Kurs ishi - Литература - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	108.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	10 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Продавец

Saida Nuriyeva

Дата регистрации 10 Декабрь 2025

0 Продаж

Kurs ishi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI
TOSHKENT DAVLAT O‘ZBEK TILI VA ADABIYOTI UNIVERSITETI
ONA TILI VA ADABIYOT TA’LIMI FAKULTETI
O zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi_____________________ nʻ ing
“O‘tkir Hoshimovning Tushda kechgan umrlar romanida fojiaviylik ”
mavzusida yozgan
KURS ISHI
Ilmiy rahbar:
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi
katta o‘qituvchisi
______ D.Nazarova
“Himoyaga tavsiya etilsin”
O zbek tili va adabiyoti kafedrasi
ʻ
mudiri ____________ p.f.d., prof. Q.Yo ldoshev
ʻ
“_____” _________ 2024-yil
1

TOSHKENT – 2024
Kurs ishi bo‘yicha komissiya xulosasi
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
Himoya qilgan sana ___ ___ ______ Komissiya raisi _______Q.Yo‘ldoshev
A’zolar:
____________________ __________
____________________ __________
____________________ __________

2

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………….……………………………….………...4
I.BOB. O‘tkir Hoshimov el ardog‘idagi buyuk yozuvchi
1.1. O‘tkir Hoshimovning hayot va ijod yo‘li………………………….…..….6
1.2. Adib asarlarida real voqealikning tasvir usuli…………..……...….…….12
1.3. O‘tkir Hoshimov romanlarida urush mavzusi .…………..……….……...14
II.BOB. O‘tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” romanida
syujet va obraz xususiyatlari
2.1. Yozuvchining obrazlar yaratishdagi mahorati………………………..…20
2.2. “Tushda kechgan umrlar” asarida “Dahshat”ning namoyon bo‘lishi.…...22
2.3. Romanda fojiaviylikning aks etishi………………...…………….……..25
Xulosa. O‘tkir Hoshimov hayoti va ijodi yuzasidan umumiy xulosalar.....…31
Fo у dalanilgan adabi у otlar ro‘ у xati ………………………………...….…33
3

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. O‘zbekiston xalq yozuvchisi, Respublika Davlat
mukofotining sohibi O‘tkir Hoshimov XX asming 60-yillari adabiyotga kirib
kelgan avlod vakilidir. Adib ko‘plab hikoyalar, qissalar, romanlar va dramalar
yaratdi. Yozuvchi o‘ziga xos, betakror publitsist sifatida ham tanilgan.
Hayotimizning dolzarb masalalariga bag‘ishlangan, hamisha yurak qa’ridan
qaynab chiqqan, kitobxonni o‘ylashga undaydigan maqolalari ijtimoiy-madaniy
hayotimizda sezilarli voqea bo‘ldi va ma’naviyatimizni boyitdi. Yozuvchi nomini
mashhur qilgan asari “Cho‘l havosi” qissasi bo‘ldi. Qissa tanqidchilar e’tiborini
ham, tajribali yozuvchilar diqqatini ham jalb etdi. Taniqli adib O‘tkir
Hoshimovning “Dunyoning ishlari” qissasi kitobxonlar qalbidan chuqur joy olgan
asardir. Unda asar voqealari personaj ya’ni hikoyachi qahraman tilidan hikoya
qilinadi.O‘tkir Hoshimov asarlarini jozibador qilgan, ularga o‘ziga xos badiiy
tarovat baxsh etgan ikki muhim xususiyat bor. Bularning biri shuki, adib badiiy
asarni ko‘p tadqiqot quroliga aylantirmaydi, balki asarlarning ko‘pchiligida biron
muhim umumbashariy muammoni o‘rtaga tashlashga intiladi. Ikkinchidan esa, shu
muammolarning hammasi, eng murakkab savollarga javob izlash kishini
hayajonga soluvchi badiiy shakllarda amalga oshiriladi.O‘tkir Hoshimov hayoti va
ijodi,asarlari yuzasidan olib borilgan tadqiqot ishlarini o‘rganish va ularni tahlil
qilish, romanlaridagi syujet,obrazlarning o‘ziga xosliklarini o‘rganish kurs
ishimizning dolzarbligini belgilaydi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Adabiyotshunoslikda O‘tkir Hoshimov
ijodi yuzasidan ancha ilmiy ishlar olib borilgan. Xususan, taniqli adabiyotshunos
Abdug‘ofur Rasulov “Ardoqli adib” risolasida adibning hayoti va ijodiga oid
ma’lumotlarni, asarlari poetikasiga xos umumiy belgilarni o‘rganib chiqadi. Ushbu
risola sharh xarakteriga ega bo‘lib, adibning biografiyasi, asarlariga doir bir
qancha yangi ma’lumotlarga, kuzatuvlarga boyligi bilan ajralib turadi. Professor
Saydulla Mirzayev “Hozirgi o‘zbek adabiyoti” darsligida 60-80-yillar
4

romanchiligini tekshirar ekan, O‘tkir Hoshimov romanlariga ham to‘xtalib o‘tadi,
romanlardagi mavzu, g‘oya, personajlar qiyofasi kabi masalalarga e’tibor
qaratadi.Yozuvchining “Tushda kechgan umrlar” romaniga alohida
to‘xtalib,syujet,obrazlar xususiyati aniqlandi.Romanda fojiaviylik va uning kelib
chiqishiga sabab bo‘luvchi asosiy omillar tahlil qilindi.Adib ijodida namoyon
bo‘luvchi urush va urush oqibatlari mavzusi yoritildi.Ushbu kurs ishida ham
adibning “Tushda kechgan umrlar” romani asosida tadqiqot ishlari olib
borildi.Romanning o‘rganilishi va o‘zbek adabiyotidagi o‘rni haqida alohida
to‘xtalib o‘tildi.Shu bilan bir qatorda, romandagi qahramonlar va O‘tkir
Hoshimovning obrazlar yaratishdagi mahorati ochib berildi.Romanda urush va
urushning insoniyat boshiga solgan bir qator fojialar haqida batafsil ma’lumot
berildi.O‘tkir Hoshimov hayoti va ijodi ham yoritildi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari. O‘tkir Hoshimov ijodining o‘ziga
xosliklarini o‘rganish. O‘tkir Hoshimov hayoti va ijodini, ta’lim jarayonida
yozuvchi va adiblar tarjimai holi o‘rganilishining nazariy asoslarini tatbiq
qilish.Yozuvchi ijodining o‘ziga xosligini,adabiy ta’limda yozuvchilar tarjimai holi
bilan tanishishning nazariy asoslarini o‘rganish,o‘rganilgan mavzu yuzasidan
xulosalar chiqarish.Romanlarida ifodalangan tag ma’no,obrazlar va syujetning
o‘ziga xosligi,real voqealikning ochib berilishi,urushning insoniyat boshiga solgan
bir qator fojialari kabi bir qator o‘ziga xosliklarni o‘rganish kurs ishining maqsad
va vazifalari hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti. O‘tkir Hoshimov asarlari va asosan “Tushda kechgan
umrlar” romani kurs ishining tadqiqot obyekti hisoblanadi
Kurs ishing tuzilishi. Kurs ishining umumiy tuzilishi: kirish qismi, ikki bob,
olti bo‘lim, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I.BOB. O‘tkir Hoshimov el ardog‘idagi buyuk yozuvchi
1.1. O‘tkir Hoshimovning hayot va ijod yo‘li
O‘zbekiston xalq yozuvchisi, Respublika Davlat mukofotining sohibi O‘tkir
Hoshimov 60-yillarda adabiyotga kirib kelgan avlod vakilidir. U ko‘plab
hikoyalar, qissalar, romanlar yaratdi. Yozuvchi betakror publisist sifatida ham
tanildi. Uning qator maqolalari o‘z muxlislarini topishi shular jumlasidandir. O‘tkir
Hoshimov 1941-yilning 5-avgustda Toshkentning Do‘mbirobod degan joyida
tug‘ildi.Uning bobosi-yu, bobokalonlari ziyoli, o‘qimishli odamlar bo‘lishgan,
savdo-sotiq bilan shug‘ullanishgan, otasi oddiy ishchi bo‘lgan, umrining ko‘p
qismini Toshkent to‘qimachilik kombinatida ishlab o‘tkazgan. O‘tkir Hoshimov
tarjimai holida otasi bilan bog‘liq bo‘lgan yana bir muhim va ibratli holni
ta’kidlaydi. “Otamdan qattiq hayiqar edik, otam biror marta ham bir tarsaki urgan
emas, otamni qattiq izzat qilishni onam o‘rgatgan.O‘z xotiralarida onasi Halima
ayani go‘zal fazilatlariga alohida baho beradi. O‘tkir Hoshimov ToshDU ning
jurnalistika fakultetini bitirib chiqib, 1964-yildan mehnat faoliyatini boshlaydi.
1966-yilda “Toshkent oqshomi” gazetasida adabiyot bo‘limining boshlig‘i etib
tayinlanadi. Bu lavozimda 16 yil mehnat qildi. Keyin esa G‘afur G‘ulom nomidagi
“Adabiyot va san’at” nashriyotida bosh muharrir muovini bo‘ldi. 1985-yildan
“Sharq Yulduzi” jurnalida bosh muharrir lavozimida ishladi. 1
Uning “Po‘lat chavandoz” deb atalgan birinchi kitobi 1962-yili hali talabalik
davridayoq bosmadan chiqqan edi. Lekin shunday bo‘lsa-da, uning ijodi
boshlangan yilni 1963-yil deb belgilansa xato bo‘lmaydi. Shu yili “Sharq Yulduzi”
jurnalida O‘tkir Hoshimovning “Cho‘l havosi” qissasi bosildi-yu, muallif
1
Karimov N, Mamajonov S, Nazarov B, Normatov U, Sharafiddinov O. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. Oliy o‘quv
yurtlari uchun darslik. Toshkent-1999. B-146
6

