Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 89.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Lingvokulturologiya

Купить
MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………..3 I.BOB.LINGVOKULTUROLOGIYANING TARKIBIY QISMLARI. 1.1 Lingvokulturologiyaning tadqiqot obyekti…………………………………..5 1.2 Lingvokulturologiya tushunchasi…………………………………………….12 II.BOB. O‘ZBEK TILIDA LINGVOKULTUREMALAR VA ULARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI 2.1.O ‘zbek antroponimlari lingvokulturologiyaning o‘rganish obyekti sifatida……………………………………………………………………………19 2.2 O‘zbek tilidagi o‘xshatish va metaforalarning lingvokulturologik xususiyatlari………………………………………………………………………29 XULOSA………………………………………………………………………….33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………35 1 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Lingvokulturologiya madaniyatshunoslik va tilshunoslik fanlari o‘rtasida yuzaga kelgan umumlashma fan bo‘lib, til va madaniyatning o‘zaro ta’siri va bog‘liqligi, bu bog‘liqlikning shakllanishi hamda yaxlit bir sistema sifatida til va tildan tashqarida aks etishi kabi hodisalarni o‘rganish bilan shug‘ullanadi. Bir tomondan lingvokulturologiya insoniyatning madaniy til faktoridagi o‘rni, ikkinchi tomondan esa, til faktoridagi insonning o‘rnini o‘rganadi. Lingvokulturologiya o‘rganish obyektiga ko‘ra madaniyatshunoslik va tilshunoslik fanlariga birmuncha yaqin, biroq mazmun-mohiyati, o‘rganish obyektiga bo‘lgan yondashuviga ko‘ra farqli deb aytish mumkin. Uning chegaralanuvchi maqomi shundan iboratki, u xalq madaniyatining tilda namoyon bo‘lishi hamda ifodalanishi, til mentaliteti, milliyligi, til ruhiyati bilan bog‘liq ravishda nutqiy muloqotni tashkil etishdagi milliy-madaniy spetsifik qoidalarni o‘rganadi hamda millat madaniyatining tilda aks etgan o‘ziga xos milliy til xususiyatlarini aniqlash, tadqiq etish bilan shug‘ullanadi. Ma’lumki, madaniyat tushunchalar sistemasi, muayyan xalqning hayot obrazi, milliy xarakter, milliy mentalitet sifatida keng etnografik mazmun kasb etadi. N.S.Trubetskiyning yozishicha: “Madaniy konnotatsiyalarsiz biror so‘z bo‘lishi mumkin emas, ya’ni qiyosda, solishtirishda qandaydir umumiy qismlar bo‘lishi shart”. Til va madaniyatning ana shunday o‘zaro yaqinligi va aloqadorligi ularni yagona metodologik asosda o‘rganish imkonini berdi. Ya’ni, til va madaniyat. “Til va madaniyat” muammosining o‘rganilishida bir qancha yondashuvlarni belgilash mumkin: birinchi yondashuv faylasuf olimlar (S.A.Atanovskiy, G.A.Brutyan, E.S.Markaryan)lar tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, unda madaniyatning tilga bir tomonlama ta’siridan borliqning o‘zgarishi 2 natijasida milliy-madaniy tipiklashtirish va tilda o‘zgarish yuz beradi, degan g‘oya yotadi . Ikkinchi yondashuvda esa bu ta’sirning aks tomoni, ya’ni hozirgi kungacha ochiq qolib kelayotgan va munozarali masala – tilning madaniyatga ta’siri masalasini o‘rganish maqsad qilinadi. Tilni ruhiy quvvat sifatida tushunish bu yondashuvning asosiy g‘oyasi sanaladi. Tilni ruhiy quvvat sifatida tushunish (V.Gumboldt,A.A.Potebnya) asosida Sepir-Uorfning lingvistik aloqadorlik gipotezasi, ya’ni har bir xalq borliqni o‘z ona tilisi orqali ko‘radi, his etadi, his etganini belgilaydi, degan g‘oya yotadi. Bu g‘oya keyinchalik, I.L.Vaysgerberning tilni “O‘tkinchi dunyo”, ya’ni “borliqni anglash”, muayyan “mavjudlik va tafakkur” sifatida qaraluvchi g‘oyalarida ilgari surilgan. Uning bu gipotezasi ko‘pchilik olimlar tomonidan inkor etilgan bo‘lsa-da, biroq ular boshqa usullar bilan tushuntirilishi murakkab bo‘lgan hodisalarni anglashga yordam berdi. Xususan, N.I.Tolstning etnolingvistik maktabi vakillarining ishlari, E.Barminskiy va izdoshlarining lingvoantropologik yo‘nalishdagi ishlari buning isbotidir . Uchinchi yondashuv to‘g‘ridan-to‘g‘ri til va madaniyatning o‘zaro ta’siri va aloqadorligi g‘oyalariga asoslanadi. Til milliy mentalitetning spetsifik qirralarini o‘zida namoyon etadi. Boshqa tomondan “madaniyat tilda“ joylashgan, ya’ni u matnda to‘laligicha o‘z ifodasini topadi. Kurs ishining maqsad va vazifalari: 1 Lingvokulturologiyaning tadqiqot obyekti 2 Lingvokulturologiya tushunchasi 3.O‘zbek tilida lingvokulturemalar va ularning lingvokulturologik tadqiqi Kurs ishining tuzilishi: Kirish, ikki bob, 4 reja, xulosa va tavsiyalar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 3 I.BOB.LINGVOKULTUROLOGIYANING TARKIBIY QISMLARI. 1.1.Lingvokulturologiya tushunchasi “Lingvokulturologiya” atamasi dastlab frazeologik maktab asoschisi V.N.Teliya va V.V.Vorobyov, V.A.Maslova va boshqalarning ishlarida ko‘rindi. Lingvokulturologiyaning shakllanishi haqida gapirilganda, deyarli barcha tadqiqotchilar bu nazariyaning ildizi V.F.Gumboldtga borib taqalishini ta’kidlaydilar[3]. Ushbu adabiyotlarda bu sohaning rivojlanishida A.A.Potebnya, L.Vaysgerber, X.Glins, X.Xols, D.Uitni, D.U.Pauell, F.Boas, E.Sepir, B.L.Uorf, G.Brutyan, A.Vejbiskaya, D.Xaymz kabi tilshunoslarning fikrlari muhim rol o‘ynaganligi ta’kidlanadi . Ana shu g‘oyalar asosida ming yillarda chet elda yangi fan – lingvokulturologiya vujudga keldi va XX asrning 90-yillarida maxsus soha sifatida shakllandi. Lingvokulturologiya bugungi kunda bir necha yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: 1. Lingvokulturologiya yorqin madaniy aloqalarni, lingvomadaniy holatlarni, aniq ilmiy izlanishlarni o‘z ichiga oladigan alohida sotsial guruh. 2. Diaxronik lingvokulturologiya. Lingvomadaniyatning etnos holatidagi aniq o‘tish vaqtining o‘zgarishlarini o‘rganadi. 3. Qiyosiy lingvokulturologiya. Lingvomadaniyatda paydo bo‘ladigan turli xil etnoslarning ikki tomonlama qiyoslash bilan shug‘ullandi. 4. Та vsifiy lingvokuturologiya. Bu sohada amalga oshirilayotgan ishlar barmoq bilan sanarli. Ular orasida M.K.Golovanivskaning “Rus tilida so‘zlashuvchilar nuqtai nazarida fransuz mentaliteti” nomli ishi katta ahamiyatga ega. Ishning obyekti sifatida rus va fransuz tillaridagi abstrakt tushunchalar: taqdir, xavf, omad, qalb, ong, tafakkur, g‘oya va boshqalar olingan. 4 5. Lingvokulturologik leksikografiya. Lingvoo‘lkashunoslik lug‘atlarini tuzish bilan shug‘ullanadi. Llingvokulturologiyaning bu yo‘nalishi hozirgi kunda boshqa yo‘nalishlarga qaraganda jadal rivojlanib bormoqda. Fikrimizning dalili sifatida D.G.Maltsevaning lingvoo‘lkashunoslik lug‘atini keltirishimiz mumkin. Unda Germaniya realiyalarida ifodalanuvchi til birliklari, iqlim xususiyatlari, hayvonot va o‘simlik dunyosi, mamlakatlar tarixi, qadimiy urf-odatlar, an’analar; qadimiy afsonalar, son va rangni ifodalovchi simvollar; to‘y, marosimlar, bayramlar; diniy marosimlar; valyuta tizimining rivojlanishi; uzunlik, og‘irlik, hajm, yuza; savdo-sotiq ishlari, fan, texnika, tibbiyot; pochta xizmati, shaharlar qurilishi va arxitektura tarixi kabilar obyekt sifatida olingan. Shuningdek, lug‘atda berilgan ma’lumotlar ichidan til, kitobatchilik, hattotlik san’ati, talaba va talabalar hayoti, maktab, milliy kiyimkechak spetsifik elementlari, milliy taomlar, milliy o‘yinlar, milliy raqslar, an’anaviy ko‘rishish usullari va tilaklar, etiketga xos jumlalar, shaxsiy ism va familiyalar, milliy imo-ishoralar, badiiy ijod namunalari, aforizm, milliy xarakter kasb etuvchi olmon qo‘shiqlari joy olgan. Lingvokulturemalarga madaniyatning biror bo’lagini aks ettiruvchi so’zlar, frazeologik birliklar, so’z birikmalari, gaplar, paremiyalar, murakkab sintaktik butunliklar, matnlar va hokazolar kiradi. Lingvokulturema mazmun va ifoda planiga ega, ifoda plani yuqorida ko’rsatilgan birliklar, mazmun planini esa o’sha birliklarning semantikasi tashkil qiladi. Demak, lingvokulturema kontseptdan o’zining mazmun va ifoda planiga ega bo’lishi bilan farq qiladi, lingvokulturologiya uchun xalq madaniyatini lisoniy ko’rinishda namoyon etish asosiy vazifa hisoblanadi. Uningcha, “lingvokulturema” tushunchasi qiyosiy tilshunoslik uchun foydali, “zero til – madaniy fakt, biz meros qilib oladigan madaniyatning tarkibiy qismi va ayni paytda qurol hamdir. Xalq madaniyati til orqali verballashadi, aynan til madaniyatining tayanch, asosiy tushunchalarini harakatga keltiradi va ularni belgilar ko’rinishida, ya’ni so’zlar vositasida ifoda etadi”. Agar madaniyatshunoslik insonning tabiat, jamiyat, san’at, tarix va boshqa 5 ijtimoiy va madaniy borliq sohalarida o’z-o’zini anglash xususiyatini o’rgansa, tilshunoslik tilda dunyo lisoniy manzarasining mental modellari sifatida aks etuvchi dunyoqarashni o’rganadi. Lingvokulturologiyaning asosiy tadqiqot predmeti esa doimiy o’zaro ta’sirlashish holatida bo’lgan ham til, ham madaniyat hisoblanadi. “Madaniyat” lotincha “Colere” so’zidan olingan bo’lib, “ishlov berish, tarbiyalash, rivojlanish, hurmat qilish, ibodat” ma’nolarini anglatadi. XVIII asrdan boshlab “madaniyat” atamasi inson faoliyatining mahsuli bo’lgan barcha narsalarga nisbatan qo’llanila boshlagan. Bu ma’nolarning barchasi “madaniyat” so’zining qo’llanilishida saqlanib qolgan, ammo aslida bu so’z “insonning tabiatiga maqsadli ta’siri, tabiatning inson manfaatlari uchun o’zgartirilishi , ya’ni yerga ishlov berilishi” (qishloq xo’jalik madanyati) degan ma’noni anglatgan. Keyinchalik “madaniyat” atamasi bilimdon, marifatli, yuksak tarbiyali insonlarni tariflashda ham ishlatila boshlagan. Hozirga kelib “madaniyat” atamasining fan va amaliyotning turli sohalarida 500 dan ortiq variantda ishlatilishi ma’lum. Mualliflarning madaniyatga bergan ta’riflari umumlashtirilsa, madaniyatga butun tarixiy taraqqiyot jarayonida insoniyat tomononidan yaratilgan va yaratilayotgan barcha moddiy va ma’naviy boyliklar yig’indisi” deb ta’rif berish mumkin. Shunga asosan madaniyatning ikki turi farqlanadi: 1) moddiy madaniyat; 2) ma’naviy madaniyat; Moddiy madaniyat inson faoliyati tufayli yaratilgan “ikkinchi tabiat”, ya’ni ishlab chiqarilish vositalari, mehnat qurollari, mehnat ko’nikmalari, shuningdek, ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan hayot uchun hizmat qiladigan barcha boyliklarni anglatadi. Ma’naviy madaniyatning qamrovi behad keng bo’lib, u ijtimoiy ongning barcha shakllari, ya’ni falsafiy, ilmiy, huquqiy, axloqiy, estetik, diniy qarashlar, maorif, ta’lim-tarbiya, maktab, o’rta va oliy ta’lim, fan, madaniyat muassasalari, ommaviy axborot vositalari, san’at, xalq ma’naviy ijodiyotning barcha turlarini qamrab oladi. Moddiy va ma’naviy madaniyat bir biri bilan uzviy bog’liq bo’lib, biri ikkinchisini to’ldiradi. Masalan, 6 moddiy boylikning biror turini inson aqlzakovatisiz, tafakkurisiz, aqliy mehnatisiz yaratib va takomillashtirib bo’lmaydi. Demak, moddiy madaniyatni barpo etish zamirida ma’naviy madaniyat ham yotadi. Har qanday moddiy va ma’naviy madaniyat durdonalari inson aqliy va jismoniy mehnati sintezi asosida yuzaga keladi. Ma’naviy ma’daniyat voqealikni badiiy aks ettirish va o’zlashtirish vositasidir. Moddiy madaniyat dunyo va insonlarning moddiy hayot sharoitlari bilan, ma’naviy madaniyat esa urf-odat, rasm-rusm, an’ana, marosim va milliy qadriyatlar bilan chambarchars bog’liqdir. Madaniyat qanchalik chuqur va tafsilotlari bilan o’rganilsa, uning inson fikrlashi bilan bog’liq ekanligi yakdil seziladi. Shunday ekan, inson ko’z o’ngida aks etgan voqea-hodisalarni madanyati orqali ongiga singdirishga hamisha intiladi. Ma’lumki, insonlar ma’lum bir ijtimoiy-iqtisodiy tuzumda yashaydilar, u yoki bu milliy tilda so’zlashadilar va ular muayyan milliy ma’naviyat va madaniyatga ega. Milliy ma’naviyat, uni ro’yobga chiqishida muhim o’rin tutadigan til madaniyati va nutq ma’naviyatining o’ziga xos xususiyatlari insonlarning lisoniy kognitiv faoliyatida o’z aksini topadi. Masalan, stol ustidagi biror narsani yerga tushib ketishidagi emotsional holatni ingliz ayoli “Oaps”, nemis ayoli “Mein Got!”, rus ayoli “ Боже мой !”, o’zbek ayoli esa “Voy, o’lay” tarzlarida ifodalaydi. Turli millatlarga mansub bo’lgan ayollar til madaniyati va nutq ma’naviyatini qiyosiy tahlil qilish imkonini beruvchi ushbu misoldan ko’rinib turganidek, to’saddan sodir bo’lgan his – hayajonni ifodalashda hech qanday lug’aviy ma’noga ega bo’lmagan “Oaps!” undov so’zidan, nemis va rus ayollari o’z ajdodlarining til madaniyati va nutq ma’naviyatiga amal qilgan holda Allohni rozi qiladigan “Mein Got”, “ Боже мой ” so’zlaridan foydalanadilar. O’zbek ayoli esa bunday holda salbiy ma’noga ega bo’lgan “Voy, o’lay!” so’zlarini ishlatadi. Insonning hayot kechirishida kerakli predmetlar hamda yuzaga keladigan voqea-hodisalarni madaniyat vositasi deb fikr yuritsa ham bo’ladi. Masalan, quyoshni yoki oyni madaniyatga kiritish bir tomomdan mumkin emasdek ko’rinadi. Ammo barcha xalqlar madaniyatida ushbu tushunchalarning mavjud 7 ekanligi ma’lum. Lekin ba’zi salqin ob-havo sharoitida yashovchi Yevropa xalqlari (slavyanlar va germanlar) quyoshni issiqlik, ardoqlash va iltifot belgilari sifatida ijobiy baholaydi. Arab davlatlari madaniyatida esa quyosh yoz paytida ularni qiyin ahvolga soluvchi jazirama haroratga tenglashtirib, salbiy baholanadi. Demak, quyoshni faqat tabiat hodisasi emas, balki madaniyat mahsuli sifatida tushunsa bo’ladi.Janubda yashovchi xalqlar madaniyatida oy alohida e’tirof bilan tilga olinadi. Ruslar ongida u qorong’ilik, oxirat bilan bog’lanib, ba’zida hayot- va momot bilan ( жить « под луной », » в подлунном мире » - hammaning hayoti birdek sharoitda kechadi) tasavvur qilinsa, oy nuri boshqa slavyanlarda homilador hamda norasidalar uchun havfli, ziyon keltiradigan hodisaga taqqoslanadi. Vetnamliklarda esa boshqa janubiy Osiyo xalqlaridagi kabi oyga munosabat tomoman boshqacha, ya’ni ular oy kalendari bo’yicha yashashadi, maxsus nishonlanadigan Oy bayrami bolalarning sevimli bayrami hisoblanadi. Go’zal, nozik va beg’ubor yosh qizlar oyga o’xshatiladi, sevishganlar oy yorug’ida guringlashib, unga bag’ishlab she’rlar to’qishadi va qo’shiqlar aytishadi. Shuning uchun Vetnam xalqi hayotidagi barcha ezguliklarni oy orqali tasavvur etadilar. Shu kabi oyga munosabat - o’zbek xalqiga ham mansub ekanligini alohida ta’kidlash lozim. Chunki o’zbeklarda oy quyoshdan nur olib, yog’du soluvchi samoviy jismgina emas (“oyni etak bilan yopib bo’lmaydi” - maqol), balki “go’zal, chiroyli yuz” ( oy yuzini qora chimmat zulmidan qutiltirg’il. “juda go’zal, juda ham chiroyli”) (“Oy desa oyga, kun desa kunga o’xshaydi”), safarga ketayotgan kimsaga yaxshilik tilash (“Oy borib omon qayt”) ma’nolarida ishlatiladi. 1.2 Lingvokulturologiya tushunchasi Shuni aytib o’tish joizki, rus xalqida ham “ лицо как луна ” iborasi go’zalikka tan berishni anglatadi . Bunga o’xshagan misollarni boshqa xalqlar madaniyatida 8 ham uchratish mumkin. Turli xalqlar madaniyatida mavjud yuqorida keltirilgan o’ziga xos alohidaliklarning tilda aks etishini o’rganish lingvokulturologiyaning asosiy vazifalaridan biridir. Hozirgi vaqtda lingvokulturologiya jahon, xususan, rus, o’zbek tilshunosligida eng rivojlangan yo’nalishlardan biri bo’lib, bu borada bir qancha o’quv qo’llanmalar yaratilgan. Tilshunoslarning e’tirof etilishicha, ularning orasida eng mashhuri V.A. Maslova tomonidan yaratilgan o'quv qo'llanma hisoblanadi. Mazkur o’quv qo’llanmada lingvokulturoligiya sohasining metodlari, obyekti va predmeti, yo’nalishlari yoritib berilgan, muayyan til birligini lingvokulturologik tahlil qilish namunalari ko’rsatilgan. Lingvokulturologik yondashuvdagi tadqiqotlar o’zbek tilshunosligida oxirgi o’n yilliklarda paydo bo’la boshladi. Professor N. Mahmudovning “Tilning mukammal tadqiqi va yo’llarini izlab…” nomli maloqasida lingvokulturologiya, umuman, antropotsentrik paradigmaning mohiyati va bu boradagi muammolar chuqur va asosli yoritib beriladi. Ushbu maqolani o’zbek tilshunosligida lingvokulturologiya haqida jiddiy mulohazalar bayon qilingan birinchi asar sifatida baholash mumkin. Maqolada lingvokulturologik nazariyaning shakllanishi uchun hizmat qilgan omillar, undagi asosiy tushunchalar, ularning talqinidagi har xilliklar haqida juda asosli mulohazalar aytilgan. XIX asrda V.Gumboltdning til va tafakkur munosabatlarini o’rganishda millat madaniyatiga asosiy e’tibor berilishi lozimligi haqidagi mulohazalari XX asrning 90- yillarida qator tilshunoslar tomonidan yangi fan lingvokulturologiyaning yuzaga kelishiga sabab bo’lib, ushbu fan hozirgi zamon tilshunosligida o’ta tez sur’atlarda rivojlanib, umumiy tilshunoslikdan alohida o’rin egalladi. Lingvokulturologiya til va madaniyat, til va xalq mentaliteti, milliy o‘ziga xosligining o‘zaro munosabati hamda o‘zaro ta sirini tadqiq etadi, ilmiy asoslaydi.