Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 179.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Leksik paradigma, giponimlik, graduonimik, partonimik qator

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: LEKSIK PARADIGMA, GIPONIMLIK, GRADUONIMIK, PARTONIMIK QATOR Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………….3 I BOB. PARADIGMATIK MUNOSABATLAR…………………..………………..6 1.1.Paradigma……………...………..…………………………………………………6 1.2.Morfem paradigmalar………………..…………………………………………….7 1.3.Ot turkumi leksemasiga qo‘shiladigan noparadigmatik morfemalar…………………………………………….……………………………..17 II BOB. GRADUONIMIYA, GIPONIMIYA, PARTONIMIYA TUSHUNCHALARI………………………………………………………………..21 2.1.Graduonimiya…………………………………………………………………….21 2.2.Giponimiya ……………………………………………………………………….23 2.3.Partonimiya………………………………………………………………………25 UMUMIY XULOSA………………………………………………………………..45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………...46 KIRISH Mamlakatimizda barcha sohalar singari ta’lim ham rivojlanib bormoqda. Xususan, ona tilimiz, tilshunosligimizda ham yangiliklar talaygina. Yangicha, jahon talablariga javob beradigan darliklar nashr qilinmoqda. Avvalo shuni ta’kidlash joizki, o‘quv fanining nomi («Hozirgi o‘zbek adabiy tili») XX asrning ikkinchi yarmida yetakchilik qilgan o‘zbek formal tilshunosligi ta’siri ostida shakllangan va an’ana sifatida o‘quv rejasidan o‘quv rejasiga ko‘chib kelmoqda. Shuning uchun bu muqaddimada fanimizda mavjud bo‘lgan ikki ilmiy yo‘nalish – formal tahlil va substansial tahlil haqida qisqa ma’lumot berish zarur. Tilshunoslikda XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asrning boshlarida formal yo‘nalish ijtimoiy ehtiyoj natijasida shakllangan va o‘z oldiga, asosan: – ommaviy savodxonlikni ta’minlash; – zamonaviy adabiy til me’yorlarini ishlab chiqish; – adabiy til me’yorlarini ommalashtirish kabi o‘z davri uchun o‘ta zarur masalalar yechimini maqsad qilib qo‘ygan, tilshunoslik nazariyasi ham, ona tili ta’limi ham mana shunga xizmat qilar edi. Jamiyat oldida ommaviy savodxonlikni ta’minlash, shevalararo farqlarni bartaraf qilish, adabiy tilni ommalashtirish, til va xalqning tarixiy yozma yodgorliklarini nashr etish va yoyish, ta’limni zamonaviy usullarda yo‘lga qo‘yish kabi amaliy vazifalar turgan paytda eng samarali va eng qulay lingvistik tavsif va ta’lim yo‘li mana shu formal usuldir. Shuning uchun jahonning barcha ilg‘or davlatlari tilshunosligida XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab bu ilmiy yo‘nalish keng ommalashdi. O‘zbek tilshunosligida bunday yo‘nalishning tamal toshlarini Abdurauf Fitrat, Elbek, Qayum Ramazon kabilar qo‘ygan bo‘lsalar-da, uning keng va izchil ommalashishi professor Ayub G‘ulomov nomi va faoliayati bilan bog‘liq. 3 XX asrning boshi va o‘rtalarida o‘zbek madaniyati va fani uchun juda zarur bo‘lgan formal tilshunoslik ta’siri ostida oliy o‘quv yurtlarining filologik yo‘nalishlarida asosiy maqsad o‘zbek adabiy tili me’yorlarini ommalashtirish bo‘lganligi sababli o‘quv fani ham shunday nomlangan. Davr, maqsad va vazifalar tamoman o‘zgargan, tilshunoslik zamon talabi bilan uzviy bog‘liqlikda boshqa tahlil usullariga o‘tib ketgan bo‘lsa ham, o‘quv fanining nomlanishi saqlanib qolmoqda. Darslik o‘zbek formal tilshunosligi yutuqlariga tayanib, funksional-struktural (Praga strukturalizmi) tahlil usullarini ongli, izchil, dialektik tamoyillar bilan to‘ldirib, tilga tafakkurni shakllantiruvchi va rivojlantiruvchi, nutqiy muloqotda son-sanoqsiz shakl va ko‘rinishlarda voqelanadigan, har bir voqelanish ko‘rinishi o‘ziga xos maqsad va vazifaga ega bo‘lgan imkoniyatlar xazinasi sifatida yondashadigan o‘zbek substansial tilshunosligi talqinlarini o‘z ichiga oladi. «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonun, «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi» yosh avlodning mustaqil fikrlash va ijodiy tafakkur ko‘nikmalariga ega bo‘lishini talab qiladi. Bunday ko‘nikma va malakalarni shakllantirishning asosiy vositalaridan biri esa tarbiyalanuvchilarga o‘zbek tili imkoniyatlari xazinasini ochish, undan ijodiy va unumli foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirish. Bunday ehtiyoj hozirgi kunda o‘zbek tilshunosligida shakllangan va tilimizning asosiy sathlari birliklarining nisbatan yaxlit tavsifini bergan ilmiy yo‘nalishlardan substansial tahlil usullari bilan qondirilishi mumkin. Shuning uchun davr va oliy ta’lim DTSlari talablariga mos mazkur dastur asosida tuzilgan bu darslikda asosiy e’tibor, adabiy til me’yorlarini ommalashtirishga emas, balki lisoniy imkoniyatlar xazinasini ochish va boyitish, bu xazinadan nutqning turli ko‘rinishlarida ijodiy, unumli va samarali foydalanish malakalarini hosil qilishga qaratilgan. Substansial tahlil nuqtayi nazaridan esa « Hozirgi o‘zbek adabiy tili » tushunchasi va atamasi hozirgi o‘zbek tili (hozirgi o‘zbek tili lisoniy imkoniyatlari)ning muayyan bir voqelanish ko‘rinishi, ya’ni tom ma’noda nutqiy ko‘rinishlardan birining nomi. 4 Shuning uchun darslikning sarlavhasi ham uning tanlovda g‘olib chiqqan ilk nashridagidek – «Hozirgi o‘zbek tili» bo‘lishi lozim edi. Lekin o‘quv rejalarida fanning adabiy til deb nomlanishi bunga monelik qildi. Kitobxon shuni yaxshi bilishi kerakki, adabiy til me’yorlarini ishlab chiqish, o‘rganish va ommalashtirish formal tilshunoslikning, til (jumladan, ona tili) ning ichki imkoniyatlarini va ularning voqelanish usullarini o‘rganish va o‘rgatish esa substansial tilshunoslik oldida turgan ijtimoiy buyurtma – vazifa. Shu bilan substansial tilshunoslik , bir tomondan, formal tilshunoslik d an, ikkinchi tomondan, sof struktural- funksional tahlil (Praga strukturalizmi) dan tubdan farq qiladi va fanda yangi bir ilmiy yo‘nalish mavqeini kasb etadi 1 . 1 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 4-6-B 5 I BOB. PARADIGMATIK MUNOSABATLAR 1.1.Paradigma Shveysariyalik olim F. de Sossyur til birliklari o‘zaro assosiativ munosabatda bo‘lishini ta’kidlagan. Haqiqatda, til birliklari turli belgi-xususiyatlari asosida o‘zaro birlashadi, biri ikkinchisini eslatadi, munosabat hosil qiladi. Daniyalik tilshunos L.Yelmslev assosiativ munosabat terminini paradigmatik munosabat terminiga almashtirdi. Asli assosiativ munosabat termini paradigmatik munosabat terminidan ko‘ra keng tushunchani anglatadi, paradigmati k munosabat assosiativ munosabatlarning bir ko‘rinishiga teng. Til qurilishining tuzum ekanligi paradigmatik munosabatlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Paradigma deb til birliklarining o‘zaro umumiy semasiga ko‘ra birlashadigan va farqli semasiga ko‘ra zid munosabat hosil etib turadigan tizimiga aytiladi. Morfem paradigma deb shunday hodisanin g morfemalardagi ko‘rinishiga aytiladi. Morfem paradigma kamida ikki morfemadan iborat bo‘ladi, bu morfemalar o‘zaro umumiy (integral) semasi asosida birlashib, farqli (differensial) semasi bilan zidlangan holatda yaxlit bir tuzumni tashkil etadi; leksemashakl tarkibida ayni bir o‘rinni (pozitsiyani) egallab, ma'lum talabga ko‘ra birini ikkinchisiga almashtirib ishlatiladi. Masalan, ot leksemalarga xos grammatik son morfemalari paradigmasi ikki a’zoli: “ko‘plik” ma’nosini ifodalovchi -lar morfemasidan va unga zidlanib belgilanadigan “birlik” ma'nosini ifodalovchi morfemadan iborat. Bu yerda “birlik” ma’nosini ifodalovchi morfema fonema ifodasiga ega emas, shunga ko‘ra nol ko‘rsatkichli morfema deyiladi,  ramzi bilan ko‘rsatiladi: -  -lar . Shakl hosil qiluvchi morfemalarda turli-tuman paradigmalar mavjud; bular turkumlar bo‘yicha xoslangan bo‘ladi. Shunga ko‘ra morfem paradigmalarni tasvirlashdan oldin lug‘at birliklarining turkumlanishi bilan tanishish lozim. 6 Adabiyotlarda “yordamchi so‘zlar” nomi ostiga ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama birlashtiriladi. Bulardan ko‘makchini leksemashakl tarkibiga kiradigan morfema deb, noparadigmatik morfemalar majmui deb baholadik. Demak, grammatik birlik turkumlari deganda avvalo bog‘lovchi va yuklama nazarda tutiladi. Adabiyotlarda modal so‘zlar, undovlar, taqlid so‘zlari mustaqil turkumlarga ham, yordamchi so‘zlarga ham kiritilmay, alohida−alohida tur turkum deb qaraladi. Bulardan taqlid so‘zlari “tasvir birliklari turkumi” nomi bilan leksik birlik turkumlari qatoriga kiritib tasvirlandi. Modal birliklar va undovlarni grammatik birlik turkumlari bo‘lgani uchun bog‘lovchi va yuklama turkumlari qatoriga qo‘shish mumkin. Ushbu to‘rt turkum uchun umumiy belgi deb ularning grammatik ma'no ifodalashi va birikmaning, gapshaklning bo‘lagi vazifasida kelmasligi ta’kidlanadi. Bu turkumlarning har biri o‘ziga xos belgilari bilan farqlanadi 2 . 1.2.Morfem paradigmalar Ot leksemalar turkumiga predmetlik tushunchasi bilan bog‘liq sonlash morfemalari paradigmasi, nisbatlash morfemalari paradigmasi, turlash morfemalari paradigmasi mansub. Ushbu morfem paradigmala rning ko‘rsatkichl ari ot leksemalardan tashqari boshqa leksik turkumlarning ot tabiatli turiga ham qo‘shiladi (Bular har bir turkum doirasida ta'kidlanadi). Predmetlik tushunchasini emas, belgi tushunchasini anglatadigan turkum leksemalariga ushbu paradigmalar ko‘rsatkichi ular otlashganida (ot leksema holatida kelganida) qo‘shiladi. 