kitobxonlar orasida mashhur bo‘lib ketdi. Abdulla Qahhor yosh muallifga shunday
maktub yo‘lladi: “O‘tkir! “Cho‘l havosi”ni o‘qib suyunib ketdim. Birdan lov etgan
alanga bilan boshlangan ijodning kelajagi porloq bo‘ladi, qissa juda sof, samimiy
iliq, tabiiy , rohat bilan o‘qiladi. Qissaning xat shaklida bo‘lishi ko‘p joylarida
ritmni buzadi, so‘zni cheklab qo‘yadi. Hikoya birinchi shaxs tilidan olib borilsa,
ham shunday bo‘lar edi. Buni o‘ylang, hisobga oling. Shu alanga hech qachon
pasaymasin, ijodingiz hech qachon to‘xtamasin! Hurmat bilan Abdulla Qahhor”.
Ushbu asar yoshlar hayotiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda ilk muhabbat, totli visol
onlari, dastlabki iztiroblar haqida hikoya qilinadi. O‘tkir Hoshimovni bu
muvaffaqiyat ruhlantirib yubordi. U 30 dan oshiq katta-kichik nasriy asarlar
yaratdi. Muhimi shundaki, bu asarlarning har birida izlanish bor.U o‘z uslubini
takomillashtirish uchun tinmay ishlaydi.Uning yirik qissalari va romanlari
adibining realizm sirlarini puxta egallashida muhim pillapoyalar bo‘ldi. 2
O‘tkir Hoshimov asarlarini jozibador qilgan, ularga o‘ziga xos badiiy tarovat
baxsh etgan ikki muhim xususiyat bor. Bularning biri shuki, u badiiy asarni ko‘p
targ‘ibot quroliga aylantirmaydi., balki asarlarning ko‘pchiligida biron muhim
umumbashariy muammoni o‘rtaga tashlashga intiladi. Ikkinchidan esa, shu
muammolarning hammasi, eng murakkab savollarga javob izlash kishini
hayajonga soluvchi badiiy shakllarda amalga oshiriladi. O‘tkir Hoshimovning
“Gunafsha”, “Shamol esaveradi”, “Odamlar nima derkin?”, “Qalbingga quloq sol”
kabi qissalari ijodining ilk davrida yaratilgan bo‘lib, yoshlar hayotiga
bag‘ishlangan.Ularning qahramonlari – maktab o‘quvchilari , talabalari,
aspirantlar, yosh domlalar. “Qalbinga quloq sol” qissasining qahramoni Charos –
talaba. Tabiiyki, uning qalbida iliq muhabbat urug‘lari una boshlaydi. U Yodgor
degan talabani sevib qoladi. Yodgor avval uylangan, olti oy turmush qurib,
ajrashgan ekan. Charos Yodgorning haqiqiy inson ekanligini sezadi, his qiladi. U
Yodgorni sevib qolganiga amin bo‘ladi. Usiz yashay olmasligiga ishonadi. Biroq
2
Mirzayev S. XX asr o‘zbek adabiyoti. Darslik. Toshkent. “Yangi asr avlodi”.B-50
7

uning hayotiga onasi Vasila Nazirovna aralashadi. Maktabda ilmiy mudir bo‘lib
ishlayotgan bu ayol qizini jon dilidan sevadi, astoydil uni baxtli bo‘lishini istaydi,
ammo uning qalbi ko‘r, o‘zgalar qalbining nozik qirralarini tushunmaydi. U qizi
Charosning qalbini ham tushunmaydi. U to‘qqizinchi sinfda o‘qiydigan
Dilfuzaning sevgilisiga yozgan xatini tortib olib, unga tarbiya bera boshlaydi.U
qo‘pol muomala, shafqatsizliklarga chidamay joniga qasd qiladi. Xuddi shunday
qismat Yodgorning boshiga ham tushadi. Uni bila turib “Axloqiy buzuq” deb
jamoatchilik tomonidan kamsitiladi, jazolanadi. Unda inson erki uchun o‘rin yo‘q
edi, inson xohishlari qadrlanmas edi. Shunday qilib Vasila Nazirovna, Charos,
Yodgor, Dilfuza Iskandarovlar o‘rtasida ro‘y bergan oddiy bir voqea misolida
muallif insonni hurmatlash, sevish, uni avaylash, saboqlarini o‘rgatadi Muhimi,
qissa qahramonlari bizni loqayd qoldirmaydi uning tuyg‘ularini tushunamiz. Hatto
Vasila Nazirovnani ham ayblagimiz kelmaydi. Uning xarakterida tuzum, ijtimoiy
munosabatlar, o‘z ifodasini topgan. Tuzum uning qiyofasini qotirib yuborgan. 3

O‘tkir Hoshimov ijodiga xos bo‘lgan xususiyat qissadan – qissaga ko‘chib boradi.
Uning “Bahor qaytmaydi” qissasida bosh qahramon Alimardon To‘rayevning
hayot yo‘li aks ettiriladi. Alimardon To‘rayevning ma’naviy dunyosi asar
dramatizmida haqqoniy ochib beriladi. Qissaning tugallanmasi ayrim
kitobxonlarga ma’qul kelmasligi ham mumkin. Qissa oxirida Alimardonning halok
bo‘lishi shartmi? Bu yozuvchining ixtiyorida.Har ikki holatda ham uni diyonatiga
putur yetmaydi. Xullas, gap xotinida emas, balki asar qahramonlarining
munosabatlarida, shu munosabatlar asosida yaratilgan hayot haqiqatidadir. Tabiat
unga ajoyib talant-ne’mat in’om etdi, ammo u buni qadriga yetmadi. U o‘z
iste’dodiga ham o‘g‘li Shavkatjonning taqdiriga ham e‘tibor bermadi. Chunki u
yoshligidanoq o‘zini o‘ylaydigan xudbin bo‘lib o‘sgan edi, xuddi shu xudbinlik uni
fojiaga olib keladi. Muqaddamga uylangach, uni xo‘rlay boshlaydi. O‘ziga-o‘zi
mahliyo bo‘lib, muxlis va tomoshabinlarini mensimay qo‘yadi. E’tiqodsizlik,
3
Sanjar Sodiq. Yangi o‘zbek adabiyoti tarixi. Darslik. Toshkent-2005.B-160
8

mas’uliyatsizlik o‘tkinchi mayllarga berilish, umuminsoniy qadriyatlarni
mensimaslik Alimardonni fojiaga olib keladi. Asar davomida hayot mantig‘iga zid
keluvchi biror bir lavhaga duch kelib ranjimaymiz, kitobxon Alimardonning
inqirozidan xursand bo‘lmaydi. Muqaddam va Shavkatjonlarning taqdiriga
achinadi. Bu esa O‘tkir Hoshimovning o‘ziga xos mahorati edi. 1977-yili uning
birinchi romani “Nur borki, soya bor” bosilib chiqadi. Bu janrga murojaat etish
bilan muallif o‘z kuchini bu janrda sinab ko‘rish emas edi, bu davrda xuddi
shunday mavzudagi romanlarga ehtiyoj bor edi. 70-yillarning boshlaridayoq,
turg‘unlik davrining illatlari “Manaman”deb ko‘rina boshladi. Ijtimoiy illatlar
tobora guruhlanib borayotgan edi. Bu davrda poraxo‘rlik avj olib, odamlar o‘z
ishini bajarish o‘rniga, tamagirlik kuchayib ketdi. Savdo-sotiq xalqni emas, ayrim
shaxslarni boyitish uchun xizmat qildi. Ekologiya buzildi, bolalar va ayollar xor
qilindi, natijada iymon susaydi, diyonatga putur yetdi, e’tiqod zaiflashdi.
Jamiyatda ma’naviy chirish belgilari ayon ko‘rina boshladi. Asarning bosh
qahramoni Sherzod jurnalist, hayotida haqiqat uchun kurashadigan mard yigit. U
o‘z vazifasini hayotda, haqiqat uchun kurashish deb biladi. Asar boshida u
balandparvoz gaplarga ishonaveradi adolat o‘rnatishni juda oson deb o‘ylaydi.
Qarama-qarshiliklarga duch kelgach, uning mohiyatini tushunib yetadi. Biroq
ushbu ziddiyatlarni yengib, o‘z maqsadiga erishadi. 4

O‘tkir Hoshimov 80-yillarda ham samarali ijod qildi. Bu davrda uning “Quyosh
tarozisi”, “Mashina sotaman”,Yalpiz somsa” , “Oq kamalak”, “Sirli yulduz”,
“Xazina”, “Ikki karra ikki besh” kabi kitoblari bosmadan chiqdi. Adibning
”Dunyoning ishlari”, ”Ikki eshik orasi” romanlari katta shov-shuvga sabab bo‘ldi.
”Dunyoning ishlari” falsafiy umumlashmalarga boy psixologik qissadir. Ona
obrazini chizar ekan, xalq hayotining negizi – ma’naviy – axloqiy e’tiqodlarini
badiiy tahlil etishini bosh maqsadi qilib qo‘yadi. Asardagi ayrim detallar
yordamida onaning ayrim fazilatlarini bilib olamiz. Uning qo‘llaridan sut hidi
4
Mirvaliyev S. O‘zbek adiblari. Toshkent-2003.B-45
9

kelishi, jussasi kichikligi, bo‘yi tandir tepasiga yetmasligini bilib olamiz. Uning
hayoti qanday kechganligini, nima ishlar bilan shug‘ullanganligi ham hayotiy
voqealar orqali tasvirlab beriladi. Asardagi o‘zbek ayollariga yuksak baho
beradigan asosiy omil, nurlantirib turadigan oftob – onaning hayotiga salmoqli
ma’no kasb etadigan, uning xulq-atvorini, yashash tarzini belgilaydigan
e’tiqodidir, muallif xuddi shu narsalarni asarda tasvirlab beradi. Onaning faqat o‘z
farzandini emas, o‘zgalarning ham farzandini sevishini asarda ko‘rsatib beradi.
Ona muhabbatining fidoyiligi “Gilam paypoq” hikoyasida g‘oyat ta’sirchan
tasvirlab beriladi; qish kunlarining birida o‘g‘li shamollab qoladi, qattiq
isitmalaydi. Onaning joni ko‘ziga ko‘rinmay, yalangoyoq bolasini tabibnikiga olib
boradi. O‘g‘lining hayotini saqlab qoladi, ammo ona bir umr bod kasaliga chalinib
qoladi. “Oltin baldoq” hikoyasida onaning vijdoni naqadar buyuk ekani ko‘rsatib
beriladi, asar onalarga bitilgan qo‘shiqdir. 5
O‘tkir Hoshimov 1986-yili “Ikki eshik orasi” romanini yozdi. Muallif asarda
urushni qoralaydi, uning g‘ayriinsoniy mohiyatini ochadi, uning jarohatlari ko‘p
yillar mobaynida odamlarga ozor yetkazishini ko‘rsatadi.Yozuvchi o‘zi
tasvirlayotgan muhitni ham, odamlarni ham yaxshi biladi – shuning uchun tasvirda
balandparvozlikka berilmaydi.Uning uslubi tabiiyligi va samimiyligi bilan ajralib
turadi. Asarning kompozitsiyasi ham original. U yetti qismdan iborat bo‘lib, bu
qismlar qirq yetti bobni tashkil etadi. “Ikki eshik orasi” romani personajlarga boy.
Ularning orasida Orif oqsoqol,Husan Duma, Komil tabib kabilar ajralib turadi.
Muallif Orif oqsoqol obrazini mukammal chizishga muvaffaq bo‘lgan. U xalq
o‘rtasida katta obro‘ga ega bo‘lgan, og‘ir damlarda ham odamlarni qiyin ishlarga
otlantira olgan.U ko‘pgina o‘zbek qariyalari kabi tashabbuskor va donishmand.
Romanda Kimsan Husanov obrazi ham muvaffaqiyatli chiqqan. U roman
voqealarida bevosita ishtirok etsa-da, ikkinchi bobdagi hikoyasi orqali kitobxon
tasavvurida teran obraz sifatida gavdalanadi. Romanda ayollar obrazi ham mavjud
5
Hoshimov O‘. “Dunyoning ishlari”.Toshkent-2009
10

bo‘lib, “Qora amma” bobi ajralib turadi. Muzaffar Shomurodov, Munavvar
Aliyeva urushdan keyin tug‘ilgan bu ikki yosh bir-birini samimiy sevadi. Ammo
allaqachon tugab ketgan urushning qora sharpasi ularning baxtiga changal soladi.
Romanda Muzaffar va Munavvarning fojiasi ancha keng va ishonarli ko‘rsatilgan.
Romanning asosiy qahramonlaridan yana biri Ra’no eriga xiyonat qiladi. Umar
zakunchining hiylasiga uchib unga ko‘ngil qo‘yadi. Muallif bu voqealardan muhim
ma’naviy xulosalar chiqaradi. 6

