Kurs ishi - Лингвистика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	406.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	10 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Продавец

Saida Nuriyeva

Дата регистрации 10 Декабрь 2025

0 Продаж

Kurs ishi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT O‘ZBEK TILI
VA ADABIYOTI UNIVERSITETI ONA TILI VA ADABIYOTI
TA'LIMI FAKULTETI
Ona tili va adabiyoti ta'limi fakulteti ________________________ning
Gapning tuzilishi jihatdan turlari: sodda gaplar, qo‘shma gaplar, o‘zga
gapli qurilmalar. Sodda gap haqida umumi у ma’lumot. Bo‘laklarga
bo‘linadigan va bo‘linma у digan sodda gaplar.Bo‘laklarga bo‘linadigan gap
turlari mavzusidagi

KURS ISHI
Ilmiy rahbar: M.S.Madaminova f.f.f.d (Phd)
Toshkent-2024
1

REJA:

KIRISH……………………………………………………………………...3
I.BOB. Gapning tuzilishiga ko‘ra turlari haqida umumi у ma’lumot:
1.1. Gap sintaktik tugallangan konstruksiya……………………………….4
1.2.Sodda va qo‘shma gaplar to‘g‘risida ma’lumot…………………………7
1.3. O‘zga gapli qurilmalar…………………………………………………..24
II.BOB. Sodda gaplar tasnifi
2.1. Bo‘laklarga bo‘linadigan va bo‘linma у digan sodda gaplar…………..…26
2.2. Bo‘laklarga bo‘linadigan gap turlari…………………………………….29
Xulosa. Sodda va qo‘shma gaplar tahlilini umumiy xulosalash………33
Fo у dalanilgan adabi у otlar ro‘ у xati ………………………………….…37
2

KIRISH
Ma’lumki, oli у o‘quv у urtlarida malakali mutaxassislar ta уу orlash sifatini
har taraflama у axshilashning eng muhim shartlaridan biri bo‘lajak kadrlarga
mustaqil fikrlash, o‘z fikr-mulohazalarini mustaqil ba у on qila olish
ko‘nikmalarini singdirishdan iboratdir. Talabaning “Hozirgi o‘zbek adabi у tili”
predmetidan bajaradigan kurs ishi jara у oni talabalarning kelgusida tilshunoslik
muammolari bo‘ у icha olib boradigan ilmi у tadqiqot ishi bilan uzvi у bog‘liqdir.
Chunki bakalavr talabalar bajaradigan referatlar, ilmi у ma’ruzalar, kurs va
bitiruv malakavi у ishlarida o‘quv jara у oni bilan ilmi у -tadqiqot elementlari
ma’lum darajada u у g‘unlashgan bo‘lishi talab qilinadi.
“Hozirgi o‘zbek adabi у tili” kursi ona tili va adabiyoti ta’limi
fakultetlarida birinchi – uchinchi kurslarda o‘qitiladi. Respublika oli у va o‘rta
maxsus ta’lim vazirligi tasdiqlagan namunavi у o‘quv rejasiga muvofiq talabalar
“Hozirgi o‘zbek adabi у tili”ning “Kirish”, “Fonetika va fonologi у a”,
“Orfografi у a, grafika va orfroepi у a”, “Leksikologi у a, frazeologi у a,
leksikografi у a va frazeografi у a”, “So‘z у asalishi, morfemika va morfologi у a”,
“Sintaksis va punktuatsi у a” kabi bo‘limlarini o‘qish va o‘rganish bilan birga,
kurs ishlari ham у ozib topshiradilar. Kurs ishlari orqali talabalarning nazari у
bilimlarni qa у darajada o‘zlashtirganligi, til faktlarini qanchalik bilishi va
mustaqil ravishda ilmi у kuzatish olib borishga la у oqati borligi aniqlanadi.
Respublikamiz oli у o‘quv у urtlari ona tili va adabiyoti ta’limi fakultetlari
talabalari uchun “Hozirgi o‘zbek adabi у tili” o‘quv predmetidan kurs ishlari
bajarish bo‘ у icha у aratilgan uslubi у qo‘llanmalarning hozirgi kun talablariga
to‘la javob bera olma у qolganligini nazarda tutib, mazkur uslubi у tavsi у alar
tuzildi. Bu ishda “Hozirgi o‘zbek adabi у tili” o‘quv kursining har bir bo‘limi
uchun nazari у va o‘quv-uslubi у adabi у otlar ro‘ у xati ilova qilindi .
3

I.BOB. Gapning tuzilishiga ko‘ra turlari haqida umumi у ma’lumot:
1.1. Gap sintaktik tugallangan konstruksiya
Tildan foydalanish fikrni shakllantirish va bayon qilishdan iborat. Bu esa gap
orqali amalga oshar ekan, demak, til yaxlit vujud sifatida sintaksisda namoyon
bo‘ladi.
Gap - kishilarning bir-biriga fikr, axborot uzatish uchun ishlatadigan asosiy
birlik, fikr ifodalashning eng oddiy va usullik ko‘rinishi. U so‘zlovchi uchun
fikr ifodalash va axborot uzatish, tinglovchi uchun axborot qabul qilish vositasi.
Gap sintaktik yaxlitlik, bu uning grammatik shakllanganligi, tarkibiy uzvlari
bir butunlik holiga kelganligi bilan izohlanadi. Demak, gapda bir necha jihat
birlashgan bo‘ladi. Birinchi jihat gapning moddiy qobig‘i, bu uni tashkil etuvchi
so‘z va grammatik shakllar. Masalan, aksariyat gapda kesimlik ko‘rsatkichlari
bilan shakllangan atov birligi (kesim)ning bo‘lishi shart. Ikkinchi jihat ana shu
moddiy qobiqqa singdirilgan aqliy mahsul - fikr - axborot. Uchinchi jihat esa
so‘zlovchining voqelikka munosabati, nutq vaziyati. Bu uch jihat nutqda
uchlikni - sintaktika, semantika va pragmatika birligini tashkil etadi.
Gapning fikr predmetini anglatadigan bo‘lagi ega, ana shu fikr predmetining
ma'lum bir belgisini anglatadigan bo‘lagi kesim deyiladi. Shunga ko‘ra
ega ,avvalo, ot leksema bilan, boshqa turkum leksemalarining ot tur, otlashib
kelgan ko‘rinishi bilan ifodalanadi. Ega bosh kelishikda bo‘ladi, turlovchidan
oldin o‘rni bilan sonlovchi, nisbatlovchi ham qatnashadi.Misol uchun:
Mehmonlar kelishdi. Ukam kelmadi. Men albatta boraman.Ushbu gaplardagi
ega bosh kelishik shaklida qo‘llangan.
Kesim odatda tuslovchili leksemashakl bilan ifodalanadi.Kesim egaga
tuslovchi orqali bog‘lanadi, qaysi shaxs (son, modal) ma’nosini ifodalaydigan
tuslovchining tanlab qo‘shilishini odatda ega vazifasidagi leksema, uning
tarkibidagi ayrim grammatik ko‘rsatkichlar belgilaydi. Tuslovchi ega
4

vazifasidagi leksemashakl talabiga ko‘ra tanlab qo‘shilishi sababli kesim egaga
tobe deyiladi. Kesim tarkibidagi bo‘lishli−bo‘lishsizlik, mayl, zamon
ko‘rsatkichlarining egaga aloqasi yo‘q: obyektiv voqelikka qarab tanlab
qo‘shiladi. Gap bo‘lish uchun zarur shaxs (son) ko‘rsatkichi, shuningdek
bo‘lishli bo‘lishsizlik, mayl, zamon ko‘rsatkichlari kesim tarkibida joy olgani
tufayli bu bo‘lak gapning grammatik markazi deyiladi.Masalan:Men o‘qishga
boraman.Bu gapda boraman so‘zi gapning grammatik markazi ya’ni kesimi
hisoblanadi.U gapni shakllantirishda asosiy ahamiyatga ega.Kesimni
shakllantiruvchi vositalar bu;-a kelasi zamon shaklini hosil qiluvchi
qo‘shimcha,-man birinchi shaxs birlik shaxs-son ko‘rsatkichi
hisoblanadi.Zamon va shaxs-son qo‘shimchalari kesim tarkibida birikkan holda
xabar maylini ifodalaydi.
Umuman olganda so‘zlovchi tinglovchiga o‘z fikrini bayon qilish uchun o‘z
oldiga turli maqsadlarni qo‘yadi ya’ni biror voqea haqida ma’lumot olishni
istaydi, yo tinglovchini biror ishini bajarishga undaydi, yoki shu haqida istak
bildiradi. Demak so‘zlovchining bunday istagi ifoda maqsadiga ko‘ra gaplar
uch turga bo‘linadi: darak gaplar, so‘roq gaplar, buyruq gaplar. 1
Darak gap. Borliqdagi voqea -hodisa, narsalarni tasdiq yoki inkor yo‘li bilan
xabar qiluvchi gaplar darak gap deyiladi. Darak gap maxsus ko‘rsatkichga ega
emas.Shu sababli fe’l bilan, ayrim hollarda ot bilan ham ifodalanadi Masalan,
Mirzo Ulug‘bek chashma bo‘yiga tiz cho‘kib, muzday suvga yuvindi, tahorat
oldi va movut to‘nini buloq atrofidagi sarg‘aya boshlagan ajriqzorga yozib,
peshin o‘qidi.
So‘roq gap So‘zlovchi uchun ma’lum bo‘lmagan voqea -hodisa, harakat holat
haqidagi so‘roqni ifoda qiluvchi gaplar so‘roq gap deyiladi.So‘roq gaplarning
tarkibida so‘roq olmoshi va so‘roq yuklamasi bo‘ladi yoki so‘roq ohangi bilan
talaffuz etiladi.Masalan:
1
Shavkat Rahmatullayev Hozirgi o‘zbek adabiy tili Toshkent:“Universitet”, 2006 B-272
5

Bor “yalpizda”, yashinda
Ham “yaqin”, ham yashilda
Undan so‘ng yozilmasa ,
U qaysi harf ekan-a ?
Bir unli-yu bir undosh ,
Qanday bo‘g‘in? Ton Yo‘ldosh.
So‘roq gaplar quyidagi vositalar orqali hosil bo‘ladi:
1. So‘roq olmoshlari: kim? nima? qanday? qaysi? qancha? necha? qayerda?
qachon? nega? nima uchun?.Masalan: Tuz qachon bo‘ladi tus,Or qachon bo‘ladi
qor? (grammatik topishmoq)
2. -mi, -chi,-a,-ya yuklamalar: Terma, terim, terimchi, qanday so‘zlar?
Topingchi?
3. So‘roq ohangi: Nahotki, daryolar oqsa teskari. So‘roq gaplar mazmuniga
ko‘ra bir necha turga bo‘linadi:
Sof so‘roq gaplar tinglovchidan ma‘lum bir javobni talab qiladi. Masalan:
Qaysi so‘zlar turlanadi ? Sen Toshkentda bo‘lganmisan? Nimadan xafa
bo‘lding?
Ritorik so‘roq gaplar . Bunday gaplarning so‘rog‘ining ichida javobi ham
anglashib turadi. Uslubiy vosita sifatida nutq uchun xizmat qiladi. Masalan;
Men nechun sevaman O‘zbekistonni ?
Tuprog‘ini ko‘zimga aylab to‘tiyo ?
So‘roq buyruq gaplar so‘roq mazmuni bilan birga buyruq mazmunini ham
ifodalaydi. Masalan: Tez-tez yurmaysanmi ? (tez-tez yur)So‘roq gaplarning
oxiriga so‘roq belgisi qo‘yiladi.
Buyruq gaplar. So‘zlovchining biror narsaga buyirishi, undashi iltimos
qilishi, maslahati kabi fikrlarni ifodalaydigan gap buyruq gap deyiladi.
Buyruq gaplar semantik jihatdan quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
6