2 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 126, 127, 129-B. 7 Sonlash morfemalari nisbatlash va turlash morfemalaridan o‘z mohiyatiga ko‘ra farqlanadi. Sonlash ma'nosini ifodalovchi morfema shakl yasovchiga teng bo‘lib, ot leksemaga miqdor ma'nosini ifodalash uchun qo‘shiladi: kitob- - kitoblar- kabi. Turlash morfemalari ot leksemaga boshqa bir leksema bilan sintaktik bog‘lanishiga ko‘ra qo‘shiladi, shakl o‘zgartiruvchi deyiladi: (kitob+lar)+ni kabi. Nisbatlash morfemalari ham odatda leksemaga boshqa bir leksema bilan sintaktik bog‘lanishiga ko‘ra qo‘shiladi va shakl o‘zgartiruvchi deyiladi: [(kitob+lar)+im]+ni kabi. Turlash morfemalari ham, nisbatlash morfemalari ham sintaktik mohiyatli: boshqa bir leksema bilan sintaktik bog‘lanish tufayli qo‘shiladi va o‘sha leksemaning tabiatiga ko‘ra tanlab qo‘shiladi: ( sening ) X kitobing, kitobingni X ( ol- ) kabi. Bular orasidagi farq turlash morfemalari sintaktik vazifa ko‘rsatkichi ekanida, nisbatlash morfemasi esa sintaktik vazifa ko‘rsatkichi emasligida ko‘rinadi. Ushbu farqni hisobga olib faqat kelishikda o‘zgarishnigina turlanish deyish to‘g‘ri. Quyida sonlash, nisbatlash, turlash morfemalari tuzum hosil etib turuvchi paradigmalar sifatida bayon qilinadi. Grammatik miqdor ma'nosini ifodalovchi morfemaga sonlovchi deyiladi; bunday morfemalar tuzumiga sonlash morfemalari paradigmasi deyiladi. Sonlash morfemalari ot leksemaga bevosita qo‘shiladi: "leksema + sonlovchi": olim +  - - olim+lar-, fasl +  - - fasl + lar- kabi. Mantiqiy miqdor bilan grammatik miqdor o‘zaro farq qiladi. Mantiqan atoqli ot yakka predmetni ataydi: Sobir-, Chilonzor- kabi. Ayni shu ism bilan bir necha predmet atalishi mumkin, lekin shunda ham ism har gal yakka predmetni ataydi. Turdosh ot esa turning nomi sifatida mantiqan bittadan ortiq (ko‘p) predmetni nomlaydi. Shu bilan birga turdosh ot yakka predmetni anglatib ham keladi. Masalan, ko‘chat- leksemasi bitta ko‘chatni ham, ko‘p ko‘chatni ham bildiradi. Ko‘rinadiki, atoqli otning yakka predmetni atashi bunday ot leksemaning semantikasiga bog‘liq: turdosh ot leksemaning yakka yoki ko‘p predmetni anglatishi esa, leksemaning 8 semantik xususiyatidan tashqari, nutq vaziyatiga, leksik qurshovga bog‘liq. Otlarni yakka predmetni anglatishiga qarab birlik shaklida, ko‘p predmetni anglatishiga qarab ko‘plik shaklida deyish mumkin emas. Sobir-, ko‘chat- leksemalari yakka yoki ko‘p predmetni bildirishidan qat'i nazar – sonlash paradigmasining ayni bir shaklida – birlik shaklida. Shunday ot leksemalar ham borki, o‘z semantik xususiyatiga ko‘ra doim bittadan ortiq predmetni anglatadi: xalq-, qo‘shin- kabi; lekin bunday leksemalar sonlash paradigmasining birlik shaklida deyiladi. Xullas, ot leksemaning o‘z semantik xususiyatiga ko‘ra yakka yoki ko‘p predmetni anglatishi – boshqa hodisa, sonlash paradigmasining birlik yoki ko‘plik shaklida bo‘lishi – boshqa hodisa. Odatda daraxt- birlik shaklidagi, daraxtlar- ko‘plik shaklidagi ot leksema deyiladi; bunda sonlash paradigmasi asosida yondashiladi. Mantiqan esa daraxtlar- emas, daraxt- ko‘p. Chunki daraxt- shakli yakka predmetni ham, shu turga mansub barcha predmetlarni ham bildiradi, bunda miqdor tushunchasi chegaralanmagan bo‘ladi. Daraxtlar- shaklida -lar morfemasi miqdor tushunchasini chegaralaydi: daraxtning qandaydir to‘dalari, xillari tushuniladi. Shu jihatdan yondashsak, turdosh ot leksemada predmetning ko‘pligini leksemaning o‘zi bildiradi, -lar morfemasi esa chegaralanganlik semasini va unga zid qo‘yib belgilanadigan morfema esa chegaralanmaganlik semasini ifodalaydi. Haqiqatda, o‘zbek tilida yakkani ifodalovchi maxsus morfema yo‘q, turdosh ot leksema ma'lum kontekstda-gina yakka predmetni bildirib keladi, alohida olinganda esa miqdor ma'nosini ifodalashi jihatidan noaniq bo‘ladi. Asli bola- kabi leksema miqdor ma'nosini ifodalashi jihatidan betaraf bo‘lgan, bitta ma'nosi -lar morfemasining bir necha ma'nosiga zidlanishda yuzaga kelgan. Demak, bola- shaklidagi ot leksemasi miqdor ma'nosini ifodalashi jihatidan betaraf, ana shunday betaraflik bunday shakldagi leksemaga bitta va bittadan ortiq miqdorni bildiradigan sifatlovchi keltiraverishga yo‘l qo‘yadi: bitta bola- - bir necha 9 (ko‘p) bola- kabi. Xullas, bolalar- ko‘plik shakliga zid qo‘yish asosida bola- birlik shakli yuzaga kelgan. Buni chizmada quyidagicha ko‘rsatish mumkin 3 . O‘zi qo‘shilgan asosdan anglashiladigan predmetning (yoki predmet deb tasavvur qilinadigan belgining, harakatning) birlik yoki ko‘plikdagi uch shaxsdan biriga nisbat berilayotganini ifodalovchi morfemaga nisbatlovchi deyiladi; bunday morfemalar tuzumiga nisbatlovchi morfemalar paradigmasi deyiladi. Nisbatovchi morfemalar paradigmasi ayrim adabiyotlarda olti a'zoli deb ko‘rsatilib, har bir morfema qolgan besh morfema bilan (kuchli yoki kuchsiz holatlarda) oppozitiv munosabat hosil etishi quyidagi chizma yordamida aks ettirilgan: [-im] ~ [-imiz], [-ing] ~ [-ingiz], [-i] [-lari] Bu chizmada III shaxs morfemasining ifoda jihati i fonemasiga tengligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan, - si shaklida ta'kidlanmagan. I, II shaxs morfemalarida ularning ifoda jihati -im kabi yozilgan, vaholanki bu morfemalar oldiga qo‘shiladigan i tovushi ushbu affikslarning ifoda jihati tarkibiga kirmaydi, demak, fonema emas, balki asos bilan affiksni tutashtirish uchun orttiriladigan tovush. Ko‘rinadiki, nisbatlovchi affikslarning ifoda jihatiga I, II shaxsda va III shaxsda turlicha yondashilgan. Asli an'anaviy usuldan chetga chiqmay har uch shaxs affikslarini -(i)m-, -(i)ng-, -(s)i-, -(i)miz-, -(i)ngiz- tarzida yozib ko‘rsatish to‘g‘ri, shunda orttirma tovush fakultativ ekani ochiq bildiriladi. Ushbu paradigma uchun umumiy ma'no qarashlilik deb ta'kidlash qisman to‘g‘ri; asli egalik ma'nosi, hatto qarashlilik ma'nosi ham ushbu hodisani to‘liq ifodalamaydi; shuni hisobga olib ushbu paradigmani nisbatlash paradigmasi deb, morfemalarini esa nisbatlovchi deb atashni lozim topdik. Bu paradigmadan anglashiladigan ma'noni "narsa-buyumning shaxsga qarashliligi" deb izohlash tor, chunki nisbatlovchi affiks "narsa-buyum" ma'nosini anglatuvchi leksemalarga-gina emas, "kishi" ma'nosini 3 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 140-141-B. 10 anglatuvchi leksemaga ham qo‘shiladi; shuningdek qaratuvchi vazifasida "shaxs (kishi)" ma'nosini anglatuvchi leksema-gina emas, "narsa" ma'nosini anglatuvchi leksema ham keladi. Ko‘rinadiki, umumiy ma'no - nisbat berish ma'nosi; har uch shaxsda kishi yoki narsaning kishiga, III shaxsda esa bulardan tashqari narsaning narsaga nisbat berilishi ham ifodalanadi. Demak, shaxs ma'nosini ifodalash jihatidan I, II shaxs affikslaridan III shaxs affiksi farqli: ham kishi, ham narsa ifodalanadi. Nisbatlash paradigmasidagi III shaxs morfemasi son (miqdor) ma'nosini ifodalashi jihatidan ham I, II shaxs morfemalaridan farqli: I, II shaxs morfemalari ayni vaqtda ham shaxs, ham son ma'nosini ifodalaydi, bu shaxslarning morfemalari son ma'nosini ifodalashi jihatidan oppozitsiya (zidlanish) hosil qiladi; bunday zidlanish III shaxs morfemasida yo‘q, shunga ko‘ra son ma'nosini ifodalashi jihatidan betaraf. III shaxsning ko‘plik shakli deb keltirilgan -lari affiksi tarkibidagi -lar qismi ko‘plik ma'nosini emas, modal ma'noni (sizlashni) ifodalashga xizmat qiladi, son ma'nosining ifodalanishi betarafligicha qoladi. Xullas, nisbatlovchi morfemalar paradigmasining asosi besh a'zoli bo‘lib, ular orasidagi zidlanish munosabatini chizmada quyidagicha ko‘rsatish mumkin: [ -m- ] [ -miz- ] [ -ng- ] [ -ngiz- ] [ -i- ] Ko‘rinadiki, III shaxs morfemasi I, II shaxs morfemalari bilan shaxs ma'nosining ifodalanishi jihatidan zidlanish hosil etadi, III shaxs morfemasi son ma'nosini ifodalamasligi sababli bu jihatdan zidlanish haqida gapirib bo‘lmaydi. O‘zbek tilidagi nisbatlovchi morfemalar paradigmasida shaxs va son ma'nolaridan tashqari modal ma'no ham ifodalanadi. Modal ma'no ifodalash 11 birlikma'nosini ifodalovchi I, II shaxs morfemalarida emas, balki ko‘plik ma'nosini ifodalovchi morfemalarda yuzaga kelgan (Nisbatlovchilardagi bunday hodisa ko‘plik kishilik olmoshlari ta'sirida voqe bo‘lgan), natijada bu morfemalar ikki ma'noli (polisemem) morfemaga aylangan: -miz- 1 -ngiz- 1 ko‘plik, modal ma'no jihatidan betaraf, -miz- 2 -ngiz- 2 birlik va sizlash. Keyinchalik modal ma'no II, III shaxs birlik morfemalarini -lar affiksi bilan ishlatish orqali ham ifodalanadigan bo‘lgan: -ng - II shaxs birlik, -nglar - II shaxs ko‘plik va sizlash, -laring - II shaxs ko‘plik va senlash, -lari - III shaxs sizlash, son ma'nosi jihatidan betaraf. Xullas, nisbatlovchi morfemalar paradigmasining asosi – besh a'zoli; ko‘p ma'nolilikni va modal ma'no ifodalanishini ham hisobga olsak, bu paradigma o‘n a'zoli bo‘ladi. Ko‘rinadiki, I shaxs morfemalari uch a'zoli bo‘lib: a) shaxs ma'nosining ifodalanishiga ko‘ra birlashadi, b)son ma'nosining ifodalanishiga ko‘ra -miz- 1 (ko‘plik) shakli -m- (birlik) va -miz- 2 (birlik) shakllari bilan zidlanish hosil qiladi, d) modal ma'noning ifodalanishiga ko‘ra -miz- 2 (sizlash) shakli -m- (modal ma'no jihatidan betaraf) morfemasi bilan go‘yo noto‘liq zidlanish hosil qiladi, e) -miz- 1 va -miz- 2 munosabati ko‘pma'nolilikka teng, f) -m- (birlik) va -miz- 2 (birlik) munosabati sinonimiyaga teng. II shaxs morfemalari besh a'zoli bo‘lib: a) shaxs ma'nosining 12 ifodalanishiga ko‘ra birlashadi, b) son ma'nosining ifodalanishiga ko‘ra - ngiz- 1, - nglar-, -laring- shakllari -ng- va -ngiz- 2 (birlik) shakllari bilan zidlanish hosil qiladi, d) modal ma'noning ifodalanishiga ko‘ra -ngiz- 2 (sizlash), -nglar- (sizlash), -laring- (senlash) shakllari -ng- (modal ma'no jihatidan betaraf) morfemasi bilan go‘yo noto‘liq zidlanish hosil qiladi, e) modal ma'no ifodalashi jihatidan -nglar- (sizlash) va -laring (senlash) shakllari o‘zaro zidlanadi, f) -ngiz- 1, -ngiz 2 munosabati polisememiyaga teng, g) -ng- (birlik) bilan -ngiz- 2 (birlik) munosabati, -ngiz- 2 (sizlash) bilan -nglar- (sizlash) munosabati sinonimiyaga teng. III shaxs morfemalari ikki a'zoli bo‘lib: a) shaxs ma'nosini ifodalashiga ko‘ra birlashadi, b) son ma'nosini ifodalashiga ko‘ra har ikki a'zo betaraf, d) modal ma'no ikkinchi a'zoda ifodalanadi, demak, shu nuqtada noto‘liq zidlanish mavjud. Xullas, nisbatlash ma'nosini ifodalaydigan morfemalar bir paradigmaga birlashuvi shubhasiz. Lekin shu asosda bu paradigmaning har bir a'zosi qolgan har bir a'zosi bilan oppozitiv munosabat hosil qiladi deyish mumkin emas. I, II shaxs bo‘yicha birlik shakllari o‘zaro, ko‘plik shakllari o‘zaro, birlik va ko‘plik shakllari o‘zaro oppozitiv munosabat hosil qiladi. Lekin -m- (I shaxs birlik) morfemasi bilan -ngiz- 1 (II shaxs ko‘plik) morfemasi orasida oppozitiv munosabat yo‘q, chunki bu morfemalar orasida na shaxs ma'nosi