O‘tkir Hoshimov 1992-yili “Tushda kechgan umrlar” romanini e’lon qildi. Bu
roman muallifning tinimsiz izlanishlar yo‘lidan borayotganidan, uning qalami
muttasil o‘tkirlanayotganidan dalolat beradi. “Tushda kechgan umrlar” teran bir
dard bilan yozilgan asar. Unda muallifning hayotga qarashlari yanada
chuqurlashganini ko‘ramiz, insonning ruhiy dunyosiga ham boshqa asarlarga
qaraganda teranroq kirib boradi. Asar bosh qahramoni – Rustam Mamatov. U
endigina 22 yoshga to‘lgan, Alpomishdek devqomat yigit. U o‘z joniga qasd qiladi
va olamdan o‘tadi. Rustam nima uchun shu ishni qiladi? - degan savolga romandan
javob topish mumkin. O‘sha tuzum Rustamni to‘laligicha o‘ziga bo‘ysundirib
olgan, uni bir yaproq misoli chirpirak qilib aylantiradi, uni dahshatli tegirmonlarga
solib, kukunga aylantiradi. Romanning bir joyida muallif personaj tilidan “Urush
teskari haqiqat” degan fikrni aytadi. Uning 22 yillik umri o‘sha teskari haqiqat
izmida o‘tadi. Asarda Soat G‘aniyev degan obraz ham bor. Komissar har qanday
insoniy jozibadan mahrum. U nafaqaga chiqqandan keyin atrofimizdagi kishilarni
zaharlaydi. Roman oxirida Rustam oilaviy hayotdagi omadsizligi uchun o‘zini
nobud qiladi – dahshatli afg‘on urushi, unda qo‘llangan turli tuman biologik dorilar
tufayli ota bo‘lish baxtidan benasib bo‘lgan. Xuddi shu narsalar uni o‘z joniga qasd
qilishga olib keldi. Shubhasiz, “Tushda kechgan umrlar” ijtimoiy yo‘nalishi
jihatidan ham insoniyat, mazmunining teranligiga ko‘ra ham, badiiy fazilatlari
bilan ham O‘tkir Hoshimov ijodida yangi bir bosqich bo‘ldi va adabiyotimizga
o‘ziga xos hissa bo‘lib qo‘shildi. Tanqidchilarimiz baholashganidek, O‘tkir
6
Hoshimov O‘. “Ikki eshik orasi”.Toshkent-1978 .
11

Hoshimov ruhiyat yozuvchisi, uning asarlari kitobxonlar tomonidan sevib o‘qiladi.
O‘tkir Hoshimov o‘z asarlari bilan o‘zbek adabiyotida munosib o‘ringa ega
bo‘lgan yozuvchilardan edi. Beshafqat o‘lim sevimli yozuvchimizni 2013-yil may
oyida oramizdan olib ketdi. Yozuvchimiz o‘z asarlari bilan kitobxonlar qalbida
uzoq vaqt saqlanib qoladi. 7
1.2. Adib asarlarida real voqealikning tasvir usuli
Realistik asarlar badiiy adabiyotda juda katta va muhim rol o‘ynaydi.Sababi,
gumanizm, erkin va ozod hayot, baxt va tinchlik uchun kurash–insoniylik,
romantizmning ham, realizmning ham asosiy bayrog‘idir.Faqat realizmgina inson
va jamiyat hayotini real (aniq)va rost tadqiq etish yo‘lidan boradi.
O‘zbek adabiyoti realizmiga o‘zining benazir hissasini qo‘shgan yana bir
sevimli adib bu O‘tkir Hoshimovdir. O zbekiston Xalq yozuvchisi O tkirʻ ʻ
Hoshimov mustaqil Vatanimizning adabiyoti va ma naviy xazinasiga salmoqli
ʼ
hissa qo shgan ijodkordir. Qariyb ellik yil davomida turli tillarda ikki yarim
ʻ
millionga yaqin nusxada chop etilgan yetmishdan ortiq kitobi adibni xalqimizning
ardoqli farzandiga aylantirdi. O tkir Hoshimov yozgan asarlarida doim haqiqat
ʻ
ufurib turadi. Chunki u boshidan o tgan yoki eshitgan, ko rgan voqealarini kitobga
ʻ ʻ
tushuradi. Ayniqsa, hikoyalarida realistik tasvir bilan bir qatorda umuminsoniy
qadriyatlar, milliy ruh mujassamdir. Masalan, adibning “O zbeklar” deb
ʻ
nomlanadigan hikoyasi bunga yaqqol misol bo la oladi. Ushbu qissada bosh
ʻ
qahramon Otinoyi misolida o zbek xalqiga mos bag rikenglik, mehr va albatta, ona
ʻ ʻ
siymosi gavdalangan. Hikoyaning nomidanoq shuni payqash mumkinki, mahoratli
yozuvchi bir necha sahifalardangina iborat ushbu hikoyasida bir tomondan
o zbekning juvonmardligini, ikkinchi tomodan esa ona va farzand o rtasidagi ba’zi
ʻ ʻ
og riqli masalalarni ham yorita olgan.
ʻ
7
Hoshimov O‘. “Tushda kechgan umrlar”. “Nurli dunyo” nashriyot uyi.Toshkent-2024
12

Odatda, biz O‘tkir Hoshimov nomini eshitganimizda ona siymosi kuychisi deb
bilamiz. Ayniqsa, “Dunyoning ishlari” qissasida, “Urushning so‘nggi qurboni”
hikoyasida qalamga olingan ona obrazi haqiqatdan ham ta’riflash-u maqtovlarga
loyiq obrazlardir. Lekin, yozuvchi ota haqida ham eng sara hikoyalarni yoza olgan.
Ota siymosini ham real voqeliklar bilan onadan kam bo‘lmagan holda tavsiflay
olgan. Yozuvchining “Hotam xasisning xazinasi” deb nomlangan hikoyasi aynan
ota haqida. Hikoya bir bolakay tilidan ifoda etiladi. O‘tkir Hoshimov umri
davomida o‘zidan ulkan bog‘ qoldirdi. Bu bog‘ning eng turfa sadaflarini qissa janri
egallaydi. O‘zbekiston xalq yozuvchisi qissa janrida birdaniga katta sahifalarga
shoshilmadi, aksincha asta-sekin pillapoyalardan chiqib borishni afzal ko‘radi.
Ammo, 1963-yil “Cho‘l havosi” nomi bilan bosib chiqilgan yozuvchining ilk
qissasi, qissa janrida badiiy mahorat borasida chinakam yangilik bo‘ldi.
Kitobxonlar orasida qo‘lma qo‘l bo‘lgan ushbu kichik qissa, tanqidchilar orasida
ham muhokamalarga sabab bo‘ldi. Buning asosiy sababi yozuvchi badiiy
g‘oyasining kengligida va albatta, mazmun mohiyatidadir. 8
O‘zbek adabiyotida ham ona obrazini asarlari orqali go‘zal tasvir eta olgan
yozuvchilar juda ko‘p. Ammo, ular orasi iste’dodli yozuvchi O‘tkir Hoshimovning
ijodi salmoqli o‘rinni egallaydi. Yozgan asarlariga e’tibor beradigan bo‘lsak
deyarli barchasida muqaddas ona siymosi aks etgan. O‘tkir Hoshimovning
mahorati ham aynan ona obrazi orqali ko‘rinadi. Mavzusi,g‘oya ko‘lami boshqa
ko‘rinishda yozilgan badiiy asarida ham ona obrazi ishtirok etib, bosh g‘oya ham
aynan shu obraz orqali o‘sib chiqadi. O‘tkir Hoshimov ona siymosi orqali milliy
an’analarni, umuminsoniy qadriyatlarni, bosh g‘oyani, urf odatlarni go‘zal tarzda
tasvirlab bera oladi. 9
Ijodkor O‘tkir Hoshimovning realistik qarashlari o‘zi yozgan asarlarida yaqqol
sezilib turadi. Masalan, 1972– yilda yozgan realistik hikoyasi “Urushning so‘nggi
qurboni”da ham ona obrazida hayotiy detallar bisyor. Hikoyadagi ona Umri xola
8
Hoshimov O‘. Cho‘l havosi. “Nurli dunyo” nashriyot uyi.Toshkent-2022
9
Doysenbayev I. “O‘tkir Hoshimov ijodida ona obrazi”.Dissertatsiya.B-13
13

nafaqat ruhan balki tashqi ko‘rinishi bilan ham kishi e’tiborini tortadi. Shoikrom va
kelini Xadicha yashaydigan hovliga ranggi uniqqan chit ko‘ylakda ustidan nimcha
kiyib, sharpaday unsiz kirib kelganida ham realistik tasvirning badiiy namoyishini
sezamiz. Urush tufayli ko‘plarning yostig‘i quridi. Urushning bu talofati
Shoikromlarning oilasini ham chetlab o‘tmaydi. Bundan eng ko‘p zarar ko‘rgan
qahramon esa albatta “Ona”. Kambag‘allik tufayli oddiy ranggi o‘chgan, uniqqan
chit ko‘ylak kiygan ona– noilojlik belgisi. Sharpaday unsiz yurib kelib, ayvongan
o‘tirishi esa parishonlik.Yozuvchi qalamiga mansub yana bir hikoya mavjud.
“Laylak” deb nomlangan bu hikoya bir nafasda o‘qilsa bo‘ladigan shakli yengil,
mazmuni har kimni o‘yga toldiradigan realistik tasvirga boy asar. 10
1.3. O‘tkir Hoshimov romanlarida urush mavzusi
Urush – mislsiz ofat, inson jismi va qalb jarohatidir. U qanchadan-qancha
insonlar umri zavoli, orzu- umidlaridan ayirgan falokat. Urush – xalq og‘zaki ijodi,
o‘zbek va jahon adabiyotining yetakchi mavzularidan biri bo‘lib, butun bir xalq,
butun bir millatning unga qarshi kurashi xoh u badiiy asarda bo‘lsin, xoh u zamon
va makonda bo‘lsin hali hanuzgacha yakuniga yetgani yo‘q. O‘tkir Hoshimov so‘zi
bilan aytganda “Urush esa o‘yin emas. Ikkinchi jahon urushi ellik million
odamning uvoliga qoldi. Shundan yigirma yetti millioni bizning odamimiz edi.
Eng aziz, eng asl kishilarimiz. Qolaversa, urush faqat okopdagi jangchining joniga
chang solib qolmadi. Minglab chaqirimdagi odamlarni ham sinovdan o‘tkazdi.
“Urush insonlar uchun juda katta sinovli yillar bo‘ldi. Urush davri ijtimoiy
muhitida insonlar bilan birga fazilat va illat, savob va gunoh yonma-yon turdi.
Urushda insonparvarlik ham, jasorat va fidoiylik bo‘lishi ham tabiiy. Lekin bu
umuminsoniy fazilatlarning aksi xiyonat, qo‘rqoqlik va hudbinlik illatlari
natijasida adolat, rahm-shavqat tushunchalari xira tortdi. 11