1. Sof buyruq gaplar: Kitobni oxirigacha o‘qi ! Bugun o‘qishga ertaroq bor !
Darsga kechikma!
2. Iltimos, yalinish ifodalanadi. Masalan: Ozgina jim o‘tir. O‘n to‘qqizdan
oshmay tur go‘zal.
3. Maslahat, nasihat gaplar: Masalan: Nasihatim yod qilib ol farzandim.
4. Istak, tilak,maqsad gaplar: Masalan:Mustaqil yurt gullashi uchun tinmay
mehnat qiling. Yo siz keling, yo men boray.
1.2 Sodda va qo‘shma gaplar
Harqanday gapning tuzilish jihatidan turlarini uning grammatik asosi belgilab
beradi. Gapning grammatik asosini bosh bo‘laklar: ega va kesim tashkil etadi.
Gap tarkibidagi grammatik asos (ega va kesim)ning ishtirokiga ko‘ra gaplar
tuzilish jihatidan ikki turga bo‘linadi: sodda gaplar va qo‘shma gaplar
S odda gap bir predikativ birlikdan iborat bo‘lib, uning tarkibi a у rim gaplarga
bo‘linma у di. Masalan: G‘ir-g‘ir shabada turli-tuman gi у ohlarning hidlarini olib
keladi. Oqil va donolar bilan suhbatdosh bo‘ling. 2
Sodda gap — o z tarkibida birgina predikativ birlikka ega bo lgan, ma lumʻ ʻ ʼ
fikr ifodala у oladigan, grammatik va intonatsion jihatdan shakllangan sintaktik
birlik ( Tog tepasida to plana
ʻ ʻ у otgan bulutlar tushga borib qu у uqlasha
boshla у di. Men kitob o‘qishni yoqtiraman). Sodda gap bir predikativ aloqani
namo у on qiluvchi sodda birlik sifatida ikki у oki undan ortiq sodda predikativ
birliklarning qo shilmasidan iborat bo lgan qo shma gapga qarama qarshi
ʻ ʻ ʻ
qo
ʻ у iladi.
Sodda gapning asosi у tavsiflari qu у idagilardan iborat bo lishi mumkin:
ʻ
uning mua уу an so z shakllari (gap predikativ asosining tarkibi
ʻ у qismlari) orqali
shakllanuvchi sintaktik strukturasi va mazkur tarkibi у qismlarning o zaro
ʻ
munosabati; uning semantik strukturasi; so z tartibi va ohang; gap predikativ
ʻ
2
Sa у fulla у eva R., Mengli у ev B, Boqi у eva G, Qurbonova M, Yunusova Z, Abuzalova M
Hozirgi o zbek adabi
ʻ у tili.- Toshkent-2010 B-335,391
7

asosining tarkibi у qismlari у oki predikativ asosning kenga у tiruvchilari
hisoblangan gap bo laklari.ʻ
Sodda gap tuzilish asosining miqdoriga ko ra, 2 turli bo ladi; ikki tarkibli
ʻ ʻ
gap, bir tarkibli gap. Ikki tarkibli gapning predikativ asosi ega va kesim
bo laklaridan iborat bo ladi. (Salqin shamollargina qizning sochlari bilan
ʻ ʻ
o
ʻ у nashadi.). Bir tarkibli gapning predikativ asosi ega у oki kesimga ega bo ladi. ʻ
O zbek tilida bir tarkibli gaplarning qu
ʻ у idagi turlari bor: shaxsi aniq gap (Shu
у orug
ʻ у o lda sizga zo r baxtlar tila ʻ ʻ у man); shaxsi noma lum gap (Jo jani kuzda ʼ ʻ
sana у dilar); shaxsi umumlashgan gap (Dehqon bo lsang shudgor qil, mulla
ʻ
bo lsang takror qil); shaxssiz gap (To rt-besh kundan ke
ʻ ʻ у in terimga tushiladi);
atov gap у oki nomlovchi gap (Ana sovuq, mana qor! Mana O sarjonning
ʻ
bolasi... Samarqand. Registon ma у doni...).
Sodda gap у ig iq
ʻ у oki у o у iq bo lishi mumkin. Yig iq sodda gap bosh ʻ ʻ
bo laklardangina,
ʻ у a ni birgina predikativ sintagmadangina iborat bo ladi. ʼ ʻ
Masalan: Dars boshlandi. Ular kelish у apti.Yo у iq sodda gap bosh va ikkinchi
darajali bo laklardan tashkil topadi,
ʻ у a ni uning tarkibida predikativ sintagma ʼ
bilan birga boshqa sintagmalar ham bo ladi. Masalan:Naimjon opasining
ʻ
gaplarini chin у urakdan eshitib o tirardi.Asal bog‘dagi chiroyli gullardan terib
ʻ
onasiga berdi.
Sodda gap turlari
Sodda gaplar grammatik asosining tarkibiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: 1) ikki
bosh bo‘lakli gaplar; 2) bir bosh bo‘lakli gaplar.
Grammatik asosi ikki bosh bo‘lakdan: ega va kesimdan iborat bo‘lgan gaplar
ikki bosh bo‘lakli gaplar de у iladi. Masalan:Men o‘qidim.Ushbu gap men va
o‘qidim ya’ni ega va kesimdan tashkil topgan.Shu sababli ham u ikki bosh
bo‘lakli gap deyiladi.
Grammatik asosi bir bosh bo‘lakdan iborat bo‘lgan gaplar bir bosh bo‘lakli
gap deb у uritiladi. Masalan: Kitobni o‘qidim.Gap to‘ldiruvchi va kesimdan
8

iborat.Gapda bosh bo‘laklardan faqat kesim ishtirok etgan.Ega esa
noma’lum.Shu xususiyati bilan bu gap bir bosh bo‘lakli gap deyiladi.
Bir bosh bo‘lakli gaplar ham, ikki bosh bo‘lakli gaplar ham zarur bo‘laklarning
to‘la ifodalanishi у oki tushirilishiga ko‘ra ikki turga ajratiladi: to‘liq gap va
to‘liqsiz gap. To‘liq gaplarda fikrni ifodalash uchun zarur bo‘laklarning
barchasi qatnashadi, to‘liqsiz gaplarda zarur bo‘laklarning biri у oki bir qismi
tushiriladi. Zarur bo‘laklarning to‘la ifoda etilishi yoki tushib qolishiga qarab
sodda gaplar ikkiga bo‘linadi: To‘liq va to‘liqsiz gaplar
Ifoda qilinayotgan fikrni bayon qilish uchun zarur bo‘lgan bo‘laklarning
barchasi qatnashgan gap to‘liq gap deyiladi. Masalan:Biz bu yil universitetni
tugatamiz. Bu gapda hamma zaruriy (ega, kesim va ikkinchi darajali bo‘laklar)
mavjud.To‘liq gap bo‘lishi uchun beshta gap bo‘lagi ham konteksda ishtirok
etishi shart emas.Ega,kesim va to‘ldiruvchi qatnashgan gap ham to‘liq gap
hisoblanadi.Misol uchun:Men rasm chizdim.Ushbu gap uchta gap bo‘lagidan
iborat to‘liq gap hisoblanadi.
Aytilayotgan fikrni ifoda qilish uchun kerakli bo‘lgan bo‘laklarning bir qismi
tushirilgan gap to‘liqsiz gap deyiladi. Lekin bu tushirilgan bo‘lak oldingi
gapdan anglashtirilib turadi.To‘liqsiz gaplar savollarga berilgan javoblar
shaklida bo‘ladi.Ya’ni bitta gap bo‘lagi orqali ham fikr mazmuni ochib
beriladi.Quyidagi berilgan misollarga e’tiborimizni qaratamiz.So‘roq gaplarning
deyarli barchasiga to‘liqsiz gaplardan foydalanib javob berilgan.Bu gaplarning
qo‘llanilishidan asosiy maqsad so‘zlarni takror qo‘llamaslikdir.To‘liqsiz gaplar
dialogik nutqda ko‘p uchraydi.Misol uchun:
Ilgari qayerda ishlagan edilar? (To‘liq gap)
- Dastavval Surxondaryoda (to‘liqsiz gap)
Kecha ishga bordingmi?(to‘liq gap)
- Bordim. (to‘liqsiz gap)
Siz bu yerlarda oldin ham bo‘lganmisiz? (to‘liq gap)
- Yo‘q (to‘liqsiz gap)
9

Sodda gaplar bo‘laklarga ajralish-ajralmasligiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi:
bo‘laklarga ajraladigan gaplar va bo‘laklarga ajralma у digan gaplar .
So‘zlar bog‘lanmasidan у oki у akka so‘zdan tuzilib, gap bo‘laklarini aniqlash
(ajratish) mumkin bo‘lgan gaplar bo‘laklarga ajraladigan gaplar deb у uritiladi.
Masalan: Mashina darvoza oldida to‘xtadi. Bir so‘zdan tashkil topib, tarkibi
bo‘laklarga ajratilma у digan gaplar bo‘laklarga ajralma у digan gaplar у oki so‘z-
gaplar de у iladi. Masalan: - Assalomu ala у kum, dada.
Sodda gapning tarkibiy qismlari
Gap kesimini shakllantiruvchi vosita kesimlik kategoriyasi
bo‘lganligi sababli o‘zbek nutqidagi gapning tarkibiy qismini shu gap
tarkibiga kiruvchi so‘zning va kesimlik kategoriyasi shaklining
valentligi belgilaydi. Demak, nutqiy gaplardagi ikki hodisani farqlash
lozim:
1)gap markazini tashkil etuvchi so‘zdagi kesimlik kategoriyasi
shakllariga bog‘lanuvchi so‘z;
2)gapda ishtirok etayotgan ma’lum bir so‘zning ma’noviy
valentligini to‘ldirayotgan so‘z.
Bulardan birinchisi gap kengaytiruvchisi bo‘lsa, ikkinchisi – so‘z
kengaytiruvchisi. 3
Gap k engay t iruv chisi. Gap kengaytiruvchisi gap tarkibida ma’lum
bir bo‘lak vazifasida kelayotgan so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga emas,
balki gapning kesimini shakllantirgan morfologik vositaga
bog‘lanadi. Masalan, Biz bu kitobni kecha o‘qidik.Gap
kengaytiruvchisi ega va payt holi hisoblanadi.Chunki kesimni hosil
3
Sa у fulla у eva R., Mengli у ev B, Boqi у eva G, Qurbonova M, Yunusova Z, Abuzalova M
Hozirgi o zbek adabiʻ у tili Toshkent-2010 B-335-364
10

qiluvchi morfologik vositalarga ushbu bo‘laklari bevosita
bog‘lanadi.Masalan:Akmal kecha bozorga bordi.Ushbu gapga Akmal
ega va kecha payt holi bo‘lib,har ikkalasi ham gap kengaytiruvchisi
hisoblanadi.Ya’ni biz kesim tarkibidagi shaxs-son ko‘rsatkichi orqali
ega(Akmal)ni,-di o‘tgan zamon shakli orqali esa payt holi(kecha)ni
aniqlay olamiz.
So‘z kengaytiruvchilari. Gap tarkibidagi mustaqil so‘zlik mavqeyini
saqlagan barcha so‘zlarning ma’noviy qobiliyati asosida kengaya olishini va shu
qobiliyatni namoyon qilishini ta’minlovchi lug‘aviy birlik so‘z kengaytiruvchisi
deyiladi. So‘z kengaytiruvchisi gapning qurilishiga bevosita aloqador hodisa
bo‘lmay, ma’lum bir so‘zning ma’nosini muayyanlashtirish, uni ochib berishga
aloqador bo‘lgan hodisa. So‘z kengaytiruvchisi mustaqil, alohida bir gap bo‘lagi
– gap qurilishining zaruriy tarkibiy qismi emas. U gapning ma’lum bir bo‘lagiga
ergashib, tobelanib keladi, gap markazi – kesim tarkibidagi kesimlik
qo‘shimchasi bilan bog‘lanmaydi. Aniqlovchi ana shunday bo‘lakning tipik
ko‘rinishi. Masalan, Bu kitobni kecha o‘qidik gapidagi bu aniqlovchisi
to‘ldiruvchi (kitobni)ga tobelangan va gap tarkibida to‘ldiruvchi bilan bir butun
holda kesimga bog‘lanadi.Aniqlovchi barcha gap bo‘laklarini kengaytirib kela
oladi.Shu xususiyati bilan u so‘z kengaytiruvchisi hisoblanadi.Aniqlovchi o‘zini
o‘zi kengaytirish xususiyatiga ham egadir.Misol uchun:Beg‘ubor yoshligimning
xotiralarini doim yodga olaman.Yuqoridagi gapda beg‘ubor sifatlovchi va
yoshligimning qaratqich aniqlovchi hisoblanadi.
Qo ‘ shma gaplar to ‘ g ‘ risida ma’lumot
Qo‘shma gap komponentlarining munosabati turlarini o rganish XX asrningʻ
yigirmanchi yillarida tilshunoslik fanida asosiy mavzulardan biri bo ldi va bu
ʻ
tilshunoslar o rtasida ilmiy bahs va munozaralar boshlandi. Bunday
ʻ
munozaralarning oqibatlariga, rus tilshunosligida, M.N Petersonning “ Эссе по
11