ʼ Bu jihatdan u madaniyat hamda til haqidagi fan bilan o‘zaro bog lanadi. ʼ Lingvokulturologiya til birliklarining milliymadaniy ma nosi (semantika)ni, ma no ʼ ʼ mazmuni va ottenkalarini, til va madaniyat munosabatlarini, milliy madaniyatning tilda ifoda etilishi muammolarini ilmiy va amaliy o‘rganadi. Har qanday voqelikni 9 qiyoslash qiyoslanayotgan voqelik yoki narsa hodisaning integral yoki differentsial belgilarni aniqlashtirish imkonini yaratadi. Tilshunoslikda F. de Sossyur tomonidan tilning integral va differentsial belgilari farqlandi. Bu ilmiy yo‘nalish oppozitsiya, transformatsiya, komponent tahlil kabi qator tilni ilmiy va amaliy o‘rganish metodlarining asosini tashkil etadi. Xalqlar o‘rtasida ijtimoiy-iqtisodiy, madaniyatlararo munosabatlarni shakllantirish asnosida boshqa tillarga murojaat etish va o‘rganish kuchaymoqda. Boshqa tillarni o‘rganish esa o‘sha xalqning madaniyatini o‘rganish, ya ni, his qilish imkonini beradi. Shu ma noda oxirgiʼ ʼ paytlarda tilning madaniyat bilan o‘zaro munosabatini o‘rganish favqulodda dolzarb masalaga aylandi. Shu asnoda tilshunoslikda lingvokulturologiya deb ataluvchi maxsus yo‘nalish, tadqiq ob ekti paydo bo‘ldi. Nemis tilshunosi V. fon ʼ Gumboldt til va madaniyat munosabatlarini ilk bor o‘z asarlarida ifoda etdi: “Inson tili unga predmet haqidagi ma lumotni qay tarzda yetkazsa, shu bilan yashaydi. ʼ Har qanday til shaxs mansub bo‘lgan xalqni, uning tarzini ifoda etadi”. Ilmiy tadqiqotlarda lingvokulturema termini qo‘llanila boshlandi. Lingvokulturemalar (yaz ы kovoe znachenie-nominativ ma no, predmetlik ma nosi)dan tashqari, milliy- ʼ ʼ madaniy (tildan tashqaridagi madaniy ma no) kabi segmentlarni o‘z ichiga oladi. ʼ So‘z (belgi-ma no) til birligi sifatida lingvokulturemaning tarkibiy qismi ʼ hisoblanadi. So‘z tildagi narsa-hodisalarni ifodalasa, lingvokulturema predmet mazmunini ifodalaydi. Lingvokulturema tildagi ifodasiga ko‘ra so‘z, gap, atama, so‘z birikmasi bilan ifodalanishi mumkin. Lingvokulturema til birligiga nisbatan murakkab hodisadir. U o‘zida tilning ifodasini, tasavvuri bilan birga tildan tashqaridagi muhitni (vaziyat, reallik), mavjudlikni ifoda etadi. Ona tili yoki boshqa chet tilini yaxshi biladigan har qanday shaxsning nutqida madaniy (kulturn ы y areal) ma no ishtirok etadi. Madaniy ma nosiz u yoki bu matnning ʼ ʼ mohiyatiga kira olmaymiz, u haqidagi mazmunni idrok eta olmaymiz. Matn mazmunidagi madaniy fenomenni tushunib yeta olmaymiz. U yoki bu millatga xos bo‘lgan o‘ziga xoslikni tasavvur etish uchun milliy mentallikni anglash bilimi 10 zarur. Lingvokulturema o‘ziga xoslangan nominativ ma noni ifoda etishi bilanʼ birga madaniy-ma rifiy, milliy mentallik assotsiativ tasavvurlarni anglab yetish ʼ imkoniyatini yaratadi. Lingvokulturemalar xalqning o‘ziga xos madaniyatini uning til birliklari orqali aks ettiruvchi lisoniy hodisalardir. V. А .Maslova ularni o‘rganuvchi fan tilshunoslik va madaniyatning kesishishida paydo bo‘lganini va u «Lingvokulturologiya» deb atalishini, bu fan millat madaniyatini tilda aks ettirish va mustahkamlash masalasini o‘rganishini qayd etib, uning asosiy yo‘nalishlarini belgilab ko‘rsatgan, tasnifini amalga oshirgan. Lingvokulturologiya asosini shaxs tili tushunchasi va kontsept tashkil etadi. Darhaqiqat, lingvokulturologiyaning asosiy o‘rganish predmeti bo‘lgan lingvokulturemalar «kontsept sifatida ontologik jihatdan yuksak umumlashtiruvchilik va tilning turli sathlari, vositalari orqali ifodalanish imkoniyatlariga ega bo‘lgan, har bir tilda o‘ziga xos semantik maydonni vujudga keltiradigan keng qamrovli tushunchadir». Biroq lingvokulturema va kontseptning farqli va umumiy xususiyatlari mavjud. V.I.Karasikning e tirof etishicha, «lingvokulturologik kontseptlar uch tarkibiy ʼ qismdan tashkil topgan. Bular: tushuncha, obrazlilik va ma lumot». Hozirgi dunyo ʼ tilshunosligida til va so‘zlovchi (tinglovchi), til va kommunikatsiya, til va mantiq, til va olamni bilish, til va madaniyat bog liqligi masalalari tadqiqiga yanada jiddiy ʼ yondashish natijasida tilshunoslikning lingvokulturologiya yo‘nalishi ham kundan- kunga rivoj topib bormoqda. Kognitiv tilshunoslik bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan lingvokulturologiyada til taraqqiyoti madaniyat va til aloqadorligi, ularning bir- biriga ta siri, xos belgilarining o‘zaro sintezlashishi kontseptida o‘rganilsa, shu ʼ asosda kelib chiqqan til birliklari – lingvokulturemalar genezisi, xususiyatlari, o‘zida lisoniy va ekstralingvistik belgilarni dialektik birlikda namoyon etishi ochiladi. Sohalararo kompleks birlik bo‘lgan «lingvokulturema» terminini tilshunoslikda ilk bor qo‘llagan V.V.Vorobev talqiniga ko‘ra, «Lingvokulturema – bu lingvistik va ekstralingvistik (tushuncha yoki predmet) mazmuni dialektik birligini tashkil etgan kompleks birlikdir». Bu birlik so‘zga nisbatan chuqur 11 ma noga ega. Odatiy belgi – ma noga kulturemaning tildan tashqari mazmuni,ʼ ʼ ya ni madaniy tushuncha komponenti ham qo‘shiladi. Lingvokulturemalar ʼ semantikasida ma lum bir xalqning urf-odat va an analari, madaniyati, tarixi, ʼ ʼ turmush tarzi, xo‘jalik muhiti bilan tutash milliy-madaniy xususiyatlari aks etishi sababli ular bilan bog liq muammolar tadqiqotchilarni uzoq yillardan beri ʼ qiziqtirib kelmoqda.[9] Ko‘proq amaliy tabiatga ega bo‘lgan lingvokulturologiya fani XIX asrda til hodisalarini antropologik paradigmaning hosilasi sifatida o‘rgana boshlagach, ancha dolzarblik kasb etdi. XX asrning oxirgi choragiga kelib lingvokulturologiyaning Yu.S.Stepanov, N.D. А rutyunova, V.N.Teliya, V.Vorobev, V.Shaklenay maktablari shakllandi. II.BOB. O‘ZBEK TILIDA LINGVOKULTUREMALAR VA ULARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI 2.1. O‘zbek antroponimlari lingvokulturologiyaning o‘rganish obyekti sifatida Ma’lumki, lingvokulturologiya fanining obyektini xalq madaniyatining tilda yorqin ifodasini o‘zida namoyon etuvchi noekvivalent leksika va lakunlar, tilning stilistik jamlanmasi, til birliklarning miflashgan ko‘rinishlari: arxitip va miflar 12 (asotir va rivoyatlar), tilda o‘z aksini topgan rasm-rusum va odatlar, tilning paremiologik fondi, til etalonlari, imo-ishora va ramzlar, tildagi o‘xshatish va metaforalar hamda o‘zbek nutq odatlari va nutqiy etiket shakllari tashkil etadi. Biz mazkur tadqiqot ishimizda fanning obyekti bo‘lgan lingvokulturemalar sifatida antroponimlar, maqol va iboralar, o‘zbek tilidagi o‘xshatish va metaforalar. Bulardan, dastlab, antroponimlar haqida fikr yuritamiz. Hammamizga ma’lumki, ism inson hayotida muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, o‘zbek xalqida ismlarning o‘rni va mohiyati katta. Bola tug‘ilgach, unga yaxshi niyatlar ila ism tanlanadi, bu jarayonga nominatorlar (ya’ni, ism qo‘yuvchilar) turlicha yondashishadi. Tilshunoslikda ismlarni o‘rganuvchi bo‘lim onomastika, ya’ni nomshunoslik, kishi ismlari esa antroponimlar deya yuritiladi. Antroponimlar (ism, ota ism, familiya yoki laqab va taxallus)ning yaratilishi muayyan ehtiyoj va qonuniyatlar asosida yuz beradi. Qadim-qadimdan ota-bobolarimiz chaqaloqqa ism qo‘yishar ekan, uning baxti va omadi ismiga bog‘liq deb hisoblashgan. Ushbu e’tiqod ismlar xosiyatli va xosiyatsiz bo‘ladi, degan qarashni tug‘dirgan. “Chaqaloqqa qo‘yilgan ism uning taqdiriga ta’sir qiladi” deyilgan tasavvurlar davrlar o‘tishi bilan ismni bolaning himoyachisiga, unga qandaydir bog‘langan, unga doimo va bir umr esh, hamdam bo‘lib yuradigan vositaga aylantira borgan. Darhaqiqat, o‘zbek xalqi qadimdan ism tanlashda so‘z kuchiga, uning bola ruhiyati va tarbiyasiga ta’sir ko‘rsatishiga ishongan. Masalan, chaqaloqqa tug‘ilish jarayoni va boshqa ba’zi xususiyatlariga mos nom berish, bolaga ism orqali turli istak va orzularning izhor qilinishi, bola ismini yashirin tutish, ismi bolaga og‘irlik qilmoqda, deb boshqa ism bilan almashtirish, bolaga nomunosib xarakterli kishilar ismini qo‘ymaslik, ism uchun keksalar nomini tanlash, bolani Alloh va payg‘ambarlar, avliyolar, mashhur din nomoyondalari, o‘tgan ajdodlar nomi bilan atash, ular ruhi bolani qo‘llaydi deb bilish va boshqalar buning isbotidir. 