10
Adabiyot nazariyasi.Ikki tomlik.1-tom.Toshkent-1978.B-240
11
Duysenboyev O. ”O‘tkir Hoshimov asarlarida xarakter dramatizmi”. “Til va adabiyot ta’limi”.Toshkent-2007.
14

Sinovli yillarni badiiy adabiyot olamiga olib kirgan bir necha yozuvchilar
orasida O‘tkir Hoshimov ijodini o‘rganish, anglash va targ‘ib etish o‘rinli hol. XX
asrning 60-yillariga kelib jamiyatda, ijtimoiy muhitda, yangilanishga kuchli ehtiyoj
sezildi. Shu o‘rinda haqli savol tug‘iladi. Qanday yangilanishni jamiyat kutmoqda
edi? Turg‘unlik va uning oqibatlarini fosh qiluvchi bir qator asosli dalillarni
yuzaga chiqarish edi. Bu yangilanish har bir soha qatori badiiy adabiyotda ham o‘z
aksini ko‘rsatdi. Xusasan, she’riyat va nasrda qisqa vaqt mobaynida muayyan
voqelikni badiiy tadqiq etishning yangi tamoyillari paydo bo‘la boshladi. Demak,
badiiy adabiyotda bir vaqtning o‘zida hukmron kuchlarning zulmkorligi xoh u
yaqin masofada, xoh u yiroqda bo‘lsin ularning millat fojeasi uchun qo‘shayotgan
hissalari bir xilligini yuzaga chiqarish bo‘ldi. O‘zbek adabiyotida hayotga tanqidiy
munosabat, kuchli yondashuv ijodiy-badiiy an’anaga aylandi. E’tiborlisi shuki,
tanqidiy munosabatlarga kuchli yondashuv va asosli dalillar bilan o‘zbek
adabiyotga kirib kelgan ijodkorlar salmoqligi bo‘ldi. Bu holat ayniqsa adabiyotga
yangi kirib kelayotgan navqiron avlodning peshqadam vakillari ijodida sezilarli
darajada uzatildi. Ularning biri o‘tkir qalam sohibi, mahoratli yozuvchi O‘tkir
Hoshimov edi. O‘tkir Hoshimovning asarlariga xos muhim xususiyatlaridan biri u
voqelikni nozik estetik idrok, keng tafakkur bilan yoritib beradi. Muallif
badiiyatida ijtimoiy mohiyat milliy xarakter, estetik ideal birligida, uyg‘unligida
in’kosini topadi. Xususan, yozuvchining “Ikki eshik orasi”, “Nur borki, soya bor”,
“Tushda kechgan umrlar” kabi romanlarida insonlarning ruhiy holati, davr bilan
munosabatlari ijtimoiy hayot hamda davr tabiati vositasida oydinlashadi.
Romanlarida davrning turli xil muammo va illatlariga xolis baho beradi. Uning tub
ildizini ochishga harakat qiladi. Urush va uning salbiy oqibatlari insoniyat boshiga
moddiy jihatdan qanchalik talafot yetkazsa, xalq ongida ham shunchalik, balki
undan ham ortiq mahdudlik hosil qilishi ma’lumdir. Qahramon hayollarida
parokandalikni keltirib chiqaradi. Bu holat odamzodning o‘z mohiyatidan
uzoqlashishiga olib keladi. O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” romani va
“Urushning so’ngi qurboni” hikoyasida sinovli yillarning mashaqqatini, inson qalb
15

kechinmalari yangicha ruhda adabiyotimizga olib kirdi. Yozuvchi ijodida shunday
asarlar bo‘ladiki, uni yozish jarayoni boshqalarga qaraganda juda og‘ir kechadi.
Buning sabablarini turlicha izohlash mumkin. Masalan, yozilajak asar uchun
material to‘plash, qahramonlarni to‘g‘ri tanlay olish, asarni boshlab olish,
muammo qo‘yish va uning yechimini topa bilish va hakozo. Tajribali, malakali
ijodkorlar ham biron-bir asarni yaratishda huddi shunday qiyinchiliklarni boshidan
kechiradi. Yozuvchining “Ikki eshik orasi” romani qiynalgan kitobi bo‘ldi. Chunki
O‘tkir Hoshimov bu asarini yozishda urush mavzusida avval yaratilgan asarlarga
va o‘z ijodida yaratilgan asarlarga qaraganda boshqacha ruhda, o‘zgacha usulda
bo‘lishiga intildi. Asar uchun tanlangan mavzu va muammo keng ko‘lamda
zalvorli bo‘lib, unda urush - mislsiz ofat odamlar boshiga qancha mashaqqat,
kulfatlar solishi mumkinligini yangicha ruhda badiiy aks ettirishni oldiga maqsad
qildi va natijaga ham erishdi. Sirtdan qaraganda, urush mavzusiga oid hamma
gaplar aytib bo‘lingandek tuyilsa-da O‘tkir Hoshimov bu ko‘hna muammoga
yangicha yondashish yo‘llarini izladi. Mahoratli yozuvchi urushga baho berar ekan
,avvalo, uni qoraladi, uning aksilinsoniy mohiyatini ochadi va inson qadri, hayotini
achchiq haqiqatlar bilan kelajakka qoldirdi. “Ikkinchi jahon urushida, ayniqsa,
urushning dastlabki oylarida minglab, o‘n minglab odamlar zambarak o‘qiga yem
bo‘lgani bor gap! Umrida qo‘liga ketmondan boshqa qurol olmagan osiyolik
dehqonlarni yog‘och “miltiq” bilan “qurollantirib”, nemis tankiga qarshi borishga
majbur qilishgani, bir qadam orqaga chekinganlar esa otib tashlangani ham bor
gap! Shunday ekan, urush inson qadrini toptashi, odam hayotining bir chaqalik
qimmati qolmasligi ham achchiq haqiqat.Shu bilan birga ijodkor urush yillaridagi
oddiy insonlarning vatanparvarligi, bardoshi va sabr-qanoatini madh qildi.O‘tkir
Hoshimov o‘zi tasvirlayotgan muhitni ham, odamlarni ham yaxshi biladi – shuning
uchun tasvirda balandparvozlikka berilmaydi. Uning uslubi tabiiyligi va
samimiyligi bilan ajralib turadi. Romanning kompozitsiyasi ham original. U yetti
qismdan iborat, bu qismlar qirq yetti bobdan tashkil topgan. Bu boblar esa
qahramonlarning tilidan hikoya qilishda to‘qqizta personaj ishtirok etadi. Bunday
16

tasvir usuli ancha qiyin, voqealar tarqalib ketishi, ular orasida uzilish yuz berishi
hech gap emas. Lekin muallif asarining oxirigacha “kalavaning uchini qo‘ldan
chiqarmaydi”. Natijada romanda muayyan ichki yaxlitlik paydo bo‘ladi. Muallif
urush yillaridagi o‘zbek qishlog‘ini tasvirlar ekan, undagi qiyinchiliklarni
xaspo‘shtlamay tilga oladi. O‘tkir Hoshimov “Ikki eshik orasi” romanida millat
turmush tarzini uch tarixiy o‘lchamda kecha, bugun va ertada gavlantiradi.
Romanda urush va front orti chiziqlari orasida mushtaraklik natijasida ikki tasvir
bir-birini to‘ldirgan.Vaholanki, o‘zbek xalqi uchun front orqasidagi mashaqqatli
mehnat sinov bosqichi hisoblansa, urushdagi iroda va matonat ikkinchi imtihon
davridir. Urush hech kimga mehr shavqat qilmaydi. To‘qqiz qahramon tilidan
hikoya qilingan voqea va ichki kechinmalar natijasida muallif bilan birga kitobxon
ham ularni ayblashga biroz shoshmaydi. Ba’zan muallif qatori kitobxon ham
qahramonlarning holatiga achinadi. Chunki asar tasviri, g‘oyasi, yuki va
musiqiyligi kitobxonni huddi urush maydoni yoki front orti hayotiga yetaklaydi.
O‘zini qahramonlar yonida, ular bilan birga yelkama-yelka turgandek his qiladi.
Asarni o‘qir ekansiz, yanada shu davr hayotiga yaqin borib qolganingizni
sezmaysiz. “Ikki eshik orasi” – yirik ijtimoiy, ma’naviy-axloqiy roman. Asar uzoq
davr voqealarini emas, balki yaqin o‘tmish oqibatlari haqida so‘zlaydi. Unda
ko‘plab kishilar taqdiri, xilma-xil ijtimoiy-axloqiy muammolarni o‘z ichiga
qamrab olgan. Roman voqealarining bir uchi XX asrning 30-yillari boshlariga,
qishloqdagi kolxozlashtirish davri voqealariga borib tutashsa, ikkinchi uchi 70-
yillarning oxiriga kelib taqaladi. Romanning markazida esa fashizmga qarshi
kurash, urush yillaridagi o‘zbek qishlog‘i hayoti, urushning insonlar taqdiriga
ko‘rsatgan ta’siri yotadi. “Tushda kechgan umrlar” romanida afg‘on voqealari, 30-
yillar qatag‘oni, millat genetikasi kabi masalalarning badiiy talqini san’at
darajasiga ko‘tarilgan. Yozuvchining “Tushda kechgan umrlar” romanida yaqin
tarix, ya’ni, XX asrning 80-yillarida yurtimizda sodir bo‘lgan voqea-hodisalar
haqida so‘z yuritiladi. Ayni paytda, asar ma’lum bir burilishlarga, xususan, 1950-
yillarning qatag‘on davri bilan bog‘liq voqealariga ham duch kelamiz. Yanada
17

aniqroq qilib aytsak, romanda o‘zbek xalqining fojealari uch nuqtada
birlashtirilgan. 12
Bular: 1) 1930-yillar qatag‘on voqealari; 2) 1980-yilllardagi
mash’um afg‘on urushining dahshatli lavhalari; 3) Xalqimiz boshiga musibat
keltirgan “O‘zbek ishi” fojeasi. Demak, badiiy asarda fojealar uchligidan hosil
bo‘lgan ijtimoiy g‘oyalar aks ettirilgan. Asarning tub ildizi urushdan oldingi
qatag‘on yillaridan boshlanadi. Tarix sarlavhalarida mash’um xotiralar bilan
saqlanib qolgan voqealarning o‘zbek xalqi tarixi va qalbidagi og‘ir jarohatining
uchligini tasvirlaydi. Ijodkor ahli ham so‘z ustasi ham rassom. Shunday ekan so‘z
kuchi bilan kitobxonni asar voqealar olamiga olib kirsa, rassom kabi turli xil
ranglarda voqealarni ko‘z oldida gavdalantiradi. Roman XX asrning 30-yillari va
80-yillarning ikkinchi yarmida o‘zbek xalqining achchiq hayotiga boy voqealar
rassom mo‘yqalamida qizil bo‘yoq bo‘lib chizildi. “Afg‘on urushi” insoniyatga
ham ruhiy, ham jasmoniy ta’sir ko‘rsatgani ushbu asar qahramoni Rustam misolida
barcha shu davr o‘zbek yigitlari ko‘rishimiz mumkin. Yozuvchi ushbu romanda
badiiy tasvirdan juda ustalik bilan foydalanadi. Oddiy voqealarni ortiqcha
bo‘rttirishlarsiz namoyon qiladi. “Kuz o‘lim to‘shagida yotgan bemorga o‘xshaydi.
Oyoq ostida kasalmand hazonlar ingraydi. Erta bahordan bo‘tana bo‘lib shosha-
pisha, qirg‘og‘iga sig‘may oqqan ariqlar tiniqlashadi. Shuncha urinishlari zoe
ketganini tushunib, olamga ma’yus boqadi. Endi suv tubida shodon chayqalgan
maysalar emas, hazon ko‘milib yotadi , yer-u ko‘kni kafandek oppoq tuman
chulg‘aydi. Oq zulmat orasidan qarg‘alarning xosiyatsiz fig‘oni
eshitiladi.”Iqtibosdan shu ma’lumki, yozuvchi o‘z ijtimoiy konsepsiyasini ramziy
obrazlarga singdirgan. Kuz – bu urush ortidagi oddiy xalq hayoti. Kuz – bu
Rustamning hayoti. O‘tkir Hoshimovning uslubiga xos va mos belgilardan yana
biri uning tabiat tasvirini asar voqealari ruhiyatiga badiiy san’at darajasiga singdira
olishdir. O‘tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar’ romanidagi Komissar
obrazi millat fojeasiga sababchi bo‘lgan shaxslar sifatida asar maydoniga olib
12
Hoshimov O‘. “Tushda kechgan umrlar”. “Nurli dunyo” nashriyot uyi.Toshkent-2024