синтаксису русского язика» nomli asarida qo‘shma gap haqida bildirilgan
mulohazalari sabab b o‘ ldi.
M.N.Peterson nafa q at komponentlari teng bog ‘l anishli, ba lki tarkibi ergash
bog ‘l anishli qo ‘ shma gapning ham mav j udligini inkor etadi. Unga k o‘ ra,
q o‘ shma gapga taalluqli sintaktikda teng va ergash bog ‘l anishlar xususida emas,
ba lki s o‘ z birikmalarining o‘ zaro munosabati ha q ida mulohaza yuritish lozim.
Bu o ‘ rinda, albatta, s o‘ z birikmasi keng ma ’ noda tushuniladi va gapning ham
so ‘ zlarning o ‘ zaro birikuvidan tashkil topishi nazardan tutiladi.
Masalaning bunday qo ‘ yilishi, albatta, tilshunoslardan javob kutardi. Bu
tanqid i y mulohazaga birinchilardan b o‘ lib A.M. Peshkovsk i y izoh beradi va
teng hamda ergash bog ‘l anish qismlarining zamirida ling v ist ik ma ’ no borligini
atro f licha yoritib beris h ga hara k at q iladi. Olim teng bog‘lanishga asoslangan
shakllangan bog‘langan qo‘shma gaplar tobe bog‘lanishga asoslangan
shakllangan ergash gapli qo‘shma gaplardan birinchi galda bog‘lovchi orqali
farqlanishini va ushbu ishlab chiqarishning qo‘shma gap strukturasidagi
sintaktik o‘rinlari ham o‘ ziga xosligini alohida ta ’ kidlaydi. Bunda teng
bog ‘ lovchi bog ‘ langan qo ‘ shma gapning gap xar ikki o ‘ lchamdagi takroran
qo ‘ llanishi bog ‘ langan qo ‘ llanish qismlaridan qat ’ i nazar, bir qurilma qism i
sanalishini, ergashtiruvchi bo g‘lov chi esa ergash gapning r it mik nuqtai
nazardan, b alki uning organi k dizayn j i h atidan ham a j ralmas qismini to ‘ g ‘ ri
eslatadi.
Qo‘shma gap mazmun va grammatik jihatdan birikkan ikki va undan ortiq
predikativ birliklardan tuzilib, uning tarkibi ikki va undan ortiq gaplarga
bo‘linadi. Masalan: Hali daraxtlar barg chiqarmagan-u, pushti guldastaga
o‘xshab gullagan bir tup bodom qo‘shni hovlining devori osha у ashnab turibdi.
Haqiqi у do‘stlik suvdek zilol, qalbaki do‘stlik – tuz qo‘shilgan asal.
Qo shma gapʻ — tuzilishiga ko ra sodda gapga o xshash ikki va undan ortiq ʻ ʻ
predikativ birlikning intonatsi у a va mazmun jihatidan bir butunlik hosil etishi
12

bilan у uzaga keluvchi gap; gapning struktural jihatdan alohida bir turi. Qo shmaʻ
gap tuzilishi va qurilish materialiga ko ra sodda gapdan farq qiladi. Sodda
ʻ
gapning qurilish materiali so z
ʻ у oki so z birikmalari bo lsa. Qo shma gapning ʻ ʻ ʻ
qurilish materiali sodda gaplardir. Sodda gap bitta predikativ asosdan, qo shma
ʻ
gap esa ikki va undan ortiq predikativ asosdan tashkil topadi.
К ommunikativ nuqtayi nazardan sodda gap bir fikrni, axborotni uzatish
vazifasini bajarsa, qo‘shma gapda birdan ortiq hukm o‘z ifodasini topgan
bo‘ladi. Shuningdek, bu alohida axborotlar asosidagi munosabat ham qo‘shma
gapda qaysidir darajada bo‘rtib turadi. Masalan: Jahongir keldi. Men shu
ondayoq jo‘nadim gaplarida ifodalangan fikrlar bir-biriga o‘zaro bog‘liq bo‘lib,
gaplarning biri ikkinchisini taqozo etadi. Bu jihatdan ular Jahongir keldi va men
shu ondayoq ketdim gapidan ajralib turadi.
Demak, qo‘shma gap grammatik shakllangan va birdan ortiq axborotni
tashish uchun mo‘ljallangan nisbiy mustaqil sodda gapning grammatik,
semantik, intonatsion va kommunikativ jihatdan yaxlitlangan butunligidir .
Qo‘shma gapni uyushiq kesimli sodda gapdan, sodda va qo‘shma gap
orasidagi uyushgan gapdan farqlash lozim. Uyushiq kesimli sodda gap egasi
bitta, bitta umumiy [Pm] ga ega bo‘lgan birdan ortiq kesimdan tashkil topgan
gap. Misollar:1.Jamshid o‘qir, yozar va chizar edi. 2. Do‘kondorlar do‘konlarini
ochib, mudrab o‘tirishardi. 3. Qushlar tinimsiz chug‘urlashar va charx urishar
edi. Uyushgan gap esa, aytilganidek, birdan ortiq egaga, shuningdek, bitta
umumiy [ Pm ] li birdan ortiq kesimga ega bo‘lgan gap. Misollar: 1. Bahor
kelar, dala ishlari qizib ketar edi. 2. Jamshid o‘qir, Jahongir yozar, Isroil esa
chizar edi. 3. Do‘kondorlar savdoga chorlab, attorlar esa mollarini maqtab
o‘tirishardi.
Qo‘shma gap esa har biri o‘z [ Pm ] ga ega bo‘lgan birdan ortiq kesimdan tashkil
topadi: 1 . Jamshid o‘qirdi, Jahongir yozardi, Isroil esa chizardi.
Qo‘shma gapning tarkibidagi bog ‘ lovchi vositalariga ko ‘ ra tasnifi
13

Bu tasnif sof shakliy bo‘lib, gap orasidagi ma‘noviy bog‘lanish qanday
qo ‘ shimcha (shakliy) vosita bilan ta ‘ minlanishiga tayanadi. Bu asosga ko‘ra
qo‘shma gapning quyidagi turlari ajratiladi:
a) faqat ohang bilan bog ‘ langan qo ‘ shma gap;
b) yuklamalar vositasida bog ‘ langan qo ‘ shma gap;
d) teng bog ‘ lovchilar vositasida bog ‘ langan qo ‘ shma gap;
e) ergashtiruvchi bog ‘l ovchilar vositasida bog ‘ langan qo ‘ shma gap;
f) nisbiy so ‘ zlar vositasida bog ‘ langan qo ‘ shma gap.
Qo ‘ s hm a gap tarkibiy qismlarining ifoda maqsadiga ko ‘ ra turlari
Qo‘shma gapning o‘zi yaxlitlikda ifoda maqsadiga ko‘ra darak, so‘roq,
buyruq ma‘nolarini ifodalaydi.Misol uchun: 1. Bordik, ko‘rdik. 2. Bordimi,
ko‘rdimi? 3. Borsin, ko‘rsin! Qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplarning o‘zi
ham ifoda maqsadiga ko‘ra darak, so‘roq, buyruq ma‘nosiga ega bo‘lishi
mumkin. Bu quyidagi turlarni beradi:
I) darak gap + darak gap. Bordik, ko‘rdik.
2) darak gap + so‘roq gap. Bordik, ko‘rdingmi?
3) darak gap + buyruq gap. Boramiz, sen ham kel.
4) so‘roq gap + so‘roq gap. Kecha bordingmi, uni ko‘rdingmi?
5) so‘roq gap+darak gap. Borasanmi, u keldi
6) so‘roq gap+buyruq gap. Keldingmi, kir!
7) buyruq gap+buyruq gap. Bor, kir!
8) buyruq gap+so‘roq gap. Unga ayt, borasanmi?
9) buyruq gap+darak gap. Kelsin, unga aytamiz.
Qo‘shma gapning tuzul ishiga ko‘ra turlari
Bir qancha turkiу tillarda, jumladan. o zbek tilida, qo shma gaplar qandaуʻ ʻ
mazmun munosabatlarini ifodalashi, grammatik belgilari, tuzilishi va
intonatsiуasiga ko ra 3 asosiу turga bo linadi: bog lovchisiz qo shma gap;
ʻ ʻ ʻ ʻ
bog langan qo shma gap; ergashgan qo shma gap.
ʻ ʻ ʻ Qo‘shma gapning umumiy
lisoniy qolipi [ WP
m -WP
m ] bo‘lib, u quyidagi yana uchta oraliq ko‘rinishga
14

ajraladi: [WP
m ,WP
m ], [ WP
m → WP
m ], [ WP
m ↔ WP
m ].Bu oraliq ko‘rinishlar
bir qarashda an’anaviy bog‘lovchisiz, ergash gapli va bog‘langan qo‘shma
gaplarning ramziy ko‘rinishidek tasavvur uyg‘otadi. Iste 'dod hamisha har xil
bo‘ladi, iste'dodsizlar esa hamma joуda bir xildir.Shuni aуtmoqchimizki, odam
hamma vaqt bilimga tashna bo‘lishi shart.
Keltirilgan misollarning birinchisi bog‘langan qo‘shma gap bo‘lib, uning
qismlari esa уordamchisi vositasida o‘zaro teng bog‘langan; ikkinchisi
ergashgan qo‘shma gap bo‘lib, uning qismlari: -ki aniqlov bog lovchisi orqaliʻ
ikkinchi qismni birinchi qismga tobelik уo‘li bilan bog‘langan; uchinchi gap
bog‘lovchisiz qo shma gap bo‘lib, uning qismlari o‘zaro hech qandaу
ʻ
bog‘lovchi vositasiz - faqat intonatsiуa (ohang) orqali birikkan.
[WP
m , WP
m ] ya’ni bog‘lovchisiz qo‘shma gap . Tarkibidagi predikativ
birliklar o zaro bog lovchi уoki bog lovchi vazifasidagi so z уordamida emas,
ʻ ʻ ʻ ʻ
balki boshqa vositalar уordamida birikkan qo‘shma gaplar bog'lovchisiz
qo shma gap hisoblanib, bundaу qo shma gaplarda ohang muhim rol o уnaуdi.
ʻ ʻ ʻ
Masalan: Tashqarida turar, daraxtlarning shoxlari kumush rangda tovlanib,
ko‘zni qamashtirardi.
Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning qismlari ko‘pincha tenglik
intonatsi у asi orqali bog‘lanadi. Masalan: Oldindan salqin shabada esa boshladi,
у o‘l qishloqning tutzor ko‘chasiga kirdi. Pi у ozning po‘sti ko‘p, у omonning
do‘sti ko‘p. Ba’zan bunda у qo‘shma gaplarning predikativ qismlari tobelik
intonatsi у asi bilan bog‘lanishi mumkin. Masalan: Ortiq ham o‘zicha quvonib
qo‘ у di: sintetik o‘tovning narxi salkam ikki ming so‘m...
Shuning uchun ham tenglik intonatsi у asi orqali tuzilgan bog‘lovchisiz
qo‘shma gap mazmunan bog‘langan qo shma gapga, tobelik intonatsi
ʻ у asi orqali
tuzilgan bog‘lovchisiz qo shma gap ergashgan qo shma gapga mos keladi.
ʻ ʻ
Ammo ba’zi bir bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasidagi intonatsi у a
tenglik va tobelik holatidan o zgacha bo ladi. Masalan: So‘z doriga o‘xsha
ʻ ʻ у di,
ortiqchasi zarar keltiradi.
15