13 S.E.Kenjayeva o‘zining nomzodlik dissertatsiyasida o‘zbek ismlarini bag‘ishlov ismlar, tasviriy ismlar va ism-istaklarga ajratib tasniflaydi. Bag‘ishlov ismlarini qo‘yishda sabab chaqaloqning tug‘ilishi, farzandli bo‘lish biror ilohiy, muqaddas kuchning irodasi, ko‘magi, ehsoni deb hisoblanadi va chaqaloqqa o‘sha taxmin qilingan, e’tiqod qilinayotgan narsa, shaxs, tasavvurning nomi ism sifatida beriladi. Bag‘ishlov ismlarining o‘zi bolaning tug‘ilishi va etnologik tushunchalarga nisbat berish orqali namoyon bo‘ladi. Bu kabi ismlarni quyidagicha ma’nolar ifodalanadi: Keldixon, Kelsin, Mehmonoy, Mehmonbek, Lozim, Lozima kabi nomlarda ota-onalarning tug‘ilgan chaqaloqqa munosabati ifoda etiladi. Armonboy, Intizor, Zorliq, Ijobat, Maqsadoy, Orzuniso, Tilaboldi, Tilakberdi, Umida, Umid ismlarida esa farzandli bo‘lish orzu qilib kutilgan va bolaning tug‘ilishi ana shu tilaklarnng amalga oshishiga ishora qilinadi. Tasalli, Taskinoy, Taskina, Shukura, Shukriya, Qulluq, Qulluqbeka va b.larda esa chaqaloqning dunyoga kelishi oilaning taskin topishi, tinch va osoyishta bo‘lishi uchun sabab deb hisoblanadi. Azizkeldi, Loyiq, Manzura, Ma’qula, Munosib, Suyukli, Suyuma kabi ismlarda bola oilaning munosib a’zosi deb qabul qillingan. Sevinchbek, Suyundiq, Quvondiq, Quvonch, Quvontoy ismlarida bolaning tug‘ilishi ota-onaga cheksiz quvonch baxsh etgani ifodalanadi. Qutli, Qutlikeldi, Davlatqadam, O‘rozqadam kabi ismlarda oilaga kelgan omad va muvafaqqiyatlar bolaning tug‘ilishi bilan bog‘lanadi va shunga ishora qilinadi. Etnologik tushunchalarga nisbat berilgan ismlarda esa, asosan, bolaning etnik kelib chiqishi e’tiborga olinadi. Bunda bolaning qaysi etnik guruhga mansubligini, o‘sha etnos farzandi ekanini, uning o‘tmish ajdodlari o‘sha urug‘ yoki qabilaga mansubligini, chaqaloq o‘shalarning davomchisi ekanini ta’kidlash ko‘zda tutiladi. Bunday etnonimlardan yasalgan ismlar fanda etnoantroponimlar deb yuritiladi. 14 Masalan, Abdal, Arg‘inboy, Barlos, Bahrin, Boyqo‘ng‘ir, Bo‘ronboy, Do‘rmon, Jaloyir, Olchinbek kabilar. Shuningdek, o‘zbek ismlari tizimining katta qismini diniy tushuncha, tasavvur va aqidalar bilan bog‘liq bo‘lgan ismlar tashkil qiladi. Bu jihatdan ham ismlarni bir nechta guruhga ajratishimiz mumkin: bolaning tug‘ilishi, farzandli bo‘lish Ollohning xohish-irodasiga bog‘lanadi: Tangriberdi, Tangribergan, Olloberdi, Haqberdi, Xudoybergan, O‘g‘onberdi, Egamberdi, Berdirahmat. Bunday ma’noli ismlar oxiri –ulla (Alloh) komponenti bilan tugagan ismlarga tegishli: Baxshulla, Nasibulla, Ne’matulla, Inoyatulla, Rizqulla, Shafqatulla, Tuhfatulla, Atoulla; ism Allohning turli atributlarini anglatuvchi nomlarga –ulla, -bergan, -berdi, -ato kabi komponentli qo‘shma va so‘z ism sifatida tanlanadi: Azizulla, Ahadulla, Karimulla, Majidulla, Nurulla, Rahmonulla, Samadulla, Fathulla, Xayrulla, Karimberdi, Xudoybergan, Berdirahmat; bolaga Allohning bandasi, quli, xizmatkori degan ma’noni anglatuvchi ismlar qo‘yiladi. Bunday ismlarni alohida so‘zlardan yoki komponentlaridan birida abdu-, -qul, -g‘ulom ishtirok etgan nomlar tashkil qiladi: Abdurahmon, Abdulaziz, Orziqul; Tasviriy ismlar ham turlicha tasnif qilinadi. 1. Bolaning tug‘ilgan vaqtini tasvirlovchi ismlar: bolaning qaysi oyda, faslda tug‘ilgani tasvirlanadi: Asad, Ashura, Ashur; Bahora, Bahorniyoz; Ko‘klamoy; Robiya, Robiyabu; Rajabbergan, Ramozon; Muharram; Savurboy, Savura; Safarberdi, Safarkeldi, Safarmurod; Sunbula; Qurbonoy, Qurbonsuluv; Kuzboy, Kuzkeldi; Yozboy, Yozxon, Yozbeka, Yozberdi va boshqalar; ismda bola haftaning qaysi tug‘ilgani tasvirlanadi: Jumaboy, Jumakeldi, Jumaniyoz; Dushan // Duyshanba, Shanba, Shanbagul; Bozorboy, Bozorgul; Anna // Odina, Annaberdi, Annasuluv va boshqalar; 15 chaqaloq sutkaning biror payti, onida tug‘ilgani tasvirlanadi: Azonboy; Saharbeka, Subhida, Subhiya, Subhiniso; Tongboy, Tonggul, Tongnur, Tongotar, Tongotmish; Namoz, Namozgul va boshqalar; bir qator ismlarda chaqaloq tug‘ilgan paytda tabiatning biror hodisasi yuz berayotganligi tasvirlanadi: Yomg‘irboy, Yomg‘irchi, Yog‘inboy; jalaboy; Yildirim (Chaqmoq); Oydin; Dovulboy, Dovulli; Do‘lboy, Do‘lchi; Oyto‘ldi, Oyto‘liq; Qirovboy (Shudring); Qorbola, Qoryog‘di, Qoryigit, Qorkeldi, Qorli va boshqalar; 2. Chaqaloqning boshqa farzandlar orasidagi o‘rnini, tug‘ilish navbatini tasvirlovchi ismlar. Chaqaloqning boshqa bolalar qatoridagi o‘rnini, nechanchi bola ekanini tasvirlash uduni ham mavjud. Masalan, dastlabki, birinchi farzand Avvalboy, To‘ng‘ich, Kattabek deb ismlansa, undan keying va oxirgi bolalar Kenja, Kenjabek, Kenjam, Kenjasuluv, Kenjatoy, Kichiktoy, Kichikqiz, Ko‘rpa (oxirgi bola), Ko‘rpagul, Ko‘rpago‘zal, Xulosa, Miyonjon (O‘rtancha) deb nomlanadi. Ba’zan ushbu tushuncha son turkumidan yasalgan ismlar orqali tasvirlanadi: Uchboy, Uchim, Chori, Chorikeldi, Panji, Panjibibi, Panjigul, Oltiboy, Sakkizxon, To‘qqizboy, To‘qqiznazar va b. 3. Bola tug‘ilgan joyni tasvilovchi ismlar: Yobonboy // Yovon, Dalaboy, Yozloq, Yo‘lberdi, Yo‘lkeldi, Yo‘lturdi va b. 4. Bolani chiroylilik, go‘zallik nuqtai nazaridan tasvirlovchi ismlar. Ota-onalar o‘z farzandining (ayniqsa, qizlarning) kelishgan, chiroyli, go‘zal odam bo‘lib ulg‘ayishini orzu qilishadi. Shu sabali o‘zbek antroponomiyasida go‘zallik motivi bilan bog‘liq ismlar sezilarli miqdorni tashkil etadi: ism bevosita go‘zallik, nafosat tushunchalarini ifoda etuvchi so‘zlardan tanlanadi: Ko‘rkamoy, Suluvbeka, Suluvnoz, Chiroygul, Barno, Vajiha (go‘zal, dilbar), Vajhiya (oy yuzli), Vasilat (ko‘rkam, kelishgan), Vasima (chiroyli), Vosil, Vosila (ko‘rkam, kelishgan), Jamol, Jamola, Zarofat (ko‘rkam, ajoyib), Zebo, 16 Lobar, Malohat, Nafosatxon, Nigora (go‘zal), Husniya , Husnijamol, Husnikamol va b. ism go‘zallik ramzi bo‘lmish yorug‘lik, nur tushunchalarini anglatuvchi so‘zlardan tanlanadi, bolani ana shunday xususiyatga ega bo‘lsin deb tilashadi: Balqi (barq urgan, yashnagan), Balqin (yaltiroq, chaqnab turuvchi), Bahiya (nurli,ravshan), Zulfinur, Anvar, Anvara, Nizora (go‘zallik nuri), Nurbadan, Nurliro‘y, Nurliqo, Nurlig‘oyat, Shamsinur. ism go‘zallik ramzi bo‘lmish hisoblanuvchi qimmatbaho ma’danlar, buyumlar nomiga nisbat berish orqali yasaladi: Kumush, Kumushgo‘zal, Kumushjamol, Kumushoy, Oltinoy, Oltinbibi, Gavharoy, Yoqutxon va b. ismga go‘zallik ramzi bo‘lmish xayoliy mavjudotlar nomi asos bo‘ladi va bola o‘shlarga o‘xshasin deb tasvirlanadi: Parizod, Parizoda, Parivash, Pariniso, Pariruh, Hurbeka, Hurzod, Hurzoda, Huriniso, Huriya, Hurqiz, Hursanam. ismning nominativ asosini ko‘rkamlik va nafosat namunasi bo‘lgan o‘simliklar, ayniqsa, gullar nomi tashkil etadi: - gullar va o‘simliklar nomi: Atirgul, Binafsha, Boychechak, Bo‘tagul, Gulbeka, Gulbeka, Gulguna, Zarchechak, Lolagul, Lolaniso, Lolaruh, Lolaro‘y, Nargiza, Nasrin (oqgul), Oqgul, Ra’no, Savsanoy, Safsargul, Sumanso (jasmin), Sunbula (o‘simlik); - daraxtlar va ularning guli: Bodomgul, Oylargul (shaftoli guli), Sambit ( tol), Sarvi, Sarvinio (daraxt), Charos; ismning nominativ asosini hayvonlar va qushlar nomi tashkil qiladi: - hayvonlar nomi: Bo‘tako‘z, Kiyikjmol, Suvsar, Suyg‘un (kiyik), Qunduz, Qundubeka, Qunduzoy, G‘azola (kiyik,ohu); - qushlar nomi: Sulgun // Suyqun (qirg‘ovul), Qaldirg‘och, Qarlig‘och, Anduvoch, To‘ti, Maynaxon, To‘rg‘ay va b. 5. Bolaning tug‘ilgan paytdagi ko‘rinishi va anatomik holatini tasvir holatini tasvirlovchi ismlar. 17 Ma’lumki, ba’zi bolalar tug‘ilganida badanida, ba’zi a’zolarida g‘ayritabiiy xususiyatlar bo‘lishi mumkin. Kishilar bu holatlarni Yaratganning mo‘jizasi, qudrati rufayli yuz bergan deb hisoblashgan. Shu sababli, ba’zan bunday bolalarga Qudrat, Qudratulla, Hayrat, Ijoza (karomatli), Karomatxon kabi ismlar qo‘yishgan. Xalq orasida mana shunday belgilar bilan tug‘ilgan bolalarga nisbatan “ismi o‘zi bilan tug‘ilgan bola” degan qarash va ibora mavjud. Bunday nomlarda chaqaloq tug‘ilishi bilan ma’lum bo‘lgan xususiyatlar unga berilgan ism orqali tavirlanadi. 