18

kirdi. Yozuvchi Komissar qiyofasini xronotopik bir necha bosqichlarida
tasvirlaydi: urushdan oldingi, urush davr, tiklanish davri, mustaqillik arafasi. Turli
xil vaqt oralig‘idagi qahramonning xarakterli belgilari mukammal ko‘rinishga
ko‘tariladi. Yozuvchi ifoda yo‘li orqali bir tomondan odamzod fe’l-atvorining
barqarorligiga ishora qilsa, ikkinchi tomondan davr muhitining, tarixiy shart-
sharoitining kishi ruhiyatini boshqarishini ta’kidlaydi. Qurbonoy xolaning
yoshligini hikoya qilib berishi, bu voqealar aslida, Komissarning naqadar zulmkor
ekanini bildirish uchun yoritilgan. Lekin bu voqealar 80-yillarning ruhini ochib
berish uchun xizmat qiladi. O‘tkir Hoshimovning iste’dodi uning tarix bilan davrni
bog‘lay olishida ham ko‘rinadi. Romanda Komissar nutqida bir gap bor: “Men
o‘lmayman! Xex!”. Qanchadan qancha fojealarga sabab bo‘lgan, o‘z manfaati
uchun hech narsadan tap tortmaydigan Komissar Soat G‘aniyevich millatni (shu
jumladan millatdoshlarni) zimdan yemiruvchi tuzum “faxriysi”. U hayot ekan
zulm, mash’um fojealar davom etaveradi. U yo‘q bo‘lmas ekan, millatni mahv
etish, uni yo‘q qilishning dahshatli yo‘llarini o‘ylab topaveradi. Demak, u qancha
uzoq umr ko‘rsa, millat fojeasi ham shuncha bardavom bo‘laveradi.
II.BOB. O‘tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” romanida
syujet va obraz xususiyatlari
19

2.1. Yozuvchining obrazlar yaratishdagi mahorati
Ma’lumki, badiiy adabiyotning markazida inson turadi. Insoniyatga qarshi qilingan
eng katta jaholat, yozuvlik bu urushdir. Aynan mana shu Birinchi va Ikkinchi
jahon urushi, afg‘on urushi, insoniyat boshiga mislsiz yo‘qotishlar, jabr-zulmlar
olib keldi. Bu hodisa hassos so‘z san’atkorlarining asarlariga bosh mavzu bo‘lib
kirdi. Shunday ijodkorlardan biri mahoratli yozuvchi O‘tkir Hoshimovdir.
Ijodkorning “Tushda kechgan umrlar” , “Ikki eshik orasi”, “Urushning so‘ngi
qurboni” kabi asarlarida urush oqibatlarining xalqimiz boshiga keltirgan kulfatlari
hikoya qilinadi. “Bir mavzu turli yozuvchilar hayotiy tajribasining xilma-xilligiga
va har bir yozuvchi bu mavzuning qaysi qirrasiga e’tibor berishiga qarab turlicha
yoritilishi mumkin. Hatto bir yozuvchining o‘zi bir hayotiy materialga qayta-qayta
murojaat etganda ham mavzu jihatdan bir-biriga yaqin, ammo mazmun tomondan
bir-biriga o‘xshamaydigan asarlar yaratadi.Xuddi shunday asarlardan biri “Tushda
kechgan umrlar” romanidir. Asar 1991-1992-yillarda yozilgan. Ilk bor Sharq
yulduzi jurnalida e’lon qilingan. Asar o‘ziga xos tuzilishga ega. “Mavzu
muallifning tajribasida tug‘iladi, hayot uni yozuvchining qulog‘iga quyadi, ammo
uning taassurotlar xazinasida shakllanmagan holda uya solib yotadi va obrazlarni
ifodalashni talab etib, yozuvchida uni shakllantirish uchun intilish tug‘diradi”
Muallif o‘zi tanlagan mavzuda badiiy maqsadini ro‘yobga chiqarish uchun
obrazlar yaratishga ehtiyoj tuyadi.Romanda ham bosh qahramon Rustam bo‘lib,
voqealar uning kundaligidan lavhalar va tergov hujjatlaridan ma’lumotlar tarzida
keltiriladi.
Rustam obrazi: Rustam o‘qishni to‘xtatib armiyaga ketadi, u yerdan esa urush
bo‘layotgan Afg‘onistonga jo‘natiladi. U Vatani va xalqi uchun emas, sovet
hukumatining siyosiy manfaati uchun jang qildi. O‘zi kabi yosh yigitlarning jang
maydonlarida bekordan-bekorga o‘lib ketishlariga, afg‘onlarning urushdan katta
azob ko‘rayotganlariga guvoh bo‘ldi. Urush natijasida u kasallikka chalindi. Urush
uning butun hayotini barbod qildi. 13
13
Hoshimov O‘. “Tushda kechgan umrlar”. “Nurli dunyo” nashriyot uyi.Toshkent-2024
20

Qurbonoy xola obrazi: Qurbonoy xola o‘z ismiga monandday urushning, u
keltirgan oqibatlarning, insonlar boshiga tushgan kulfatlardan foydalanib qoluvchi
yozuv insonlarning qurboni. U isyon ko‘tarmaydi, shikoyat ham qilmaydi,
kurashmaydi, umrini nimaga sarflaganini bilmaydi, sog‘lig‘i yomonlashib ishga
yaramay qolganda ham har kungi yumushlarini qo‘ymaydi. Doktorlar man etishsa
ham o‘z bilganidan qolmay kundalik tashvishlari bilan band. Bu ayolning umri
ham xuddi tushdagidek mazmunsiz behalovat kechdi. “Biqini achishib uyg‘ondi,
“Xudoyim o‘zingni rahming kelsin”, dedi pichirlab. Eski dardi yana qo‘zg‘adi,
shekilli. To‘rt yildirki ahvol shu.Sal og‘irroq ish qilsa, yoqmasroq ovqat yesa
tamom:o‘ng ko‘kragining tagi simmillab og‘riydi. Bodringdek bir narsa biqiniga
botib, to‘satdan sanchiq kiradi. Umida uch-to‘rt marta do‘xtirxonaga olib chiqdi.
Aparaysa qilarmish! Aytishga oson. Aslida-ku, har kimning joni _ Xudoning
omonati. Ertami-kechmi oladi omonatini. Boring ana, tig‘ning tagidan omon-eson
qutulib chiqdi ham.Bir yilgacha yarimjon bo‘lib yuradimi? Ko‘chani kim
supuradi?
Shahnoza obrazi: Shahnoza yosh, hayotga tashna, u Rustamni qattiq sevdi,
urushdan kelishini oila qurib baxtli yashashni istadi, ammo Rustam urush
xotiralaridan qutula olmadi. Ikkalasi bir-birini qattiq sevsa ham ular baxtli bo‘lisha
olmadi. Bu baxtsizliklarining asosiy sababi urushning salbiy ta’siri edi. “Ko‘zlari
hayrat aralash mehr bilan yonib turadigan ko‘zlari qovjirab ketibdi. Ming yil
uyqudan qolgan odamdek. Kelin degani to‘ydan keyin yayrab-yashnab, ochilib
ketguvchi edi. Shahnoza ko‘z o‘ngimda so‘lib boryapti. G‘alati tovushdan
uyg‘onib kettim. Nima gapligini tushunolmay uzoq garangsib yotdim. Hushim
joyiga kelganida anglab yettim: Shahnoza teskari qarab yig‘lab yotibdi. Unini
chiqarmaslik uchun yostiqni tishlab olgan. O‘kinch bilan alam bilan yig‘layapti.
Har hiqqillaganida gavdasi silkinib-silkinib ketadi. 14
14
Hoshimov O‘. “Tushda kechgan umrlar”. “Nurli dunyo” nashriyot uyi.Toshkent-2024
21

Komisar obrazi: Soat G‘aniyev otasining izidan borib, sovet komisari bo‘lib
yetishdi. Yoshligidan ko‘plab insonlarning nohaq jazolanishiga sabab bo‘lgan, bir
ayolning nomusiga tekkan bu odam keksayganda ham pushaymon bo‘lmadi. U
o‘tgan umridan afsuslanmaydi, dunyoqarashini o‘zgartirmaydi. Xulosa qilib
aytganda ushbu romanda ishtirok etgan har bir obrazning hayotida urush ma’lum
bir iz qoldirdi. Garchi ularning bazilari jang maydonlarida bo‘lmagan bo‘lsa-da,
urushning fojiaviy ta’siridan chetda qola olmadi.Muallif personajlarning xoh erkak
bo‘lsin, xoh ayol, xoh yosh bo‘lsin, xoh keksa ularning ichki dunyosi, ruhiyati,
o‘y-kechinmalarini ifodalashga va buni o‘quvchiga ham yetkazib berishga
erishishida O‘tkir Hoshimovning obraz yaratishdagi mahorati ko‘zga tashlanadi.
Mazkur romanga O‘zbekiston Qahramoni Said Ahmad quyidagicha baho beradi:
“Romanni loqayd hayajonsiz o‘qib bo‘lmaydi, u kitobxonni larzaga soladi.
2.2. “Tushda kechgan umrlar” asarida “Dahshat”ning namoyon bo‘lishi
E’tibor berilsa dahshat kategoriyasining uch tipi : birinchisi nihoyat darajada
qo‘rqinch vahimaning o‘zi – ushbu tip, asosan retsepiyent va ijodkor o‘qi bo‘ylab
amalga oshadi, ya’ni asar yozish va o‘qish jarayonidan, uning kompozitsion
qurilishidan, butun boshli konsepsiyadan yuzaga chiqadi. Xuddi shunday “Tushda
kechgan umrlar” romanini yaxlit butunlik sifatida qaralsa, romanning boshidan to
oxiriga qadar mung, qo‘rquv insonning yashagan umridagi dahshatlar mujassam.
Ikkinchi tip – azob-uqubatga soluvchi mudhish ahvol – asosan, syujet liniyasidagi
epizodlar bilan bog‘liq bo‘lib asarda bunday epizodlar salmoqli qismni tashkil
etadi. Afg‘onistondagi har bir jang tasvirida dahshatning ushbu tipi bo‘y ko‘rsatib
turadi, bundan tashqari Komissarning begunoh Fotimani zo‘rlashi, uning o‘z
joniga qasd qilishi, Rustamning o‘lim tasviri, Husanxo‘janing Komissar tomonidan
otilishi barchasi ushbu tipga mansubdir. 15
“Tushda kechgan umrlar” qahramonlari Komissar va Rustam “dahshat” ichida
yashaydi, o‘zlarining hayotidagi dahshatlarni ba’zan idrok etadi, ba’zan esa yo‘q.
15
Quronov D. “Adabiyot nazariyasi asoslari”. Toshkent-2018.B-115
22