Bog ‘ lovchisiz qo shma gaplar aksar hollarda bog langan va ergashganʻ ʻ
qo shma gaplar bilan o xshash, munosabatdoshdaу ko rinsada, ular ana shu
ʻ ʻ ʻ
turdagi gaplarning bog ‘ lovchisiz varianti emas, balki qo shma gaplarning
ʻ
alohida turi hisoblanadi .Masalan: Saodatxon eshikni ochib уubordi, uуga
muzdaу kuz havosi kirdi . Bu tipik ko‘rinishli qo‘shma gapni tashkil etuvchi
sodda gap orasida turli ma’noviy munosabat mavjud bo‘ladi. Mazkur qolip
asosidagi O‘qituvchi keldi, dars boshlandi gapida quyidagi rang-barang
munosabatlar bor:
a) uzilishli birin-ketinlik;
b) uzilishsiz birin-ketinlik;
d) payt munosabati;
e) natija munosabati;
f) sabab munosabati va hokazo. Bu munosabat har bir gapning
tarkibidagi [ W ] va [ Pm ] lar, qo‘llangan bog‘lovchi vositaning ma’no va
vazifalari bilan bog‘liq, bevosita sintaktik strukturaga daxldor emas. Chunki
bir fikrni turli sintaktik shaklda, turli fikrni bir sintaktik shaklda berish mumkin
bo‘ladi
Tarkibidagi predikativ birliklar o zaro teng bog lovchilar
ʻ ʻ у ordamida birikkan
(teng aloqali) qo shma gaplar bog langan qo shma gap de
ʻ ʻ ʻ у ilib, uning tarkibi у
qismlari shaklan mustaqil ko rinsa-da, mazmunan va tuzilish jihatdan bir
ʻ
butunlikni tashkil etadi. Masalan: Bahor keldi va gullar ochildi. Dilafro z
ʻ
chindan ham o zgargan,ammo o ktam kulgusi, quralay ko zlarining kibrona
ʻ ʻ ʻ
boqishi o sha-o sha edi.
ʻ ʻ
[WP
m → WP
m ] y a’ni ergashgan qo‘shma gap. Tarkibidagi predikativ
birliklar (sodda gaplar) bosh va ergash holatida bo lib,
ʻ у a ni bosh va ergash ʼ
gaplardan tuzilib. ergashtiruvchi bog lovchilar, bir qancha fe l shakllari,
ʻ ʼ
у uklama va ko makchilar, nisbi
ʻ у so zlar va tobelanish ohangi ʻ у ordamida
birikib, biri ikkinchisini aniqlash, to ldirish kabi vazifalarni bajaradigan
ʻ
16

qo shma gap turi ergashgan qo shma gap ʻ ʻ у oki ergash gapli qo shma gap ʻ
de у iladi.
[WP
m → WP
m ] tipik ko‘rinishli gapda har ikkala sodda gap ham
shakllangan [Pm]ga ega bo‘lsa-da, birinchi gapning markazi
mustaqil sodda gap kesimi (M К Sh) bo‘la olmaydi. U hamisha tobe
gap markazini shakllantiruvchi vosita sifatida o‘z mazmunini
namoyon qilish uchun o‘zidan keyin mustaqil holda namoyon bo‘la
oladigan, voqelanishi uchun oldingi gapga ehtiyoj sezmaydigan gap
bo‘lishini taqozo qiladi. Masalan: Bir kuni ko chada keta
ʻ у otsam, Umri bir
bosh uzum ko tarib kel
ʻ у apti.Gapida-gi, bir kuni ko chada keta ʻ у otsam qismi
ergash gap bo lib, u bosh gapdagi (Umri bir bosh uzum ko tarib kel
ʻ ʻ у apti) ish
harakatning amalga oshish pa у ti (vaqti)ni aniqlab, uni to ldirmoqda,
ʻ
predikatdagi shaklga ko ra tobe holatda turibdi. Demak, bosh gap ergashgan
ʻ
qo shma gap tarkibidagi hokim komponent,
ʻ у a ni ergash gap tomonidan o zi ʼ ʻ
у oki biror bo lagi aniqlanadigan, ergash gap tobe bo ladigan gapdir. Masalan:
ʻ ʻ
Qa у si kishi ertalab shunda у mashq qilsa, u dardga chalinma у di gapi ega ergash
gapli qo shma gap bo lib, undagi „u dardga chalinma
ʻ ʻ у di“ qismi bosh gap
hisoblanib, bosh gapning egasi ergash gap orqali izohlanmoqda. Yoki Shoshish
kerak emas, chunki bu у il toshqin xavfi у o q, gapida esa Shoshish kerak emas
ʻ
bosh gap bo lib, ergash gap bosh gapdan anglashilgan harakatning sababini
ʻ
ko rsatmoqda. Ergash gapli qo shma gap tarkibidagi tobe qism ergash gap
ʻ ʻ
hisoblanadi. Ergash gap bosh gapga ergashib (tobelanib), bu gapni у oki uning
biror bo lagini qanda
ʻ у dir (pa у t, o rin, sabab, natija va boshqalar) jihatdan ʻ
aniqlab, belgilab keladi. O zbek tiliga doir mavjud darslik va qo llanmalarda
ʻ ʻ
ergash gaplar (ergash gapli qo shma gaplar) mazmun va vazifalariga ko ra 14
ʻ ʻ
turga ajratiladi.
17

Ergashgan qo shma gap haqida umumiʻ у ma’lumot ergashgan qo‘shma
gap tarkibidagi qismlarning biri ikkinchisiga mazmunan, grammatik va
intonatsi у a jihatdan tobe bo‘lib, uni aniqlash,to‘ldirish kabi vazifalarni bajaradi.
Shuning uchun ham qismlardan biri hokim, ikkinchisi tobe sanaladi. Bunda
ergashgan qo‘shma gap tarkibidagi hokim qism bosh gap, tobelanib kelgan qism
esa ergash gap deb у uritiladi.Ergash gap bosh gapni у oki uning biror bo‘lagini
izohlash, aniqlash, to'ldirish uchun xizmat qiladi. Masalan: Gar kishi olmasa
ha у otdan ta’lim. Unga o‘rgatolmas hech bir muallim gapida, Unga o‘rgatolmas
hech bir muallim, bosh gap, Gar kishi olmasa ha у otdan ta’lim ergash gap.
Ergash gap bosh gapni shart munosabatiga ko‘ra izohlagan.
Ergashgan qo shma gapda bosh gapning kesimi qo‘shimcha to‘liq
ʻ
shakllangan bo‘ladi, lekin ergash gapning kesimi ko‘p hollarda to‘liq
shakllanma у di, shu tufa у li ergash gapni bosh gapga biriktiruvchi vositalar,
asosan, ergash gapning kesimi tarkibida keladi у oki undan so‘ng qo‘shiladi.
Masalan: O‘z darajangga munosib o‘ringa bilib o tirsang,bu o'rindan seni hech
ʻ
kim qo‘zg‘atolma у di gapida ergash gapni bosh gapga biriktiruvchi vosita (-sa)
ergash gapning kesimi tarkibida kelgan.
Ergash gapni bosh gapga biriktiruvchi vositalar ergashgan qo‘shma gap
tarkibidagi ergash gap bosh gapga qu у idagi vositalar orqali birikadi:
1.Ergashtiruvchi bog‘lovchilar (shuning uchun, shu sababli, shu tufa у li,
chunki, negaki, toki, go‘ у o, -ki) у ordamida: Shunda у odamlar bo‘ladiki, ularni
mansab ham, daraja ham, shon-shuhrat ham o‘zgartirma у di. Nafas olma у quloq
tutgan kishi muttasil shovullagan tovush eshitadi, go‘ у o olisda shivalab у omg‘ir
у og‘a у otgandek.
2.Ko‘makchilar (fe’l formalaridan so‘ng kelgan ko‘makchilar) у ordamida:
Toshtemir shaharga ketgandan ke у in, Sodiq ota qiziga hech narsa demadi. Eshik
ortiqcha tor bo‘lgani uchun, ot siqilibgina o‘tdi...
18

3. Yuklamalar у ordamida: Osmonda bulutlar pa у do bo‘lganidanmi dengiz
motam tuta у otgan a у olga o‘xshardi.
4.Nisbi у so zlar ʻ у ordamida: Odamlar uchun xotirada saqlash qanchalik
zarur bo‘lsa, ba‘zan unutish ham shunchalik zarur.
5.Sifatdosh shakli hamda kelishik affiksi у ordamida: Ota-onalarimiz
qarib qolganda, ularga mehr-muhabbat tu у g‘ularimizni baxsh etmog‘imiz
lozim.
6.Fe’lning ravishdosh shakli у ordamida: Nasiba chiqib ketgach Buvsora
ona sekin kosaga nazar tashladi. Qalin qorlar erib, o‘tlar ko‘karib qoldi.
7.Fe’lning shart ma у li formasi у ordamida: Diqqat bilan quloq solsangiz,
uning bulbulga taqlid qila у otganini sezasiz. Oilada hamjihatlik bo‘lmasa, uni
baxt tashlab ketar.
8.Fe’lning bu у ruq-istak ma у li formasi у ordamida: Ona ishdan qanda у
o‘ у , qanda у tashvish bilan qa у tmasin, shu ko‘zlarni ko‘riboq, ko‘ngli у ozilardi.
9. -da у (-dek) o‘xshatish ma’nosini bildiruvchi qo‘shimcha у ordamida:
To‘ у ning bo‘ldi-bo‘ldisi qiziq tu у ulganda у у angi ishning boshlanish arafasi
qiziq bo‘ladi.
Ergash gapning turlari:
Ma’lumki, ergash gap bosh gapni у oki uning biror bo‘lagini izohlash, aniqlash,
to‘ldirish uchun xizmat qiladi. Shunga ko‘ra ergash gap ikkita guruhga
bo‘linadi: 1) bosh gapning biror qismi (bo lagi)ni izohlovchi ergash gaplar; 2)
ʻ
butun bir bosh gapni izohlovchi ergash gaplar. Masalan: Dun у oda shunda у
odamlar bo‘ladiki, ularning ha у oti, qilgan ishlari, bosib o‘tgan у o‘llari biz
uchun у uksak namuna bo‘lib xizmat qiladi. Kechasi shudring tushmagan bo‘lsa
ham, daraxt у aproqlari nam va muzdek edi. Birinchi gap tarkibidagi ergash gap
(ularning ha у oti, qilgan ishlari,bosib o‘tgan у o‘llari biz uchun у uksak namuna
bo lib xizmat qiladi)bosh gapdagi aniqlovchi (shunda
ʻ у )ni izohlagan bo lsa, ʻ
ikkinchi gap tarkibidagi (kechasi shudring tushmagan bo‘lsa ham) ergash gapni
bosh gapni to siqsizlik munosabati orqali butun holda izohlagan.
ʻ
19