jihatidan, na son ma'nosi jihatidan umumiylik yo‘q, faqat nisbatlash ma'nosini ifodalashiga ko‘ra birlashadi. Ikki morfema sememasining bir semasi mushtarak, boshqa semasi (semalari) farqli (zid) bo‘lsa-gina oppozitiv munosabat haqida gapirish o‘rinli bo‘ladi. Xullas, til hodisalari orasidagi har qanday munosabatni oppozitiv munosabat deb talqin qilish masalaga o‘ta mavhum yondashishdan iborat. Odatda ot leksemaga qo‘shilib, uning boshqa bir leksemaga sintaktik bog‘lanishini va biror sintaktik vazifada kelishini ta'minlashga xizmat qiladigan morfemaga turlovchi deyiladi; bunday morfemalar tizimiga esa turlash (kelishik) 13 morfemalari paradigmasi deyiladi. Hozirgi o‘zbek tilida quyidagi olti kelishikdan iborat tizim mavjud: bosh kelishik, qaratqich kelishigi, tushum kelishigi, chiqish kelishigi, jo‘nalish kelishigi, o‘rin kelishigi. Bosh kelishikning fonema ifodasiga ega morfemasi yo‘q, shunga ko‘ra bu kelishikning ko‘rsatkichi boshqa besh kelishikka zidlab nol ko‘rsatkichli morfema deb belgilanadi va ramzi bilan yozib ko‘rsatiladi. Nol ko‘rsatkichli morfema sonlash morfemalari paradigmasida ham mavjud bo‘lgani sababli bu morfemalarni I, II deb farqlaymiz. Qaratqich kelishigining morfemasi to‘rt ko‘rinishga ega: -ning, [-ning], - ing, -n. Bulardan -ning ko‘rinishi asosiy allomorfema bo‘lib, ayrim shartsharoitda "yashirinishi" (belgisiz ishlatilishi) mumkin; ana shunday allomorfemani [ -ning ] tarzida yozib ko‘rsatdik: kitobning (muqovasi-) – kitob[ning] (muqovasi-) kabi. Bu kelishik morfemasining -ing, -n shakllari juz'iy allomorfemalar bo‘lib, ma'lum shart- sharoitda-gina namoyon bo‘ladi: -ing allomorfemasi I, II shaxs birlik kishilik olmoshlariga qo‘shiladi: men+ing kabi; -n allomorfemasi she'riyatda ishlatiladi: nafasin atri (G‘afur G‘ulom) kabi. So‘zlashuv tilida -ning allomorfemasi -ni tarzida, - ing allomorfemasi -i tarzida (oxiridagi ņ tovushini tashlab) talaffuz qilinadi, shuning oqibatida tushum kelishigining - ni, -i allomorfemalari bilan shaklan teng kelib qoladi. Bunday omonimiya so‘zlashuv tilida voqe bo‘ladi; adabiy tilda qaratqich va tushum kelishiklarining affikslari aniq farqlab - ning va -ni, -ing va - i tarzida talaffuz qilinadi va shunday yoziladi. Qaratqich kelishigi morfemasini chizmada quyidagicha ko‘rsatish mumkin: I, II shaxs birlik kishilik olmoshidan keyin She'riyatda III shaxs nisbatlovchisidan keyin Tushum kelishigining morfemasi ham to‘rt ko‘rinishga ega: - ni, [-ni], -i, -n. Bulardan -ni ko‘rinishi asosiy allomorfema bo‘lib, ayrim shart- sharoitda "yashirinish" (belgisiz ishlatilish) xususiyatiga ega; ana shunday allomorfemani [ -ni ] tarzida yozib ko‘rsatish mumkin: kitobni ( o‘qi- ) – kitob[ni] ( o‘qi- ) kabi. 14 Bu kelishik morfemasining -i, -n shakllari juz'iy allomorfemalar bo‘lib, -i allomorfemasi I, II shaxs birlik kishilik olmoshlariga qo‘shiladi ( men+i kabi), -n allomorfemasi she'riyatda III shaxs nisbatlovchisidan keyin qo‘shiladi: Sahar turib ochar chechagin (Hamid Olimjon) kabi. Yuqorida ta'kidlangan to‘rt allomorfema adabiy tilga mansub. Aytilganlarni chizmada quyidagicha ko‘rsatish mumkin: So‘zlashuv tilida tushum kelishigi morfemasining bosh tovushi o‘zi qo‘shiladigan asos oxiridagi tovushning ta'sirida assimilatsiaga uchraydi: bahorri (bahorni), kuzzi (kuzni), jamiyatti (jamiyatni) kabi. Morfemaning bunday tovush tovlanishlari allomorfemalar deb emas, talaffuz shakllari deb baholanadi. Chiqish kelishigining morfemasi - -dan . Hozirgi adabiy o‘zbek tilida yozilgan asarda ba'zan-gina bu morfemaning -din talaffuz shakli uchraydi. So‘zlashuv tilida - dan morfemasining boshlanishidagi d fonemasi o‘zi qo‘shiladigan asos oxiridagi tovush ta'sirida assimilatsiyaga uchraydi: ishtan (ishdan), ottan (otdan) kabi. Morfemaning bunday tovush tovlanishlari allomorfema deb emas, talaffuz shakllari deb baholanadi. Jo‘nalish kelishigining morfemasi uch allomorfema tarzida namoyon bo‘ladi: - ga, -ka, -qa. Tarixan -g‘a allomorfemasi ham mavjud bo‘lgan; bu allomorfema hozirgi o‘zbek tiliga olg‘a leksemasi tarkibida yetib kelgan. Ko‘rinadiki, jo‘nalish kelishigi morfemasining allomorfemalari k, g, q, g‘ fonemalari bilan tugaydigan asosga qo‘shilganida yuzaga keladi; bular to‘g‘risida leksemashakl tarkibidagi ma'noli qismlarning sintagmatik munosabatiga bog‘lab gapiriladi. O‘rin kelishigining morfemasi - -da. Bu yerda ham xuddi chiqish kelishigi morfemasida bo‘lganidek -da morfemasi boshlanishidagi d fonemasi o‘zi qo‘shiladigan asos oxiridagi tovushning ta'sirida assimilatsiyaga uchraydi: ish-ta (ishda), otta (otda) kabi; -da morfemasining bunday tovush tovlanishi allomorfema deb emas, talaffuz shakli deb baholanadi. 15 Tushum kelishigi bilan qaratqich kelishigini farqlab ishlatishda quyidagi hodisaga asoslanish mumkin: Tushum kelishigi o‘zi qo‘shilgan ot leksemani o‘timli fe'l leksemaga tobelaydi: kitobni X o‘qi- kabi. Qaratqich kelishigi esa o‘zi qo‘shilgan ot leksemani ot leksema (yoki otlashgan leksema) asosiga tobelaydi, bunda keyingi leksema asosiga nisbatlovchi qo‘shiladi: kitobning muqovasi- kabi. Demak, qaratqich kelishigining shakli – murakkab, go‘yo qo‘sh ko‘rsatkichli: (asos+ning) X (asos+nisbatlovchi). Bunday murakkablik bosh kelishikdagi leksemashakl ega vazifasida kelganida ham voqe bo‘ladi: (asos +II) X (asos + tuslovchi): Yomg‘ir yog‘maydi kabi. Ko‘rinadiki, ifoda jihatiga ko‘ra olti kelishikni ikki xil guruhlash mumkin: I 1. Ifoda jihati nol ko‘rsatkichli morfemaga teng kelishik (bosh kelishik); I 2. Ifoda jihati affiksga teng kelishiklar (qolgan besh kelishik). II 1. Yakka ko‘rsatkichli kelishiklar: tushum, chiqish, jo‘nalish, o‘rin ke lishiklari. II 2. Qo‘sh ko‘rsatkichli kelishiklar: qaratqich kelishigi ( -ning + nisbatlovchi), bosh kelishik (qisman): II + tuslovchi. Kelishik paradigmasi a'zolarining mazmun jihati o‘ta mavhum: leksemalarni o‘zaro kelishtirish; vazifasi – biror sintaktik bo‘lak sifatida shakllantirish. Mazmun jihatining o‘zga tomonida kelishik ma'nolari orasida ularni yagona tizimga birlashtiruvchi semani ajratish qiyin. O‘zaro tuzum hosil etib turish makon kelishiklarida mavjud: Bu uch kelishik o‘rin semasi asosida birlashib va har biriga xos semasi bilan zidlanib tuzum hosil qiladi: -dan – harakatning chiqish o‘rni, -ga – harakatning yo‘nalish o‘rni, - da- - harakatning bo‘lish o‘rni. Asli bu uch kelishik ikkiga guruhlanadi: chiqish va jo‘nalish kelishiklari – dinamik kelishiklar sifatida, o‘rin kelishigi – statik kelishik sifatida. Chiqish va jo‘nalish kelishiklari esa harakatning 16 ma'lum nuqtadan yo‘nalishi va ma'lum nuqtaga yo‘nalishi ma'nosini ifodalab o‘zaro ichki zidlanish hosil etadi. Xullas, olti kelishikni ko‘zda tutib ulardan har biri boshqa besh kelishik bilan oppozitiv munosabat hosil etadi deyish uchun yetarli asos yo‘q; ayrim kelishiklar orasida ichki oppozitiv munosabat-gina mavjud. Asli kelishiklar orasida, F. de Sossyur ta'kidlaganidek, assosiativ munosabat mavjud deyish to‘g‘ri: Bir kelishik boshqasini eslatib turadi, leksemashakl tarkibidagi ma'noli qismlar qatorida (aranjirovkasida) ayni bir o‘qda (pozitsiyada) joy oladi va biri o‘rnini ikkinchisi almashtirib egallaydi. Kelishiklarning sintaktik mohiyati leksemashakl tarkibida, leksemashaklning boshqa bir leksema bilan, leksemashakl bilan sintaktik bog‘lani-shida namoyon bo‘ladi (Bular o‘z o‘rnida bayon qilinadi). 1.3.Ot turkumi leksemasiga qo‘shiladigan noparadigmatik morfemalar Ot turkumi leksemasiga mansub yuqoridagi uch paradigmadan tashqarida turadigan, o‘zaro paradigmatik munosabat hosil qilmaydigan morfemalar ham anchagina. Bular orasida affikslar ham, affiksoidlar ham, leksiktabiatli morfemalar ham mavjud. 1. Ot turkumi leksemasiga qo‘shiladigan noparadigmatik affikslar quyidagilar: 1) kichraytirish (shu asosda erkalash) ma'nosini ifodalovchi -cha, -choq (-chak) affikslari: qizcha-, kitobcha-; toychoq-, qo‘zichoq-, kelinchak-, tugunchak- kabi; 2) iliq munosabatni ifodalovchi -gina affiksi: bolaginam-, onaginang X o‘rgilsin kabi. Bu affiks faqat ma'nosini ifodalovchi -gina yuklamasi bilan omonim: bolam-gina, onang- gina kabi; 3) hurmat ma'nosini ifodalovchi -lar affiksi: ona+m+lar+ni kabi; 17 4) xoslik ma'nosini ifodalovchi -niki affiksi: ona + I +m+niki, Shohista + I + niki kabi; 5) o‘ringa nisbat berish ma'nosini ifodalovchi -dagi affiksi: uy+lar+imiz+dagi, qishloq+lar+dagi, tog‘a+ I + miz 2 + niki + dagi kabi; 6) substantiv shakl yasovchi -lik affiksi: qaysi qavat + I + da + lig + i + ni kabi. Bu affiksning ish doirasi ancha keng: kel + moqchi + lig + i + ni, bor + lig + i + ni, yaxshi + lig + i + ni kabi. Asli bu -lik affiksi ekan yordamchisiga qo‘shiladi, bu yordamchi ellipslanishi oqibatida undan oldingi qismga qo‘shilib keladi: (qaysi) qavatda ekanligini qavatdaligini kabi. 2. Ot turkumi leksemasiga iliq munosabat ifodalovchi -jon, -boy (-voy), -xon, - oy affiksoidlari qo‘shiladi: buvijon-, Olimjon-, Ravshanboy-, Komilaxon-, Tursunoy- kabi. Bu affiksoidlar ayrim kishi atoqli otlarida ularning doimiy tarkibiy qismi sifatida qatnashadi: Oyxon-, O‘g‘iloy- kabi. 3. Ot turkumi leksemasiga qo‘shiladigan leksik tabiatli morfemalar deb ko‘makchilarni ko‘rsatish lozim. Ko‘makchi adabiyotlarda bog‘lovchi va yuklama bilan birgalikda yordamchi turkumlar guruhiga birlashtiriladi. Aslida ko‘makchi bog‘lovchi va yuklamadan keskin farq qiladi: ko‘makchi leksemashakl tarkibiga kiradi, leksemani sintaktik vazifada kelishga hozirlaydi; bog‘lovchi odatda leksemashakllar orasidagi sintaktik munosabatni ta'minlab, ma'lum bir grammatik ma'noni ifodalashga xizmat qiladi; yuklama odatda biror sintaktik vazifada kelgan leksemashaklga, shuningdek gapshaklga turlicha grammatik ma'no qo‘shadi. Ko‘rinadiki, ko‘makchini bog‘lovchi, yuklama qatorida turadigan grammatik birlik turkumi deb talqin etish o‘rinli emas; ko‘makchi asli morfemaga teng deb baholanishi to‘g‘ri. Ko‘makchilar ot leksemalar turkumiga mansub sintaktik shakl hosil qiluvchi bo‘lib, leksik tabiatli morfemalar guruhini tashkil qiladi. 18 Ko‘makch ilar affiks morfemalarda n farqli holda leksemaga kelishik ko‘rsatkichidan keyin qo‘shiladi, kelishik bilan ko‘makchi birgalikda analitik grammatik shaklga teng bo‘ladi. Bunday analitik grammatik shakl tarkibida uch kelishikning: bosh, chiqish, jo‘nalish kelishiklarining ko‘rsatkichlari qatnashadi; sintaktik vazifani analitik grammatik shaklning ko‘makchi qismi belgilaydi, uning oldidagi kelishik shakli sintaktik-semantik jihatdan betaraflashadi. Har bir ko‘makchi asosan bir grammatik ma'noni ifodalaydi; ko‘makchilardagi ko‘pma'nolilik asli ko‘makchining o‘ziga emas, balki ko‘makchi qo‘shilayotgan birlikdan (leksemadan, birikmadan) anglashiladigan lug‘aviy ma'noga mansub bo‘ladi. Masalan, bilan ko‘makchi si odatda ot leksemaga qo‘shilib kelganida birgalik[da]ma'nosini ifodalaydi: O‘g‘lingiz bilan birga boshlashib keldi (Odil Yoqubov) kabi. Bu ko‘makchi fe'lning otdosh shakliga qo‘shilib kelganida keyingi harakatning oldingi harakat tugashi bilanoq yuz berishini ifodalaydi: Shoira yo‘lak boshida ko‘zdan g‘oyib bo‘lishi bilan Abduvohid Sherzodga qarab iljaydi (O‘tkir Hoshimov) kabi. Bunday ma'noni bilan ko‘makchisining yolg‘iz o‘zi ifodalamasligi, bunday ma'no fe'lning otdosh shakli tufayli ro‘yobga chiqishi o‘z-o‘zidan ayon va b. Xullas, ko‘makchi qatnashadigan qurilmaning ma'nosini ko‘makchi ifodalaydigan ma'nodan ajratib baholash ma'qul. Rus tili grammatikalari ta'sirida sababli, tufayli, chog‘li, osha, bo‘ylab, bo‘yicha, holda, yo‘sinda, tomon, asosan, binoan, muvofiq, qarata kabi turli turkum leksemashakllari, shuningdek "ko‘makchi ot" nomi bilan ost-, ust-, tag-, old-, orqa-, ich-, o‘rta-, ora-, bosh- kabi ot leksemalarning ma'lum kelishik shakllari ko‘makchilar qatoriga nohaq ravishda kiritilgan. Ayrim ko‘makchilar orasida sinonimik munosabat mavjudligidan qat'i nazar ( kabi, singari; qadar, dovur; so‘ng, keyin; beri, buyon ), ko‘makchilar rang-barang ma'nolarni ifodalashga xizmat qiladi, shunga ko‘ra o‘zaro paradigma hosil qilmaydi. 19 4.Ko‘makchiga sinonim -dek (-day), -cha affikslari alohida baholanishi kerak. Bular kelishik shaklidan keyin qo‘shilishiga ko‘ra ko‘makchiga o‘xshaydi, lekin ifoda jihatiga va o‘zidan oldingi qismga qo‘shib yozilishiga ko‘ra affiksga o‘xshaydi. Shu xususiyatlarini hisobga olib bularni affiksko‘makchi deb nomladik: uka + I + m + + II + kabi – uka + I + m + + II + dek, uy + I + ing + ga + cha – uy + I + ing + ga +qadar kabi. Qadar ko‘makchisiga sinonim -cha affiks-ko‘makchisi urg‘u olmaydi, leksemashaklga qo‘shilib keladi; shunga ko‘ra -cha affiks-ko‘makchisini asli boshqa affikslardan farqli holda leksemashaklga chiziqcha orqali yarim qo‘shib yozish to‘g‘ri (Noparadigmatik morfemalarning turli-tuman belgixususiyatlari haqida leksemashakllar tizimi bahsida gapiriladi) 4 . 4 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. –142-151-B. 20 II BOB. GRADUONIMIYA, GIPONIMIYA, PARTONIMIYA TUSHUNCHALARI 2.1. Graduonimiya O‘zbek tilshunosligida so‘zlararo ma'noviy munosabatlar tushunchasi ostida asosan sinonimik, polisemik va antonimik munosabatlar tushunilar edi. Keyingi davrlarda o‘zbek tilshunoslari so'zlararo ma'no munosabatlarining sinonimiya, omonimiya, antonimiyadan tashqari giponimiya, graduonimiya, partonimiya kabi turlarini ham ajratdilar. M a’nodoshlik qatorining atash va vazifa semalari bir xil, ifoda semalari farqli bo'lgan turidan boshqa yana bir boshqa ma'nodoshlik mavjud. Bunday qatorlarni ba'zi bir tilshunoslar ma'nodoshlik deb hisoblamaydilar, bunday leksemalarning mazmun guruhlarini alohida lug'aviy ma’no guruhlari deb sanaydilar. Bular narsa buyum, belgi, harakat-holatni turli darajada atovchi leksemalar guruhidir. So'zlararo ma'no munosabatlari mazmuniy darajalanishi graduonimiya deb ataladi. Mazkur leksemalar qatori o‘zaro darajali ziddiyatda turgani uchun darajalanish deb nomlanadi. Jumladan: ninni — chaqaloq — go ‘dak — bola darajalanish qatorini bola —farzand — zurriyot sinonimik qatori bilan solishtirilsa, ular orasidagi farqni sezish mumkin. Sinonimik qatordagi leksemalarning atash semalari bir xil, bir turdagi narsa- buyum , belgi-xususiyat, harakat-holatni bildiradi. Darajalanish qatorida esa umumiy atash semalari bir xil, ammo ular ma'lum bir semaning turli darajalarini ifodalaydi, muayyan belgi-xususiyatning oz-ko‘pligiga ko‘ra o‘zaro qaramaqarshi qo'yadi. Masalan: shivirla—pichirla—ayt—gapir—baqir — hayqir qatori „ovoz miqdori" belgisi asosida tuzilgan, bu belgi „shivirla“ dan „hayqit*‘ ga tomon o'sib boradi va darajali ziddiyat qatorini hosil qiladi. Darajali ziddiyatlar tilning lug‘at boyligini o'rganishda katta ahamiyatga ega. Voqelikda narsa, belgi, xususiyatlararo jins-tur bog'lanishi juda keng tarqalgan. Bular giponimik munosabatlar deb ataladi. 21 Giperonim ma'lum bir jinsning umumiy nomini, giponim esa shu jins turining nomlarini ifodalab keladi Masalan: ot— giperonim, ayg'ir, baytal, toy, to'bichoq, yo‘rg‘a, saman — giponimlar. Demak, giponimik qatorni m a'no jihatidan jins-tur munosabatlari bilan o'zaro bog'langan so'zlar tizimi tashkil qiladi. Partonimiya butun- bo‘lak munosabatlaridir. Butun-bo'lak munosabatlari ham voqelikda keng tarqalgan bo‘lib, voqelikning bevosita in'ikosi bo'lgan ongimizda, ongning shakli va ifoda vositasi bo'lgan tilda o ‘z aksini topadi. Partonimik munosabatlarda so'zlararo butun- bo‘lak munosabatlarini ifodalash bilan aloqador bo'lgan bog'lanishlar tushuniladi. Partonimik lug'aviy ma’no guruhlarida so'zlar butun nom va bo‘lak nom kabi turga ajratiladi. Alohida bir butunlik nomini ataydigan so'z butun nom deb ataladi. Masalan: daraxt. Butunning bo'laklarini, tarkibiy qismlarini atab keluvchi so‘zlar esa bo‘lak nom deyiladi. Masalan: ildiz, shox, barg, tana. Bu qatordagi barg — shox — lana — ildiz so'zlari ma’lum o‘xshashlikka ega, ya'ni butunning bolaklari sifatida o'xshashdir. Butun nom partonimiya lug'aviy guruhining dominanta so‘zi sifatida bo'laklarni alohida bo rttirish, uqtirish talab etilmaydigan sharoitlarda o‘z qatoriga kiruvchi bo'lak nomlarning istaganini almashtira oladi. Masalan, „Daraxtni sindirdi “ gapida „daraxt“ „shox“ so'zining o'rnida keladi. „Daraxtni kesdi “, „daraxtga chiqdr kabi birikmalarda tana yoki shox nazarda tutiladi. Demak, butun nomning qaysi bo'lak nom o'rnida qo'llanganligini muayyan matniy holatdangina aniqlash mumkin. Sinonimik va graduonimik qatorlar ichida dominanta so‘z hamisha qatorning ichida bo'ladi, partonimiyada esa dominanta so‘z hamma vaqt partonimik qatordan tashqarida turadi. Sinonimik, graduonimik, giponimik munosabatlar ot, sifat, son, olmosh, ravish, undov va taqlid so'zlarda hosil bo'ladi, partonimik munosabatlar faqat ot so‘z turkumi doirasidagina bo'ladi. Bularning sinonimiyadan farqi shuki, sinonimik qatorlar bir denotatni ifodalab keladi, partonimik va graduonimik guruhlarda esa har bir so‘z boshqa-boshqa narsalarni, o'ziga xos alohidaliklarni, zotlarni atab keladi. 22 Giponim, graduonim, partonimlarni o'rinli ishlatishni o‘rganish, sinonim. omonim va antonimlarning qo‘llanishini o'rganish kabi ahamiyatlidir. Chunki ular nutqni badiiylashtirish hamda aniqlashtirishda muhim vazifa bajaradi. Masalan: Kim kuchuk birla xo'tukka qancha qilsang tarbiyat, It bo ‘lur, eshshak bo ‘lur, bo ‘Imaslar aslo odamiy. (A.Navoiy) Navoiyning mazkur baytida badiiylikka o'zaro giperonimik munosabatda bolmgan so'zlarni (kuchuk~it;xo‘tik~eshak ) qo'llash orqali erishilgan 5 . 2.2. Giponimiya Giponimiya - lug'at boyligidagi leksemalarning pog'onali (ierarxik) aloqasidan kelib chiqadigan ma'no munosabatlari. Bunday munosabatlarning mohiyati shundaki, torroq tushuncha yoki ma’no ifodalaydigan leksemalar kengroq tushuncha yoki ma’no ifodalaydigan leksemalar bilan tur (giponim) va jins (giperonim) aloqasida boladi, bunday aloqa birlashtiruvchi (integral) semalar orqali amalga oshiriladi. Masalan, lola leksemasining ma’nosi gul leksemasining ma’no tarkibiga, mushuk leksemasining ma’nosi hayvon leksemasining ma’no tarkibiga kiradi. Bunday po'gonali (bosqichma- bosqich) munosabat, ayniqsa, u yoki bu fanning terminologik tizimida keng tarqalgan. Chunonchi, botanikada tur tushunchasi turkum tushunchasi tarkibiga, turkum tushunchasi oila tushunchasi tarkibiga, oila tushunchasi qabila tushunchasi tarkibiga, qabila tushunchasi л/я/tushunchasi tarkibiga, л/я/tushunchasi esa eng katta taksonomik kategoriya bolgan tip tushunchasi tarkibiga kiradi. Leksemalar ma’nosidagi ana 5 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 53-55-B. 23 shunday bog'lanish gipogiperonimik (tur-jins), partonimik (butun-bo'lak) munosabati deb qaraladi. Bunday munosabatlar lug'at boyligining yoxud undagi ayrim terminologik tizimlarning qurilishini belgilaydigan muhim omillardan sanaladi. Shu yo'l bilan tildagi leksemalarning paradigmalari (leksemalarning ma’no to'dalari yoki ma’no guruhlari) aniqlanadi. Masalan, «kiyim» mazmunli guruh a’zolari: telpak , ko'ylak , kastum , shim , tujli va h.k.lar; «o'simlik» mazmunli guruh a’zolari: daraxt , buta, o't, suvo'tvn b.lar; «daraxt» mazmunli guruh a’zolari: terak, tol , qayrag'och, archa , qarag'ay va b.lar kabi. Tilning lug'at boyligini tizim (sistema) sifatida o'rganishda leksemalarning gipo- giperonimik munosabatlariga tayanish muhim ahamiyatga ega: u tabiat va jamiyatdagi narsa-prcdmetlarning, voqea-hodisalarning tildagi nomlari bo'lgan leksemalarning ma’nolarini va shu ma’nolar orqali borliqdagi narsa-hodisalarning o'zlari haqidagi tushuncha-tasavvurlarni umumlashtirish va farqlash imkonini beradi. Bunday darajalanish oppozitsiyaning (zidlanishning) bir turi deb qaraladi121 va shu qatordagi bosh so'zga nisbatan belgilanadi. Masalan: «yosh» belgisiga ko'ra (bosh so'z ajratib ko'rsatilgan): buzoq- tana-g'unajin-sigir; qiz-juvon-ayol, «Belgi»dagi darajalanish asosida: chiroyli- suluv-ko'rkam-zebo; «siljish sur’ati» belgisiga ko'ra: yurmoq-chopmoq-yugurmoq-yelmoq kabi. Graduonimiya hodisasini o'z vaqtida Alisher Navoiy ham payqagan va uni turkiy (o'zbek) tilining boylik ko'rsatkichlaridan biri sifatida izohlagan edi. U o'zining «Muhokamatul-lug'atayn» asarida «yig'lamoq» ma’noli so'zlar guruhini ayni shu darajalanish aspektida talqin qiladi: yig'lamsinmoq- ingramoq-singramoq-o'kurmoq-hoy-hoyy\g‘\amoq kabi122. Demak, Alisher Navoiyni shu hodisaning ilk tadqiqotchisi desak bo'ladi. Keyingi 20-30 yil ichida o'zbek tilshunosligida bu masalaga alohida e’tibor berilmoqda. 