Komissar o‘zgalar qarshisida individual shaxs o‘laroq mavjud emas. Uning bor-u
yo‘g‘i Komissarligida xolos. Uning Soat G‘aniyevich degan ismi sharifi bor
bo‘lsa-da, ismi-sharifidan ko‘ra Komissar degan laqabi unga ko‘proq munosib.
Ijodkor uning shaxs emas, kasb, mansab-martaba, mafkura odamiligini; bu odam
butun umri davomida mustabid tuzum, totalitar rejim mafkurasi, siyosati qalqoni
va qilichi sifatida ish ko‘rganligini, necha minglab odamlarning hayotini, dilini
jarohatlab, yostig‘ini quritganligini urg‘ulaydi. Personaj nutqidagi “o‘rtoq
tergovchi men “grajdanin G‘aniyev emas, iste’fodagi polkovnik, o‘rtoq
G‘aniyevman! Marhamat qilib, o‘rtoq polkovnik, deb murojaat qilishingizni
so‘rayman. O‘rtoq kamissar desangiz ham roziman. Meni taniganlar o‘rtoq
komissar deyishadi”.Personaj uchun Soat G‘aniyev bo‘lishdan ko‘ra polkovnik
yoki komissar bo‘lish afzal, o‘zgalarga o‘zini Komissar sifatida ko‘rsatib,
atrofdagilarga nomi bilan ham qo‘rquv, dahshat solishga o‘rganib qolgan. Uning
hayotining mazmuni ham shu – hammaning qalbida o‘ziga nisbatan qo‘rquv,
dahshat bo‘lishini istaydi. Adabiyotshunoslik lug‘atida sarkazmning badiiy
moduslardan biri sifatida baholangan. Lug‘atda “Sarkazm badiiylik modusi sifatida
yumor bilan birga bir guruhni tashkil qiladi. Agar yumorda niqob ostida
individuallik bo‘lsa, sarkazm niqob ostida individuallikning yo‘qligi bilan
xarakterlanadi. Sarkazm badiiylik modusi qahramoni uchun niqob olamda
mavjudlikning yagona shakli uning bori yo‘g‘i niqob, shuning uchun undan ayrilib
qolmaslikka harakat qiladi”.Ayni shunday Komissar ham o‘zini o‘zga nomda
o‘zga shaxs sifatida idrok eta olmaydi, “komissar” sifatida qolish uning hayotda
yashash shakli. Komissarning tergovchi bilan suhbatda o‘zini xuddiki
tergovchidek, qarshisidagi shaxsni esa tergov ishlarida uquvi yo‘q merov sifatida
ko‘radi. Komissar yoshligidan o‘zgalarning qalbiga vahima, qo‘rquv va dahshat
solishga harakat qilib kelgan, uning uchun bu hayotda qolish, o‘zgalardan ustunlik
hissini tuyish uchun zaruratga aylangan. 16
“U tengqur bolalarning munosabati
o‘zgarib qolganini avval payqamadi. Bora-bora tushundiki, o‘rtoqlari undan
16
Hoshimov O‘. Tanlangan asarlar. IV tom.Toshkent. Sharq. 382-bet.B-78
23

qo‘rqar ekan! To‘rttasi gaplashib turgan bo‘lsa, Soat yaqin borishi bilan kelishib
olgandek jimib qoladi.Yo‘q, gaplashishadi u bilan. Gaplashadi-yu, begonaligi
sezilib turadi. G‘alati holat. Soat ham g‘ururlanadi, ham ko‘ngli o‘ksiydi”.
Otasining o‘ldirlishi va qishloq aholisidan 20 nafarining qamalishi atrofdagilarni
Soatdan ajratib, ularning ko‘ngliga vahima soladi. Qahramonning yoshlik holati
tasvirlanganda Soat ismining berilishi bejiz emas, zero u hali mustabid tuzumning
bir vintchasi bo‘lmagan. Ayni shuning uchun atrofdagilar undan qo‘rqqani uchun
g‘ururlansa ham, ko‘ngli o‘ksiydi. Hamma qatori bola bo‘la olmayotganidan
eziladi. Barcha bolalar qilishi mumkin bo‘lgan sho‘xlik, ahamiyatsiz ish qorbo‘ron
o‘yinida qilingan kichik xato o‘zgalar nazdida katta fojea sifatida baholanadi. Bu
esa Soatning ruhiyatiga jiddiy zarar beradi. U atrofdagilarning nazdida Soat
sifatida yuqorilay olmasligiga amin bo‘lgani sari atrofdagilarni qo‘rquvga solish
bilan o‘zini yuqorida his qila olishini anglaydi. Ijodkor personajning Soatdan
Komissarga evrilishini quyidagicha tasvirlaydi.
“Soat! – dedi sohilda o‘rik shoxining bir uchidan tutib turgan To‘lagan. Ushla
cho‘kib ketasan jinni! Soat holdan toyganqo‘llarini ojiz tipirlatarkan , qirg‘oq
tomonga nafrat bilan qaradi. –Yo‘qol dedi! – nafasi qaytib. – Menga sening
yordaming kerak emas. –Burilib, narigi sohil tomon suzdi…Nihoyat, Na’matak
shoxiga chang soldi. Kaftiga tikan kirganini ham, og‘riqni ham sezmadi. Entikib-
entikib nafas rostladi.Na’mataklar changalzori oralab tik sohilga chiqquncha
tikanlar a’zoyi badanini qonatib tashladi. Qarasa bolalar narigi sohilda qatorlashib
turishibdi. –Eshitib qo‘ylaring ! – alam aralash g‘azab bilan. Men Komissar
bo‘laman! Albatta bo‘laman! Hammangni otaman! Bitta bittadan otaman.
Soat o‘z tengqurlari bilan jamiyat hayotida tenglikni saqlash uchun chora topa
olmadi. Natijada o‘zini yovuz sifatida namoyon etish uni nisbatan baxtiyor qilishi
mimkinligiga o‘zini ishontiradi. Uning Husanxo‘jaga majburan o‘rik oldirishi
personajning zug‘umkor sifatidagi ilk ko‘rinishi, ayni shu nuqtada u o‘zini
o‘zgalardan yuqori his qiladi, xuddi hukmdordek Husanxo‘jaga ish buyuradi. Ojiz
24

insonni egib unga aytganini qildirayotgan zulumkor atrofdagilarning g‘azabiga
uchrab suvga tashlanadi. Xulosa qilinsa “Tushda kechgan umrlar” romani o‘zbek
adabiyotida yangi burulish yasagan romanlardan biri bo‘ldi. An’anaviy qishloq-
shahar zidligi, yoki xudbin shaxslarning kirdikori emas, balki butun jamiyat,
insonlarning hayotidagi azob-uqubatlar, hayot mazmuni dahshat mavzu sifatida
yoritildi.
2.3. Romanda fojiaviylikning aks etishi
O‘tkir Hoshimov romanining “Tushda kechgan umrlar” deb nomlanishi ham
to‘laligicha ramziy ma’no tashiydi. Voqelikda umr tushda emas, o‘ngda kechadi.
Tush esa hech qachon umr bo‘la olmaydi. Mutaxassislarning aytishlaricha,
nazarimizda tush qancha uzoq davom etgandek tuyulmasin, u vaqt tomonlama
uzog‘i bilan bor-yo‘g‘i 2 3 daqiqadan oshmas ekan. U o‘z qahramonlarini vaqtning
turli bosqichlari bo‘ylab sayr qildirar ekan, voqealami xuddi qo‘rqinchli tush kabi
tasvirlaydi. Vujud yurgan vaqtni esa Rustamning o‘limi bilan bog‘liq vaqtda ifoda
etadi. Bu bilan insoning ikki ilohiy mo‘jiza-tana va ruhdan iborat mukammal
yaratiq ekaniga ishora qiladi. Tana azobining ruhiy azob oldida hech narsa
emasligi haqidagi falsafiy konsepsiyani ilgari suradi.
“Tushda kechgan umrlar” romanidagi epik tasvir hamda badiiy vaqt o‘rtasidagi
munosabat ham o‘zgacha yozilgan o‘zbek romanlaridagi kabi an’anaviy emas.
Avvalo romanning umumiy badiiy vaqti retrospektiv usulda qurilgan. Romanda
tasvirlangan barcha asosiy voqealar yaqin o‘tmishda - bir-ikki kun avval ro‘y
bergan - mudhish voqeadan keyin keladigan vaqt birligida tasvirlanadi. Qurbonoy
xola, Shahnoza, Soat G‘aniyevich, tergovchi Zohid hikoyalari, tergov jarayonlari,
qahramonlar o‘tmishi bilan bog‘liq hodisalaming xotirlanishi, Rustam joniga qasd
qilgan vaqt va makonda harakatlanayotgan odamlarning bu voqeaga nisbatan
munosabatlari va h.k. Ayni paytda har bir asar qahramoni, ular tomonidan yoki
ularning ishtirokida tasvirlanayotgan epik voqelikning o‘z xususiy vaqti bor.
Shunga o‘xshash turli obraz va voqealar vaqti “Tushda kechgan umrlar”
25