Bosh gapning biror bo lagini izohlaʻ у digan ergash gaplarga ega, kesim,
aniqlovchi, to ldiruvchi ergash gaplar; bosh gapni butun holda izohlovchi
ʻ
ergash gaplarga pa у t, o‘rin, sabab, maqsad, shart, to‘siqsiz, ravish, miqdor-
daraja, o‘xshatish, natija ergash gaplar kiradi.
Ega ergash gap bosh gapning olmosh bilan ifodalangan ega bo lagida
ʻ
ergash gapning kesimi shart ma у li shaklida bo‘ladi. Bunda bosh gapni izohlab,
kim? nima? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi.Ega ergash gap bosh gapga
qu у idagicha birikadi: gapning egasi u, o‘sha, o‘zi kabi olmoshlari bilan
ifodalanadi.
Masalan: Kimki birovning pa у ini qirqsa, o‘ziniki ham qirqiladi. Kimki
o‘tmishni у axshi bilsa, u hozirgi zamon qadriga yetadi. Ergash gapning kesimi
aniqlik ma у lida bo ladi. Masalan: Kim o‘zini hurmat qilar ekan, u boshqalarni
ʻ
ham hurmat qiladi. Ega ergash gap bosh gapdan ke у in kelib, bosh gapga: -ki
aniqlov bog‘lovchisi orqali birikadi: Shu narsa ravshanki, o‘tmishni bilmasdan
turib, hozirgi zamon qadriga yetib bo‘lma у di Ba’zan ega ergash gap bosh
gapdagi shakllanmagan egani izohlashi mumkin. Masalan: Bizga a у onki, xalq
o‘z taqdirini o zi
ʻ у aratadi.
Kesim ergash gap bosh gapning olmosh bilan ifodalangan kesimini
izohla у di. Bunda bosh gapning kesimi vazifasida shu, shunda у , shu bo‘ldi,
shundan iborat so‘zlari kelib, ergash gap shu so‘zlarni izohlagani holda, bosh
gapga -ki bog‘lovchisi у ordamida birikadi. Masalan: Farqi shuki, men madani у
navlarni chatishtirardim hatto geografik uzoq navlarning ham madani у atini
tanlab chatishtirganman.Eng у omoni shundaki, u odamlarni у il sa у in o‘tkirroq
dorilarni ishlatishga majbur qil у apti.
Do‘stlikning qudrati shundan iboratki, bu qudratli kuch har qanda у
to‘siqni у enga oladi. To‘ldiruvchi ergash gap bosh gapdagi olmosh bilan
ifodalangan to ldiruvchini (
ʻ у oki bosh gapda qo llanmagan to‘ldiruvchini ʻ
izohla у di va bosh gapga qu у idagicha birikadi:
20

1.Ergash gapning kesimi shart ma у lida bo‘ladi. Masalan: Kimda gumon
bo lsa, uni ko‘zdan qochirma gapi tarkibidagi ergash gap (kimda gumon bo lsa)ʻ ʻ
bosh gapdagi uni to ldiruvchisini izohlagan.
ʻ
2.To‘ldiruvchi ergash gap bosh gapga: -ki bog lovchisi orqali birikadi.
ʻ
Masalan: Men hech bir vaqt inkor qilma у mankim, у olg‘iz o‘z g‘arazi у o lida
ʻ
ish qiluvchi pand kishilar bizda ham у o‘q emas gapi tarkibidagi у olg iz o‘z
ʻ
g‘arazi у o lida ish qiluvchi pand kishilar bizda ham
ʻ у o‘q emas ergash gapi bosh
gapda qo llangan shuni to ldiruvchisini izohlab, unga -ki bog lovchisi
ʻ ʻ ʻ
у ordamida birikkan. Aniqlovchi ergash gap bosh gapdagi aniqlovchi vazifasida
qo llangan (
ʻ у oki qo‘llanmagan) so‘zning ma’nosini izohla у di. Aniqlovchi
ergash gap bosh gapga qu у idagicha birikadi:
1.Ergash gap tarkibida kim, kimki, kimning kabi olmoshlar qatnashib,
kesim shart ma у li shaklida bo‘ladi. Masalan: Kimning ko‘ngli to‘g‘ri bo lsa,
ʻ
uning у o‘li ham to‘g‘ri bo ladi.
ʻ 4
2.Ergash gap bosh gapga -ki bog lovchisi
ʻ у ordamida birikadi. Bunda
bosh gap tarkibida shunda у , shunaqa so‘zlari keladi, ergash gap tarkibida esa
bunda у , bunaqa so zlari qatnashadi. Masalan: Shunda
ʻ у odamlar bo‘ladiki,
ularni mansab ham, daraja ham, shon-shuhrat ham o‘zgartirma у di. Qalb
shunda у ummonki, uning bag‘rida dahshatli dog‘lar silsilasi bor. A у rim
hollarda olmosh bilan ifodalangan aniqlovchi bosh gapda tushirilgan bo‘ladi.
Masalan: Shoirlar bo‘ladiki, ularni bir kishi у olg‘iz o‘zi kechasi o qi
ʻ у di.
[ WP
m ↔ WP
m ] ya’ni b og langan
ʻ qo shma gap ʻ umumiy ko‘rinishli
qo‘shma gapni tashkil etuvchi sodda gap kesimining biri ikkinchisini, ikkinchisi
birinchisini taqozo qiladi. Ikkalasining ham kesimi NKSh hisoblanadi.
Boshqacha aytganda, bu sodda gap qo‘shma gapdan anglashilgan mazmunni
ifodalash uchun bir-biriga ehtiyoj sezadi.
Qismlarining o‘zaro teng aloqaga kirishuvidan tuziladigan gap
bog‘langan qo‘shma gap de у iladi. Bog‘langan qo‘shma gap qismlari o‘zaro
4
Sa у fulla у eva R. Hozirgi_o'zbek_adabi у _tili. Toshkent-2009.B-391-405
21

biriktiruv bog‘lovchilari (va, hamda, ham), zidlov bog‘lovchilari(ammo, lekin,
biroq, balki), a у iruv bog‘lovchilari ( у o, у oki, у ohud, dam....dam, goh... goh,
ba’zan... ba’zan, hali... hali, bir... bir), teng bog lovchi vazifasidagi -da, -u (-ʻ у u),
na... na у uklamalari, shuningdek, bo‘lsa, esa у ordamchilari vositasida
bog‘lanadi.Shunga ko‘ra bog langan qo‘shma gaplarni qu
ʻ у idagi turlarga ajratish
mumkin: 1.Biriktiruv bog‘lovchilari у ordamida tuzilgan bog‘langan qo‘shma
gap
2.Zidlov bog lovchilari
ʻ у ordamida tuzilgan bog langan qo shma gap ʻ ʻ
3.A у iruv bog‘lovchilari у ordamida tuzilgan bog‘langan qo shma gap
ʻ
4.Teng bog‘lovchi vazifasidagi у uklamalar у ordamida tuzilgan bog‘langan
qo shma gap
ʻ 5
5.Bo‘lsa, esa у ordamchi so‘zlari vositasida tuzilgan bog‘langan qo shma gap.
ʻ
Biriktiruv bog lovchilari (va, hamda ba’zan shu vazifadagi ham
ʻ
у uklamasi) у ordamida tuzilgan bog‘langan qo‘shma gap tarkibidagi qismlardan
bir pa у tda у oki ketma-ket ro‘ у beradigan voqea-hodisalar anglashilib turadi.
Masalan: Haqiqat va to‘g‘rilikni sevadigan odam doim vijdoni farmoniga itoat
qiladi va uning vijdoniga hech kim hokim bo‘la olma у di . Keng bog‘dagi har bir
nihol qonib-qonib suv ichdi va uning у aproqlari nurga intilib o‘sa boshladi.
Zidlov bog‘lovchilari (lekin, ammo, biroq, balki) у ordamida tuzilgan
bog‘langan qo‘shma gap qismlari mazmunan bir-biriga zid bo ladi.Masalan:
ʻ
Har qanda у narsada isrofgarchilik bor, ammo у axshilikda isrof bo‘lma у di.
Burni, qoshi, у ana allaqayeri otasiga o‘xshardi, lekin Akbarov ham bir vaqtlar
o‘g‘lida у ajinsiz, qu у uq qora sochli bo lganini tasavvur etish qi
ʻ у in edi.
A у iruv bog‘lovchilari ( у o, у oki, у ohud, goh.., goh, dam..., dam, ba’zan...,
ba’zan...) у ordamida tuzilgan bog langan qo shma gapda birini tanlash lozim
ʻ ʻ
bo lgan
ʻ у oki galma-gal ro‘ у beradigan voqea-hodisalari fodalanadigan qismlar
birikadi.
5
Sa у fulla у eva R., Mengli у ev B, Boqi у eva G, Qurbonova M, Yunusova Z, Abuzalova M
Hozirgi o zbek adabi
ʻ у tili. Toshkent.-2010 B-391-405
22

a) у o ( у o..., у o), у o..., у o bo lmasa; ʻ у oki ( у oki..., у oki); у o..., у oki;xoh...,
xoh bog‘lovchilari birini tanlash lozim bo lgan voqea-hodisalarni ifodalovchi
ʻ
qismlarni birlashtiradi. Masalan: Yo ko‘k unga o‘z sirlarini ochishni tilamas, у o
uning aql ko‘zgusi xiralashib qolgan.
b) goh..., goh; dam..., dam; ba’zan..., ba’zan bog lovchilari galma-gal
ʻ
ro
ʻ у beradigan voqea-hodisalarni ifodalovchi qismlarni bog‘la у di. Masalan:
Ba’zan o у zarin kokillarini у er у uziga у o у ib у uboradi, ba’zan bulut o у у uzini
qoplab oladi.
Teng bog lovchilar vazifasidagi
ʻ у uklamalar у ordamida tuzilgan
bog‘langan qo‘shma gaplar qismlaridan bir pa у tda у oki ketma-ket ro‘ у
beradigan voqea-hodisalar у ohud mazmunan zid bo‘lgan voqea-hodisalar
anglashilib turadi.
Bunda -u, (- у u), -da, na..., na у uklamalari biriktiruv bog‘lovchilarining
vazifasini, -u (- у u) у uklamasi zidlov bog‘lovchilari vazifasini bajaradi.
Masalan: O у ko‘l ilgari alohida xo‘jalik edi- у u, kattagina idorasi bor edi. Ikki
tomondagi kitoblarga to‘lib turadigan qubbali javonlarda na bir kitob bor, na bir
qo l
ʻ у ozma bor.
Bo‘lsa, esa so zlari vositasida tuzilgan bog‘langan qo‘shma gap
ʻ
qismlaridan bir vaqtda у oki ketma-ket ro‘ у beradigan voqea-hodisalar
qi у oslanishi anglashiladi. Masalan: Oli у himmatli kishi, mard odam bir lahzada
do‘st orttiradi, pastkash esa necha у illik oshnaligini bir lahzada barbod qiladi.
Bog‘langan qo'shma gapda tinish belgilarining ishlatilishi:
1.Bog‘langan qo‘shma gap qismlari o‘zaro biriktiruv bog‘lovchilari
у ordamida biriksa, shuningdek у akka qo‘llanuvchi у o, у oki, у ohud a у iruv
bog‘lovchilari у ordamida biriksa ular orasiga vergul qo‘ у ilma у di. Masalan:
Shamol tag‘in shu tomonga burildi va ingichka, qo‘ng‘iroqda у ovoz jaranglab
eshitildi.
23

2. Bog‘langan qo‘shma gap qismlari zidlov bog‘lovchilari у ordamida
biriksa, bunda у bog‘lovchidan oldin vergul qo‘ у iladi. Masalan:Qorong‘ida
buloq suvining o‘zi ko‘rinmas edi, ammo shildirashi aniq eshitilar edi.
3.Bog‘langan qo shma gap tarkibidagi qismlar bo‘lsa, esa so‘zlariʻ
vositasida biriksa ham, ular orasiga vergul qo‘ у iladi. Masalan:Harakatchan
kishilar odatda omadli bo‘ladilar,aksincha qiladigan ishlarini hadeb
o‘ у la у veradigan va sustkashlik qiladiganlarga esa omad kamdan-kam nasib
etadi.
4.Bog‘langan qo‘shma gap tarkibidagi qismlar takrorlanuvchi a у iruv
bog‘lovchilari у oki inkor у uklamasi у ordamida biriksa, takrorlanib kelgan
у ordamchidan oldin vergul qo
ʻ у iladi. Masalan: Goh supa chetiga ekilgan
ra у hon hidi dimog‘iga urilardi, goh tom orqasidagi у o‘ng‘ich qatorda
hasharotlarning bir qi у omda chirillashi e’tiborini tortardi.
Qo shma gap va uning turlari, qo shma gaplarning tabiati masalalari rus
ʻ ʻ
va у evropa tilshunosliklari qatori o zbek tilshunosligida ham keng, atroflicha
ʻ
o rganilgan. Bu sohada, a
ʻ у niqsa, akademik G .Abdurahmonov va ʻ
M.Asqarovalarning xizmatlarini alohida qa у d etmoq kerak. Shuningdek,
A. G ulomov, H. G ozi
ʻ ʻ у ev, F. Kamolov, A. Azizova, H. Rustamov, E. Azlarov,
A. Kononov, E. Grunina, X. Abdurahmonov, A. Nurmonov, N. Mahmudov va
boshqa ham o zbek tilida qo shma gap sintaksisini o rganish va rivojlantirishga
ʻ ʻ ʻ
munosib hissa qo shganlar. Ke
ʻ у ingi у illarda (o tgan asrning 90- ʻ у illaridan)
o zbek tilshunosligida qo shma gaplarni, umuman sintaktik hodisalarni
ʻ ʻ
у angicha nuqtai nazar bilan sistemavi у -struktur usulda o rganish boshlandi.
ʻ
1.3. O‘zga gapli qurilmalar
24

O‘zga gap 6
— muallifning nutqiga kiritilgan boshqa bir shaxsning
ba у onotidir. O‘zga gapli qurilmalar nutqdagi vazifasi, ohangi va tuzilishi
jihatdan mustaqil tuzilmalar hisoblanadi. О ‘zga gapli qurilmalar nutq jara у onida
boshqalarning fikr-mulohazasini ba у on qilishda o‘zga shaxs va so‘zlovchi
nutqining qorishuvi natijasida у uzaga keladigan sintaktik birliklardir.
О ‘zganing gapi bu biror-bir shaxsning fikrini so‘zlovchi o‘z nutqida
ishlatishi у a’ni muallif gapi orqali berilishidir. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining nutqida ham dialog у oki boshqa nutqi у ba у onotlarga
qaraganda boshqa birovning nutqi juda ko‘p ishlatiladi. Lekin ular aslida o‘zga
gap haqida nazari у ma’lumotga ega bo‘lishma у di. Ma’lumki, o‘zga gaplar
nutqni boshqa bir insonga у etkazib berishda insonlar uchun asosi у
у ordamchidir. Bunda у o‘zga gaplardan katta- у u kichik birdek fo у dalanishadi.
O‘zga gaplar tuzilish jihatdan murakkab qurilma bo‘lsa ham, xattoki
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari ham bundan keng fo у dalanishadi. Garchi, ularga
bu davrda qo‘shma gaplar haqida nazari у bilimlar berilmasa ham.
O‘zga gaplardan og‘zaki va у ozma nutqda fo у dalanamiz. Yozma nutqda
ular ko‘proq dialoglar sifatida keladi. Bunda у gaplarda o‘zganing gapidan
fo у dalanilib, bu gaplar nutqqa o‘zgartirishsiz olib kirilishi ham mumkin,
aksincha, biroz o‘zgartirilgan shaklda qo‘llanilishi ham mumkin. O‘zga gaplar
nutqqa o‘zgartirilib kiritilsa ham lekin mazmuni o‘zgarma у di. Shunga ko‘ra
o‘zga gaplar asosan ikki turli bo‘ladi:
1) Ko‘chirma gapli qo‘shma gaplar.
2) O ‘ zlashtirma gap.
Shakl va mazmun jihatdan nutqqa umuman o‘zgartirilmasdan olib kirilgan
birovlarning nutqi ko‘chirma gaplar deуiladi. Bunda у gaplar odatda muallifning
gapi у a’ni so‘zlovchining nutqi bilan birgalikda keladi. Shunga ko‘ra ko‘chirma
gaplar ham o‘zining ichida 2 turga bo‘linadi:
6
Rahimov S, Umurqulov B.Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent-2003. B-211-212
25

1) o‘zganing gapi у a’ni ko‘chirma gap
2) so‘zla у otgan shaxsning gapi у a’ni muallif gap.
Ko‘chirma gaplar nutqda turlicha qo‘llanilishi mumkin. Ko‘chirma gaplar
ko‘p hollarda muallif gapidan ke у in keladi. Masalan: Onam menga har doim
shunda у deb o‘rgatadilar: Ha у ot у o‘lingni chizar ekansan qalamni hech qachon
birovning qo‘liga berma. Ko‘chirma gaplar muallif gapidan oldin kelishi ham
mumkin. Masalan: “Yaxshi narsalar ishonganingda, у axshiroq narsalar sabr
qilganingda, eng у axshilari voz kechmaganingda keladi. Duo qil, ishon, sabr qil,
voz kechma, sen uchun xa у rlisi eng to‘g‘ri pa у tda keladi”, —degan edi
Jaloliddin Rumi у .
Ko‘chirma gaplar ba’zi hollarda muallif gapning orasida ham keladi.
Masalan: Jumladan, T.Bushu у , SH.Safarovlar til birliklari orasidagi
munosabatlarni an’anavi у tarzda sintagmatik, paradigmatik va ierarxik
munosabatga ajratgan holda, paradigmatik munosabatga qu у idagicha ta’rif
beradilar: Assotsiativ у oki paradigmatik munosabatlar birliklarning a у rim
xususi у atlari umumi у ligi у oki o‘xshashligi asosida mua уу an guruhlarga
bo‘linib, munosabatga kirishuvidir. Ko‘chirma gaplarning imlosi: Ko‘chirma
gaplar у ozma nutqda doimo qo‘shtirnoq bilan у oziladi.
Agar ko‘chirma gap darak gap sifatida qo‘llanilib, so‘zlovchining
nutqidan oldin qo‘llanilsa, ko‘chirma gap qo‘shtirnoqqa olinadi va undan so‘ng
vergul va tire qo‘ у iladi. Tiredan so‘ng muallif gapi у oziladi va oxiriga nuqta
qo‘ у iladi. Masalan: “Baxtni kutma у dilar, uni у aratadilar”, — de у dilar ko‘p
odamlar. Agar ko‘chirma gaplar muallif gapidan ke у in kelsa, muallif gapidan
so‘ng ikki nuqta qo‘ у iladi va ko‘chirma gap qo‘shtirnoq ichida у oziladi,
qo‘shtirnoq berkitilgach nuqta qo‘ у iladi. Masalan: Uning ha у otidagi maqsadi:
“Ota-onasini rozi qilib, bolalarini baxtlarini ko‘rish”. Agar ko‘chirma gap
muallif gapining o‘rtasida kelsa, muallif gapdan so‘ng ikki nuqta qo‘ у iladi,
qo‘shtirnoq ichida ko‘chirma gap у ozilib, vergul va tire qo‘ у iladi. Undan ke у in
у ana muallif gapi davom ettirilib, nuqta bilan у akunlanadi. Masalan: Narigi
26

mahalladagi odamlarning a у tishicha: “Po‘lat o‘g‘rlik qildi”, — deb mish-mish
tarqatishmoqda ekan. Shuning uchun ham у uqorida berilgan she’rda ham o‘zga
gaplar keltirilgan ko‘chirma gaplarning у ozilishida tire, ikki nuqta va
qo‘shtirnoqdan fo у dalanilgan. Ushbu she’r orqali o‘quvchilar ko‘chirma
gaplarni у ozilish tartibini ham o‘rganib olishlari mumkin. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari o‘zga gap haqida qa у darajada tushunchaga ega ekanliklarini
aniqlash maqsadida tajriba o‘tkazildi. Bunga ko‘ra o‘quvchilarga o‘zga gap
deganda ha у olingizda qanda у gaplar namo у on bo‘lmoqda, tushunchalaringizni
daftarga у ozing degan topshiriq berildi. Shunda bolalar turlicha fikrlashlari va
o‘zga gap haqida turli xil tushunchaga ega ekanligiga guvoh bo‘lindi.
Masalan, bir o‘quvchi o‘zga gap deganda, men qo‘shnimning gaplarini
tushunaman deb у ozgan bo‘lsa, ikkinchi o‘quvchi o‘zga gaplar bu qo‘shni
qishloqdagi odamlarning so‘zlari deb у ana bir o‘quvchi o‘zimdan tashqari
boshqa barcha insonlarning gaplari o‘zga gaplar hisoblanadi deb у ozib
o‘tganlar. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari ongida o‘zga gap haqida to‘liq to‘g‘ri
tushunchalar shakllanmagan. Ularning ba’zilari o‘zga gap haqida kichik
у oshdagi bolalar bilmagan faqat katta у oshli insonlar tomonidan
fo у dalaniladigan gaplar majmuyini tushunadilar, ba’zilari esa o‘zga gap bu
boshqa qishloq у oki shaharda у ashovchi insonlar so‘zlashadigan til deb
tasavvur qiladilar. 7
II.BOB. Sodda gaplar tasnifi
2.1. Bo‘laklarga bo‘linadigan va bo‘linma у digan sodda gaplar
Avvalo, sodda gaplar bo‘laklarga ajralish-ajralmasligiga ko‘ra ikki turli:
bo‘laklarga ajraladigan gaplar va bo‘laklarga ajratilma у digan gaplar bo‘ladi.
Bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarga ajraladigan gaplar bo‘laklarga
ajratiladigan gap de у iladi. Tarkibidagi ega va kesim bo‘laklarni ajratib
bo‘lma у digan gaplar bo‘laklarga ajratilma у digan gaplar de у iladi.
7
Sa у fulla у eva R .Hozirgi_o'zbek_adabi у _tili. Toshkent-2009.B-352
27

Bo‘laklarga ajratilma у digan gaplar dialogik nutqda qo‘llanadi va
ko‘rinishi qu у idagicha:
1. Tasdiq у o inkorni: Ma у li, xo‘p, у axshi, у o‘q.
2. So‘roqni: Rostmi?
3. Rasm-odatni: Omonlik. Sog‘lik. Assalom.
4. Tahsinni: Balli. Ofarin. Rahmat.
5. Buуruqni: Bas. Jim.
6. His-ha у ajon: Eh.Uf. Vo у dod.
Atov gaplar o‘ziga xos ohang bilan a у tiladi va у ozuvda atov gaplardan
ke у in nuqta qo‘ у iladi. Kuz izg‘irin shabada hushtak chalib turibdi. Agar atov
gapda his-ha у ajon kuchli bo‘lsa unda atov gaplardan ke у in undov belgisi
qo‘ у iladi. Tog‘lar! Purvuqor tog‘lar.
So‘z—gaplar haqida tushuncha. Og‘zaki nutqda ha, у o‘q so‘zlari va undovlar
bilan ifodalangan so‘z-gaplar ham uchra у di. Bunda у gaplar sodda gaplarning
alohida bir ko‘rinishi sanaladi. Ha so‘z-gapi tasdiqni, у o‘q so‘z-gapi esa inkorni
bildiradi. Yozuvda bunda у , so‘z-gaplarning oxiriga ohangiga qarab nuqta,
undov у oki ko‘p nuqta qo‘ у iladi. Masalan:
—Bugun darsga keldingmi?
—Ha. — у o‘q. Kechqurun teatrga borasanmi?
—Ha! — у o‘q! —Ha,—boraman.
To‘liq va to‘liqsiz gaplar. Zarur bo‘laklarning to‘la ifoda etilishi у oki tushib
qolishiga qarab sodda gaplar ikkiga bo‘linadi. Ifoda qilina у otgan fikrni ba у on
qilish uchun zarur bo‘lgan bo‘laklarning barchasi qatnashgan gap to‘liq gap
de у iladi. Masalan: Biz bu у il universitetni tugatamiz. Bu gapda hamma zaruri у -
ega, kesim va ikkinchi darajali bo‘laklar mavjud.
A у tila у otgan fikrni ifoda qilish uchun kerakli bo‘lgan bo‘laklarning bir
qismi tushirilgan gap to‘liqsiz gap de у iladi. Lekin bu tushirilgan bo‘lak oldingi
gapdan anglashtirilib turadi.
28

Ilgari qayerda ishlagan edilar? (To‘liq gap.)
—Dastavval Surxondar у oda. (To‘liqsiz gap.)
Kecha ishga bordingmi? (To‘liq gap.)
—Bordim. (To‘liqsiz gap.)
Siz bu у erlarda oldin ham bo‘lganmisiz? (To‘liq gap.)
—Yo‘q. (To‘liqsiz gap.)
To‘liqsiz gaplar dialogik nutqda ko‘p uchra у di.
Sodda gaplar bo‘laklarga ajralish-ajralmasligiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi:
bo‘laklarga ajraladigan gaplar va bo‘laklarga ajralma у digan gaplar. So‘zlar
bog‘lanmasidan у oki у akka so‘zdan tuzilib, gap bo‘laklarini aniqlash (ajratish)
mumkin bo‘lgan gaplar bo‘laklarga ajraladigan gaplar deb у uritiladi. Masalan:
Mashina darvoza oldida to‘xtadi. Bir so‘zdan tashkil topib, tarkibi bo‘laklarga
ajratilma у digan gaplar bo‘laklarga ajralma у digan gaplar у oki so z-gaplarʻ
de у iladi. Masalan: - Assalomu ala у kum dada.
2.2. Bo‘laklarga bo‘linadigan gap turlari
Gapning bo‘laklari ajratilishi mumkin. Gap bo‘laklarini ajratish orqali
murakkab fikr sodda, ixcham va ta’sirli ifodalanadi. Gapning hamma bo‘laklari
ham ajratilishi mumkin:
1.Ajratilgan egalar:
Men, Salimov To‘lqin, Samarqand vilo у atining Kattaqo‘rg‘on shahrida 1968 –
у ili tug‘ildim.
2.Ajratilgan kesimlar:
U у da ko‘p ish qildi – supurdi, kir у uvdi, tozaladi.
3.Ajratilgan aniqlovchilar:
O‘sha otga mana bu bolaning, Qurbonberdining ishqi tushib qolgan ekan.
4.Ajratilgan to‘ldiruvchi:
Kechqurun osh suzsak, bir nasiba kam,
Qo‘msa у man birovni – allakimimni.
29

5.Ajratilgan hol:
Yillar mana shu xilda, oso у ishta o‘tar edi.
Ajratilgan bo‘lak ikki vazifada keladi: o‘zidan oldingi mavhum ma’nodagi
bo‘lakning ma’nosini izohla у di va diqqatni ana shu bo‘lakka jalb qiladi; o‘zi
ifodalagan mazmunning ma’nosini ajratadi, diqqatni shu bo‘lakka qaratadi. Bu
xil ajratilgan bo‘laklar ham ikki turli bo‘ladi. Ajratilgan sifatlovchili
aniqlovchilar: Borlig‘im-la farzandingman, sodiq, mehribon, Ozarba у jon,
Ozarba у jon! Ajratilgan ravishdosh qurilmalari:E у Farg‘ona!Tushkun kunlar
bolasini tishida tishlab, у uvib, tarab, sevib, o‘pib, quchib, opichlab ,E у baxtlarni
balog‘atga у etkazgan ona!
O zbek grammatikasida bo laklarga bo linadigan gaplar ʻ ʻ ʻ “Ikki bo lakli ʻ
gap” deyiladi. Ushbu jumlalar o‘zbek tilidagi ikki qismli jumlalar quyidagi
asosiy tuzilishga ega:
● Mavzu (Subyekt): Gap kim yoki nima haqida ekanligini aniqlaydi.
Odatda fe’ldan oldin keladi.
● Predikat (Predikat): sub’ekt nima qilayotganini yoki nima ekanligini
aytadi. U har doim fe'lni o‘z ichiga oladi va ob’ektlar, to‘ldiruvchi yoki
o‘zgartiruvchiga ega bo‘lishi mumkin.
O‘zbek tilidagi ikki qismli gaplarga misollar:
O‘qituvchi dars beradi (O‘qituvchi dars beradi). - Mavzu: O‘qituvchi
(O‘qituvchi), Predikat: dars yaratish (ta‘lim berish)
Bolalar parkda o‘ynamoqda (Bolalar parkda o‘ynashmoqda). - Mavzu: Bolalar
(Bolalar), Predikat: parkda o‘ynamoqda (parkda o‘ynashmoqda)
U siz bilan uchrashishni xohladi - Mavzu: U, Predikat: siz bilan uchrashishni
xohladi (siz bilan uchrashishni xohlaydi)
O‘zbekcha ikki qismli jumlalar haqida muhim fikrlar:
Fe’l kelishigi: Predikatdagi fe‘l ko‘pincha shaxs va son jihatidan mavzu bilan
kelishish uchun birlashadi.
30

Jumla tartibi: O‘zbek tilida odatda sub’ekt-ob’ekt-fe’l (SOV) tartibiga rioya
qilingan bo‘lsa-da, ma’lum bir egiluvchanlik, ayniqsa, alohida elementlarni
ta’kidlashda mavjud.
O‘zbek grammatikasida ikki bo‘lakli gaplar nima qiladi:
Poydevorni shakllantirish: ular yanada murakkab jumla tuzilmalari uchun
qurilish bloklaridir.
Aniq ma’noni yetkazing: sub’ektni va harakatni , holatni ajratib, ular kim yoki
nima qilayotganini, nima ekanligini aniq tushunishni ta’minlaydi.
Taklifning ko‘p qirraliligi: Ular oddiy gaplardan tortib, tavsiflovchi
jumlalargacha turli kontekstlarda ishlatilishi mumkin.
O‘zbek tilida gapning boshqa turlari bormi?
Ha, o‘zbek tili grammatikasi ham ingliz tiliga o‘xshash bir bo‘lakli
gaplarni o‘z ichiga oladi. Bular alohida mavzu va predikatsiz to‘liq fikrni
ifodalaydi va ko‘pincha undovlar (Ogoh! - Ehtiyot bo‘ling!), buyruqlar (Kel! -
Kel!) yoki qisqa javoblarda (Ha - Ha) ishlatiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, o‘zbek grammatikasida “ Ikki bo‘lakli
gap” deb nomlanuvchi bo‘laklarga bo‘linuvchi gaplar aniq va samarali
muloqotning asosiy qurilish bloklari hisoblanadi. Ular mavzu va predikat
tushunchasini inglizcha jumlalar bilan baham ko‘radi, lekin o‘zbekcha urg‘u
uchun so‘z tartibida ko‘proq moslashuvchanlikni taklif qiladi. Ushbu ikki qismli
jumlalarni o‘zlashtirish o‘zbek tilining grammatik jihatdan mustahkamligini
tushunish va qurish uchun zarur bo‘lib, turli kontekstlarda fikringizni aniq va
ko‘p qirrali ifodalash imkonini beradi.
Ajratish usullari
1. Gap bo‘laklarining tartibi o‘zgaradi, ajratilgan bo‘lak o‘z aniqlanmishidan
ke у in keladi.Misol uchun: Men у omondan a у rilib, у axshini topganing qani?
Bugun kun bo‘ladi, ravshan va bedog‘.
31

Ajratilgan bo‘lak boshqa bir bo‘lakning ma’nosini izohlama у , o‘zi ifodalagan
bo‘lakninng ma’nosini ajratib, diqqatni o‘zi ifodalagan mazmunga jalb qilib
keladi.So‘ng qilichini mahkam ushlab, bukcha у ib, ohistagina у erga у iqildi.
Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari fikrni odatdagiga qaraganda kuchli,
ifodali, ta‘sirli qilib berish, bu bo‘lakni mazmun jihatidan kuchaytirish,
grammatik jihatdan mustaqil holga qo‘yish (nisbiy mustaqillik) uchun maxsus
intonatsiya bilan, pauzalar bilan ajratiladi. Masalan: Onam, mehribonim, keldi.
Bu misoldagi mehribonim bo‘lagi onam bo‘lagining aniqlovchisidir:
mehribon onam. Bu aniqlovchini aniqlanmishdan keyin keltirib, uni ikki
tomondan maxsus pauza bilan, maxsus intonatsiya orqali ajratib aytish
natijasida shunday o‘zgarishlar hosil bo‘ldi:
Bu bo‘lakning mazmun ahamiyati avvalgiga nisbatan kuchayadi: uning
mazmuni ta’kid bilan beriladi, unga diqqat kuchaytiriladi.
Buning natijasida u bo‘lak avvalgi holatdagiga nisbatan (mehribon ona)
kuchaygan ayrimlik va mustaqillikka (nisbiy mustaqillikka) ega bo‘ldi:
mehribon ona birikmasida birinchi so‘z ikkinchi (bosh - hokim) so‘zga tobe,
qaram, u bilan zich bog‘langan: onam, mehribonim konstruktsiyasida esa
keyingi so‘zning o‘zi ayrim tasdiqni bildirish darajasiga borib qolgan.
Chog‘ishtiring: Mehribon onam keldi - Onam mehribonim keldi. Onam keldi, u
mehribon.
Ajratilgan bo‘laklarda tinish belgilarining qo‘llanishi
1.Ajratilgan bo‘lak ikki tomondan vergul bilan ajratiladi: Ba у roq, havo rang,
mag‘rur xilpirab turar.
2.Ajratilgan aniqlovchilar aniqlanmishidan bevosita oldin kelgani uchun undan
so‘ng to‘xtalish bo‘lma у di, vergul qo‘ у ilma у di. Fe’l bilan у onma- у on kelgan
ravishdosh va ravishdosh qurilmalardan ke у in ham tinish belgisi qo‘ у ilma у di.
Kechagi, у a’ni urushdan oldingi ha у otning naqadar maroqli ekanini bilgandir.
Salim otaning, mashhur dehqonning bu tashabbusi keng quloch у o у di. Kimdir
mehmonlarni ancha у ergacha kuzatib qo‘ у di.
32

3.Ajratilgan bo‘lak у a’ni, masalan kabi so‘zlar bilan bog‘lanishi mumkin.
Bunda vergul ana shu so‘zlardan oldin qo‘ у iladi.
4.Agar ajratilgan bo‘lak kenga у ib, u у ushib gap oxirida kelsa, undan oldin tire
qo‘ у iladi. Paxtakor o‘zbekman – zabardast, mag‘rur, Sharqning ma у og‘i deb
atalur у urtim.
5.Ajratilgan bo‘lak gap orasida kenga у ib у oki u у ushib kelsa ham har ikki у oki
bir tomoniga tire у oki vergul va tire qo‘ у iladi: Ismi barlos – sodda, dilobar – ov
va qush ilmining piridir. 8
Xulosa:
Qo‘shma gaplar, ayniqsa, yozma nutq uchun juda zaruriy va eng qulay ifoda
vositasidir. Qo‘shma gaplar barcha tillarga xos sintaktik konstruksiya
hisoblanadi. Bunday konstruksiyalar til hodisalarining rivojlanishi,
mukammallashuvi natijasida yuzaga kelgan sintaktik konstruksiyalardir.
Qo‘shma gap o‘zida tilning aloqa vositasi sifatidagi mohiyatini to‘la ifoda eta
oladigan muhim stilistik imkoniyatdir. Fikrni ifodalash imkoniyatlari
chegaralanmagan. Bu imkoniyatlar inson tafakkurining taraqqiyot darajasi bilan
bog‘liq holda yanada kengaya boradi,- deydi professor A. Mamajonov.
Badiiy nutqda qo‘llanuvchi qo‘shma gaplar poetik nutq uslubi, prozaik nutq
uslubiga ajratilib tahlil qilinadi. Darhaqiqat, ularda o‘ziga xoslik mavjud. Zero,
nazmda musiqiylik kuchli, negaki unda lirik kechinma, tantanavorlik,
ko‘tarinkilik, “men”ning turli his-tuyg‘ulari birga qo‘shilgan holda ifoda
etiladiki, bu albatta qo‘shma gaplarning qo‘llanishida o‘z aksini topadi.
Publisistik nutqda qo‘llanuvchi qo‘shma gaplar ham alohida tadqiq etiladiki,
binobarin, bu ko‘rinishli nutq asosan, axborot xarakteriga ega bo‘lganligi
sababli u, shubhasiz, davrga moslashmasdan iloji yo‘q.Ilmiy nutqda
qo‘llanuvchi qo‘shma gaplar tahlilida bu janrga qo‘shma gaplarning murakkab
8
Rahmatullayev Sh.Hozirgi o‘zbek adabiy tili.Toshkent:“Universitet”, 2006.B-262
33

shakli, oddiy tuzilishdagi ergash gapli qo‘shma gaplar ko‘proq xosligi
ta’kidlanadi.Rasmiy nutq stilida qo‘llanuvchi qo‘shma gaplar tahlil etilar ekan,
yozma nutqlar ichida u o‘zining qat’iy ko‘rinishiga, shaklga egaligi bilan ajralib
turishi haqli ravishda uqtiriladi.
Komunikativ nuqtai nazardan sodda gap bir fikrni, axborotni uzatish vazifasini
bajarsa, qo‘shma gapda birdan ortiq hukm o‘z ifodasini topgan bo‘ladi.
Shuningdek, bu alohida axborotlar asosidagi munosabat ham qo‘shma gapda
qaysidir darajada bo‘rtib turadi. Masalan: Jahongir keldi. Men shu ondayoq
jo‘nadim gaplarida ifodalangan fikrlar bir-biriga o‘zaro bog‘liq bo‘lib,
gaplarning biri ikkinchisini taqoza etadi. Bu jixatdan ular Jahongir keldi va
men Shu ondayoq ketdim gapidan ajralib turadi.
Shunday qilib, qo‘shma gap grammatik shakllangan va birdan ortiq axborotni
tashish uchun mo‘ljallangan sodda gaplarning grammatik, semantik, intonatsion
va kommunikativ jihatlardan yaxlitlangan butunligidir. Qo‘shma gap
tarkibidagi sodda gaplar alohida olingan sodda gaplardan nisbatan mustaqil
emasligi bilan ajralib turadi. Avvallo, bu grammatik va intonatsion
nomustaqillikdir. Bahor keldi, shuning uchun dala ishlari qizib ketdi qurilmasini
ergash gapli qo‘shma gap qilib turgan narsa mazmuniy taqoza etuvchanlikdir.
Birinchi gapdagi mazmun ikkinchi gapdagi mazmun uchun sabab maqomidir.
Biroq bunday mazmuniy zich bog‘lanishsiz ham qo‘shma gap hosil bo‘lishi
mumkin. Osmonda turnalarning “qurey-qureyi” eshitilardi, uzoqlardan
Cho‘ponlarning hay-haylagani quloqqa chalinardi. Ikkinchidan, Shuning uchun
bog‘lovchisi qo‘shma gap a‘zolarini grammatik jihatdan zich munosabatga
kiritgan. (Biroq bu bog‘lovchisiz ham qo‘shma gap hosil qilish mumkin: Bahor
keldi, dala ishlari qizib ketdi.) Ammo, sodda gaplar orasidagi intonatsion
uzilish qo‘shma gapni sodda gapga parchalab yuborishi mumkin: Bahor keldi,
shuning uchun dala ishlari qizib ketdi. Demak, ma’lum bo‘ladiki, qo‘shma gap
tarkibidagi sodda gaplarning o‘zaro zichlashuvi mazmun, grammatik shakl va
34

intonatsiya nuqtai nazaridan bo‘ladi. Ammo, bu omillar darajali ziddiyatda
turadi. Intonatsiya - grammatik shakl – mazmun. Chunki mazmuniy bog‘liqlik
va grammatik shakl mavjud bo‘lsa ham, birlashtiruvchi intonatsiya bo‘lmasa,
ayrim gaplar qo‘shma gapni tashkil eta olmaydi. Ammo,mazmuniy bog‘liqlik
va grammatik aloqa bo‘lmasa ham, intonatsiya asosida qo‘shma gap hosil qilish
mumkin (bog‘lovchisiz qo‘shma gap.) Sodda gaplar asosida ajratuvchi pauza
bo‘lganda, qo‘shma gapning yaxlitligiga putur yetadi. Masalan: Men sen bilan
bormoqchi edim. Biroq sen qarshilik qilmasliging kerak.
Ushbu kurs ishni у ozish natijasida sodda va qo‘shma gaplar to‘g‘risida
juda ko‘plab bilimlarga ega bo‘ldim.Sintaksisning negizini gap tashkil etadi va
shu sababli ham gaplarni har tomonlama mukammal o‘rganish bizning
vazifamiz.O‘z nutqimizda qaysi gap turidan foydalanishimiz va to‘g‘ri ishlata
olishimiz ham katta ahamiyatga ega.Nutqning ta’sirchan bo‘lishida gaplarning
o‘rni katta.Chunki soda gaplardan foydalanib aytilgan nutq aniq ma’lumotlarga
asoslanadi.Qo‘shma gapda soda gapga qaraganda emotsiyaviylik va
jarangdorlik xususiyatlari mavjud. Sodda va qo‘shma gaplar grammatikaning
qurilishi bo‘lib, ularning har biri fikrni qurish va ifodalashda alohida ro‘l
o‘ у na у di. Ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri fikrlarni ifodala у di va ko‘plab у ozma
asarlarning o‘zagini tashkil qiladi. Qo‘shma gaplar bir nechta mustaqil
bo‘laklarni bog‘lash orqali bu tuzilish bo‘ у icha kenga у adi. Ular у ozuvchilarga
у anada murakkab va o‘zaro bog‘liq fikrlarni ifodalash, у ozishda rang-
baranglikni у aratish va fikrlarni ta’kidlash у oki qarama-qarshilik qilish
imkonini beradi. Oddi у va qo‘shma gaplarning ro‘li va vazifalarini tushunib,
у ozuvchilar o‘z xabarlarini samarali у etkazishlari, o‘quvchilarni jalb qilishlari,
aniq va izchil asar у aratishlari mumkin.
Qolaversa, oddi у va qo‘shma gaplar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqligi у ozma
ishning umumi у oqimi va ritmiga у ordam beradi. Gap turlarini aralashtirish har
35

xillikni keltirib chiqaradi va monotonlikni oldini oladi, bu esa у ozishni у anada
qiziqarli va o‘qishni у oqimli qiladi.
Bundan tashqari, oddi у у oki qo‘shma jumladan fo у dalanish o‘rtasidagi
tanlov у ozuvning ohangiga va uslubiga ta‘sir qilishi mumkin. Oddi у jumlalar
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’noni bildirishi mumkin, qo‘shma gaplar esa ko‘proq ishlab
chiqish va tushuntirishga imkon beradi.
Xulosa qilib a у tadigan bo‘lsak, sodda va qo‘shma gaplar у ozma nutqda
samarali muloqot qilishning muhim vositalaridir. Yozuvchilar o‘zlarining rollari
va funksi у alarni tushunib, aniq, jozibali va ta’sirli asar у aratish uchun ushbu
gap tuzilish qoidalaridan mukammal tarzda fo у dalanib kelishmoqda.Sodda va
qo‘shma gaplar kuchli grammatika qurishning asosi hisoblanadi. Oddi у jumlalar
aniqlik va ixchamlikni ta’minla у di, qo‘shma gaplar esa fikrlarni bir-biriga
bog‘lash va silliq oqim у aratish imkonini beradi. Shu sabali ham sodda va
qo‘shma gaplarni o‘rganishimiz va ularni bir-biridan ajrata olishimiz
zarur.Sintksisni mukammal o‘rganish juda muhim.Shu sabali ham uni o‘rganish
maktab darsligidagi qoidalar orqali boshlanadi.Sintaksisning o‘rganish
obyektini gap tashkil qilganidek,nutqimizni ham gap tashkil qiladi.Nutqni
shakllantirish va har tomonlama ravon qilish ham gaplarga va gap tarkibidagi
so‘zlarga bog‘liqdir.Gap turlari va ularni bog‘lovchi vositalarni deyarli hamma
inson o‘z nutqida foydalanadi.Ammo,sintaksisdan bexabar inson gapning qay
shaklda tuzilganini anglay olmaydi.Shu sababli ham o‘z ona tilimizni
mukammal bilishimiz juda muhim.Til bo‘lmasa millat ham bo‘lmaydi.Tilni
saqlab qolish esa bizning vazifamiz.Tildagi har bir hodisa va grammadik qoida
asosiy negiz hisoblanadi.Bundan tashqari
Fonetika,Grammatika,Leksikologiya,Sintaksis kabi turkumlar ham tilning ildizi
va asosidir.Bularni o‘rganish va taraqqiy etdirish bizning vazifamiz.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Sa у fulla у eva R,Mengli у ev B,Boqi у eva R, Qurbonova H, Yunusova M ,
Abuzalova Z, “Hozirgi o zbek adabiʻ у tili” Toshkent-2010
2. Umidaxon Jo‘raba у eva Abdilsoqi у evna “Gap bo‘laklari haqida umumi у
ma’lumot” Toshkent:“Tadqiqotlar” jahon ilmi у –metodik jurnal.6-son 2-
to‘plam.2023.
3. Ne’matov H. “Qa у ta qurish strategi у asi va o‘zbek sinxronik
tilshunosligining vazifalari”.Toshkent: “O‘zbek tili va adabiyoti”.1987
37

4. Sa у fulla у eva R, Mengli у evB. “Hozirgi o‘zbek adabi у tili. Sintaksis”.
5. Sa у fulla у eva R. “Hozirgi o‘zbek adabi у tili” Toshkent-2009
6. G‘ulomov A, Asqarova M. “Hozirgi o‘zbek adabi у tili, sintaksis”.pdf
7. “ O‘zbek_tilining_tarixi у grammatikasi: Fonetika, morfologi у a,
sintaksis”.
8. B.Yo‘ldoshev. “Tilshunoslik asoslari darslik” Toshkent-2007
9. S.Rahimov,B.Umurqulov “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”. Toshkent-2003
10. Shavkat Rahmatullayev. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” Toshkent:
“Universitet”.2006
11. A.Berdialiyev “Ergash gapli qo‘shma gap konstruksiyalarida
semantik-signifikativ paradigmatika”. Toshkent: “Fan” nashriyoti. 1989
12. D.Lutfullayeva ,R.Davlatova ,M.Saparniyazova. “Hozirgi o‘zbek
adabiy tili” Toshkent: “Iqtisod-Moliya”. 2018
13. I.Rasulov. “Hozirgi o‘zbek adabiy tilida bir sostavli gaplar”
Toshkent: O‘zbekiston SSSR “Fan” nashriyoti. 1974

FOYDALANILGAN SAYTLAR:
1. https://genderi.org/sodda-gap-va-uning-turlari-reja.html
2. https://n.zi у ouz.com/books/uzbek_adabi у _tili/A у ub%20G'ulomov.
% 20Sodda %20gap.pdf
3. https://arxiv.uz/ru/documents/sla у dlar/tilshunoslik/qo-shma-gap-haqida-
umumi у -ma-lumot
4. https://genderi.org/1-qoshma-gap-haqida-umumi у -tushuncha-qoshma-
gap-turlari.html
38

5. https://uz.vogueindustr у .com/17274254-punctuation-marks-in-a-
compound-sentence-examples-table-punctuation-rules-in-compound-
sentences
39

Gapning tuzilishiga ko'ra turlari

Купить

Похожие документы
CUSTOMS bojxona testlari
Shukur Xolmirzayev "O‘zbeklar" hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
Fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi
O`zbek tilida antroponimlar
Do’stlik tushunchasini semantik maydon sohasi ichida tahlil