24 Leksemalarning ma’no munosabatlarida darajalanish hodisasining o'rganilishi ko'p jihatdan ahamiyatlidir: lug'at boyligining tizim sifatidagi tavsifini berishda, sinonimlar va antonimlar lug'atini tuzishda, lug'aviy birliklarning uslubiy vosita (stilistik figura) sifatidagi qiymatini belgilashda graduonimik tadqiqotlar natijasidan foydalanish mumkin. 2.3. Partonimiya Partonimiya leksemalarning ma’no guruhlarida butun-bo'lak munosabatlarining ifodalanishi. Masalan, avtomobil (butun) — kuzov (bo'Iak) - motor (bo'Iak) - g’ildirak (bolak) va b.lar. Yana: uy (butun) - xona (bo'Iak) - ayvon (bo'Iak) — koridor (bo'Iak). Bularda avtomobil (birinchi qatorda) va uy (ikkinchi qatorda) leksemalari bosh so'zlardir. Ayni paytda kuzov (butun) - eshik (bo'Iak) - yukdon (bo'Iak) - oyna (bo'Iak) - bamfer (bolak) qatorida kuzov leksemasi; xona (butun) - oyna (bolak) — eshik (bo'Iak) qatorida esa xona leksemasi bosh so‘z sanaladi. Ma’lumki, leksemaning ma’nosida borliqdagi voqea-hodisalarning inson ongidagi in’ikosi ifodalanadi, demak, ma'nolar tizimidagi butun-bo'lak munosabati negizida ham, aslida, borliqdagi butun- bo'lak munosabatlarini tilda ifodalash zarurati yotadi. Partonimiya hodisasini o'rganish lu’gat boyligi tizimining «sir»larini ochish, so'z ma’nolarini aniq va to'g‘ri izohlash nuqtayi nazardan ahamiyatlidir. Bu hodisa H.Nc'matov, R.Rasulov, E .Qilichev, B.Qilichev kabi tilshunoslarning ishlarida ma'lum darajada o‘z talqinini topgan. Giponimiya - lu’gat boyligidagi leksemalarning pog'onali aloqasidan kelib chiqadigan ma'no munosabatlari. Giponim - tur tushunchasini ifodalaydigan leksema. Giperonim - jins (turkum) tushunchasini ifodalaydigan leksema. 25 Graduonimiya — leksemalarning ma’no guruhlari a’zolarida u yoki bu belgining darajalanishi. Partonim iya - leksemalarnin g ma'no guruhlarida butun-bo'lak munosabatlarining ifodalanishi 6 . Paradigma haqida tushuncha. Paradigma lingvistik tushuncha sifatida barcha fanlarda qo‘llanadigan sistema tushunchasi bilan bog‘lanadi . Avvalgi mavzularda sistemaning turlari haqida gapirilgan va unda mavhum (ongda mavjud) va aniq (borliqda mavjud) sistemalar farqlangan edi. Quyida ularning har biriga alohida- alohida to‘xtalamiz. Sistemalarning tarkibibir xil yoki har xil bo‘lishi mumkin:Ko‘rilganidek, ayrim mavhum sistemalarning borliqda nusxasi bo‘lsa (masalan, kitob leksemasining nusxasi kitob so‘zi, ruboiy sistemasining nusxasi muayyan bir ruboiy), boshqasi nusxasiz bo‘ladi (masalan, kelishik sistemasi, adabiy turlar sistemasi). Aniqrog‘i, nutqda kitob so‘zi mavjud, lekin oltita kelishik yaxlitligidagi nutq hodisasi, adabiy turlar sistemasining nusxasi bo‘lgan badiiy hodisa yo‘q. Nusxali mavhum sistemani prototipli sistema, nusxasiz sistemani prototipsiz sistema sistemasi) deyish ham mumkin. Tilda assosiativ munosabat . Sistemadosh (bir sistemaga mansub) lisoniy birliklar bir-birini eslatib turadi. Shu boisdan ular jamiyat a’zolari ongida bir tizimga birlashgan holda yashaydi. Masalan, [ a ] fonemasi [ o ] fonemasini, [ u ] fonemasi [ o‘ ] fonemasini, [ i ] fonemasi [ e ] fonemasini eslatadi. Umuman olganda, bir unli boshqa unlini eslatadi. Bu ushbu unlilarning bir sistemaga kirishi tufayli sodir bo‘ladi. Bu fikr undosh fonеmalarga ham taalluqli. Lekin [ a ] fonemasi dabdurustdan [ q ] yoki [ h ] 6 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 185-187-B. 26 fonemasini eslatmaydi. Chunki ular ikki sistema – unlilar va undoshlarsistemasiga kiradi. Unlilar bir-birini unlilar sistemasida, undoshlar esa undoshlar sistemasida eslata oladi. Hatto [ u ] fonemasining [ a ]fonemasini eslatishi o‘z sistemadoshi bilan birgalikda amalga oshiriladi. Masalan, [ a ], [ o ] fonemalari ichki, mikrosistema Ma’ruza matnlari. hosil qilib, birgalikda boshqa fonema juftliklarini eslatadi. Bir-birini eslatib turish assosiativ munosabat deyiladi. Eslatish ikki tomonlama bo‘lishi ham mumkin. Masalan, [ yuz ] leksemasi, bir tomondan [bet], [chehra], [jamol], [oraz] kabi birliklarni, ikkinchi tomondan, [burun], [ko‘z], [quloq], [qosh], [lab] leksemalarini eslatadi va bunda u ikki sistemaning a’zosi ekanligini namoyon qiladi. Bir-birini eslatuvchi birliklar umumiy, o‘xshash belgi-xususiyatga ega bo‘ladi. Ana shu o‘xshashlik va umumiylik ularni birlashtiruvchi, bir sistemada “ushlab turuvchi” belgilari sanaladi. Masalan, unlilar “sof ovozga egalik” umumiy belgisi ostida birlashadi. Ammo ular farqli belgiga ham ega bo‘lishi shart. Masalan, bu sistemada [ a ]“lablanmaganlik”, [ o ]“lablanganlik” farqlovchi belgisiga ega, “kenglik” belgisi esa ularni birlashtiradi. Lisoniy paradigma haqida . Paradigma haqidagi ilk tasavvurimizni shakllantirish uchun borliqdagi bir dalilga murojaat qilamiz. Qo‘limizda bir shoda har xil kalit bor. Qulfni ochish uchun ularni birma-bir qulfga tiqib ko‘ramiz. Natijada bittasi tushadi va qulf ochiladi. Ana shu kalitlar shodasini paradigmaga qiyoslash mumkin. Kitob... berdi gapi bamisoli qulf. Uning teshiklariga kelishiklardan biri tushadi. –ning, -ni, -da qo‘shimchalarini birma-bir qo‘yib ko‘ramiz. Qurilmaga tushum kelishigi shakli –ni tushadi. Umumiy belgisi asosida birlashgan va bir-birini taqozo etadigan, ammo har biri o‘ziga xos belgisi bilan boshqasiga qarama-qarshi turuvchi lisoniy birliklar sistemasi paradigma deyiladi ( paradigma grekcha paradeigma –Ma’ruza matnlari. “misol”, “namuna” degan ma’nolarni bildiradi) Har qanday lisoniy sistema, bir 27 vaqtning o‘zida, lisoniy paradigma sanaladi. Grammatik kategoriyalar ham lisoniy paradigma ko‘rinishlaridan biri. Paradigmani tashkil etuvchi lisoniy birlik paradigma a’zosi deb yuritiladi. Paradigma kamida ikkita a’zodan iborat, ular, asosan, bir lisoniy sathga mansub bo‘ladi. Ferdinandde Sossyur lisoniy paradigma tarkibidagi, boshqacha aytganda, lisoniy birliklar orasidagi paradigmatik (assotsiativ, bir-birini eslatib turish, o‘xshashlik) munosabatini lisoniy birlik uchun eng asosiy munosabat sifatida baholagan. Bir paradigma tarkibiga kiradigan birliklar quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak: 1) paradigmadagi bitta birlik tilga olinganda, shu paradigmaga kiruvchi boshqa a’zo ham eslаnishi (masalan, bir kelishik shaklining boshqa kelishik shakllarini, bir ma’nodosh birlikning ma’nodoshlik qatoridagi boshqa birlikni eslatishi kabi); 2) muayyan nutq sharoiti uchun o‘zaro paradigmatik munosabatda turgan birlikdan, ya’ni paradigma a’zolaridan bittasi tanlanishi (masalan, Salim... kitobi birikmasi uchun kelishiklar paradigmasidan qaratqich kelishigining olinishi); 3) bir paradigmaning a’zolari o‘zaro o‘xshashlik bilan birga, har biri ikkinchisidan qaysidir bir xususiy belgisi bilan farqlanib turishi (masalan, tushum va jo‘nalish kelishiklari “oldingi so‘zni keyingi fe’lga tobelash” vazifasini bajarishda o‘xshash, lekin biri “vositasiz to‘ldiruvchi sifatida tobelash”, ikkinchisi “vositali to‘ldiruvchi yoki hol sifatida tobelash” belgisi bilan farqlanadi); 4) paradigma a’zolari nutqda bir o‘rin va (mavqeda) kelib, bir-birini ma’lum holatda almashtira olishi, o‘rnini egallashi (masalan, kitob... o‘qishbirikmasini hosil qilishda tobe so‘zni bosh, tushum, chiqish kelishiklari shakllantira oladi).Lisoniy paradigma va uning a’zolariga nisbatan de Sossyur tomonidan qo‘yilgan bu talab qariyb yuz yildan beri deyarli o‘zgarishsiz saqlanib kelmoqda. 28 Paradigma so‘zi – omonim termin. U “yo‘nalish”, “soha” ma’nosida ham ishlatiladi: Lingvokulturologiya – tilshunoslikning yangi paradigmasi kabi. Lisoniy paradigma turlari. Paradigma, qamroviga ko‘ra, katta va kichik, tashqi va ichki paradigmalarga bo‘linadi. Bu paradigmalar bir-biriga nisbatan olinadi. Masalan, undoshlar (katta yoki tashqi) paradigmasi jarangli va jarangsiz ungoshlar (kichik yoki ichki) paradigmalariga bo‘linadi. Fonemalar sistemasi fonetik (yoki fonetik-fonologik) paradigma deyiladi. Semantik-grammatik umumiylikka ega bo‘lgan leksik birliklar lug‘aviy paradigmani tashkil etadi. Sinonimik, antonimik, graduonimik qatorga birlashgan leksemalar sistemasi, alohida lug‘aviy guruhlar leksik paradigmalardir. Ular yuqorida paradigmaga qo‘yilgan talablarga to‘la javob beradi. lug‘aviy-mavzuiy to‘da, lug‘aviy-mazmuniy maydon, so‘z turkumlari ham yirik (makro) paradigmani tashkil etadi. Morfologik kategoriya (morfologik shakllar sistemasi) – morfologik paradigmadir. Sintaktik qoliplar sistemasi sintaktik paradigmani tashkil etadi. Sintaktik paradigma ikkiga – gap paradigmasi va so‘z birikmasi paradigmasiga bo‘linadi. Gap paradigmasining o‘zi ikki – sodda gap qoliplari va qo‘shma gap qoliplari ichki (mikro) paradigmasiga bo‘linadi. Bir-biriga sionim bo‘lgan so‘zlar tizimini paradigma deyish mumkinki? Masalan: Boqmoq, qaramoq, nazar tashlamoq, nigoh solmoq... kabi. Albatta, yo‘q deb javob beramiz. Bir-birini almashtiruvchi paradigma a’zolari pozitsiya, qay o‘rinda kelishi bilan shartlangan bo‘ladi. O‘rin, pozitsiya – mana paradigma uchun nima muhim! Shuning uchun paradigma a’zolarining miqdori cheklangan va aniq bo‘ladi. To‘g‘ri, ba’zi olimlar o‘zbek tilidagi kelishiklarni ba’zan 7 ta, ba’zan 8 ta deyishadi. Bu paradigmaning xususiyati bilan emas, balki ilmiy yondashuvlarning tabiati bilan bog‘liq. Bunga qarama-qarshi o‘laroq, sinonimlarning aniq miqdorini hech kim ayta 29 olmaydi. Kontekstual sinonimlar qo‘shiladigan bo‘lsa, bu yana qiyinlashadi. Albatta, sinonimlar matn bilan juda bog‘liq va ular har bir alohida pozitsiya uchun xoslangan. Lekin sinonimlarni har holda almashtirsa bo‘ladi. Shuningdek, ularning denotatlari (borliqda ifodalaydigan hodisalari) ham bitta. Shu bilan birga, ularning qo‘llanishi til jamiyati tomonidan belgilanmagan, balki alohida so‘zlovchiga bog‘liq bo‘ladi. Bularning barchasi sinonimik qatorni qat’iy tartib asosida tashkil topgan, a’zolari aniq pozitsiya bilan bog‘langan paradigmadan farqlashga asos bo‘ladi. Assosiatsiya – bog‘liqlikka asoslangan eslash jarayoni Sistema – birdan ortiq elementlarning o‘zaro munosabatga kirishishidan hosil bo‘lgan butunlik Element – butunlikni tashkil etishda munosabatga kirishuvchi qism Paradigma – lisoniy sistema Paradigma a’zosi – lisoniy sistema elementi Fonetik paradigma – unli va undoshlar sistemasi Morfemik paradigma – morfemalar sistemasi Morfologik paradigma – grammatik shakllar sistemasi, grammatik kategoriya Leksik paradigma – leksemalarning muayyan belgi asosidagi tizimi 7 Paradigmatik munosabat. Avvalgi mavzularda qulf va kalitlarga oid misol keltirgan edik. Turli kalitlar shodasi paradigmaga qiyoslangan edi. Kalitlar orasidagi munosabat paradigmatik munosabatga o‘xshaydi. Paradigma a’zolari orasidagi munosabat paradigmatik munosabat deyiladi. Paradigmatik munosabat bir sistemaga kiruvchi birliklarning o‘xshashlik va farqlilik munosabatlaridir. Masalan, kelishiklar o‘zaro “oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lash” o‘xshashligiga ega bo‘lsa, har bir kelishikning bu o‘xshashlik ostidagi tafovutlari farqlilik munosabati hisoblanadi. 7 Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – Termiz,2017. – 31-36-B 30 O‘xshashlik va farqlilik munosabati bir necha ko‘rinishlarda voqelanadi. Farqlilik munosabati tilshunoslikda ziddiyat termini bilan nomlanadi. Pаradigmatik munosabat keskin ziddiyatli va darajalangan ziddiyatli ko‘rinishlarda bo‘ladi. Masalan, a va o o‘nli fonemalari orasida keskin ziddiyatli paradigmatik munosabat (lablanganlik/lablanmaganlik) mavjud bo‘lsa, a, e, i unlilari orasida darajalangan ziddiyatli paradigmatik munosabat mavjud. Bunda unlilar tilning tanglayga ko‘tarilish darajasiga ko‘ra farqlanadi. Bu uchlikdan o‘rtadagisi olib tashlansa, qolgan ikki unli o‘zaro keskin ziddiyatli bo‘lib qoladi. Chunki a va i unlilari “quyi keng” va “yuqori tor” belgilariga ega. Yoki ytishmоq – kоyishmоq – janjallashmоq – yoqalashmоq – do‘ppоslashmоq – yoqa vayrоn bo‘lishmоq – qоniga bеlanishmоq qatori “ifoda bo‘yog‘ining oshib borishi ” belgisi asosida darajalanadi va farqlanadi. Bu qator darajalanish (graduonimik) paradigmasi deyiladi. Qatordagi har bir birlik graduonim deb yuritiladi. Graduoni mlar orasidagi munosabat graduonimik munosabat bo‘lib, paradigmatik munosabatning bir turi hisoblanadi. Graduonimik munosabat bilan birga sinonimik, antonimik munosabatlarning barchasida eslatib turish xususiyati mavjud. Paradigma a’zolari teng qiymatli va teng huquqli birliklardir. Shuning uchun ular bir paradigmaga mansub bo‘ladi 8 . Lisoniy paradigma va uning turlari. Lisoniy birliklar bir-birini eslatib turish xossasiga ega. Shu boisdan ular jamiyat a’zolari ongida bir tizimga birlashgan holda yashaydi. Masalan, a fonemasi o fonemasini, u fonemasi o‘ fonemasini, i fonemasi e fonemasini eslatadi. Lekin a fonemasi q yoki h fonemasini eslatmaydi. Chunki ular ikki tizim – unli va undosh tizimiga kiradi. Unlilar bir-birini unlilar tizimida, undoshlar bir- 8 Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – Termiz ,2017. – 40-B. 31 birini undoshlar tizimida eslata oladi. Hatto u fonemasining a ni eslatishi o‘z tizimdoshi bilan birgalikda amalga oshiriladi. Masalan, a , o fonemalari kichik, ichki tizim hosil qilib, birgalikda qolgan fonema juftliklarini eslatadi. Eslatish ikki tomonlama bo‘lishi ham mumkin. Masalan, yuz leksemasi, bir tomondan bet , chehra , jamol , oraz kabi birliklarni, ikkinchi tomondan, burun , ko‘z , quloq , qosh , lab leksemalarini eslatadi va bunda u ikki tizimning a’zosi hisoblanadi. Bir-birini eslatuvchi birliklar umumiy, o‘xshash belgi-xususiyatga ega bo‘ladi. Ana shu o‘xshashlik va umumiylik ularni birlashtiruvchi, bir tizimda ushlab turuvchi belgilari sanaladi. Masalan, unlilar «sof ovozga egalik» umumiy belgisi ostida birlashadi. Ammo ular farqli belgiga ham ega bo‘lishi shart. Masalan, a «lablanmaganlik», o «lablanganlik» farqlovchi belgisiga ega, «kenglik» belgisi esa ularni birlashtiradi. Umumiy belgisi asosida birlashgan va bir-birini taqozo etadigan, ammo har biri o‘ziga xos belgisi bilan boshqasiga qarama-qarshi turuvchi lisoniy birliklar tizimi paradigma deyiladi ( paradigma grekcha paradeigma – misol, namuna degan ma’noni bildiradi). Paradigmani tashkil etuvchi birlik paradigma a’zosi deb yuritiladi. Paradigmada kamida ikkita a’zo bo‘lib, ular, asosan, bir lisoniy sathga mansub bo‘ladi. Bir paradigma a’zolari orasidagi o‘zaro munosabat paradigmatik munosabat deyiladi. F.de Sossyur lisoniy mikrosistema va, umuman, lisoniy birlik orasidagi paradigmatik (assotsiativ, bir-birini eslatib turish, o‘xshashlik) munosabatini lisoniy birlik uchun eng asosiy munosabat sifatida baholagan. Bir paradigma tarkibiga kiradigan birliklar quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak: 1) paradigmadagi bitta birlik eslanganda, shu paradigmaga kiruvchi boshqa a’zo ham xotirlanishi (esga olinishi); 32 2) muayyan nutq sharoiti uchun o‘zaro paradigmatik munosabatda turgan birlikdan, ya’ni paradigma a’zolaridan bittasi tanlanishi; 3) bir paradigmaning a’zolari o‘zaro o‘xshashlik bilan birga, har bir a’zo ikkinchisidan qaysidir bir xususiy belgisi bilan farqlanib turishi; 4) paradigma a’zolari nutqda bir pozitsiyada (mavqeda) kelib, bir-birini ma’lum holatda almashtira olishi, o‘rnini egallashi. Lisoniy paradigma va uning a’zolariga nisbatan F.de Sossyur tomonidan qo‘yilgan bu talab qariyb yuz yildan beri deyarli o‘zgarishsiz saqlanib kelmoqda. Paradigma, qamroviga ko‘ra, katta va kichik yoki tashqi va ichki paradigmaga bo‘linadi. Bu paradigmalar bir-biriga nisbatan olinadi. Masalan, undoshlar jarangli va jarangsizga bo‘linadi. Paradigmatik munosabat atamasining muqobillari sifatida o‘xshashlik munosabati, assotsiativ munosabat atamalari ham ishlatiladi. Tizim so‘zi ham ko‘p hollarda paradigma atamasi o‘rnida ishlatiladi: unlilar tizimi, kelishik tizimi kabi. Jarangli va jarangsizlar alohida kichik yoki ichki paradigma bo‘lib, undoshlar tizimi bir butun holda ularga nisbatan katta yoki tashqi paradigma deyiladi. Lisoniy birliklar tizimining qaysi lisoniy sathga mansubligiga ko‘ra, fonetik, leksik, morfologik, sintaktik paradigma farqlanadi. Aytilganidek, fonema tizimi va ularning ichki bo‘linishi fonologik paradigma deyiladi. Fonologik paradigmaning xususiyati, uni tashkil etuvchi birlikning paradigmatik munosabati xususida «Fonetika-fonologiya» bo‘limida bahs yuritiladi. Semantik-grammatik umumiylikka ega bo‘lgan leksik birliklar lug‘aviy paradigmani tashkil etadi. Sinonimik, partonimik, giponimik, ierarxionimik, graduonimik, funksionimik qatorga birlashgan leksemalar tizimi, alohida lug‘aviy guruh, lug‘aviy-mavzuiy to‘da, lug‘aviy-mazmuniy maydon, so‘z turkumi ham yirik (makro) paradigmani tashkil etadi. Leksik paradigma va ularda amal qiluvchi 33 paradigmatik munosabat haqida «Leksikologiya-semasiologiya» bo‘limida bahs yuritiladi. Morfologik kategoriya (morfologik shakllar tizimi) – morfologik paradigmadir. Morfologik shakllarning paradigmatik munosabati haqida «Morfologiya-morfemika» bo‘limida batafsil to‘xtalinadi. Sintaktik qoliplar tizimi sintaktik paradigmani tashkil etadi. Sintaktik paradigma ikkiga – gap paradigmasi va so‘z birikmasi paradigmasiga bo‘linadi. Gap paradigmasining o‘zi ikki – sodda gap qolipi va qo‘shma gap qolipi kabi ichki (mikro) paradigmaga bo‘linadi. Bu bilan «Sintaksis» bo‘limida tanishasiz. Lisoniy munosabat va uning turlari. Munosabat keng qamrovli tushuncha, bir butunlikning tarkibiy qismi –birliklari orasidagi o‘zaro aloqa va bog‘lanishni anglatadi. Bunday aloqa turlicha bo‘lishi mumkin. Quyidagi gapga diqqat qiling: Ularning ismi – Salim va Halim. Bundagi nutqiy birliklar turli munosabat bilan bog‘langan. Ular so‘zi ism so‘zi bilan, u olmoshi -lar qo‘shimchasi bilan ketma-ket, zanjirsimon aloqada. Yoki ism so‘zi uchta tovushning ketma-ketligidan iborat. Bunday chiziqsimon, liniyaviy ketma-ketlik aloqasi sintagmatik aloqa deyiladi. Sintagmatik aloqa lisonda ham, nutqda ham mavjud bo‘ladi. Masalan, kitob leksemasi beshta tovushning birikuvidan iborat nomemaga ega bo‘lib, u lisoniy birlik sanaladi. Shuningdek, yasama so‘z ( suvchi , ertapishar ), so‘z birikmasi ( kitobni o‘qimoq )da ham birikuvchi a’zolar sintagmatik aloqada bo‘ladi. Sintagmatik aloqani sintaktik aloqadan farqlash lozim. Sintagmatik aloqa barcha til birliklariga xos ketma-ket bog‘lanish bo‘lsa, sintaktik aloqa so‘z va gaplarning hokim- tobelik munosabati. Demak, sintagmatik aloqa va sintaktik aloqani butunlay boshqa- boshqa hodisalar deb ham, shuningdek, ularni bir-biriga aynan tenglashtirish, bir-birini qoplovchi tushuncha sifatida qarash ham mumkin emas. Sintagmatik va sintaktik aloqa 34 butun-bo‘lak munosabatida. Boshqacha aytganda, sintaktik aloqa sintagmatik aloqaning bir ko‘rinishi. Кo‘pincha, sintagmatik aloqani nutqqagina xos deb tushunish ham uchraydi. Bu – hodisani tor ma’noda tushunish. Yuqoridagi gapda ishtirok etayotgan birliklar orasida pog‘onali munosabat ham mavjud. Pog‘onali munosabat deganda birlikning boshqasi tomonidan qamrab olinishi tushuniladi. Masalan, Halim va Кarim so‘zlari erkak kishining ismi bo‘lib, ayolning ismi bo‘lgan Halima so‘ziga qarama-qarshi turadi. Lekin ularning barchasini ism leksemasi qamrab oladi. ism leksemasi esa, nom leksemasi bilan birgalikda, ot leksemasi tomonidan qamrab olinadi. Bu pog‘ona yuqoriga va quyiga qarab yana davom ettirilishi mumkin. Demak, Salim , ism , ot leksemalari pog‘onali munosabatga kirishgan. Lisoniy birliklarning pog‘onali munosabati ikki xil. Masalan, daraxt va tana , ildiz , barg , shox birliklarining o‘zaro munosabati daraxt va olma , o‘rik , nok , gilos leksemalarining o‘zaro munosabatidan farq qiladi. Avvalgi pog‘onali munosabatda daraxt butunni va qolganlari qismni