Лингвистик компрессияни амалга ошириш усулларининг тахлили

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	87.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Лингвистика

Лингвистик компрессияни амалга ошириш усулларининг тахлили

Купить

КИРИШ Мамлакатимиз ижтимоий–сиёсий, маънавий-иқтисодий ислоҳатларини амалга оширишга жаҳон андозалари даражаси билим олган заковатли, ҳар томонлама баркамол, дунёқараши кенг миллий қадрларни тайёрлашда чет тилининг хизмати катта 1 . Ўзбекистон мустақиллигини қўлга киритган илк йиллардан бошлаб маъорифга катта эътибор қаратди. Шу жумладан Ўзбекистон чет давлатлар билан халқаро алоқа қилмасдан туриб ўз келжагини белгилаб бераолмаслигини тушинган ҳолда ўз эътиборини чет эл халқлари тили, маданияти, санъати, давлат тузилиши ва жойлашувига қаратди. Тил компрессияси муаммоси узоқ вақтлардан буён олимларнинг диққат-эътиборини жалб қилиб келмоқда ва лингвистикада кенг доирада изохга эга бўлди. Асл маъно-мохияти тил тизимининг ўзи билан белгиланадиган тил компрессияси ўзига хос универсал ходиса хис

телевидениянинг тили) шакллантирувчи етакчи жихатлардан бири хисобланиб, тилда унинг ривожланишининг муайян босқичларида юз берадиган барча ходиса ва жараёнларни акс эттиради. Шуни таъкидлаш зарурки, унинг қуйидаги ўзига хос жихатлари мавжуд: информатив ва экспрессив функцияларнинг ўзига хос равишда чатишиб кетиши, ифоданинг қисқа ва аниқлиги (“телеграф услуби”) ва турли услубдаги элементларнинг бирикмаси. Мавзунинг ўрганилганлиги даражаси ва долзарблиги Оммавий коммуникациянинг замонавий воситалари, асосан телевидения сайёравий тус олиб, миллионлаб томошабинларга мурожаат қилмоқда ва шунинг асосида маданиятнинг янги типи – аудиовизуал маданият шаклланмоқда. Уларнинг шу ва бошқа ўзига хос хусусиятлари ва функциялари Ғарбда тахминан 20 – йиллардан бошлаб фаннинг ривожланган ва кенг тармоқли

Охирги йилларда оммавий маданиятнинг назарияси ва амалиёти муаммоларига, унинг бадиий маданиятнинг ретранслятори ва бадиий қадриятларни яратувчиси сифатидаги вазифасига қизиқиш кучаймоқда. Оммавий коммуникациянинг учта тури фарқланиб, улар умумий ижтимоий функцияларни бажаришади ва шу билан бирга тил ва мазкур коммуникатив воситанинг ишлаш усули билан боғлиқ бўлган ўзига хос хусусиятларга эгадир. Матбуот вербал ёзув тилидан, ундан ташқари фотографик тасвирлардан фойдаланади. Радио эса асосан оғзаки нутқдан фойдаланади. Бу аудиал коммуникатив воситадир (эшитишга мўлжалланган). Телевиденияда эса ифода этиш воситаларининг диапазони жуда кенгдир – бу аудиовизуал коммуникатив воситадир. Вербал ёзма тил телеэкранда хабар кўринишида (титрлар, заставка) ва мустақил текстлар кўринишида (телетекст)

kompressiyasini оммавий коммуникация текстларининг информативлик, стандартлашганлик, стереотиплилик, бахолаш каби умумий категориялари билан бир қаторда тўлалигича текстга доир категория деб қараш мумкин. Бунда текст категорияси деганда биз текстларнинг муайян турларига хос бўлган умумий типологик белгини тушунамиз. Бундан ташқари исталган текст категорияси текстнинг “универсал маъноси” бўлиб функционал- семантик асосда ажратилади. Шунинг учун текст лингвистикасининг замонавий босқичи бу текст категориялари тўпламини аниқлаш ва уларни тил ифодасини топиш хисобланади. Хозирги пайтда тил компрессияси оммавий коммуникациянинг асосий жихатларидан бири хисобланиб, кўрсатилган текстларнинг етакчи типологик белгиси бўлиб қолмоқда ва оммавий коммуникациянинг деярли барча жанрларида топилмоқда. Бул

Тадқиқотнинг мақсад ва вазифалари. Тақдим этилаётган ишда биз компрессия принципининг тилни ишлаши ва мукаммаллаштиришдаги ролини кўрсатишни мақсад қилиб қўйдик. Биз ўз олдимизга тилда компрессияни амалга ошириш усулларини сўз ва матн даражасида чегаралаш; барча тил даражаларида компрессия принципларини лингвистик ўзига хослигини тахлил қилиш; оммавий коммуникация матнларидаги тил компрессияси ролини кўрсатиш ва уни матн категорияси сифатида аниқлаш вазифасини қўйдик. Иллюстратив материал сифатида турли хил инглиз-америка нашрлари хизмат қилди. Тадқиқотнинг методологик асослари ва тадқиқ усуллари. Ишда лингвистик анализнинг кузатиш, тасвирлаш, компонентлик, трансформацион ва солиштирма-қиёсий анализ методлари қўлланилди. Ишнинг илмий янгилиги. Битирув малакавий ишимизнинг янгилиги шундаки,

1-боб. Лингвистик компрессияни амалга ошириш усулларининг тахлили 1.1. Суз ясалиши ва синтаксис даражасида л ингвистик компрессияни тузилиши ( Аббревиатурал ар) Оммавий коммуникация тили кўп функционал ва поливалент хисобланади. Бу тил турли хил ижтимоий ва маданий қатламлар тили хисобланади. Радио ёки экрандан янграётган нутқ кўп холларда одатдаги, кундалик хаётдаги ишлатиладиган нутққа яқинлашиб қолади. Натижада оммавий коммуникация тили бойиб, ранг-баранг тусга кира бошлади. Турли хил тиллар маданияти одамлари мулоқотга киришган пайтда алоқанинг янги

вазиятлари пайдо бўлди (лингвистик интерференция ходисаси пайдо бўлади). Тилда бунга ўхшаш ходисалар она тилида қисқа синонимлар-ўринбосарлар (эквивалентлар) функциясига даъвогарлик қиладиган хорижий сўзлардан фойдаланиб тилнинг луғат захирасини бойитиш планида акс этади. Охирги пайтларда турли халқлар маданияти ва тилининг аралашиши ва бойишига бўлган мойиллик одамларнинг умумий европа уйини яратишга бўлган интилиши билан кучаймоқда ва эхтимол бу маънода инглиз тили миллатлараро мулоқот тилига айланади. Бундан ташқари инглиз тилига хос бўлган компрессия ходисаси кўпинча тил тизимларида хам кузатилмоқда. Инглиз тили ўзининг кенг тарқалганлиги сабабли бошқа тилларнинг фаолият юритишига ва хатто ривожланишига хам таъсир кўрсатиши мумкин деб хисоблашади. Тил одамлар алоқасининг энг мухим воси

замин яратди. Компрессияга бўлган интилиш морфология сохасида, ундан ташқари синтаксисда хам учрайди. Дж. Керм инфинитив ва герундийнинг ишлатилишида лингвистик компрессия принципини намоён бўлишини аниқлаган. Дж. Керм улар билан айтиб ўтилган бирликлар ва конструкцияларни оддийлиги ва тежамкорлигини таъкидлаб ўтади. Масалан, герундий фақат иккита замонга эга бўлгани холда барча замонга хос бўлган маъноларни англата олади, холбуки улар шахсий феълнинг мураккаб маънолари тизими билан ифодаланади. Бундан ташқари герундий шарт майли учун махсус шаклларга эга бўлмагани холда, истак майли билан ифодаланувчи баъзи бир муносабатларни ифодалаши мумкин. 3 Л. Блумфилд инглиз тили синтаксисида компрессияни намоён бўлишига алохида диққат-эътиборни қаратади. У субститутлардан (ўриндош сўзлар) кенг фойд

Унда турли хил семлар функциялари бир-бирига бирикади: “I don’t love him? – who so?”, “so” ўзида инкор семларини, модалликни, ундан ташқари харакат субъектини, унинг холати ва харакатини бирлаштиради. 5 Назарий жихатдан тил компрессияси муаммолари А. Мартине ишларида тўлиқроқ акс этади. Компрессия принципини тилнинг барча даражаларига таъсирини ўргана туриб А. Мартине унга умуман олганда тил тизимининг ривожланиши ва ўзгаришини белгиловчи омил сифатида қарайди. 6 Синхрония-диахрония қарама-қаршилиги муносабати билан Ш.Балли хам компрессия тилнинг ривожланишида мухим ахамият касб этади деган хулосага келади. Компрессияни намоён бўлишини Ш .Балли энг аввало ихчамлиликка (компрессияга) бўлган интилиш деб хисоблайди. У француз тилининг илк даврлари учун баъзи бир сўзларнинг компрессияси хос де

нутқ фаолиятининг қонуни орқали тушунтириб берилади: бу кучни тежаш қонунидир. 7 Е.Д. Поливанов тил экономиясини “одам эринчоқлигининг намоён бўлиши”, “ишчи кучининг тажалиши” сифатида кўради. У гапдаги сўзлар баъзан тўлиқлигича айтилмаслиги ва уларнинг маъноси мулоқот вазиятидан тушунилишини таъкидлаб ўтади. Е.Д.Поливанов “Здравствуйте” сўзини мисол сифатида келтириб ўтади. Бу сўз ўзининг товуш таркибини ўзгартирган бўлса-да (салом алейкум) , ўз маъносини ва ахамиятини сақлаб қолган. 8 В.Г.Гак тил синтаксик таркибининг спецификаси алоқаларнинг зичлашиши ёки конденсацияси хисобланади деб таъкидлайди. Бунда сезиларли конденсация эргаш гапни равишдошли иборани алмаштиришида кузатилади. Шундай экан кўпчилик лингвистларнинг диққат-эътиборини жалб қилган тил компрессияси муаммоси тил ўрганишнин

компрессия тамойили тилда ўзини ифода этишнинг оптимал усулларини ишлаб чиқади. Умуман олганда оммавий коммуникация тили учун “гомогенизация” жараёни хосдир, яъни синтез, мулоқот турли типларининг бирикиши юз беради. Охирги пайтларда адекват қабул қилиниши учун нафақат билиш мохиятига оид, балки қизиқарли шаклга эга бўлган ахборот тури афзал кўрилмоқда. Шунинг учун турли хил жанр, услубга оид компонентларни битта умумийликка бирлаштирувчи оммавий коммуникация текстлари структурасининг гомогенизацияси – бундай тур текстларининг ўзига хос қирраси бўлиб, хозирги кунда кўплаб ўқувчилар ва томошабинларнинг қизиқишини уйғотмоқда. Тилда компрессияга бўлган мойиллик нафақат тилнинг ишлашида (нутқда механизмга интилиш, текстларда турли қисқартмаларни ишлатиш ва бошқалар) балки унинг ривожланишида х

where one can find or get a job ” (We visited all jobs, we went from one job to another, but we could find nothing). а) Аббревиация Сўз ясалишининг энг тежамкор усулларини, хусусан аббревиация, конверсия ва телескопиянинг ривожланиши ва ишлатилиши онгли характерга эга бўлиб бормоқда. Аббревиатураларни номинациянинг ўзига хос типи сифатида спецификасини аниқлаш билан боғлиқ бир қатор масалаларнинг ишлаб чиқилмаганлиги сабабли қисқартирилган отларга хар-хил ёндошувни талаб қилувчи турли хил қисқартмалар орасида чуқур принципиал фарқлар мавжуд бўлиб улар шалланиш усули, таркиби, структураси, мустақиллик даражаси билан уларни хосил қилувчи сўз бирикмаларидан фарқ қилади (таққосланг. BL (Britiah Leyland, Dems (Democrats), CND (Campaign for Nuclear Disarmament), Lady Di (Diana). Дунёда сахифалар

нарсанинг майда бўлаклари ва характеристикаси хақида батафсил маълумот беради”; аббревиатура эса кўпинча бу номларнинг шартли ўринбосари хисобланади. Шундай қилиб, кўпчилик холларда аббревиатура ўзининг тўлиқ коррелятини тежамкор эквиваленти вазифасини бажаради: 9 Vets – veterans AWACS – Advanced Warning Control Systems TV ads – advertisements Nuke sub – nuclear submarine H-bomb – hydrogen bomb Белгилашнинг тўлиқ ва қисқа вариантлари эксплицитлик ўлчами ва маънонинг айрим компонентларини ифодалаш бўйича фарқ қилади: тўлиқ маънога эга бўлган элементлар таниб бўлмас даражада редукцияга учраши мумкин ва улар қолдирган из хосил қилувчи сўзларнинг инициал бўғинларидан инициал харф белгиларигача ўзгариб туради. Мазкур холда муайян моделлар хосил бўлиб уларга мос равишда қисқартмалар шаклланади:

Масалан, RUC (Royal Ulster Constabulary) – Navies (navy ship), gym-shoes (gymnasium). Аббревиатура турли типлари орасидаги фарқлар уларни янги хосил қилувчи асослар сифатида иштирок этиши билан боғлиқ. Мазкур ходиса матбуот сахифаларида кўп учрайди. Аббревиатура хосилаларини шаклланиш эхтимоли тилда янги компрессланган ўзак сўзларнинг хосил бўлишидан дарак беради: GUS (Great Universal Stores) – Gussies – ГАС компанияси акциялари; LSD (Librae, Solidi, Denarii) –LSD-eism – пулга сиғиниш; NIC – (National Incomes Commission) – Nicky; WRAC (Woman Royal Army Corps) – Wrac – қуруқлик қўшинларининг аёллар ёрдамчи хизмати аъзоси; Бир типли хосилаларни хам таққосланг: WRAF – Wraf; WREN – Wren; YCI – Ycier; CB –CB’re; RAF – (Royal Air Force) – rafer – (қироллик хаво кучларининг учувчиси); МС (master

RWM (read-write memory) оператив хотира, kVA (kilovolt-ampere) киловольт- ампер. Уларни ҳарф номлари бўйича талаффуз этганда урғу охирги унлига тушади. Қисқартмадаги ҳарфлар нуқта билан ёзилиши мумкин, лекин ҳозирги инглиз тилида улардан фойдаланишмайди 10 . Акронимлар (acronyms) аббревиатуралардан фарқли қисқартмаларни намоён этади (ҳарфларга қараб ўқилади, талаффуз этилади ва идрок этиладиган): акронимлар оддий лексик бирликлар каби ўқилади ва идрок этилади (биринчи ҳарфлардан, бир нечта биринчи ҳарфдан, охирги ҳарфдан ва ҳоказо) 11 . Булар қаторига юқорида келтирилган radar, laser, maser каби бирликларни келтирсак бўлади. Таъкидлаб ўтамизки, уларни ўзбек ёки рус тилларига таржима қилган айнан қисқартмалар ишлатилади, кўп сўзли атама эмас: radar (Radio Detection and Ranging – масофани ра

ҳ осил б ў лади: tranceiver – қ абул- ў тказгич (transmitter + receiver), informatics - информатика (information + electronics). Илмий-техник матнларда қ ис қ артмаларнинг икки туридан фойдаланишади: Матнли (авторлик) қ ис қ артмалар матнда изо ҳ ланади ёки мазкур матн қ ис қ артмалари сифатида ало ҳ ида р ў йхат к ў ринишида берилади; умум тан олинган, расмий маълумотномаларда б ў лгиланади ва тилнинг лексик тизими қ исми б ў лади. Узун бир с ў зли ҳ амда к ў п с ў зли атамаларни қ ис қ артириб ишлатиш таллафуз этиш, ўқ иш ва идрок этиш учун қ улай атама- қ ис қа ртмаларни яратишга мойиллик натижаси б ў лади. Қу рилишига қ араб илмий-техник атамаларни қ уйидаги гурухларга б ў лса б ў лади: ҳ арфли B (bandwidth – частоталар чизи ғ и кенлиги, ширина полосы частот), Е (electric field strengh

страндартлар бюроси, бюро стандартов), cir bkr (circuit breaker – ў чир ғ ич, выключатель); ҳ арфли-ра қ амли: A1 (A one) –биринчи сорт, PC (microprogrammable computer – микродастурли бош қ ариладиган Э Ҳ М, ЭВМ с микропрограммным управлением). Таъкидлаб ў тиш лозимки, қ ис қ артмалар ю қ ори даражали омонимлик хусусиятига эга ва белгилар сони қ анчалик кам б ў лса, унинг даражаси шунча ю қ ори б ў лаверади. Ҳ атто со ҳ авий лу ғ атларда ҳ ам қ ис қ артмалар р ў йхатида ҳ арфлар (A, B, AC) турли хил бир бири билан бо ғ ли қ б ў лмаган тушунча ва предметларни ифодалайди. Илмий-техник матнларда учрайдиган янги атамалар янги назария, ихтиролар авторлари номларидан ясалиши ҳ ам мумкин. Бундай атама-ато қ ли отлар бошида конкрет исмлар билан «чамбарчас » бо ғ ли қ б ў лади ва табиийки катта ҳ а

Маълумки , қ ис қ артмалар типологияси к ў пдир . Аббревиатураларни гурухларга бўлиш маълум даражада шартлидир, чунки аббревиатура кўп қиррали ва кўп ёқлама ҳодисадир. Одатда аббревиатруларни уч катта гурухга б ў лишади: график, лексик ва синтактик. Географик атамалар ў ртасида стандарт ва кенг танилган, биро қ ярим расмий тиббиёт хужжатлари чегарасига киритилган аббревиатуралар турлари ҳ ам бор. Масалан: T . S . T . H . “ too sick to send home ”‘уйга жавоб бериш учун етарли со ғ аймаган бемор’; H.B.D. “has been drinking” – ‘алкоголизмга дучор б ў лган’; G.O.N. “God only knows”‘ фа қ ат Худо билади ’. Таржимонларга ў зига хос қ ийинчиликни лотин тилидан ў злашган қ ис қ артмалар намоён этади . Булар айни қ са Европа мамлакатлари тиллари учун хос б ў либ , хусусан инглиз тили учун . Чунки б

Аббревиатураларнинг мазкур синфига қ уйидаги қ ис қ артмаларни киритсак б ў лади : a.c. “ante cibum, before meals” ‘ ов қ атланишдан олдин ’; b.i.d. “bis in die, twice a day”‘ кунига икки марта ’; p.o. “per os, orally”‘ ичига қ абул қ илиш учун ’ ва бош қалар . Шу ерда биз график аббревиатураларнинг лексикализация жараёни каби бир қ изи қ ҳ одисага т ў хталамиз . Бунда қ ис қ артманинг шахсий талаффузи ҳ осил б ў лади (BP “blood pressure”' қ он босими ’, GP “general practitioner” ‘ умумий амалиёт шифокори ’, GB “gallbladder”‘ ў т халта ’, OD “occupational disease”‘ касбий касаллик ’ ва ҳ . к .), ёинки ў зига хос жаранглашга эга б ў лади ва бунинг натижасида акронимлар пайдо б ў лади (AIMES, JAMA – тиббий журналлар номи ). К ў п ҳ олларда қ ис қ артмаларни алифбога асосланиб талаффуз қ

Лексик аббревиатураларнинг аралаш тури ҳ а қ ида ҳ ам унутмаслик керак. Бу турдаги лексик аббревиатуралар таржимада ёки ярим алфавитизм, ёки яримакронимга айланади: DDSO [ di : di : sou ] “ diamino - diphenylsulphoxide ” ‘диамино-дифенил сульфоксид’; TRITC [ tri : ti :. si :] “ tetramethylrhodamine isothiocyanate» ‘тетраметилродамин изотиоцианат’. Аралаш турнинг яна бир к ў ринишига мисол қ илиб компонентларининг бири инициализм, иккинчиси эса т ў ла қ онли с ў з б ў лган лексемаларни мисол қ илишимиз мумкин: H disease “Hart.s disease” ‘Харт касаллиги’; L-dopa ‘чапдопа’. Ҳ озирги пайтда омоакроним деб аталадиган с ў злар тобора кенгайиб бормо қ да. Омоакронимлар деб оддий с ў зларга омоним б ў лган акронимларга айтилади. HEAR “ hospital emergency ambulance radio ” «тез тиббий ёрдам машинас

ингл. DTIC –шартли “dacarbazine” ў збек тилидаги ДТИК “дакарбазин”(шишга қ арши препарат); ингл. PPD – “ purified protein derivative ” ў збек тилидаги ППД – “о қ силдан тозаланган туберкулин”. Бу ерда мухими шуки, инициализм компонентлари ў збек тилига ўқ илмайди- фа қ атгина таш қ и қ оби ғ и ва аббревиатура мазмуни т ў ли қ ў злаштирилади: ингл. LH - RF – “ luteinizing hormone - releasing factor ” ў збек тилидаги. ЛГ-РФ – “гипофиз гормонининг лютеинизациялашадиган лизинг- фактори”. Бу чегарали ҳ олат б ў либ, бунда чет тилидаги ёзувга максимал даражада я қ инлашади ва “h” ҳ арфи мантикан «г» ҳ арфига алмашади. (гормон). Акронимларни ў збек тилига таржима қ илишнинг яна бир усули – бу асл ҳ олда ў злаштиришдир, масалан: ингл. CCNU –“chloroethylcyclohexyl- nitroso-urea” (code designation f

лозимдир. Таржима усулини танлашда таржима тилида уни талаффуз қ илиш ва ёзишнинг қ улайлигини, мазкур акронимни бош қ а тилларга таржима қ илиш усуллари (мисол учун у европа тилларининг барчасида универсал ёзилса) ва ҳ .к. Лексик қ ис қ артмаларнинг яна бир қ изи қ ва к ў п қ иррали синфи бу кесмалардир. Кесмаларни одатда уч хил й ў л билан ясаланганлигига қ араб гурухлашади, апокопа й ў ли (с ў знинг охирги унсурини кесиб тушлаш), аферез (биринчи унсурни кеси) ва синкопа (с ў з ў ртасида ҳ арфларнинг тушиб қ олиши) й ў ллари билан ясалган кесмалар. Энг самарали кесиш й ў ли бу апокопа ҳ исобланади. Биро қ у о ғ заки нут ққ а хос б ў либ ҳ озирги инглиз тилида стилистик жи ҳ атдан пастлашган қ ис қ артма бирликларни ташкил этади. Апокопанинг кесмаларнинг қ олган турлари олдида афзаллиги ф

қў ллаётганлиги ҳ а қ ида ягона маълумот б ў либ контекст хизмат қ илади: chem(istry? ist?); bact(eriological? eriology?). Аферезис усули билан қ ис қ арган кесмалар илмий адабиётларда ва тиббиёт со ҳ асининг мутахассислари нут қ ида камдан кам ҳ олда учрайди. Демак бу усул анча самарасизро қ усулдир. Аферезли кесмаларни таржима қ илиш шуниси билан мураккаблашадики, бундай кесмалардан нафа қ ат грамматик маълумот, балки мухим семантик қ исм ҳ ам кесилади, уларсиз эса адекват таржимани амалга ошириш к ў пинча мумкин б ў лмайди: (hypodermo)clysis ‘ физ. эритмани тери остига юбориш’; (hemato)crit ‘ хужайралар билан эгалланган қ он намунасининг ҳ ажмидан олинган фоиз’. к ам сонли б ў лишига қ арамасдан, аферезли кесмаларнинг орасида ҳ ам омонимлар учраб туради: (micro)scope, (broncho)scope, (c

муайян атамани рефлектор тарзда хотирасида тиклаш учун қў лланиладиган семантик йи ғ индидир. Баъзан биринчи компонент кесилган ҳ олда иккинчиси т ў ли қ шаклда амал қ илаверади: cat(arrhal) fever ‘катарал безгак’; trach(eal) tube ‘трахеал трубка’. Ва ни ҳ оят, синтактик қ ис қ артмаларнинг бир гурухи эллиптик аббревиатуралар билан намоён этади. Эллипсис с ў з бирикмаси компонентларидан бирини туш и риб қ олдириш билан характерланади, биро қ кесмаларнинг олдинги турларидан фар қ ли ў ларо қ қ олган компонент ў зининг морфемик қу р и лишида ҳ еч қ андай зарарли ў згаришларни кечирмайди, фа қ ат «бутун с ў з бирикма семантикасини т ў плайди 16 : gastric (gastric ulcer) ‘ ош қ озон язваси’; cord ( spinal cord ) ‘умурт қ а мияси’. Эллипсис лингвистик ҳ одиса сифатида ижтимоий фаолият билан бо

( temperature , pulse , respiration )) ‘со ғ ликнинг ҳ аётий а ҳ амиятга эга б ў лган к ў рсаткичлари’. Иккинчи ҳ олатда конденслашган семантика ташувчиси б ў либ от хизмат қ илади: cord < spinal cord; section < Cesarean section ‘кесарь кесиши’. Шунингдек эллипсисга от бирикмалари ҳ ам дуч б ў лади: prolapse (< prolapse of the rectum) ‘т ўғ ри ичак пасайиши’; tonsil (< tonsil operation) ‘тонзил бези кесиб олиб ташлаш’; Zondek (< Zondek test) ‘Зондек тести’. Шундай қ илиб, инглиз тилидаги тиббиётга доир б ў лган қ ис қ артмаларни таржима қ илишда биринчи навбатда мазкур қ ис қ артма тиббиётнинг қ айси со ҳ асига доир б ў лган контекстдан келиб чи ққ ан ҳ олда таржима қ илиш мухимдир. Бу айни қ са, омонимик қ ис қ артмалар учун жуда мухим. Инглиз тилидаги тиббиёт со ҳ асига доир қ ис қа ртма

Конверсия сўз ясашнинг етарлича сернатижа аффиксал бўлмаган усули бўлиб оммавий коммуникация текстларида кўп учрайди. Охирги пайтларда олимлар мазкур тил ходисасига катта қизиқиш билан қарашмоқда. Афтидан бу мазкур йўналишда бир қатор масалаларнинг ечилмаганлиги билан тушунтирилар. Мазкур тадқиқот доирасида уларнинг баъзи бирларини келтириб ўтишни ўринли деб топдик. Диахронияда конверсияни тадқиқ қилиш унинг манбаси омонимия эканлигини кўрсатди. Илгаридан тилда мавжуд бўлган бир ўзакли сўзлар вақт ўтиши билан редукция, тугалланмаларнинг элиминация ва товуш шаклларининг бирикиши натижасида бир хил шаклга кириб қолди : carian v ; caru n - - - care v;n Омонимия француз тилидан олинган, дастлаб нутқнинг турли қисмларига тегишли бўлган бир ўзакли сўзларнинг ўзлаштирилишида ўз вазифасини бажарди

Баъзан муаллифлар атайин стилистик таъсир кучайтириш мақсадида неологизмлар яратиш учун конверсияни ишлатишади. Баъзи –бир неологизмлар журнал ва газеталар сахифасида биринча марта пайдо бўлади: 1. He liked to know the ins and outs. 2. I shan’t go into the whys and wherefores. 3. He was familiar with ups and downs of life. 4. I’m waived in Texas and mother-in-loved and uncled and aunted and cousined within an inch of my love. 5. I’m cheesed off. Бундай муаллифларга хос бўлган хосилалар узатилаётган ахборотнинг маъновий хажмини кенгайтишига замин яратади. Баъзи бир холларда конверсия натижасида хосил бўлган сўзлар аста- секинлик билан тилда мустахкамланиб, неологизмлардан умумий ишлатилувчи сўзларга айланади. Уларнинг афзаллиги фикри узатишнинг тежамкор усулида бўлиб, баъзи холларда уларни

Сўзларнинг ўзаро қўшилиши кўпинча сўз бирикмаларининг компрессиясида кузатилади. Ясама ва мураккаб сўзлар сўз бирикмаларининг нисбатан тежамкор эквиваленти сифатида пайдо бўлади: Ashtray = a tray for ashes; Killjoy = a person who throws gloom over social enjoyment; To vacuumclean = to clean with a vacuum cleaner. в) Телескопия Компрессивларнинг яна бир кўриниши контаминация (бир-бирини қоплаш) билан ифодаланади. Тилда бир-бирини қоплашга замин яратувчи бир қатор омиллар инвариант равишда таъсир қилади: контаминацияланган конструкцияларнинг ривожланишини рағбатлантирувчи восита бўлиб ихчам нутқ, кучни ва вақтни тежашга интилиш, муайян стилистик самарани яратишга бўлган интилиш хисобланади. Контаминация даражасидаги сўз ясалиши лексик даража билан бевосита алоқада бўлади ва “телескопия” номи

Europe+military – Euromil; Rocket+ballon – Rockoon. От+сифат. – sorority+optimistic – soroptimistic Сифат + от . – slim+gymnastics – slimnastics Сифат + сифат . – American+linguaphone – Ameriphone. Феъл+феъл. – fly+hurry - flurry. Равиш + равиш . – positively+absolutely – posilutely. Шундай қилиб, сўз шаклланиши даражасида компрессия принципининг намоён бўлиши – жуда кенг тарқалган ходиса бўлиб, тил луғат фондини қисқа мазмунли бирликлар билан бойитишга имкон беради. Синтаксис даражасида. Сўз бирикмалари ва лингвистик компрессиянинг гапда кулланиши Замонавий инглиз тилида лингвистик компрессия қонунининг таъсирини намоён бўлишидан бири бу ундаги кўп компонентли субстантив сўз бирикмаларининг функция бажариши хисобланади. Кўриб ўтилаётган сўз бирикмалари маънони ифодалашнинг энг қулай ва т

К. Варантола “мураккаб занжирли сўзлар эксплицит бўлмасдан, кўпроқ имплицитдир ва улар маъносининг охирги шархи унинг дунёни билдириши билан аниқланади”. Умуман олганда замонавий инглиз тилида синтаксик муносабатларни ифодалаш усулига, лингвистик компрессияга бўлган мойиллик кучайиб бормоқда ва бу интилиш оммавий коммуникацияда яққол ифодасини топган. Шунинг учун синтаксик аралашув натижасида шаклланган компрессивлар инглиз тилининг ўзига хос жихати хисобланади: Stay – slim diet; A pay – as – you – go bar; A what – do – I –do –next look; Money – or – your – life demand; A never – do – well fellow. Лингвистик компрессия синтаксисда катта ўринни эгаллайди. Умуман олганда исталган тилнинг синтаксиси фикрни энг тежамкор усулда ифодалашга имкон беради, негаки луғат фондининг бойлиги ва унинг ул

$(those = the methods of multiplication of fractions). Л.Н. Мурзиннинг фикрига кўра контаминацияга лаёқатли бўлган функционал жихатдан хилма-хил маънога эга бўлган бирликлари денотатив ва сигнификатив ўхшашликни чегаралайди. 18 1. Денотатив даражада интродуктив гапни, унинг асосий маъносини билдирувчи базавий гапга транспозицияси кузатилади. 2. Транспозициянинг сигнификатив даражасида ўрин алмашиниш ва бирининг ўрнига иккинчисини қўйиш рўй беради. Контаминация операторлари сифатида боғловчи, интонацион воситалар, олмошлар иштирок этиши мумкин. Транспозициянинг турига қараб контаминациянинг иккита тури фарқланади: 1. Параллел 2. Нопараллел (кўндаланг кесишиб ўтган). Параллел контаминациялаш дастлабки гапнинг сигнификатив-ўхшаш компонентларини қавс ичига олиш билан таърифланиши мумкин ва гапн$