romanidagi bitta voqeaga, Rustamning o‘limi voqeasiga chambarchas bog‘lanib
ketadi. Rustamning birinchi kundaligi noyabr oyidagi voqealar bilan, Rustamning
akasidan olgan xatiga kelib tugaydi. Ikkinchi kundalik ham xuddi birinchi
kundalikdek may oyi, ammo endi 16-sana bilan boshlanadi: “11-76” da ketyapmiz.
U yoqqa olib ketishayotganda soldatlarni qanday “bosishgan bo‘lsa, bu yoqqa
kelayotganda ham, shunday zichlab joylaganlar. Farqi shuki, u yoqqa borganlar
orasida do‘stlarim bor edi: Xayriddin, Temur aka, Sasha... Hozir atrofdagi
bolalarni deyarli tanimayman: turli qismlardan to‘plangan. Bu kundalikda ham
dastlabki jumlalar qahramonning ayanchli xotiralari bilan boshlanadi. Rustamning
oxirgi kundaligida, “Yettinchi noyabrdan sakkizinchi noyabrga о ‘tar kechasi”
sarlavhasi ostida asarning fojiaviy pafosi kulminatsion nuqtaga ko‘tariladi.
Dunyodan o‘z niyati, qobiliyati, salohiyatiga yarasha mukofot ololmagan, jamiyat
ichidagi nosozliklar, oilaviy noqisliklar, ruhiy iztiroblar girdobidan chiqa olmay
qolgan Rustam kundaliginig so‘nggi jumlalarini shunday yakunlaydi: “Men necha
yoshga chiqdim o‘zi? Yigirma ikkiga? Yo‘g‘-e, axir men yetmish ikkidaman-ku!
Balki sakson ikkidir! Nima farqi bor?!” Qahramonning mana shunday fojiaviy
xulosasi bilan asar yakunlanadi. Asarning birinchi jumlasi bu yerga kelib yana
aynan takrorlanadi. Qahramon o‘z joniga qasd qiladi. Shu joyga kelib Rustam va
Shahnozaning bevaqt so‘ngan yulduzlari hayot osmonidan butkul o‘chadi. Ammo
romandagi badiiy vaqt shu voqeadan keyin yana o‘zining odatdagi maromiga
qaytadi. Chunki hayot qancha fojiali, alam-qayg‘ularga boy bo‘lmasin davom
etaveradi. Yozuvchi o‘z romanini yuqoridagi jumla bilan boshlab, shu jumla bilan
tugatishida mana shunday falsafiy ma’no bor. 17
Adib Afg‘on urushi global muammoga aylanib, dunyo xalqlarini bezovta
qilganining shohidi bo‘ldi. Insoniyatni larzaga keltirgan jaholat o‘zbek o‘g‘lonlari
baxtiga ham rahna soldi. Yoshlar kelajagi porloq bo‘lishi, millat ravnaq topishi
uchun, avvalo, yurtda tinchlik, osudalik hukmron bo‘lishi kerak. Zero, tinch,
17
Luqmon Bo‘rixon, Ma’suma Ahmedova, Farrux Jabborov. “Turkiy adabiyot durdonalari”. “O‘zbekiston”.
Toshkent – 2022.B-180
26

farovon yurtda har sohada yuksalish, taraqqiyot bo‘ladi. Urush davri haqiqati aks
ettirilgan asarlarda mash’um urushning g‘ayriinsoniy mohiyatini ochishga,
murakkab hayotiy ziddiyatlarni tahlil etishga e’tibor berildi. Afg‘on urushining
salbiy asoratlari, qabohat va razolatning dunyo bo‘ylab keng quloch yoyganini
jang qatnashchilaridan tinglagan adib oromini yo‘qotdi. O‘tkir Hoshimov “Tushda
kechgan umrlar” romanida mohiyat e’tibori bilan urush iztirobi, azobli og‘riqlarini
tasvirlar ekan, umr bahorining mazlum qishga aylanish jarayonini ifodaladi.
Navqiron yigit Rustamning beg‘ubor, ma’sum pallasi, hayot zavqi nash’asidan
masrur bo‘lib, olamga mehr-u muhabbatga to‘la nigoh bilan boqqan holatiga zid
tarzda k о ‘pgina azob-u qiynoqlarni, uqubatlarni boshdan kechirishi tadrijiy yoritib
beriladi. Inson jismini, ruhini kemirayotgan azoblardan xalos bo‘lishni istasa-da,
qo‘lidan hech narsa kelmaydi, nochor ahvolda qolaveradi. Yigit o‘zini taftish etib,
yovuzlikdan nafratlanadi, ruhi, botinida sassiz azoblanadi. Obraz tasvirida ichki
kolliziyalar tashqi nohaqliklarga zid qo‘yiladi. Sharoit, vaziyat oqil kishidagi
fazilatni yemirib, illatni singdirib boradi. Insoniylikni boy berish, yurt va millat
taqdiri, hayot-mamot masalasi har bir jumla qatidagi cheksiz dard, fig‘on,
insoniyatni mudroq qalblarni ogohlikka da’vat etadi. Qahramon tush va xush
orasida ongini kemirayotgan zulmat puchmoqlarini, urush xotiralarini yengishga
intiladi. Biroq uning irodasi, kuch-quv- vati yemirilib, vido yo‘liga peshvoz
chiqadi. Afg‘on urushi oila, jamiyat, millatni yakson qiladi. Har bir halqa ich-
ichidan uziladi, vayronkor kuchlar maqsadiga erishadi. Eng yomoni, u
insoniyatning barcha qatlamiga o‘lim sharobini ulashadi. O‘tkir Hoshimovning
mazkur romanida masalaning boshqa jihati ham qamrab olinadi. Xususan, davr
fojialari, paxta siyosati qutqusi Rustamning otasi, yaqinlarini nohaq jazoga hukm
etadi. Adib jamiyatdagi bu illatlarni tasvirlashda zulmat olamidagi sas-u fig‘onni,
ayriliq manzarasini real taqdim etishga erishadi. Qora qo- niga belanib, o‘lib
yotgan ayol, uvlayotgan it fig‘oni, oriyati yo‘lida qurbon bo‘lgan yosh-u qarilar
motivida rutubatli maskan, marhumlar makoni bo‘y ko‘rsatadi. Roman urushga
qarshi faryoddir: inson bolasi bir-birini vahshiylarcha o‘ldirish uchun tug‘ilmagan
27

degan fikr kompozitsion sathni qamrab oladi. Nafs qutqusi kishi ko‘ngliga
g‘ulg‘ula urug‘ini ekadi. Ezgulikdan bebahra aqli noqislar insoniyatni qon
dengizida g‘arq qiladi. Baxt mohiyatiga umumbashariy chizgi berilib, undan
mosuvolik marhumlik diyoriga yo‘l ochishi ta’kidlanadi. Or-nomus kabi noyob
tuyg‘ular zavol topishi, sag‘ir bolalarning mungli nigohi, qotillik tamg‘asi ma’no
nuqtalarini jamlab boradi. Hayot haqiqatini umum bashariy muammolar qamrovida
taqdim etgan muallif ruhiyatdagi bezovtalikni majoziy bo‘yoqda akslantiradi.
Olamning sokin kuyini yovuzlik simfoniyasiga g‘arq etgan urush qahramonni,
insoniyatni xavfli yo‘lda o‘z dard-u armoni qobig‘ida yakka qoldiradi.Iste’dodli
adibning poetik mahorati quyidagi latif, jozib tasvirlarda ravshanlashadi.
“Dunyoning ishlari” qissasida ifoda usullarining turfaligi hissiy idrok quvvatini
oshiradi. Badiiy obraz mohiyatini anglatishda psixologik, estetik xususiyatlar
dalillanadi. “Mayin shamol esar, o‘rik gullari unsiz to‘kilar, daraxtzor ostida
maysalar ohista tebranar, ammo butun tabiat bir zum unsiz bo‘lib qolgan, hamma-
hammasi faqat mana shu dutor sadolari-yu qo‘shiqni tinglagani uchun tinib
qolgandek edi”. Mazkur lavhada saj’ peyzaj tasvirini tiniqlashtiradi. U hissiy
bo‘yoqdorlikni orttirib, ohang tovlanishini namoyon etadi. Mayin, unsiz, ohista
kabi so‘zlar metaforik tasvirni quyuqlashtirib, tabiat ne’matini timsol darajasiga
ko‘taradi. San’at sintezi qahramon sezimiga parallel berilib, olam-u odam
yaxlitligini asoslaydi. Ushbu bitikdagi o‘xshatish san’ati ham diqqatga molik:
“To‘ng‘ich chuchmomalar eng avval sukutga cho‘mgan qabriston ustida ma’yus
qo‘ng‘irog‘ini chaladi. Bag‘ri qon qizg‘aldoqlar birinchi bo‘lib mana shu yerda
ochiladi”. Muallif bahor fasli chizgilarini chuchmoma, lolaqizg‘aldoq obrazlarida
istifoda aylaydi. U marhumlar diyoridagi sukunatni qo‘ng‘iroq jarangi bilan
pardalaydi. Tiriklik, yasharish falsafasi azal-u abad sathiga jamlanadi. Oizg‘aldoq
(ol, qizil) timsolida qon so‘ziga ishora berilib, bo‘yoq quyuqlashadi. Adib sokinlik
maskanidagi nabotot qatlamini ruhoniy hamda dunyoviy haqiqat ila
uyg‘unlashtiradi. O‘tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” asaridagi bu
tashbeh ham kitobxon e’tiborini tortadi: “Bolalik subhidamga o‘xshaydi. Tongdek
28

tiniq, ertakdek go‘zal. Olam oppoq nurga belanadi”. Inson umrining beg‘ubor,
pokiza onlari bolalikning ziynati sanaladi. Kunning tong qismidagi shaffoflik,
sokinlik vujudga epkinlik baxsh etadi. Ertaklar zimnidagi ezgulik, do‘stlik,
baxtiyor- lik bolalarga yog‘du yanglig‘ hamroh bo‘lib, ularni tinch, farovon
yashashga da’vat etadi. Borliqdagi nur jamiki yaratiqni o‘z taftiga olib, ularni
xayrli ishlarga vasila aylaydi. Zukko adabiyotshunos, adibning qadrdoni
Abdug‘afur Rasulov aytganiday, insonlar xarakterini yoritishda O‘tkir Hoshimov
jamodot, nabotot, hayvonot tasvirlaridan unumli foydalanadi. Farahbaxsh, osuda
hayot umididagi kishi doim Yaratgandan mujda kutadi. Alloh jami yaratiqlari
orasida uzviylik, bog‘liqlikni tartib aylagan ekan, sardor insonni bu ne’mat
hikmatini uqishga loyiq topadi. Yozuvchi asarlarida qahramon ruhiyatidagi holatga
parallel yoxud kontrast tarzda borliq hodisotlari obrazli tasvirlanadi. Uni tabiatdagi
uyg‘onish jarayoni bahor umidlantirsa, sukunatdagi qish holati sergaklantiradi.
Odamzod boshiga kelayotgan ofatlar qish yanglig‘ qalbni muzlatsa, bahor sabosi
vujudga malham bo‘lishi ramzlarning badiiy ko‘lamini orttiradi. 18
Ma’lumki, badiiy asarda tasvirlanayotgan voqealar makon va zamonda kechadi,
shunga ko‘ra adabiyotshunoslikda “Badiiy vaqt” tushunchasi keng
qo‘llaniladi.”Tushda kechgan umrlar”da yozuvchi ijodiy niyatini amalga oshirish
yo‘lida “Badiiy vaqt” imkoniyatlaridan keng foydalangan. Adib zarur o‘rinda asar
vaqtidan chekinib, o‘tmishda yuz bergan voqealarni tasvirlaydi bu narsa
“Retrospektiv vaqt” deyiladi. Yozuvchi “Parallel vaqt” dan ham unumli
foydalangan. Unda yuz berishi jihatidan bir paytga to‘g‘ri keladigan voqealarni
navbati bilan tasvirlagan.Rustamning Afg‘on urushida ekani voqeasi, dadasining
qamalishi, komissarning o‘g‘illari bilan bog‘liq kechayotgan hayoti, Qurbonoy
xolaning qizi Umida va nabiralari bilan kechayotgan voqealar tasvirining ketma-
ket o‘rin almashib tasvirlanishida biz buni ko‘rishimiz mumkin. O‘tkir Hoshimov
o‘zbek xalqini chinakam farzandi sifatida millatimiz boshiga tushgan og‘ir fojiani
18
Hoshimov O‘. “Tushda kechgan umrlar”. “Nurli dunyo” nashriyot uyi.Toshkent-2024
29

ildizi bilan ochib bergan. O‘z qalbini og‘ritgan, xalqimizning og‘riqli nuqtalari
xususida mushohada yuritgan. Eng muhimi, buni mahorat bilan uddalagan. 19
Xulosa. O‘tkir Hoshimov hayoti va ijodi yuzasidan umumiy xulosalar
O‘tkir Hoshimov qalamidan hamisha teran ma’noga yo‘g‘rilgan fikrlar
to‘kilardi. Uning shunday fikrlari borki, kecha, bugun va ertaga ham aslo
dolzarbligini yo‘qotmaydi. Ana shunday hikmatli so‘zlardan biri bizni hali-hanuz
19
Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. “O’qituvchi”.Toshkent-2005.B-96
30

o‘yga toldiradi: “Dehqon yerga nobop urug‘ sepsa, achchiq hosilini bir o‘zi o‘rib
oladi” o‘sha yili. O‘qituvchi bolaning qalbiga nobop urug‘ sepsa, achchiq hosilini
butun jamiyat o‘rib oladi. Yigirma yildan keyin... Muallim moddiy boylik
yaratmaydi, deydiganlar jamiyatni ichidan portlatuvchi bombadir! Darhaqiqat,
o‘qituvchi-murabbiyning saviyasi, bilimi, shu bilan birgalikda, ma’naviyati yuqori
bo‘lsa, ular bo‘lajak donishmand-u texnologlar, innovatorlarni tarbiyalaydi.
Buning aksini esa axloq tuzatish kolonnalarida umrini xazon qilayotgan minglab
yoshlarimiz timsolida ko‘rishimiz mumkin. O‘tkir Hoshimov ana shunday
ma’naviyatli o‘qituvchilarning yetishtiradigan mevasi qanday bo‘lishi
mumkinligini muallim va dehqon qiyosida ochib bergan. O‘tkir Hoshimov hayoti
davomida samimiy yashashga intildi. Samimiy insonlarni esa go‘daklar qiyofasida
gavdalantirdi. Bola shu qadar soddaki, biz uning darajasiga tusha olmaymiz. Bola
shu qadar buyukki, biz uning darajasiga yetolmaymiz! Balki shuning uchun ham
g‘arb musavvirlari nurdan yaralgan farishtalarni bolalar qiyofasida
tasvirlagandir. 20
Ijodkor asarlarining qahramonlari- oddiy odamlar. Ular baxtni
moddiy boylikda emas, ko‘ngil xotirjamligi, yaqinlar sog‘ligida deb bilishadi.
Adibning “Ikki eshik orasi”, “Tushda kechgan umrlar”, “Nur borki, soya bor”
kabi qator romanlari xalqimizning milliy qadriyatlari, ertasi va buguni haqida dard
bilan bitilgan asarlardir. O‘tkir Hoshimov qanday asar yozmasin unga qalbini
bag‘ishlaydi. Ta’bir joiz bo‘lsa, o‘z farzandiday mehr beradi. Barchamizga
ma’lumki, u asarlar bugun bizning yuragimizdan o‘rin olib ulgurgan. Ular bizning
doimiy hamroximizdir. Shunday bo‘lishiga qaramasdan yozuvchi kamtarlik bilan
shunday deb niyat qiladi: “...Hamisha bir orzu bilan yashayman. Shunaqa kitob
yozsangki, uni o‘qigan kitobxon hamma narsani unutsa, asarni o‘qib bo‘lgan kuni
kechasi bilan uxlolmay, to‘lg‘onib chiqsa. Oradan yillar o‘tib asarni qaytadan
qo‘liga olganida tag‘in hayajonlansa... ”. Adibning asarlari esa allaqachon insonlar
qalbidan joy egallagan. Bir qaraganimizda xalqchil tilda yozilganga o‘xshasa-da,
20
Soxadinova N. “O‘tkir Hoshimov romanlarida kompozitsion qurilish”. Bitiruv malakaviy ishi.
Samarqand-2015
31

ularning zamirida chuqur badiiyat yashiringan asarlarini anglashimiz uchun biz
kitobxonlardan yuksak idrok va teran mushohada talab etiladi.
O‘tkir Hoshimovda nafosat tuyg‘usi behad kuchli. Hatto, u aldangan odamning
ma’naviy inqirozi, fojeasi, halokati tasvirida ham shu tuyg‘uni saqlab qoladi.
Ayniqsa, u yaxshi, olijanob, ma’naviy barkamol shaxslar qalbi, tabiati tasvirida
o‘zini nihoyatda erkin his etadi. Yozuvchining ijobiy qahramonlari aksari
go‘dakday beg‘ubor, nafosat tuyg‘usiga boy, hissiyotchan, o‘ta ta’sirchan odamlar.
O‘tkir Hoshimov asarlaridagi o‘ta nafis, hissiyotga boy ifodalar, soddadil,
romantik o‘ta hissiyotchan, ta’sirchan qahramonlar biroz jo‘nroq, kitobiyroq
tuyulishi mumkin. Adabiyotda badiiy tafakkur, ifoda tarzi qanchalar rang-barang
bo‘lsa, shuncha yaxshi. Adib asarlarida personaj talqinidagi nafosat tuyg‘usi bilan
yo‘g‘rilgan liro-romantik yo‘nalish alohida jilo bilan namoyon bo‘lgan ekan, bu
hol milliy nasrimizning boyligidir.
Xulosa qilib aytish kerakki, O‘tkir Hoshimov o‘z romanlarida jamiyat ijtimoiy
hayotidagi illatlarni, turg‘unlikning mohiyatini ochish asosida davrning muhim
masalalarini ko‘tarib chiqdi. “Ikki eshik orasi” romanida qariyb qirq yillik davr
qamrab olinib, bir qator chigal, murakkab taqdirlar misolida o‘zbek xalqining
tarixiy qismati mahorat bilan tasvirlangan bo‘lsa, “Tushda kechgan umrlar” romani
esa turg‘unlik davri illatlarini fosh etuvchi XX asr o‘zbek romanlarining eng sara
namunasi sifatida milliy adabiyot taraqqiyotida o‘chmas iz qoldirdi.
FO У DALANILGAN ADABI У OTLAR RO‘ У XATI:
1. Karimov N, Mamajonov S, Nazarov B, Normatov U, Sharafiddinov O. “XX asr
o‘zbek adabiyoti tarixi”. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. Toshkent-1999. B-
146
32

2. Mirzayev S. “XX asr o‘zbek adabiyoti”. Darslik. Toshkent.
“Yangi asr avlodi”. B-50
3. Sanjar Sodiq. “Yangi o‘zbek adabiyoti tarixi”. Darslik. Toshkent-2005. B-160
4. Mirvaliyev S. “O‘zbek adiblari”. Toshkent-2003. B-45
5. Duysenboyev O. “O‘tkir Hoshimov asarlarida xarakter dramatizmi”. “Til va
adabiyot ta’limi”.Toshkent-2007.
6. Adabiyot nazariyasi.Ikki tomlik.1-tom.Toshkent-1978. B-240
7. Doysenbayev I. “O‘tkir Hoshimov ijodida ona obrazi”.Dissertatsiya.B-13
8. Quronov D. “Adabiyot nazariyasi asoslari”. Toshkent-2018
9. Hoshimov O‘. “Tanlangan asarlar”. IV tom.Toshkent. Sharq. B-382.
10. Luqmon Bo‘rixon, Ma’suma Ahmedova, Farrux Jabborov. “Turkiy adabiyot
durdonalari”. “O‘zbekiston”. Toshkent – 2022.B-180
11. Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. “O‘qituvchi”.Toshkent-2005.B-96.
12. Soxadinova N. “O‘tkir Hoshimov romanlarida kompozitsion qurilish”.
Bitiruv malakaviy ishi.Samarqand-2015
13. Sherkulov S. “Uilyam folkner va O‘tkir Hoshimov romanlarining tipologik
xususiyatlari” Toshkent – 2023. Bitiruv malakaviy ishi.
14.Abdullayeva Dilorom “O‘tkir Hoshimov ijodida realistik tasvirning badiiy
inkishofi”. Bitiruv malakaviy ishi. Toshkent-2024
15.Madaminova M. “Asarlararo adabiy ta’sir masalasi” (O‘tkir Hoshimov ijodi
misolida) Dissertatsiya. Andijon – 2020
16.Islamova Farida Xolmatovna. “O‘tkir Hoshimov ijodining o‘ziga xos
san’atkorlik qirralari”.Maqola.
17. Hoshimov O‘. “Dunyoning ishlari”.Toshkent-2009
18. Hoshimov O‘. “Ikki eshik orasi”.Toshkent-1978
19. Hoshimov O‘. “Tushda kechgan umrlar”. “Nurli dunyo” nashriyot uyi.
33

Toshkent-2024
20.Jalilova Munavvar.“Tushda kechgan umrlar” asarida “Dahshat”ning
namoyon bo‘lishi.Maqola.
21. Rustamova Ibodatxon.“Tushda kechgan umrlar” romanida obrazlar
galereyasi.Maqola.
22. Xolbekova Fotimabegim Kuldosh qizi. “O‘tkir Hoshimov ijodida urush
mavzusi”. Maqola.
23. Jo`rayev Shukrullo Alishboyevich. “O‘tkir hoshimov ijodining o‘ziga xos
qirralari”. Maqola.
24. Xolmatov Oybek. “XX asr o‘zbek va g‘arb prozasida urush odamlari talqini”
Dissertatsiya. Farg‘ona – 2020
FOYDALANILGAN INTERNET SAYTLARI:
1.https:/unilibrary.uz
2.https:/www.ziyouz.com
3.www.kitobim.uz
KURS ISHIGA XULOSA
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zb е k tili va adabiyoti universiteti
34

“O‘tkir Hoshimovning Tushda kechgan umrlar romanida fojiaviylik” mavzusida
yozilgan kurs ishiga
XULOSA
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi, o‘rganilganlik darajasining
aniqlanganligi_______________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Kurs ishining maqsad va vazifalari, tadqiq usullarining to‘g‘ri
belgilanganligi______________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
_______________________________________________________________
Kurs ishi mavzusiga oid daliliy materiallarning to‘planganligi, mavjud ilmiy
manbalarning qay darajada tahlil
qilinganligi_________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Kurs ishi mavzusi yuzasidan talabaning o‘z nuqtayi nazarini haqqoniy aks ettira
olganligi, ko‘tarilgan muammoni hal etishga ijodiy yondashuvi
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Talabaning kurs ishi mavzusini yozma madaniy nutq talablari asosida chuqur ilmiy
mushohada bilan izchillikida yoritib berganligi
35

darajasi____________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Talabaning kurs ishida ko‘rarilgan muammo yuzasidan umumlashma ilmiy nazariy
xulosalar chiqara olganligi
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Talabaning kurs ishini rasmiylashtirishi va ochiq himoya qilshi. Himoya vaqtida
talabaning mavzuni ilmiy nutq malakasi asosida izchil yorita berish mahorati,
uning axborot texnologiyalaridan to‘giri va samarali foydalanganlik
darajasi____________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Ilmiy rahbar _______________________________________________________
Kaf е dra mudiri ______________________________________________________
36

Tushda kechgan umrlar asarida fojiaviylik

Купить