ifodalasa, keyingisida daraxt turni ifodalab, mevaning muayyan nomini ifodalovchi birliklar turning ko‘rinishi – jins sifatida namoyon bo‘ladi. Ikkinchi munosabatdagi birliklar daraxt leksemasining xususiy ko‘rinishi – juz’iylashishi. Birinchisida esa bunday munosabat mavjud emas. Shu boisdan « Gilos daraxtdir » tarzidagi hukmni aytish mantiqiy. Biroq « Ildiz daraxtdir » deyish mumkin emas. Tilshunoslikda lisoniy birlikning butun-bo‘lak munosabati partonimik ( part – qism, bo‘lak), tur-jins munosabati giponimik munosabat deyiladi. Partonimik munosabatga kirishuvchi qismni ifodalovchi birliklar partonim , giponimik munosabatga kirishuvchi jins nomlari giponim deyiladi. Butunlik totonim va tur nomi giperonim deyiladi. O‘xshashlik (paradigmatik) munosabati o‘zaro teng (pog‘onali munosabatdagi daraxt va tana , daraxt va gilos birliklari semantik qamrovi jihatdan teng emas edi), bir 35 umumiy belgi asosida birlashib, qator hosil qiluvchi, ammo o‘ziga xos belgilarga ko‘ra farqlanib turuvchi birliklarning o‘zaro aloqasini ifodalaydi. Yuqorida aytilganidek, paradigma a’zolari o‘zaro teng bo‘lib, nutqda bir xil o‘rinni egallaydi va bir xil xususiyatga ega bo‘ladi. Berilgan misoldagi Halim , Кarim , Halima so‘zlari o‘zaro teng, bir xil o‘rinda kela oladi, biroq o‘zaro farqlarga ham ega. O‘zaro o‘xshashlik munosabatida bo‘lgan birliklarning bir-biri bilan farqli xususiyati asosida qarama-qarshi qo‘yilishi ziddiyat (oppozitsiya) , ziddiyatga kirishayotgan paradigma a’zolari ziddiyat a’zosi deyiladi. Ziddiyatdagi birliklar o‘zaro ma’lum bir belgi asosida qarama-qarshi qo‘yiladi. Bu belgi ziddiyat belgisi deyiladi. Navbatdagi mavzuda ziddiyat turi va mohiyati haqida so‘z yuritiladi. Lisoniy ziddiyat va uning turlari . Ziddiyat (ar. qarama-qarshilik : var. oppozitsiya : lat. oppositio-qarama-qarshi qo‘yish ) – lisoniy birliklarning ifodalanmishmidagi farqlarga muvofiq ifodalovchilarining va, aksincha, ifodalovchilardagi farqlarga muvofiq ifodalanmishlarining muhim lisoniy farqlanishi. Masalan, b va t fonemalari orasida ziddiyat mavjud bo‘lib, shunga muvofiq, bosh va tosh birliklari orasida shakliy-mazmuniy qarama-qarshilik munosabati amal qiladi. Yoki «birlik son», «ko‘plik son» orasidagi semantik ziddiyat kitob va kitoblar birliklarida ham shakliy (formal), ham mazmuniy (semantik) farqni keltirib chiqaradi. Tabiat, jamiyat va tafakkurdagi mavjudlik va taraqqiyotning asosiy omili qarama- qarshiliklar birligi va kurashi qonuni bo‘lganligi kabi lisoniy paradigmada birliklarni bir-biriga bog‘lab turuvchi, paradigmaning yashovchanligini ta’minlovchi omil lisoniy ziddiyatdir. Demak, lisoniy ziddiyat falsafiy qarama-qarshilik birligi va kurashi qonunning tildagi xususiylashmasi, voqelanishidir. Lisoniy ziddiyatni aniqlash yoki lisoniy ziddiyatga bunday yondashish ziddiyatli va ziddiyatsiz munosabatni farqlashni taqozo qiladi. Chunki turli lisoniy birlik va bir birlikning turli varianti orasidagi munosabat har xil tabiatli unsurlar, a’zolar orasidagi 36 munosabatlar sifatida muayyanlashtirilmog‘i lozim. Masalan, shaxs-son shakli bo‘lgan -miz va -siz ( o‘qiymiz – o‘qiysiz ) har xil lisoniy morfologik birlik bo‘lib, bir paradigmaning turli a’zolari sifatida ziddiyatli munosabatda bo‘ladi. Biroq turli farqli xossaga ega bo‘lgan til oldi va til orqa o‘ unlilari bitta o‘ fonemasining variantlari sifatida fonetik jihatdan farqlansa-da, funksional jihatdan tafovutga ega emas. Chunki o‘zbek tilida bitta o‘ fonemasi mavjud bo‘lib, uning variantlari ma’no farqlash tabiatiga ega emas. Ba’zilar o‘y so‘zini aytganda, o‘ ni til oldi, boshqalar esa til orqa unlisi sifatida talaffuz qiladi. Baribir, bu so‘z o‘ tovushlari qanday bo‘lishidan qat’i nazar, «fikr», «xayol» ma’nolarini beradi. Lisoniy birlikning varianti orasidagi bunday munosabat ziddiyatsiz munosabat deyiladi. Ziddiyat paradigmatik munosabatning xos ko‘rinishi va xossasi sifatida sintagmatik munosabatga qarama-qarshi qo‘yiladi. Ma’lum bir lisoniy birlik mansub ziddiyatlar majmui bu birlikning paradigmatik sifatini aniqlashda, paradigmatik muayyanlashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Paradigmatik muayyanlashtirish birlikning boshqa birlikdan farqlanuvchi substansial tabiatini oydinlashtirish demakdir. Tilshunoslar lisoniy ziddiyatni bir necha tomondan tasniflaydilar: 1) ziddiyat tizimida tutgan o‘rniga ko‘ra. 2) ziddiyat a’zolarining o‘zaro munosabatiga ko‘ra. 3) turli vaziyatda ziddiyatning amal qilishiga ko‘ra. Lisoniy ziddiyat ziddiyat tizimiga munosabatiga ko‘ra, o‘lchami va uchrovchanlik belgilari bilan farqlanadi. Lisoniy ziddiyat o‘lchoviga ko‘ra, bir o‘lchamli va ko‘p o‘lchamli turga bo‘linadi. Agar belgilar majmui tizimda zidlanuvchi ikki a’zo uchungina amal qilib, boshqa a’zoga tegishli bo‘lmasa, bir o‘lchamli ziddiyat deyiladi. Masalan, o‘zbek tilidagi l va h fonemalari hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra «yon» va «bo‘g‘iz» belgilari asosida zidlanib, 37 bu belgi undoshlar tizimining boshqa a’zolarida uchramaydi. Chunki bu undoshlar o‘zbek tili fonologik tizimida yagona yon va yagona bo‘g‘iz undoshlaridir. Кo‘p o‘lchamli ziddiyatda zidlanuvchi birlikdagi belgi boshqa a’zoda ham uchraydi. Masalan, til oldi undoshlari bo‘lgan m – d zidlanar ekan, m dagi «til oldi»lik belgisi d fonemasida ham mavjud. Bunda a’zolar boshqa belgi asosida zidlanadi. «Uchrovchanlik» belgisiga ko‘ra ziddiyat ajralgan va muntazam ziddiyatga bo‘linadi. Ajralgan ziddiyatda shunday belgi asos qilib olinadiki, bu belgi boshqa ziddiyatga asos bo‘la olmaydi. Masalan, unlilarning lablangan-lablanmaganlik belgisi faqat teng qiymatli ziddiyat uchun asos bo‘ladi. Bunday ziddiyat «ajralgan» ziddiyat deyiladi. Lekin tilning ko‘tarilish darajasiga ko‘ra belgisi teng qiymatli ziddiyatga ham asos bo‘lib xizmat qiladi. Bir belgi turli a’zoni juftlab zidlash uchun xizmat qilsa, muntazam ziddiyat deyiladi. Masalan, erlik, ayollik jinsi asosidagi ziddiyat ota - ona , o‘g‘il - qiz , aka - singil , chol - kampir ziddiyatida uchrayveradi. A’zolari orasidagi munosabatga ko‘ra ziddiyat: a) noto‘liq (privativ); b) darajali (gradual); d) teng qiymatli (ekvipolent) kabi turga bo‘linadi. Noto‘liq ziddiyatda qarshilanuvchi a’zodan biri ziddiyat belgisiga ijobiy, boshqasi esa betaraf munosabatda bo‘ladi. Masalan, bola va o‘g‘il leksemalarini olaylik. Ular «erkak jinsli» deb atalgan ziddiyat belgisiga ikki xil munosabat bildiradi. Bu belgi o‘g‘il leksemasi semantik tarkibida aniq berilgan, shu boisdan uning munosabati ijobiy yoki belgilangan deyiladi va shartli ravishda + belgisi bilan beriladi. bola leksemasida esa jins belgisi aniq emas. Chunki uning semantik tarkibida «er» yoki «ayol» (ya’ni jins) semasi yo‘q. Boshqacha aytganda, bola o‘g‘il ham, qiz ham bo‘lishi mumkin. 38 Shuning uchun bu leksemaning ziddiyat ko‘rsatkichiga ishorasi belgilanmagan (noma’lum, majhul) deyiladi va shartli ravishda +/– yoki 0 (nol) belgisi bilan beriladi. Noto‘liq ziddiyat tilning barcha sathida amal qiluvchi muhim qonuniyatdir. Masalan, morfologiyada leksemalarni umumiy grammatik ma’nosiga ko‘ra mustaqil va nomustaqil leksemaga bo‘lish privativlik asosida amalga oshiriladi. Bunda «lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik» noto‘liq ziddiyatning belgisi bo‘lib, ziddiyatda mustaqil leksema belgilanmagan, kuchsiz a’zo bo‘lsa, nomustaqil leksema belgili, kuchli a’zo sifatida namoyon bo‘ladi. Chunki mustaqil leksema lug‘aviy ma’no ifodalashi ham, nomustaqil leksema vazifasida kelishi ham mumkin. Masalan, ot ko‘makchi, fe’l ko‘makchi, ko‘makchi fe’l va h. nomustaqil leksema kabi lug‘aviy ma’noga ega bo‘la olmaydi. Noto‘liq ziddiyatda belgi tanlash ixtiyoriy emas. Masalan, bir qarashda yuqoridagi ziddiyatda belgini «lug‘aviy ma’no ifodalash» deb ham, «lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik» deb ham qo‘yish mumkindek tuyuladi. Кeling, ziddiyat belgisini yuqorida qo‘yilganidek emas, balki «lug‘aviy ma’no ifodalay olish» deb o‘zgartirib ko‘raylik. Bu to‘g‘rimi? Birinchidan, noto‘liq ziddiyatda qaysidir bir a’zo 0 (nol) belgisini olishi kerak. Oldingi ziddiyatda mustaqil leksemalar ushbu belgiga ega edi. Bunda endi nomustaqil leksemalar olishi kerakka o‘xshaydi. Yo‘q, bunday emas. Chunki nomustaqil leksema goh lug‘aviy ma’no ifodalash, goh ifodalamaslik xossasiga ega emas. Ziddiyatning ikkinchi a’zosi + belgisiga egami? U (ya’ni mustaqil leksemalar) hamisha «lug‘aviy ma’no ifodalay olish» belgisiga ega bo‘lib, boshqa xil vazifada qo‘llanila olmaydimi? Yo‘q, u bunday xususiyatga ega emas; oldingi ziddiyatda ko‘rib o‘tganimizdek, mustaqil leksema «lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik» belgisiga ega bo‘la oladi. – belgisiga ham ega. Demak, keyingi «ziddiyat» ziddiyat emas. Ziddiyat lisoniy birlikning mohiyatini, substansial tabiatini o‘zida aks ettirmog‘i lozim. Aks 39 holda «sun’iy» ziddiyat kelib chiqadi. Boshqa ziddiyat kabi noto‘liq ziddiyat ham obyektiv va xohish-irodamizga bog‘liq emas. Darajali ziddiyat a’zolari kamida uchta bo‘lib, bir belgi (ziddiyat belgisi)ning o‘sib borishiga ko‘ra a’zolar qator hosil qiladi. Masalan, tilning ko‘tarilishiga ko‘ra unli fonemalar darajalanishi quyidagicha: a – e – i yoki o – o‘ – u. Bunda belgi birinchi a’zoda kuchsiz, ikkinchi a’zoda o‘rtacha va keyingi a’zoda kuchli yoki aksincha bo‘lishi mumkin. Darajali ziddiyat ham barcha sath birliklarida uchraydi. Masalan, leksikada ninni-chaqaloq-go‘dak- bola..., turq-bashara-bet-yuz - cheh-ra... , morfologiyada harakat nomi-sifatdosh-ravishdosh («fe’lni o‘zgalash darajasiga ko‘ra» belgisi asosida) kabi. Ekvipolent (teng qiymatli) ziddiyatda ikki a’zo qarshilantirilib, har biri o‘ziga xos, ikkinchisiga xos bo‘lmagan belgiga ega bo‘ladi. Masalan, ovoz va shovqinga ko‘ra jarangli va jarangsiz undosh teng qiymatli (o‘ziga xos belgiga ega bo‘lgan a’zoli) ziddiyatni hosil qiladi. Muntazam (proporsional) ziddiyatda bir ziddiyat belgisi juftlangan turli birliklar uchun oppozitiv ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qiladi. «jins» belgisi ota-ona, aka-opa, singil-uka, tog‘a-xola lug‘aviy zidlanishlari uchun umumiy. Ziddiyat a’zolari miqdoriga ko‘ra ziddiyat ikki a’zoli (binar) va ko‘p a’zoli ziddiyatga bo‘linadi. Masalan, noto‘liq ziddiyat ikki a’zoli, darajali ziddiyat esa ko‘p a’zoli ziddiyatdir. Uchinchi belgisiga ko‘ra ziddiyat doimiy va mo‘tadillashgan ziddiyatga bo‘linadi. Mo‘tadillashish jarayonida munosabatga kirishayotgan birliklar o‘rtasidagi ziddiyat kuchsizlanadi. Masalan, yot-yod zidlanishda so‘z oxiridagi t , d tovushlari jarangli- jarangsizlik bilan farqlanmaydi. d fonemasining nutqdagi vaziyatidan kelib chiqqan holda unda jarangsizlik belgisi kuchsizlanadi. Ammo bu sof nutqiy hodisa. Mo‘tadillashish lisoniy birlikning nutqiy voqelanishida yuz beradi. Leksema va 40 morfema ham nutqiy voqelanganda, ularning lisonda boshqa birliklar bilan ziddiyatli munosabatini belgilaydigan xossasi, belgisi kuchsizlanishi mumkin. Yuqorida keltirilgan t va d undoshlarining jarangli-jarangsizlilik belgisiga ko‘ra zidlanishini yorqin namoyon qiladigan vaziyat d fonemasining so‘z boshi va so‘z o‘rtasida voqelanishi. Ziddiyatni voqelantiradigan pozitsiya kuchli va uni so‘ndiradigan nutqiy holat kuchsiz pozitsiya deyiladi. Lisoniy tasnif va uning turlari haqida tushuncha . Tasnif (arabcha «saralash», «tartibga solish») narsa va predmetni aniq va doimiy o‘ringa ega bo‘lgan guruh (sinf)ga bo‘lish. Agar tasnif ilmiy asosga ega bo‘lsa, u uzoq davr mobaynida amal qiladi. Masalan, kimyoviy unsurlar tasnifi bugungi kunda ular soni 200 dan oshib ketayotgan bo‘lsa-da, o‘zgarmasdan amal qilmoqda. Tasniflash bo‘lishdan barqaror tabiatliligi bilan ajralib turadi. To‘g‘ri, tasniflashda ham oddiy bo‘lishda amal qiladigan barcha tamoyillar asos bo‘lib xizmat qiladi. Ya’ni tasnifda ham bo‘lishdagi kabi: 1) tasniflangan bo‘laklar hajmi tasniflanayotgan butunlik hajmiga teng bo‘lishi; 2) tasnif bir asosda amalga oshirilishi; 3) tasnif (tasniflangan) guruhlari bir-birini inkor qilishi; 4) tasnif uzluksiz bo‘lishi, ya’ni unda «sakrash» bo‘lmasligi lozim. Bu qoidalarni qisqacha sharhlaymiz. Tasniflangan guruh hajman tasniflanuvchi butunlikka mos kelishi. Masalan, fonema unli va undoshga, leksemalar mustaqil va nomustaqil leksemaga, qo‘shimcha so‘z yasovchi va grammatik qo‘shimchaga ajraladi. Agar tasniflangan guruh soni ancha ko‘p bo‘lsa, «va boshqalar», «va hokazo» tarzida sanashni tugatish ham mumkin. Masalan, «fe’lning mavzuiy guruhlari «harakat fe’li», «nutq fe’li», «tafakkur fe’li», «yurish fe’li» va hokazo» kabi. Bu qoidaning buzilishi quyidagi xatolarga olib keladi: 41 a) noto‘liq tasnif da turning barcha jinslari to‘liq sanalmaydi. Masalan, «So‘z yasovchi ot yasovchilar va fe’l yasovchilarga bo‘linadi» kabi. Chunki so‘z yasovchilar aytilganlardangina iborat emas; b) ortiqcha a’zoli tasniflar tasniflangan guruhlar hajman tasniflanuvchi butunlikdan katta bo‘ladi. Masalan, «unlilar lablangan, lablanmagan va bo‘g‘iz turlariga ega». Tasnifning bir asosda amalga oshirilishi lozimligi. Tasniflanuvchi butunlikni guruhlarga bo‘lish bir belgi, asos, mezon asosidagina amalga oshirilmog‘i lozim. Masalan, so‘z turkumlari uch – morfologik, semantik va sintaktik belgi asosida tasniflanishi mumkin. Lekin har bir tasnifda ularning birigagina tayaniladi. Tasnifda bunga rioya qilmaslik ikki xil xatoga olib keladi: a) tasnifni amalga oshira olmaslikni keltirib chiqaradi . Masalan, so‘zlar morfologik jihatdan o‘zgaruvchi va o‘zgarmas, semantik jihatdan avtosemantik (mustaqil ma’noli) va sinsemantik (nomustaqil ma’noli) so‘zlarga bo‘linadi. Lekin ularni bir paytning o‘zida morfologik va semantik tasnif qilib bo‘lmaydi. Chunki o‘zgarmas so‘z avtosemantik ham, sinsemantik ham bo‘lishi mumkin. Masalan, ko‘makchi o‘zgarmas, sinsemantik, ravishlar o‘zgarmas, avtosemantik so‘z; b) tasnifning bir bosqichining o‘zida goh u, goh bu asosni qo‘llash yoki biridan ikkinchisiga o‘tish tasnif izchilligiga putur etkazadi. Masalan, ergashgan qo‘shma gapning an’anaviy tasnifida tasnif dastlab sintaktik belgi asosida (ega ergash gap, kesim ergash gap, to‘ldiruvchi ergash gap, aniqlovchi ergash gap) boshlanib, semantik asos bilan davom etar va tugar edi: payt ergash gap, shart ergash gap, o‘rin ergash gap, to‘siqsiz ergash gap, natija ergash gap va h. An’anaviy usulda tasnif dastlab sintaktik belgi asosida amalga oshirilib, ikkinchi bosqichda semantik tasnif amalga oshirilsa, to‘g‘ri bo‘lar edi. 42 Tasnif a’zolari (guruhlari) bir-birini inkor etishi lozim. Masalan, undoshlar til oldi, til o‘rta, til orqa, bo‘g‘iz, jarangli, jarangsiz turlardan iborat deyilgan tasnifda a’zolarning ayrimlari boshqalarini inkor eta olmaydi. Ya’ni jarangli undosh til oldi undoshi bilan zidlana olmaydi, til oldi va til o‘rta undoshlari bir-birini inkor etish xossasiga ega. Tasnifda sakrash bo‘lmasligi lozim. Agar «kesim sodda kesim, murakkab fe’l kesim, murakkab ot kesimga bo‘linadi» tasnifini amalga oshirsak, xatoga yo‘l qo‘ygan bo‘lamiz. Chunki dastlab kesimni sodda va murakkabga, so‘ngra fe’l va ot kesimga bo‘lish to‘g‘ri hamda izchil tasnifni beradi. Tasnifning bo‘lishdan farqi shundaki, bo‘lishda a’zolar guruhlanishi shart emas. Masalan, «lablanmagan unlilar i, e, a dir» deyish tasnif emas, balki bo‘lishdir. Tasnif xarakteriga ega bo‘lish uchun i yoki a guruh (sinf) bo‘lib, o‘z navbatida, yana bo‘linib ketishi lozim edi. Unlilarni lablangan va lablanmagan unliga bo‘lish tasnif bo‘lib, lablanmagan yoki lablangan unlini bo‘lish oddiy bo‘lish bo‘lsa-da, tasnif maqomida emas. Tasnif dixotomik, politomik yoki dixopolitomik bo‘lishi mumkin. Dixotomik tasnifda birliklar ikki guruhga ajratiladi: «fonemalar unli va undoshga ajraladi» kabi. Politomik tasnifda guruh soni ikkidan ortiq bo‘ladi: «Grammatik qo‘shimcha lug‘aviy shakl hosil qiluvchi, sintaktik shakl hosil qiluvchi va lug‘aviy sintaktik shakl hosil qiluvchiga bo‘linadi» yoki «fe’llar nutq fe’llari, ruhiy-holat fe’llari va h.k.» kabi. Dixopolitomik tasnifda tasniflanuvchi butunlik dastlabki bosqichda ikkiga, keyingi bosqichda ikkidan ortiq sinfga ajraladi. Tasnif asosini tanlash muhim. Chunki biror tizimni turli asosda tasnif qilish har xil natija beradi. Masalan, undosh fonemani ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra jarangli va jarangsizga, hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra lab, til, bo‘g‘iz undoshiga ajratish mumkin. 43 Lisoniy tasnif tasniflanayotgan birliklarning ichki, substansial belgilariga ko‘ra yoki muhim bo‘lmagan zohiriy xossasiga asoslangan bo‘lishi mumkin. Shu boisdan tabiiy yoki yordamchi tasnif farqlanadi. Tabiiy tasnifda lisoniy birlikning ichki, barqaror belgilariga asoslaniladi. Yuqorida tabiiy tasnifga misollar keltirildi. Yordamchi tasnifda birlikning ontologik bo‘lmagan xossasini bildiruvchi belgilariga tayaniladi. Masalan, «so‘zlarning bo‘g‘in sonlariga ko‘ra tasnifi (bir bo‘g‘inli, ikki bo‘g‘inli va ko‘p bo‘g‘inli so‘zlar)», «unlilarning tilning gorizontal holatiga ko‘ra tasnifi» va h. Tasnif izchilligi – substansial yondashuvning asosiy talablaridan biridir 9 . 9 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 53-67-B. 44 UMUMIY XULOSA Xulosa qilib shuni aytishim mumkinki, tilning paradigmatik munosabatlar qonuniyatlarini mukammal ko‘rinishda o‘rganib chiqish uzviy ravishda semantik tahlil texnalogiyalari bilan ishlaydigan boshqa sohalar uchun katta imkoniyatlar beradi. Giponimiya, graduonimiya, partonimiya tushunchalarini o‘rganish ham aslida shu muhim maqsad uchun foyda keltiradi, ammo u bu borada paradigmatik munosabatlarga qaraganda torroq doiraga egadir. Umuman olganda, yuqoridagi tushuncha va hodisalar tadqiqiga bag‘ishlangan izlanishlar ustoz olim va olimalarimizning ilmiy faoliyatida uchraydi, lekin shuni unutmaslik kerakki, til o‘zgaruvchan tabiatga egadir. Shuning uchun semantik jihatdan o‘tkaziladigan har qanday tadqiqot har qachon o‘z dolzarbligini saqlab qoladi. Bu borada an’anaviy tilshunoslik xazinasidagi tajribalardan o‘rinli foydalangan holatda zamonaviy tilshunosligimizda ham yangi nazariyalar usti-da ishlanmoqda. 45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari 1.Mirziyoyev Sh. M. Inson qadri, uning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari uchun. –T.: O‘zbekiston, 2022. – 392 b. 2.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 13-maydagi “Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish to‘g‘risi”dagi Farmoni. II. Asosiy adabiyotlar 1.Abdurahimova F. Turli tizimli tillarda so‘z yasalishining lingvomadaniy xususiyatlari (Ingliz va o‘zbek tillari misolida). – Farg‘ona, 2024. – 64-b. 2.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 3.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 4.Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 5.Ne’matov H., Bozorov O. Til va nutq. −Toshkent: O‘qituvchi, 1993. 6.Ne’matov H., Mengliyev B. Tilshunoslikning metodologik masalalari. – 7.Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 8.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 9.Qozoqova N. Leksikologiyani interfaol ta’lim texnalogiyalari asosida o‘qitish. – Namangan, 2023. – 69-b. 46 10.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476- b. 11.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 12.Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b.Toshkent, 2017. 13.Tulenov J., G‘afurov Z. Falsafa. – Toshkent: O‘qituvchi, 1997. 14.Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 15.Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. III. Internet manbalari 1.http://www.lеx.uz 2. http://www.sharqyulduzi.uz 3. http://www.ulugbekhamdam.uz 47 48 49

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. PARADIGMATIK MUNOSABATLAR

1.1.Paradigma

1.2.Morfem paradigmalar

1.3.Ot turkumi leksemasiga qo‘shiladigan noparadigmatik morfemalar

II BOB. GRADUONIMIYA, GIPONIMIYA, PARTONIMIYA TUSHUNCHALARI

2.1.Graduonimiya

2.2.Giponimiya

2.3.Partonimiya

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить