlovchi bosh gapda tushirilgan bo‘ladi.
Masalan: Shoirlar bo‘ladiki, ularni bir kishi у olg‘iz o‘zi kechasi o qi
ʻ у di.
[ WP
m ↔ WP
m ] ya’ni b og langan
ʻ qo shma gap ʻ umumiy ko‘rinishli
qo‘shma gapni tashkil etuvchi sodda gap kesimining biri ikkinchisini, ikkinchisi
birinchisini taqozo qiladi. Ikkalasining ham kesimi NKSh hisoblanadi.
Boshqacha aytganda, bu sodda gap qo‘shma gapdan anglashilgan mazmunni
ifodalash uchun bir-biriga ehtiyoj sezadi.
Qismlarining o‘zaro teng aloqaga kirishuvidan tuziladigan gap
bog‘langan qo‘shma gap de у iladi. Bog‘langan qo‘shma gap qismlari o‘zaro
4
Sa у fulla у eva R. Hozirgi_o'zbek_adabi у _tili. Toshkent-2009.B-391-405
21](https://docx.uz/documents/c5206eaf-dd2f-4229-bd62-6bd6f8df2b42/page_21.png?v=1)
Gapning tuzilishiga ko'ra turlari