1) bolaning dunyoga kelgandagi holati tasvirlangan ismlar: Chalaboy (bola muddatiga yetmasdan oldin 7-8 oylik bo‘lib tug‘iladi), Pardaboy, Pardaniso, Pardaboy, Eshparda (ona qornida pardaga o‘ralib tushadi), Tuvoq, Tuvoqberdi, Oytuvoq (pardali); 2) bola tug‘ilganda terisining biror joyida (ko‘pincha yuzida, yelkasida, qo‘lida, kuraklari terisida) qizil yoki qora dog‘lar va xol mavjud bo‘lgan. Ushbu nuqsonlar ko‘payib yoki yoyilib, kattalashib ketmasin, bolaga qandaydir zarar keltirmasin degan maqsadda o‘sha dog‘, belgilarning nomi (oddiy so‘zlar) ism sifatida tanlangan. Masalan bunday ismlarga xol (meng), anor, toj, shox bilan bog‘liq ismlarni kiritishimiz mumkin: Xoldor, Xolyor, Xolida, Oyxol, Nurxol, Xolchuchuk; Menggul, Mengjamol, Mengliboy, Mengliyor, Mengoyim, Meylixon; Anorboy, Anora, Anorgul, Norboy, Norxon, Norbadan, Norbeka, Norbo‘ta, Norgo‘zal, Norxo‘ja, Norqobil (bunday ismlar qizil rangdagi xol yoki dog‘i bor chaqaloqlarga qo‘yilgan); Tojixon, Tojibar, Tojigul, Tpjimurod, Tojiqiz, Umrtoj, Tojinor, Nortoji, Oytoji (toji so‘zi ham xol, dog‘ ma’nosida bo‘lib, chaqaloq badanida qora, qizil rangda bo‘lgan); Shoxli, Shoxdor (bu ism ko‘proq boshida do‘mboqlik belgisi bo‘lgan bolalarga qo‘yilgan); Shuningdek, o‘zbek xalqida shunday ismlar borki, ularga chaqaloqni himoya qilishning vosita va usullarini tasvirlovchi ismlar deyiladi. Bunday ismlar 18 etnografik va onomastikaga oid adabiyotlarda “asrovchi nomlar”, “himoya nomalari”, “tuban nomlar”, “xunuk ismlar” deb ataladi. Ma’lumki, juda qadimgi davrlardan beri ota-onalar o‘z farzandini qandaydir bolaning dushmanlaridan himoya qilib kelgan. Bunday harakat chaqaloqqa beriladigan ismda ham ifodalangan. Bunda bolaning dushmani deb bilingan yovuz kuchlarni boladan uzoqlashtirish ko‘zda tutilgan. Shu sababli bolani yomon, xunuk, yoqimsiz, bu bola bizning bolamiz emas, uni topib, sotib olganimiz kabi tavsiflashgan. Bu choralar orasida bola irodali, u yovuz kuchlar hujumiga bardosh bera oladi deb umidlanish va o‘shanga mos ravishda chaqaloqni mahkam, mustahkam narsalarga qiyoslash alohida o‘rin tutgan. Masalan, Dunbay (arzimas), Devona, Yomonbola, Yobonqul, Toshbolta, Toshboy, Po‘lat, Po‘latoy, Temir, No‘xta, Sovutboy, Boltaboy, Bolg‘aboy, O‘roqboy, Anzur, Anzura (piyoz), Affon (badbo‘y), Norachchiq, Sarimsoq, Tolhak (achchiq, kakra), Turushboy (sho‘r, yoqimsiz), Begona, Bo‘lak, Digar, Tabdila (almashtirilgan), Tog‘aymurod, Tog‘aygul, Tog‘ayqiz (tog‘asi uyida tug‘ilgan qiz), O‘lja, O‘lpon (bolani dushmanlardan asrash,ularni aldsh maqsadida uni birovning bolasi, sotib topib olingan bola deb atashgan); Berk, Berkboy, Izolat (himoyali), Mahsura (to‘silgan), Osim, Osima (qo‘riqlangan), Tabiya (himoya qilingan), Qo‘riqboy (himoyalangan), Himoyat (himoya ostiga olingan) (bunday ism berilgan bolalar “bola himoya ostiga olingan” deb tasvirlangan). Yuqorida ismlar tasnifini keltirganda ism-istaklarni ham tilga olgandik. Antroponomiya tizimining salmoqli qismini onomastikada ism-istaklar yoki dezirativlar deb yuritiluvchi ismlar tashkil qiladi. Ism-istaklar deyilganda farzandli bo‘lgan ota-onaning, shuningdek, chaqaloqqa nom berishda ishtirok etayotgan qarindoshlar, yaqinlarning endigina dunyoga kelgan norasidaga izhor qiluvchi niyatlari, xilma-xil orzulari aks etgan ismlar tushuniladi. Bunday istaklar nihoyatda xilma-xil va ko‘p qirrali bo‘lib, ijobiy munosabat va manolarni ifodalaydi. Mana shunday hollarda bolaga berilayotgan 19 ismning maqsadini aniq biror niyat, xohish, tilak, umid, ishinch tashkil qiladi. Ism tabiiy holda man ashu tilaklarni anglatuvchi so‘zlardan tanlanadi. Ism-istaklarda tilak, istak ismning ma’no-motivini tashkil qiladi. Ism-istaklarda chaqaloqqa aytilayotgan, bildirilayotgan yaxshi niyatlar bo‘rtib ifodalanadi, ism ana shu istakning turli ko‘rinishlarini anglatadigan so‘zlradan yasaladi va tanlanadi. Masalan, ota-ona farzandininhg jasur, dovyurak, bo‘lib ulg‘ayishini istasa, unga Jasur, Qo‘rqmas, Dovyurak, Botir ismlari beriladi. Bunday ismlarni quyidagicha tasniflaymiz: bolaning sog‘-salomat ulg‘ayishi istagini anglatuvchi ismlar: - bolaning sog‘lom o‘sishini istash maqsadi: Salim, Salima, Eson, Esonkeldi, Omon, Omonberdi, Omonoy, Omonturdi va b.; - farzandi turmasdan o‘layotgan oilalarda navbatdagi kasalmand bolaga kasalni yengadi, xavf chekinadi, chaqaloqning dushmani bo‘lmish yovuz kuchlar taslim bo‘ladi kabi maqsadli ismlar berilgan: Yengadi, Yengildi, Yovqaytar, Yovqochdi, Tasli, Taslima, Qaytar, Qaytgan va b.; - bolasi turmasdan nobud bo‘lavergan oilalarda navbatdagi bolaning sog‘- omon yashab ketishiga umid qilganlar: So‘lmas, So‘lmasoy, So‘nmasin, Tinchar, Turaqol // Turag‘ol, Turdiniso, Turjon, Turar, Tursun, Turg‘un, To‘xta, To‘xtar, To‘xtasin, O‘lmas, O‘ng‘al, Oyto‘xta, Tektur, Turomon; - bolaning umri uzoq bo‘lsin, umri bilan bergan bo‘lsin degan maqsadni anglatuvchi ismlar qo‘yilgan: Ko‘pyashar, Manguberdi, Umrboqi, Umrzoq, Umriniso, Umrixol, Umrsuyun; - ulg‘aysin, unib-o‘ssin degan maqsadda qo‘yilgan ismlar: Ulg‘ay, Ulg‘aysin, Ko‘karsin, Niholboy, Nihola, Niholbibi, Unar, Unsin, Unsinoy, O‘sar, O‘skin, O‘ssin; - ota-onalar farzandlari ko‘p bo‘lishini, uylari bolalarga to‘lishini istaganlar: Ko‘paysin, Ko‘pbo‘lsin, Uyto‘l, Uyto‘la, Uyto‘lsin, Uyto‘ldi va b.; 20 - ota-oanlar tug‘ilgan chaqaloq oldingi farzandlarga, oila a’zolariga qo‘shilishib, ergashib ulg‘ayishini istaganlar: Jalg‘ash, Ilash, Ilashsin, Tirkash, Ulansin, Ergash, Hamdam, Hamdambo‘l, Jo‘raboy, Jo‘raxon, Eshbo‘l, Eshbo‘lsin, Eshomon, Eshtur, Eshturdi, Eshturdi, Eshtursun, Eshto‘xta, Sherikboy, Sherikbo‘l va b.; - ba’zi hollarda bola otasi onasi, akasi yoki opasining vafotidan keyin dunyoga kelgan. Bunday hollarda tug‘ilgan farzand marhumlar o‘rnini bossin, bola marhum ota yoki onasidan “yodgor” deb hisoblangan: O‘rinboy, O‘rinbosar, O‘rinbuvi, O‘rinbadal, Yodgor, Yodgora, Yodgorqiz va b.; bolaning yaxshi fazilat va xislatlarga ega bo‘lish istagi ifodalangan ismlar: - bolaning ulg‘ayib ota-onasiga, qarindoshlariga mehribon, g‘amxo‘r bo‘lishini istash maqsadi asosida qo‘yilgan ismlar: Mehribek, Mehribon, Mehribonu, Mehrdil, Mehriniso, Mehrisuluv, Mehriya va b.; - bolaning halol, haqgo‘y, adolatli inson bo‘lishini istash maqsadi asosida qo‘yilgan ismlar: Adolat, Miradl (adolatli, haqgo‘y), Foruh (haqgo‘y), Harros (haqiqat tarafdori), Haqiqat, Dodar (adolatli, odil) va b.; - bolaning pokiza, saramjom-sarishta inson bo‘lishini istash motivi asosida qo‘yilgan ismlar: Bejirim (ozoda, gunohsiz, ko‘rkam), Gulpok (gullarning beg‘ubor, pokiza), Zarif, Zarifa (ma’suma, pokiza), Zilola (tiniq suvdek pokiza), Ifofat (poklik, pokizalik), Ma’sum, Mubarra (toza, gunohsiz), Mubila (sof, musaffo), Najobat (pok, pokiza, oqsuyak naslidan), So‘lim, So‘limbibi, So‘limoy (beg‘ubor, pokiza, chiroyli), Toza, Tozagul (pokiza, ozoda), Pokiza (toza, ozoda, gunohsiz), Poluda (ozoda, pokiza, ma’suma) va b.; - bolaning ziyrak, zukko, tezfahm bo‘lishini istash motivi asosida qo‘yilgan ismlar: Ayniya (ziyrak, o‘tkir zehnli), Badiha (topqir, zukko), Basirat (o‘tkir zehnli, idrokli, ziyrak), Binajon (o‘tkir ko‘zli, ziyrak), Zakia (ziyrak,sezgir, tezfahm), Manzalat (uddaburon, epchil), Mahorat (ustakor, epchil, qobiliyatli), 21 Topqir (epchil, tadbirkor), Fatonat (ziyrak, idrokli), Fahima (ziyrak,aqlli), Ehtiyotxon (ziyrak, xushyor); - bolaning kamtar bo‘lishini istash maqsadi asosida qo‘yilgan ismlar: Bayir, Bayri (jaydari, soddadil, oqko‘ngil), Basit (sodda, kamtarin), Jo‘ntoy (kamtarin, sodda), Kamina (xoksor, kamtarin), Kamtar (kichik fe’l), Musallim, Musallima (kamtar, xoksor); - bolaning yaxshi muomalali, shirinso‘z, so‘zamol bo‘lishini istash maqsadi asosida qo‘yilgan ismlar: Biyron (ravon tilli, chechan), Go‘yoxon (so‘zamol, chechan), Daqiqa (shirinso‘z, latif so‘z sohibasi), Zabonboy, Zabonbibi, Zabona (biyron tilli), Zaliqa (go‘zal nutq sohibi), Labshakar (shirin tilli, dilkash), Fasih, Fasiha (chiroyli, ravshan nutq sohibasi), Fasohat (chiroyli, ta’sirchan nutq sohibi), Xushxon (yoqimli ovoz sohibi, shirintil, xushsuxan), Chechan (so‘zamol, ravon nutq sohibi), Notiqa (burro tilli, nutq mohiri, so‘z ustasi) va b.; - bolaning mehnatkash, mehnatsevar bo‘lishini istash maqsadi asosida qo‘yilgan ismlar: Tirishqoq, Tirishqul (harakatchan, mehnatkash), Akif, Akifa (g‘ayratli, xudojo‘y), Omilboy, Omila, Sohir, Sohira (o‘z kasbining mohiri), Foila, Foilabibi, Foilaxon (mehnatsevar) va b.; O‘zbek ismlarini bu jihatdan tadqiq qilish shuni ko‘rsatadiki, antroponimlar millatning, xalqning milliy urf-odat va an’analari, dunyoqarashi, madaniyatini o‘zida aks ettira oladi. Ismlar shaxslarni o‘zaro farqlash ehtiyojidan tashqari ijtimoiy-lisoniy vazifasiga ko‘ra ism beruvchilar (nominatorlar)ning muayyan maqsadini ham ifodalaydi. Mana shu maqsad bolaga ism tanlash va yasash uchun asosiy, yetakchi motiv hisoblanadi. Mana shu maqsadda nominatorning, bevosita u mansub bo‘lgan xalqning milliy-madaniy xususiyatlari o‘z ifodasini topadi. Shu jihatdan olib qaraydigan bo‘lsak, o‘zbek antroponimlari ham lingvokulturologiyaning obyekti bo‘la oladi. 22 2.2. O‘zbek tilidagi o‘xshatish va metaforalarning lingvokulturologik xususiyatlari Yozuvchining bir qator asarlari kitobxonlar orasida o tkazilgan so rovʻ ʻ asosida turli yillarda yillik mukofotlar bilan, xususan G afur G ulom nomidagi ʻ ʻ mukofotlar bilan taqdirlangan. Yoshlar tarbiyasiga oid asarlari inobatga olinib Maorif fidoyisi unvoni berilgan. Shuningdek, O zbekiston Respublikasining ʻ Prezidenti Islom Karimov farmoni bilan Do stlik ordeni va O zbekiston xalq ʻ ʻ yozuvchisi faxriy unvoni bilan taqdirlangan.Ma'lumki mamlakatimizda hozirgi vaqtda lingvokulturologiya jahon, xususan, rus tilshunosligida ham eng rivojlangan yo‘nalishlardan biri bo‘lib, bu borada bir qancha o‘quv qo‘llanmalar yaratilgan. Tilshunoslarning e’tirof etishicha, ularning orasida eng mashhuri V.A.Maslova tomonidan yaratilgan o‘quv qo‘llanma hisoblanadi .Shuningdek, lingvokulturologik yondoshuvdagi tadqiqotlar o‘zbek tilshunosligida ham oxirgi o‘n yilliklarda paydo bo‘la boshladi. Masalan, Z.I.Saliyevaning nomzodlik ishi o‘zbek va fransuz tillaridagi sentensiya, ya’ni axloqiy-ta’limiy harakterdagi matnlarning milliy-madaniy xususiyatlariga bag‘ishlangan. Xususan, N.Mahmudov ayni sohaning eng asosiy tushunchalaridan bo‘lgan til va madaniyat haqida quyidagilarni yozadi: “Til va madaniyat deganda, ko‘pincha, “nutq madaniyati” deyiladigan muammo assotsiativ holda esga tushsa-da, bu ikki o‘rindagi madaniyatning aynanligini aslo ko‘rsatmaydi. Til va madaniyat deganda, odatda til orqali u yoki bu madaniyatni yoki aksincha, madaniyatni o‘rganish orqali u yoki bu tilni tushuntirish nazarda tutiladi, aniqroq qilib aytadigan bo‘lsak, lingvokulturologiyadagi madaniyatning ma’nosi “aqliy- ma’naviy yoki xo‘jalik faoliyatida erishilgan daraja, saviya emas, balki “kishilik jamiyatining ishlab chiqarish, ijtimoiy va ma’naviy-ma’rifiy hayotida qo‘lga kiritgan yutuqlari majmui demakdir. Ma’lumki, lingvokulturologiya fanining obyektini xalq madaniyatining tilda yorqin ifodasini o‘zida namoyon etuvchi 23 noekvivalent leksika va lakunlar, tilning stilistik jamlanmasi, til birliklarning miflashgan ko‘rinishlari: arxitip va miflar (asotir va rivoyatlar), tilda o‘z aksini topganrasm-rusum va odatlar, tilning paremiologik fondi, til etalonlari, imo- ishora va ramzlar, tildagi o‘xshatish va metaforalar hamda o‘zbek nutq odatlari va nutqiy etiket shakllari tashkil etadi.Ma’lumki, lingvokulturologiya fanining obyektini xalq madaniyatining tilda yorqin ifodasini o‘zida namoyon etuvchi noekvivalent leksika va lakunlar, tilning stilistik jamlanmasi, til birliklarning miflashgan ko‘rinishlari: arxitip va miflar (asotir va rivoyatlar), tilda o‘z aksini topgan rasm-rusum va odatlar, tilning paremiologik fondi, til etalonlari, imo- ishora va ramzlar, tildagi o‘xshatish va metaforalar hamda o‘zbek nutq odatlari va nutqiy etiket shakllari tashkil etadi. Bu borada lingvokulturologik obyekt bo‘la oladigan maqollarni quyidagicha tahlil qilamiz va ularning nutqdagi o'rni haqida gaplashamiz. "Bir mayizni qirq kishi bo‘lib yeydi". O‘zbek xalqiga xos bo‘lgan eng oliy xususiyatlardan biri ahillik, inoqlikdir. Bu bizga ajdodlarimizda singgan fazilatdir. Bir mayizni qirqqa bo‘lib yeyishlik, o‘zi yemay o‘zgaga ilinishlik xalqimizga xos bo‘lgan insoniy fazilatlarga ishora qiladi. " Bitta qaldirg‘och kelgani bilan bahor bo‘lmas". Qaldirg‘och xalqimizda yaxshilik, qut- baraka elchisi sifatida e’zozlanadi. Shuningdek, u bahor darakchisi. Maqolning lug‘aviy ma’nosiga e’tibor qiladigan bo‘lsak, u mazmunan “ Qars ikki qo‘ldan chiqadi” maqoliga sinonim hisoblanadi va avvalgi maqolga hamohang tarzda uni to‘ldiradi. Aynan qaldirg‘och obrazining olinganiga sabab xalqimizda bu qushga nisbatan o‘zgacha qarash, mehr tufayli. Bu esa maqolda etalon sifatida o‘z aksini topgan. Ushbu lingvokulturologik birliklarning nutqdagi o'rni beqiyos hisoblanib gapirayotganimizda ularni aytishni xohlaymiz .Go'yoki ularsiz nutqimiz chiroyli bo'lmay qolganga o'xshab ko'rinadi .Chunki ular o'xshtishlar orqali so'z ma'nosini bezaydi. Ammo bu lingvokulturologik birliklarni ishlatishning o'z o'rni bor bo'lib ularni o'z o'nida mohirona qo'llay olish so'z boyligini oshiradi. Shuning uchun ham o‘zbek xalqi 24 purma’no so‘zga, o‘git-u naqllarga boy xalqsanaladi.Tohir Malik taniqli tilshunos va madaniyat targ ibotchisi bo lib, o z faoliyatini til va madaniy birlikni targ ibʻ ʻ ʻ ʻ qilishga bag ishlagan. Uning fikricha, til odamlarni bog‘lash va turli madaniyatlar ʻ o‘rtasida tushunishni rivojlantirish uchun kuchli vositadir. Tohir Malik o‘zining tadqiqoti va targ‘iboti orqali tillar va madaniyatlar xilma-xilligini nishonlash orqali to‘siqlarni yo‘q qilish va uyg‘unlikni targ‘ib qilishni maqsad qilgan. Uning ishi hamjamiyatlar o rtasidagi tafovutlarni bartaraf etish va global birlik ʻ tuyg usini targ ib qilishda muhim ta sir ko rsatdi.Tohir Malik o z asarlarida til va ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ madaniy birliklarni o rganishi bilan mashhur bo lgan taniqli rassomdir. U ʻ ʻ ko'pincha chuqurroq ma'no va hikoyalarni etkazish uchun til va madaniyat elementlarini o'z ichiga oladi. Malik o'z san'ati orqali til va madaniyatning o'zaro bog'liqligini o'rganadi, ular bizning shaxsiyatimizni qanday shakllantirishi va qarashlarimizga ta'sir qilishini ta'kidlaydi. Uning asarlari ko'pincha til va madaniyat haqidagi an'anaviy tushunchalarni shubha ostiga qo'yadi, tomoshabinlarni o'zlarining madaniy va lingvistik kelib chiqishi haqida savol berishga va mulohaza qilishga chorlaydi. O z san atida til va ʻ ʼ madaniy birliklarni o z ichiga olgan Malik rang-baranglikni targ ib qiluvchi va ʻ ʻ muloqotga undaydigan boy va o ylantiruvchi vizual tajriba yaratadi.Tohir Malik ʻ lingvomadaniy birliklarni o rganuvchi asarlari bilan tanilgan taniqli muallif. ʻ Lingvomadaniy birliklar til va madaniyatning o'zaro bog'liqligini bildiradi, bu erda til madaniy amaliyotlar, qadriyatlar va o'ziga xoslikni aks ettiradi va shakllantiradi. Tohir Malik asarlarida til va madaniyat o‘rtasidagi murakkab munosabatni chuqur o‘rganib, quyidagi jihatlarni ko‘rsatadi:1. Til madaniy ko‘zgu sifatida: Tohir Maliktilning muayyan jamoa yoki jamiyatning madaniy nuanslari, an’analari va e’tiqodlarini qanday aks ettirishini o‘rganadi. U tildan foydalanish, idiomalar, maqollar va iboralar qanday qilib guruhning madaniy tuzilishini ochib berishini ko‘rsatadi.2. Madaniyasrab- avaylash va o ziga xoslik: Malik asarlarida tilning madaniy meros va o ziga ʻ ʻ 25 xoslikni saqlashdagi o rni ta kidlangan. U dialekt, urg‘u va mahalliy tillar kabiʻ ʼ lingvistik elementlarning madaniyatning o‘ziga xosligi va boyligiga qanday hissa qo‘shishini o‘rganadi.3. Madaniyatlararo muloqot va tushunish: Tohir Malik turli til va madaniy guruhlar o zaro ta sirlashganda yuzaga keladigan ʻ ʼ qiyinchiliklar va imkoniyatlarni o rganadi. Uning asarlari til to‘siqlari, ʻ tushunmovchiliklar va madaniy sezgirlikning ahamiyati masalalariga bag‘ishlangan madaniyatlararo muloqotning murakkabliklarini o‘rganadi.4. Til va ijtimoiy dinamika: Malikning asarlari tildan foydalanish jamiyatdagi ijtimoiy dinamikani qanday shakllantirishi mumkinligiga oydinlik kiritadi. U lingvistik tanlovlar, xushmuomalalik me'yorlari va muloqot uslublari ijtimoiy munosabatlar, kuch dinamikasi va ijtimoiy ierarxiyalarga qanday ta'sir qilishini tekshiradi.5. Tilning jonlanishi va tilning yo'qolishi: Tohir Malik asarlarida tilning jonlanishi va til yo'qolishi mavzulari ham yoritilgan. U globallashuv, migratsiya va modernizatsiyaning mahalliy tillarga ta’siri hamda yo‘qolib borayotgan tillarni saqlab qolish va jonlantirish sa’y-harakatlarini o‘rganadi.Tohir Malik o zining lingvomadaniy birliklarni o rganishi orqali o quvchilarga til va ʻ ʻ ʻ madaniyat o rtasidagi murakkab bog lanishlarni chuqurroq tushunishni taklif ʻ ʻ qiladi, tilning bizning tasavvurlarimiz, o zaro ta sirlarimiz va madaniy o ziga ʻ ʼ ʻ xosliklarimizni shakllantirishdagi ahamiyatini ta kidlaydi. ʼ Bugun zamonaviy tadqiqotlarda o‘xshatishlarning lingvokulturologik jihatlariga katta e’tibor berilmoqda. “Lingvokulturologiya” kitobining muallifi V.A.Maslova o‘xshatishlarda muayyan xalqning milliy dunyoqarashi aks etishini ta’kidlab, bu fikrini rus, belorus, va qirg‘iz tilida qo‘llanuvchi o‘xshatish qurilmalari tahlili asosida dalillaydi. Uning fikriga ko‘ra, глаза блестящие как Иссык - Куль стройный как мараль сильный как Манас kabi qurilmalar qirg‘iz xalqining milliy dunyoqarashini aks ettiradi. 26 V.A.Maslova, shuningdek, muayyan xalqning obrazli tafakkur tarsi xususan, o‘sha xalq tilida qo‘llanuvchi o‘xshatishlarda ham yaqol namoyon bo‘lishini ta’kidlaydi. Olimaning bu fikrini o‘zbek tilidagi turg‘un o‘xshatishlar ham tasdiqlaydi. “O‘zbek tili o‘xshatishlarining izohli lug‘ati” uchun yig‘ilgan materiallar shundan dalolat beradiki, xalqning muayyan predmet, belgi, harakat- holatga munosabati, assotsiativ fikrlash tarsi o‘xshatishlarda ham namoyon bo‘ladi. Jumladan, buni o‘zbek tilidagi inson haqidagi turg‘un o‘xshatishlarda ham ko‘rishimiz mumkin. Т ilshunos olima D. Xudoyberganova o‘zining “Matnning antroposentrik tadqiqi” nomli maqolasida o‘zbek tilidagi inson haqidagi turg‘un o‘xshatishlarni quyidagi ma’noviy guruhlarga tasnif qiladi: 1. Inson a’zolari bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshatishlar. 2. Insonning tashqi ko‘rinishi bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshaishlar. 3. Insonning jismoniy xususiyati bilan bog‘liq o‘xshatishlar. 4. Insonning ovozi bilan bog‘liq o‘xshatishlar. 5. Inson nutqi bilan bog‘liq o‘xshatishlar. 6. Insonning harakteri bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshatishlar. 7. Insonning holati bilan bog‘liq bo‘lgan o‘ xshatishlar. 8. Insonning hatti-harakati bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshatishlar. Bu o‘xshatishlarning har biriga alohida to‘xtalib o‘tamiz. inson a’zolari bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshatishlar: alifdek / sarvdek / sambitdek / shamshoddek tik qomat, angishovnadek kichkina og‘iz, anorday qizil yuz, burgutnikiday o‘tkir ko‘z, gilosday qizil lab, guruchday oppoq, mayda tish, zulukdek qora qosh, ipday ingichka qosh, kulchadek yumaloq yuz, tunday qora soch, cho‘michday katta burun; insonning tashqi ko‘rinishi bilan bog‘liq o‘xshatishlar: azroilday xunuk, bo‘rdoqiday / meshday semiz, devday bahaybat, zanidek qop-qora, niholday 27 nozik, oyday go‘zal, suqsurday chiroyli, terakday novcha, chigirtkaday / arvohday / kosovday / cho‘pday ozg‘in; insonning jismoniy xususiyati bilan bog‘liq o‘xshatishlar: ajdarhoday kuchli, ayiqday baquvvat, alpday pahlavon, gulday nafis; insonning ovozi bilan bog‘liq o‘xshatishlar: ayiqday / sherday / arslonday / tuyaday bo‘kirmoq, na’ra tortmoq, bo‘riday uvillamoq, momaqaldiroqday gumburlamoq, qo‘ng‘iroqday jarangdor; inson nutqi bilan bog‘liq o‘xshatishlar: avtomatday gapirmoq, bedanaday / bulbulday sayramoq, itday qopmoq, itday irrillamoq, chumchuqdek chirqillamoq; insonning harakteri bilan bog‘liq o‘xshatishlar: bir qop yong‘oqday shaldir- shuldir, avliyoday begunoh, ammamning buzog‘idek bo‘sh, ipakdek muloyim, itday sadoqatli, molday befahm, musichaday beozor, sutday oq, tayoqday to‘g‘ri, tulkiday ayyor, eshakday qaysar, qo‘yday yuvosh; insonning holati bilan bog‘liq o‘xshatishlar: baqaday / shamday / haykalday / toshday qotmoq, bezgak tutganday qaltiramoq, yosh boladay quvonmoq, dokaday / devorday / bo‘zday oqarmoq, tilla topgan gadoyday sevinmoq, to‘rvasini yo‘qotgan gadoyday talmovsiramoq, yetimchadek mung‘aymoq, yog‘day erimoq, igna ustida o‘tirganday betoqat, ilonday to‘lg‘anmoq, kuydirgan kalladay tirjaymoq, lavlagiday / sholg‘omday qizarmoq, suvga tushgan bo‘lka nonday bo‘shashmoq; insonning hatti-harakati bilan bog‘liq o‘xshatishlar: yelimday yopishmoq, yeb qo‘yguday qaramoq, yov quvganday yugurmoq, itday / devday / eshakday / molday / qulday ishlamoq, och kalxatday yopirilmoq, ko‘z qorachig‘iday asramoq, maymunday / echkiday sakramoq, molday / itday / cho‘chqaday / ho‘kizday ichmoq, toshbaqaday sudralmoq, o‘qdek otilib chiqmoq. O‘zbek tilidagi inson bilan bog‘liq o‘xshatishlar shuni ko‘rsatadiki, ularda insonning holati va harakatini ifodalovchi o‘xshatishlar miqdori boshqa ma’noviy guruhdagi o‘xshatishlarganisbatan ko‘p. Keyingi o‘rinda esa inson a’zolarini 28 ifodalovchi o‘xshatishlar turadi. Demak, bundan shunday xulosaga kelish mumkinki, o‘zbek tilida so‘zlashuvchi til egalari ko‘proq insonning harakat- holatini obrazli tarzda ifodalaydi. O‘xshatish uchun etalon sifatida tanlangan so‘zlar ham o‘zbek tilining lingvokulturologik xususiyatlarini ko‘rsatuvchi til birligidir. Insonning xarakteri xatti-harakati bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshatishlarda o‘zbek tilida so‘zlashuvchi til egalarining etalon sifatida turli hayvon va jonivor turlarini bildiruvchi so‘zlardan ko‘proq foydalanganligi ma’lum bo‘ladi. Masalan, itday sadoqatli, molday befahm, musichaday beozor, eshakday qaysar (xarakter bilan bog‘liq); itday ishlamoq, echkiday sakramoq, toshbaqaday sudralmoq, ilonday sudralmoq, bulbulday sayramoq (harakat bilan bog‘liq o‘xshatishlar). O‘zbek tilida o‘simlik va meva nomlarining o‘shatish etaloni sifatida qo‘llanishi ham ko‘p uchraydi. Bunday o‘xshatish etalonlariga sambit, shamshod, sarv, terak, lavlagi, sholg‘om,gilos, olma, yong‘oq, kabi so‘zlarni misol sifatida keltirish mumkin. Hayvonni bildiruvchi so‘zlarning o‘xshatish etaloni sifatida qo‘llanishi shaxsning subyektiv munosabatini bildirish harakati bilan bog‘liq ekanligi yaqqol seziladi. Masalan, it so‘zi etalon bo‘lib kelgan o‘xshatishlar soni o‘ndan ortiq bo‘lib, ularning barchasi insonga nisbatan qo‘llangan. Ilon etaloni ham shunday xususiyatga ega. V.Maslova o‘xshatishlarning antroposentrik jihatlariga alohida e’tibor berib shunday deb yozgan edi: “O‘xshatilayotgan obyektlarning bir-biridan uzoq bo‘lgan turli doiralarga mansub ekanligi o‘zida bir-birini taqazo etuvchi qo‘shimcha assotsiatsiyalarning butun boshli zanjirini namoyon etadi, ular axborotning to‘laqonli bo‘lishini ta’minlashi bilan birga ta’sirchanlikni ham kuchaytiradi; o‘zaro o‘xshatilayotgan obyektlar voqelikda bir-biridan qancha uzoq bo‘lsa, ulardagi ta’sirchanlik shuncha yorqinlasha boradi. O‘xshatishlarning evristik vazifasi yana shunda ko‘rinadiki, ular dunyo realiyalarini chuqurroq va kengroq 29 bilib olishga, ularning turli va ko‘pincha kutilmagan qirralarini anglab olishga imkon beradi” . Umuman, o‘xshatishlar lingvokulturologiyaga oid adabiyotlarda metafora, metonimiya, maqol va iboralar kabi tilning lingvomadaniy boyligi sifatida e’tirof etiladi . Bu kabi madaniy birliklar ba’zida biror etnosga xos mentallikni, shuningdek, real voqelikni lison vositasida ifodalash darajasini ko‘rsatuvchi dalilhamdir. Ular o‘zida xalqning ijtimoiy-ma’naviy jihatdan rivojlanishini ham ko‘rsatadi. Ma’lumki, har bir milliy til o‘z taraqqiyotida mukammallashib boradi. Uning grammatik va fonetik normalari barqarorlashadi, lug‘at tarkibi esa boyib boradi. Shuning natijasida til eng murakkab fikrlarni chiroyli va har xil shaklda ifodalash xususiyatiga ega bo‘ladi. Tilning rivojlanish jarayonida frazemalar tizimi shakllanadi, boyiydi, nutqning obrazliligi va emotsionalligi oshib boradi Frazemalar Talqin va tadqiqotlar respublika ilmiy-uslubiy jurnali №5 34 hayotning hamma xususiyatlarini o‘zida aks ettiruvchi til birliklaridir. Har xil kasb egalari o‘z fikrlarini yorqin ifodalash uchun original so‘z birikmalarini, bo‘yoqdor metaforalarni mohirlik bilan topib qo‘llaydilar. Keyinchalik ularning ko‘pchiligi boshqa soha vakillari nutqida ham qo‘llana boshlaydi. Ular adabiy tilda o‘z o‘rniga ega bo‘ladi va shu bilan umumxalq til vositasiga aylanadi. Har bir tilning frazemalari o‘sha til egalarining asrlar mobaynida yaratgan madaniyati, ma’naviyati, tarixi, turmush tarzi bilan chambarchas bog‘liq. Shu bois har bir tilning frazemalari milliyligi bilan xarakterlanadi. Tilda so‘zlovchining tinglovchiga bo‘lgan ekspressiv munosabatini ifoda etuvchi bir talay vositalar mavjud. Frazeologizmlar nominativ va qo‘shimcha (kesatish, jirkanish, nafrat, so‘kish, qarg‘ish singari salbiy; erkalash, hazil, rag‘batlantirish kabi ijobiy) ma’no – munosabat aks ettiruvchi nutqiy birliklardir. Frazeologizmlar biror narsa – hodisani atash, nomlash vazifasinigina bajarmaydi, balki shu predmet yoki hodisani aniqlashtirib, ularni emotsional va obrazli tarzda baholaydi. Ayni shu 30 jihati bilan ham ular lingvokulturologiya fani uchun ahamiyatli hisoblanadi. Frazeologik iboralar zamirida ma’lum obraz, konkret hodisa, predmet tasavvuri yotadi. Bunday obrazlilik frazeologizmlarning uslubiy imkoniyatlarini oshiradi, ularni tilning kuchli ifoda vositalaridan biriga aylantiradi.Frazeologik birlik yoki frazema, ibora kelib chiqish jihatidan juda qadimiy bo‘lsa-da, frazeologiya fani tarixi bir necha yuz yilni o‘z ichiga oladi. Rus tilshunosligida frazeologik birliklar bilan tadqiqotchilar XVIII asrdan boshlab shug‘ullanib kelishmoqda. Jumladan, M.V.Lomonosov rus adabiy tili lug‘ati rejasini tuzar ekan, bunda so‘zlar bilan bir qatorda “xalq (Rossiya) maqollari”, “frazeslar” va “idiomatizmlar” o‘z ifodasini topishi lozimligini alohida ta’kidlagan edi. XX asrning 60-80-yillariga kelib frazeologiya chet el tilshunosligida bo‘lganidek, o‘zbek tilshunosligida ham tez sur’atlar bilan o‘sdi. Frazeologiya nazariyasining ilk tadqiqotchisi, shubhasiz, shveysar-fransuz tilshunosi Sharl Balli (1865-1947) hisoblanadi. U o‘zining “Stilistika ocherki” (1905) va “Fransuz stilistikasi” (1909) nomli asarlariga so‘z birlashmalari, ya’ni frazeologizmlarni tadqiq etuvchi maxsus boblar kiritgan edi. U frazeologik birlashmalarning tashqi va ichki belgilarini bir-biridan farqlagan edi. Uning ta’limotiga ko‘ra, bunday birlashmalarning struktural xususiyatlari tashqi belgilari, semantik tabiati esa uning ichki belgilari sanaladi. Frazeologiya asosan frazeologik birlashmalarning semantik tabiatini, ichki belgilarini o‘rganish bilan shug‘ullanishi lozim F.de Sossyur esa “Umumiy tilshunoslik kursi” (1916) asarida sintagma, uning belgilari haqida so‘z yuritar ekan, tilda shunday tayyor birikmalar (« готовые речения ») borki, ularning uzual xarakteri ma’nosi va sintaktik xususiyatidan kelib chiqadi. Ularni improvizatsiyalash (tayyorgarliksiz qo‘llash) mumkin emas, chunki bunday birikmalar tayyor holda, an’anaga ko‘ra qo‘llanadi, degan edi Mashhur tatar tilshunosi G.X.Axunzyanov “frazeologiya” termini ko‘p ma’noli bo‘lgani uchun unchalik ma’qul emas, uni “idiomatika” yoki “idiomalogiya” terminlari bilan almashtirish zarur, deb hisoblaydi. Olimning fikricha, “leksikologiya va idiomatikaning o‘zaro aloqasi shunda ko‘rinadiki, so‘z, 31 ya’ni leksik birlik tilning leksik sistemasi elementi va leksikologiya sohasining o‘rganish obyekti sanaladi, idioma esa o‘sha tilning idiomatik sistemasi tarkibiga kiradi hamda u idiomatika yoki idiomalogiya (idiomashunoslik) sohasining o‘rganish obyektidir [4.:6]”. Umuman olganda, G.X.Axunzyanov tadqiqotlarida “idioma” tushunchasini nihoyatda keng ma’no ifodalaydi. Uning “Idiomalar” nomli asari keng ko‘lamli xarakteri, mazmunining chuqurligi bilan frazeologiya sohasi uchun ahamiyatlidir. N. M. Shanskiy, Ye. A. Bistrova va T. Aliqulovlar hamkorlikda yaratgan “Rus tilidagi 700 frazeologik ibora” lug‘atida qayd qilinishicha, “agar tilni frazeologik iboralar bilan “buloq suvi” ga qiyoslash mumkin bo‘lsa, iboralar qatnashmagan tilni distillyatsiya qilingan suvga tenglashtirish mumkin. Nutq jarayonida ibora qo‘llanmasa, u “o‘ta qoidali”, hatto “sun’iy” bo‘lib ko‘rinadi”. Frazeologizmlar o‘zida muayyan millat madaniyatini gavdalantiradi. Tilning hech qaysi bir birligi frazemalarchalik milliy koloritga ega bo‘lmaydi. Frazeologizmlar xalq boyligi bo‘lganligi sababli ham uning manbalari u yoki bu xalq yashayotgan joyining tabiati, iqtisodiy tuzumi, tarixi, madaniyati, hayot tarzi, og‘zaki ijodiyoti, badiiy adabiyoti, san’ati, fani, urf-odati kabilar bilan chambarchas bog‘lanadi. O‘zbek tili leksikasida mavjud frazemalarning deyarli hammasi lingvokulturologik xususiyatga ega. Chunki Masalan, “Qo‘li ochiq” frazemasi saxiy ma’nosida qo‘llanuvchi belgi bildiruvchi frazema bo‘lib, aynan tanti va mehmondo‘st xalqimizning vakillariga nisbatan ishlatiladi. Yoxud “Do‘ppisini osmonga otmoq” iborasini oladigan bo‘lsak, uning aytilishi va eshitilishiyoq ko‘z o‘ngimizda o‘zbek xalqini va uning samimiy, sodda, tanti bir vakilining xushchaqchoq qiyofasini gavdalantiradi. “Qo‘y o‘gzidan cho‘p olmagan” – nihoyat darajada beozor, mo‘min iborasi fe’l-atvor bildiruvchi frazema bo‘lib, yuvosh, xushfe’l insonlarga nisbatan ishlatiladi. Ha, shunaqangi dog uli ediʻ u, yiqiladigan joyiga oldindan ko rpa to shab qo yar, ishigayam, so zigayam ʻ ʻ ʻ ʻ hamisha birovlarni qalqon qilardi, o zi qo y og zidan cho p olmagan, buzoqning ʻ ʻ ʻ ʻ 32 haqi bor deb sigirning sutini ichmaydigan faqir. (A.Yo ldoshev, Puankare) Buʻ frazemaning ham lingvokulturologik ahamiyati mavjud. Bunda ham shaklan, ham mazmunan xalqimiz madaniyati va ma’naviyatiga xos belgilar mavjud. Xalqimiz turmush tarzida azaldan chorvadorlik ishi muhim o‘rin tutgan. Iborada aynan yuvosh jonivor qo‘y obrazining keltirilganligi ham mana shu omilga bog‘liq. Umuman, lingvokulturologiyada frazeologizmlar: - Muayyan til tabiatiga xos milliy realiyalarni aniqlash (bosh-oyoq sarpo, do‘ppisini osmonga otdi, ko‘rpasiga qarab oyoq uzatmoq, xamir uchidan patir, to‘nini teskari kiyib olmoq va hokazo); - Fikrni obrazli ifodalash (do‘ppisi yarimta, ko‘ngli tog‘day ko‘tarildi, ko‘zini yog‘ bosgan, yog‘ tushsa yalaguday...); - So‘zlovchi shaxs dunyoqarashini ko‘rsatish (qo‘yday yuvosh, itday qaysar, quyonyurak, bag‘ritosh, yuzi shuvut...); - Muayyan mentalitet-millatga xos hududiy, madaniy, ijtimoiy, diniy o‘ziga xos voqea- hodisalarga, shaxslarga ishora (Almisoqdan qolgan, qiyomat qarz, oqposhshoning laychasi, afandiga ulfatbashara, daqqiyunusdan qolgan, alifni kaltak deyolmaslik...); -Jonli muloqot muhitini shakllantirish kabi maqsadlarga xizmat qiladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, frazeologizmlarni biz chinakam etnomadaniy birliklar deb atashimiz mumkin. Bunday etnomadaniy birliklarni o‘rganish va shu asosda muayyan xalq madaniyati, mentalitetidan xabardor bo‘lish kabi masalalar lingvokulturologiyada frazeologizmlarni o‘rganishdan kelib chiquvchi bosh maqsadlarimizdan biridir. Ayniqsa, frazeologizmlarni qiyosiy aspektda o‘rganish asosida xalqlar, mentalitetlar o‘rtasidagi o‘ziga xosliklar yoki aksincha, mushtarakliklarni aniqlash oson kechadi. Bugungi kun lingvokulturologiyasida ayni shu aspektdagi ishlar katta miqdorni tashkil etadi. Umuman, frazeologik birliklarni o‘rganish o‘zbek tilshunosligi, xususan, lingvokulturologiya fani oldida yangi imkoniyatlarni ochadi, til lug‘at tarkibining kengayishiga sabab bo‘ladi 33 XULOSA Lingvokulturologiya madaniyatshunoslik va tilshunoslik fanlari o‘rtasida yuzaga kelgan umumlashma fan bo‘lib, til va madaniyatning o‘zaro ta’siri va bog‘liqligi, bu bog‘liqlikning shakllanishi hamda yaxlit bir sistema sifatida til va tildan tashqarida aks etishi kabi hodisalarni o‘rganish bilan shug‘ullanadi. Bir tomondan lingvokulturologiya insoniyatning madaniy til faktoridagi o‘rni, ikkinchi tomondan esa, til faktoridagi insonning o‘rnini o‘rganadi. Lingvokulturologiya o‘rganish obyektiga ko‘ra madaniyatshunoslik va tilshunoslik fanlariga birmuncha yaqin, biroq mazmun-mohiyati, o‘rganish obyektiga bo‘lgan yondashuviga ko‘ra farqli deb aytish mumkin. Uning chegaralanuvchi maqomi shundan iboratki, u xalq madaniyatining tilda namoyon bo‘lishi hamda ifodalanishi, til mentaliteti, milliyligi, til ruhiyati bilan bog‘liq ravishda nutqiy muloqotni tashkil etishdagi milliy-madaniy spetsifik qoidalarni 34 o‘rganadi hamda millat madaniyatining tilda aks etgan o‘ziga xos milliy til xususiyatlarini aniqlash, tadqiq etish bilan shug‘ullanadi. Ma’lumki, madaniyat tushunchalar sistemasi, muayyan xalqning hayot obrazi, milliy xarakter, milliy mentalitet sifatida keng etnografik mazmun kasb etadi. N.S.Trubetskiyning yozishicha: “Madaniy konnotatsiyalarsiz biror so‘z bo‘lishi mumkin emas, ya’ni qiyosda, solishtirishda qandaydir umumiy qismlar bo‘lishi shart”. Til va madaniyatning ana shunday o‘zaro yaqinligi va aloqadorligi ularni yagona metodologik asosda o‘rganish imkonini berdi. Ya’ni, til va madaniyat. “Til va madaniyat” muammosining o‘rganilishida bir qancha yondashuvlarni belgilash mumkin: birinchi yondashuv faylasuf olimlar (S.A.Atanovskiy, G.A.Brutyan, E.S.Markaryan)lar tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, unda madaniyatning tilga bir tomonlama ta’siridan borliqning o‘zgarishi natijasida milliy-madaniy tipiklashtirish va tilda o‘zgarish yuz beradi, degan g‘oya yotadi . 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Трубецкий Н.С. Поведения и мышления к языку. – М.,1960. 2. Maслова В.В. Лингвокультурология в системе гуманитарного знания / Критика и семиотика. – М.,1987. 3. V.Gumboldtning til va shaxs haqidagi fikrlari to‘g‘risida qarang: Nurmonov A. Ovrupoda umumiy va qiyosiy tilshunoslikning maydonga kelishi. Nurmonov A.Tanlangan asarlar.2- jildlik.– Toshkent: Akademnashr, 2012. 4. Maслова В.В. Лингвокультурология в системе гуманитарного знания / Критика и семиотика. – М.,1987. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.LINGVOKULTUROLOGIYANING TARKIBIY QISMLARI

1.1 Lingvokulturologiyaning tadqiqot obyekti

1.2 Lingvokulturologiya tushunchasi

II.BOB. O‘ZBEK TILIDA LINGVOKULTUREMALAR VA ULARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI

2.1.O ‘zbek antroponimlari lingvokulturologiyaning o‘rganish obyekti sifatida

2.2 O‘zbek tilidagi o‘xshatish va metaforalarning lingvokulturologik xususiyatlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить