Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 212.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Lingvopoetika

Купить
OʻZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ʼLIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUGʻBEK N OMIDA GI OʻZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI J URN A LISTIKA VA OʻZBEK FILOLOGIY A SI FA KULTETI FILOLOGI Y A VA TILLA RN I OʻQITISH: O‘ZBEK TILI Y OʻN A LISHI TILSHUN OSLIKKA KIRISH VA UMUMIY TILSHUN OSLIK KURS ISHI MA VZU:Lingv opoet ik a Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Toshk ent – 2026 1 MUN DA RIJ A : KIRISH ......................................................................................................... ............ 3 I BOB.LIN GVOPOETIKA — TILSHUN OSLIKN IN G Y A N GI Y O‘N A LISHI SIFA TIDA… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 8 1.1. Zamonaviy Tilshunoslikda lingvopoetika tadqiqi……………………………..8 1.2. Tilshunoslikda lingvopoetikaning o‘rni………………………………………14 II BOB. BA DIIY A SA R LIN GVOPO ETIKA SIN I NA ZA RIY MA SA LA LA RI… … … … … ..… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 17 2.1.She’riyatda lingvopoetik vositalarning qo‘llanishi……………………………17 2.2.Badiiy matnning lingvopoetik tahlili……………………………………….…25 I bob bo‘y icha xulosa… … … … … … … … … … … … … … .… … … … … … … … … 28 II bob bo‘y icha xulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 29 UMUMIY X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .30 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI… … … … … … … … … … ..32 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘zbek tili va adabiyotining ahamiyati hamda rivojlanishi borasida bir nechta muhim fikrlarni bildirgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘zbek tili va adabiyoti xalqimiz uchun milliy o‘zlik va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik va buyuk qadriyatdir. Shuningdek, prezidentimiz o‘zbek tilini rivojlantirish bo‘yicha belgi langan vazifalarni izchil davom ettirish zarurligini ta’kidlagan. Uning fikricha, davlat tili va adabiyoti masalasi milliy g‘oyamizning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lishi kerak. 1 Hozirgi globallashuv, axborot oqimining keskin ortishi va madaniyatlararo muloqotning jadallashuvi sharoitida badiiy matnni chuqur va ilmiy asosda tahlil qilish masalasi alohida dolzarblik kasb etmoqda. Ayniqsa, til va adabiyotning kesishgan nuqtasida shakllangan lingvopoetika yo‘nalishi bugungi kunda filologiya fanining eng muhim va istiqbolli sohalaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Lingvopoetika badiiy asardagi til birliklarining estetik vazifasi, obraz yaratishdagi o‘rni, muallif individual uslubining shakllanishi va ifoda vositalarining funksional xususiyatlarini o‘rganadi. Zamonaviy ilm-fan nuqtai nazaridan qaraganda, badiiy matnni faqat adabiyotshunoslik yoki faqat tilshunoslik doirasida o‘rganish yetarli emas, balki ularni integrativ yondashuv asosida tadqiq etish zarurati kuchaymoqda. Shu jihatdan lingvopoetika masalasi nazariy hamda amaliy ahamiyatga ega dolzarb ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. Bugungi kunda badiiy matnni anglash, uning ichki mazmun qatlamlarini ochish va estetik ta’sir kuchini aniqlash jarayonida til birliklarining o‘ziga xos qo‘llanishini tahlil qilish muhim vazifaga aylangan. Tilning fonetik, leksik, morfologik va sintaktik vositalari badiiy matnda oddiy kommunikativ vazifadan tashqari, obrazlilik, emotsionallik va ekspressivlikni ta’minlovchi vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Lingvopoetika aynan shu jihatlarni tizimli ravishda o‘rganadi. Ayniqsa, metafora, metonimiya, epitet, takror, antonimiya kabi tasviriy vositalarning 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qatiyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1- qism). O‘zbekiston, Toshkent.: 2018.-B. 168. 3 matndagi funksional yukini aniqlash zamonavi y filologiyan ing muhim masalalaridan biridir. Badiiy matn tilini chuqur tahlil qilish orqali nafaqat asarning estetik qiymati, balki muallifning dunyoqarashi, individual uslubi va milliy tafakkur xususiyatlari ham ochib beriladi. Lingvopoetikaning dolzarbligi yana shundaki, u milliy adabiyot namunalari tilini ilmiy asosda o‘rganish va baholash imkonini beradi. Har bir xalqning badiiy tafakkuri, madaniyati va mentaliteti, avvalo, uning tilida aks etadi. Badiiy asarlarda esa bu jarayon yanada yorqin namoyon bo‘ladi. Shuning uchun lingvopoetik tahlil milliy o‘zlikni anglash, adabiy merosni chuqurroq tadqiq etish va uni zamonaviy talqin qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, o‘zbek adabiyoti namunalari tilini lingvopoetik jihatdan o‘rganish orqali milliy obrazlar tizimi, ramziy ifodalar va poetik tafakkur xususiyatlarini aniqlash mumkin bo‘ladi. Zamonaviy ta’lim tizimida ham lingvopoetika masalasi alohida e’tiborni talab etadi. Badiiy matnni yuzaki emas, balki til vositalari orqali chuqur anglash ko‘nikmas ini shakllantir ish bugungi filolog mutaxassi slar uchun zarur kompetensiyalardan biridir. Lingvopoetik tahlil talabalarda analitik tafakkur, estetik did va matn bilan ishlash malakasini rivojlantiradi. Bu esa nafaqat ilmiy tadqiqotlar, balki pedagogik faoliyat uchun ham muhimdir. Chunki badiiy asarni to‘g‘ri tahlil qilish va uning til xususiyatlarini ochib berish o‘quvchilarda adabiyotga qiziqish va tilga hurmatni kuchaytiradi. Shuningdek, lingvopoetika zamonaviy kommunikatsiya jarayonlari bilan ham bevosita bog‘liqdir. Hozirgi davrda ommaviy axborot vositalari, reklama, internet matnlari va ijtimoiy tarmoqlarda ham obrazli ifoda vositalari keng qo‘llanilmoqda. Bu jarayonni ilmiy asosda o‘rganish va tahlil qilish lingvopoetikaning nazariy xulosalariga tayanadi. Badiiylik unsurlarining turli nutq turlarida qo‘llanishi, til vositalarining estetik imkoniyatlarini kengaytirish va ularning ta’sirchanlik darajasini aniqlash zamonaviy tilshunoslikning dolzarb vazifalaridan biridir. Mav zuning o‘rganilganlik darajasi. Mamlakatimizda badiiy adabiyot tiliga qiziqish va uni tahlil qilish o‘zbek tilshunosligining muhim masalalaridan biri sifatida 60-yillarda keng quloch yozdi. Bu yangi soha lingvopoetika deb nom oldi 4 va ushbu sohada faoliyat yurituvchilar soni ham tobora ortib bordi. Bugungi kunda o‘zbek tilshunoslari ham mazkur sohada yetakchi o‘rinlarda, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Z.Sh. Ashurova lingvopoetikani badiiy matn tahlili sifatida izohlaydi 2 , A.A. Kasimov hamda S.O. Tursunova esa uni badiiy nutq o‘rganiladigan bo‘lim sifatida qaramoqda 3 . Mazkur soha uchun ikkinchi ta’rif bir qadar to‘g‘ri va aniqligi bilan birinchi farazdan ustunroqdir. Olima Ye. Borisova diqqatni qaratayotgan asosiy e’tibor shaxsning individual xususiyatlarida aks ettirilgan badiiy matn tabiatiga qaratiladi. U ma’nolar maydoni, narsa va buyum nomlarining hamda o‘xshatish va badiiy tasvir vositalarining to‘g‘ri, asosli qayd etilishiga mantiqiy urg‘u beradi. V. Jermunskiy “Poetikaning vazifalari” nomli ishida A.A. Potebnya asarlaridagi, garchi uning yaxlit konsepsiyasida e’tirozli o‘rinlar ko‘p bo‘lishiga qaramay, poetikani til haqidagi umumiy fan – lingvistika bilan yaqinlashtirishdan iborat metod o‘ta samarador ekanligini va shuning uchun e’tirof etilganligini alohida ta’kidlaydi. Jumladan , G.E.Lessing. F.Shiller, Gumboldt , A.A.Poteb nya, V.V.Vinogra dov, V.M.Jirmunskiy, V.Ya.Zadornova, O.S.Axman ova, G.O.Vinokur, L.V.Shcherba ishlari o‘rganildi, muhim ilmiy xulosalaridan foydalanildi. A.Xolodovichning “Adabiy til uslubshunosligi”, “Poetikada lisoniy usul” asarlarida, nemis olimi E.Koseriuning poetik tilning yangi izohi kabi tushunchalarida, fransuz tilshunoslari D.Delas va J.Fiyollarning lingvistika va poetika bo‘yicha yangi qo‘llanmalarida, Ye.B.Artemenkoning lingvofolkloristika bo‘yicha olib borgan tadqiqotlarida lingvopoetikaning filologiya ilmida alohida fan sifatida o‘rganilishi yuzasidan qarashlar bayon qilingan. Zamonaviy rus tilshunosligida lingvopoetikaning nazariy masalalari tadqiqi bilan shug‘ullangan olimlardan biri A.Lipgartdir. 2 Z.Sh.Ashurova, .K.Ivanova. Mustaqillik davri turkman bolalar adabiyoti lingvopoetikasi.Economy and Innovation Volume.2023.-B.499-503. 3 A.A.Kasimov, S.O.Tursunova. Angliya adabiyotida xizmatkor (oqsoch) obrazini yaratishda lingvopoetik vositalar.Zamonaviy adabiyotda ilm-fan va texnologiyalar.2023 5 O‘zbek tilshunosligida lingvopoetikaning oyoqqa turishida va rivojlanishida X.Doniyorov, S.Mirzaev, Q.Samadov, I.Qo‘chqortoev , X.Abdurahm onov, N.Mahmudov, B.Umurqulov, I.Mirzaev, M.Yo'ldoshev 4 ,Turniyozov.N 5 kabi olimlarning xizmatlari katta bo‘ldi. Ular badiiy asar tilining stilistik, badiiy -estetik jihatlarini yozuvchining so‘z tanlashi, uning o‘ziga xos tili, umumxalq tiliga bo‘lgan munosabati, yangi so‘z va iboralar yaratishi kabi omillar nuqtai nazaridan tekshirdilar. Kurs ishi mav zusining oby ek t i. Badiiy matn tilining lingvopoetik xususiyatlari, ya’ni badiiy asarlarda til birliklarining estetik, obrazli va funksional qo‘llanish jarayonlarini o‘rganishdan iborat. Ushbu obyekt doirasida badiiy matnning fonetik, leksik, morfologik va sintaktik sathlarida namoyon bo‘ladigan poetik vositalar, ularning mazmun yaratishdagi o‘rni hamda muallif individual uslubini shakllantirishdagi ahamiyati tadqiq etiladi. Shuningdek, obyekt badiiy nutqda metafora, metonimiya, epitet, o‘xshatish, takror, antonimiya va boshqa tasviriy vositalarning qo‘llanish xususiyatlarini, ularning matn semantikasi va emotsional-ekspressiv ta’sirini ochib berishni ham qamrab oladi. Bundan tashqari, kurs ishi obyektiga badiiy matnning ichki strukturasi, obrazlar tizimi, ramziy ifoda vositalari va til birliklarining estetik vazifasi kiradi. Kurs ishi mav zusining predmet i. Kurs ishi mavzusining predmeti badiiy matnda qo‘llanilgan til birliklarining poetik vazifasi, ularning estetik yuklama kasb etish jarayoni hamda muallif individual uslubini shakllantirishdagi lingvistik vositalarni tahlil qilishdan iborat. Predmet doirasida fonetik, leksik, morfologik va sintaktik birliklarning badiiy matnda qanday funksional o‘zgarishga uchrashi, oddiy nutq vositasidan poetik ifoda vositasiga aylanish mexanizmlari o‘rganiladi. Kurs ishi mav zusining maqsadi. Lingvopoetikaning nazariy asoslarini yoritish, badiiy matnda qo‘llanilgan til birliklarining poetik vazifasini aniqlash hamda ularning estetik, emotsional-ekspressiv va obraz yaratish imkoniyatlarini ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Ushbu maqsad doirasida badiiy asar tilining 4 Yo‘ldashev M.Badiiy matnning lingvopoetik tadqiqi.Filol.fan.dokt...dis. Toshkent. 2009. 5 Turniyozov N. Matn lingvistikasi (ma’ruzalar matni). Samarqand.2004 6 fonetik, leksik, morfologik va sintaktik sathlarida namoyon bo‘ladigan lingvopoetik xususiyatlar o‘rganiladi, til vositalarining oddiy kommunikativ vazifadan tashqari badiiy ta’sir kuchini ta’minlashdagi o‘rni aniqlanadi. Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun badiiy matndagi tasviriy va ifodaviy vositalar – metafora, metonimiya, epitet, o‘xshatish, ramz, takror va boshqa poetik birliklar tahlil qilinadi, ularning matn mazmunini chuqurlashtirish va obrazlilikni kuchaytirishdagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, muallif individual uslubining lingvistik asoslari, milliy-madaniy unsurlar va badiiy tafakkur ifodasining til vositalari orqali namoyon bo‘lish jarayoni o‘rganiladi. Kurs ishining v azifalari: Lingvopoetika mavzusining vazifalari: Ushbu kurs ishida qo‘yilgan maqsadga erishish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilaymiz: – Lingvopoetikaning nazariy asoslari va shakllanish bosqichlarini o‘rganish hamda uning tilshunoslik tizimidagi o‘rnini aniqlash; – Badiiy matn tilining fonetik, leksik, morfologik va sintaktik sathlarida namoyon bo‘ladigan poetik xususiyatlarni tahlil qilish; – Metafora, metonimiya, epitet, o‘xshatish, ramz, takror, antonimiya kabi tasviriy va ifodaviy vositalarning badiiy matndagi funksional vazifasini aniqlash; – Til birliklarining estetik, emotsional-ekspressiv imkoniyatlarini ochib berish va ularning obraz yaratishdagi rolini ko‘rsatish; – Muallif individual uslubining lingvistik xususiyatlarini aniqlash hamda badiiy tafakkur va til o‘rtasidagi munosabatni tahlil qilish; – Lingvopoetik tahlil asosida badiiy matnni kompleks o‘rganish metodlarini umumlashtirish va ilmiy xulosalar chiqarish. Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, 4ta paragraf, boblar yuzasidan xulosa, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat, kurs ishining umumiy hajmi 32 betni tashkil etadi. 7 I BOB.LIN GVOPOETIKA — TILSHUN OSLIKN IN G Y A N GI Y O‘N A LISHI SIFA TIDA 1.1.Zamonav iy Tilshunoslik da lingv opoet ik a t adqiqi Badiiy asar tiliga kategorial yondashuvning shakllanishi, badiiy so‘zni ijodning shakl va mazmun xossalari birligida o‘rganishga harakat badiiy asarni estetik va falsafiy nuqtai nazardan tushunish uchun asos bo‘ldi. Jumladan, G.E. Lessing, F. Shiller, Gumboldt, A.A. Potebnya, V.V. Vinogradov, V.M. Jirmunskiy, V.Ya. Zadornova, O.S. Axmanova, G.O. Vinokur, L.V. Shcherba ishlari o‘rganildi, muhim ilmiy xulosalaridan foydalanildi. A. Xolodovichning «Adabiy til uslubshunosligi», «Poetikada lisoniy usul» asarlarida 6 , nemis olimi E. Koseriuning poetik tilning yangi izohi kabi tushunchalarida, fransuz tilshunoslari D. Delas va J. Fiyollarning lingvistika va poetika bo‘yicha yangi qo‘llanmalarida, Ye.B. Artemenko ning lingvofolklo ristika bo‘yicha olib borgan tadqiqotlar ida lingvopoetikaning filologiya ilmida alohida fan sifatida o‘rganilishi yuzasidan qarashlar bayon qilingan. Zamonaviy rus tilshunosligida lingvopoetikaning nazariy masalalari tadqiqi bilan shug‘ullangan olimlardan biri A. Lipgartdir. Tilshunoslikning lingvopoetika sohasi davrning dolzarb ilmiy- nazariy masalalari, muammolari, tadqiqiy vazifalari bilan xarakterlanadi. Xususan, adabiy ijodlar, yetuk badiiyat namunalarini lingvopoetik xususiyatlar nuqtai nazaridan kuzatib, o‘rganib borish, bu yo‘nalishdagi tahlil, talqin, baholashni izchil yo‘lga qo‘yish bugungi o‘zbek tilshunosligining muhim vazifalaridan biridir. Bu sohada ayniqsa o‘zbek nasri namunalari tadqiqining faollashgani keyingi yillarda yaratilgan tilshunoslik natijalaridan ma’lum. Mustaqillik yillaridagi adabiyotimiz, uning barcha turlardagi namunalari, ayni choqda, adabiyotshunoslik va adabiy tanqid ilmlari o‘z nuqtai nazari, dunyoga qarashi, mazmun-mohiyati, metod, uslub va usullariga ko‘ra yangichadir. Bu jarayonda yangilanish tamoyili qizg‘in kechmoqda. Adabiyotning nasri ham, she’riyati ham qator yangi, teran ijodlar, badiiy asarlar bilan boyimoqda. Binobarin, ularning eng manzur va e’tiborga 6 Холодович А. К вопросу о лингвистическом методе в поэтике. В борьбе за марксизм в литературной науке. Л.: Прибой, 1930. 8 sazovorlari asosida lingvopoetik tadqiqotchilikni faol yuritish maqsadga muvofiqdir. Tabiiyki, ana shu zaruriyat bilan bog‘liq dunyoqarash tilshunoslik ilmini o‘qitish jarayoniga ham taalluqlidir. Bu sohani o‘rganishdagi ko‘plab qonun-qoidalar, til materiali doirasidagi o‘zgarishlar juda sekinlik bilan amalga oshgan bo‘lsa-da, tilning sotsiolingvistik jihatlari, uni amalda qo‘llash jarayonining yangicha, zamonaviy talablarga muvofiqlashtirilishi hayot talabidir. Bu, dastavval, til materialidan nutq jarayonida samarali foydalanish, nutq madaniyatini yanada takomillashtirish borasida me’yoriy muammolarni ma’lum darajada hal qilish va bunga oid bilimlardan talabalarni, jamoatchilikni xabardor qilib borish bilan bog‘liq. Tilning turli qirralarini uzviy tarzda birlashtirib, uni yaxlit bir butunlik, bir sistema sifatida o‘rganuvchi tilshunoslik asrimizning 20- yillarida shakllandi va sistem-struktur tilshunoslik nomi bilan mashhur bo‘ldi. Shuni aytib o‘tish kerakki, Ferdinand de Sossyur asos solgan XX asr sistem tilshunosligi bag‘rida o‘nlab yangi lingvistik oqim va maktablar vujudga keldi, ularda ulkan zamonaviy yutuqlar qo‘lga kiritildi. Til ijtimoiy-psixologik hodisa sifatida doimo qisqalik va osonlikka intiladi. Inson uchun qanday talaffuz qilish to‘g‘riligidan ko‘ra, ko‘proq qanday talaffuz qilish qulay va osonligi muhimroq. Tildagi fonetik va leksik so‘zlarni qo‘llash bir qancha osonlikni va ravonlikni ta’minlaydi. Badiiy asarning bosh unsuri so‘z, umuman, til ekan, ana shu asarning chinakam san’at darajasiga ko‘tara olishida uning tili, muallifning til vositalarini qay darajada qo‘llay olishi asosiy omildir. Adabiyotimizda iz qoldirgan har bir ijodkor asarlarining tilini o‘rganish, birinchidan, adibning mahoratini o‘rganish, shu bilan birga, tilimiz rivojiga uning asarlari tili ta’sirini, tadqiqotning esa tilshunosligimiz taraqqiyotiga qay darajada ta’sir ko‘rsatayotganligini belgilash ehtiyojidan kelib chiqadi. Tabiiyki, badiiy asarni lingvopoetik tahlil qilishning bir qator tamoyillari mavjud. Tadqiqotchilar lingvopoetik tahlilda badiiy matnda poetik aktuallashgan til vositalarini aniqlash muhim tamoyillardan ekanligini alohida ta’kidlaydi, chunki bunday vositalarning lingvistik va badiiy mohiyatini ochib berish orqali badiiy 9 mazmunning shakllanishi va ifodalanishi mexanizmlarini aniq tasavvur qilish mumkin. Chindan ham, badiiy matnning estetik qimmatini bevosita belgilash va baholashda ayni shu tamoyil qulay va boshqa tamoyillar asosida ish ko‘rishda ham zamin vazifasini bajarishi mumkin. Buning ustiga, mazkur tamoyil asosida lisoniy badiiyatni tasavvur qila olish boshlovchi tahlilchiga ham og‘irlik tug‘dirmaydi, chunki tahlilga tortiladigan ob’ekt matndagi konkret til birliklaridir. Albatta, badiiy mazmunning ifodalanishida tilning fonetik- fonologik, morfemik, leksik, morfologik, sintaktik va hatto supersintaktik kabi barcha sathi birliklari ishtirok etadi. Ammo ta’kidlash joizki, bu birliklarning, hech bir istisnosiz, hammasi ham ijodkorning badiiy niyatiga bevosita va bir xilda xizmat qilmaydi. Ijodkor tomonidan uning mahorati darajasiga ko‘ra yaratilgan muayyan qulay badiiy kontekst qurshovida mazkur birliklarning ayrimlari alohida badiiy-estetik ta’kid oladi. Lingvopoetik tahlilning tamalida ayni shu tamoyil, ya’ni poetik aktuallashgan poetik mazmun bilan yukungan til birliklarini aniqlash va ularni tegishli tarzda baholash tamoyili turmog‘i maqsadga muvofiqdir. Bunday tahlil ijodkorning tilimizning tuganmas boyligi imkoniyatlaridan foydalanishdagi mahoratini ko‘rsatish barobarida badiiy niyat xizmatidagi birliklarning butun mohiyatini ochishga, xolis baholashga ko‘maklashadi. Ayniqsa, bunday tahlil ulkan so‘z san’atkorlarining asarlari asosida olib borilsa, badiiy til mahoratidagi ibratli jihatlar baralla namoyon bo‘ladi. Yirik adabiyotshunos olim B. Sarimsoqov yozganiday: Badiiylik san’atning, jumladan, so‘z san’atining asosiy, doimiy xususiyati. Juda qadim zamonlardan buyon hozirga qadar ko‘plab olimlar badiiylikni xilma-xil talqinlar, ta’rif-u tavsiflar etib kelishadi. Ammo biron-bir olim badiiylik haqidagi mening talqinim to‘g‘ri, deb da’vo qila olmaydi. Chunki san’atning qoni va joni bo‘lmish bu hodisaning sir-sinoatlari beadad bo‘lib, ular bir davr adabiyotida, uning turli yo‘nalish va oqimlarida, har bir milliy adabiyot va uning ayricha olingan namoyandasida o‘ziga xos tarzda, o‘ziga xos miqyos va darajada namoyon bo‘ladi. Badiiylikning barcha zamonlar va ijodkorlar uchun mos keladigan andozalari, ta’rif-u talqinlari yo‘q, 10 bo‘lishi ham mumkin emas. Qolaversa, badiiylikni har bir shaxs o‘z dunyoqarashi, g‘oyaviy-estetik tamoyillari, ma’naviy olami va bilim doirasida idrok etadi va tushunadi. Ammo bu degani badiiylik hodisasini o‘rganishning umuman foydasi yo‘q, degani emas. Aksincha, har bir san’at turida badiiylikning namoyon bo‘lishi, miqyosi va darajalarini bevosita o‘sha soha mutaxassislari tomonidan muntazam o‘rganilib borishi zarur. Badiiy asarning lingvopoetik tahlili tilning nazariy tomonlari, ijtimoiy funksiyalari va inson ma’naviyatining in’ikosi ekanini bir butun holda tasavvur etishimizga imkon yaratadi. Chunki lingvopoetika o‘z mazmun-mohiyatiga ko‘ra filologiya sohasi tarmoqlarini o‘zida mujassamlashtirishga, uning bir butunligini ta’minlashga qaratilgandir. Lingvopoetik tahlil jarayoni faqat yozuvchining tili va uslubi haqida ma’lumot berish bilan chegaralanmaydi, balki asar yaratilgan davr tilining o‘ziga xosligi, yozuvchining so‘z boyligi, til vositalarining ifodalanish usullari, badiiy tasvir vositalarining til faktlari vositasida aks ettirilishi, umuman, tilni uning barcha sathlari yuzasidan tahlil qilishdan iborat bo‘ladi. O‘zbek tilshunosligida «lingvopoetika» atamasi hali o‘z o‘rnini topmagan paytlarda ham masalaga aloqador juda ko‘p ilmiy ishlar qilingan, lekin ularning ko‘pchiligi ma’lum bir yozuvchining tili va uslubi doirasidagi tahlillardan iborat bo‘lib, asosan uslubshunoslik yo‘nalishida amalga oshirilgan. Badiiylikni ta’minlovchi til unsurlari, ularning yozuvchi maqsadini ifodalashdagi o‘rni turli darajada va turli nuqtai nazardan tadqiq etilgan. Bu tadqiqotlarda tavsifiy usul asosiy o‘rin egallagan bo‘lib, tahlilning ayrim-ayrim jihatlariga ko‘proq e’tibor berilgan. Badiiy til aksariyat hollarda adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan baholanib, unda asosiy e’tibor tasvir vositalarining qo‘llanishi natijasida vujudga kelgan poetiklik, ya’ni poetik tasvir tahliliga qaratilgan. Shuningdek, badiiy uslub tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganilgan ilmiy ishlar ham mavjud. Shu o‘rinda “lingvistika” va “poetika” atamalari, ularning tutashgan nuqtalari yuzasidan fikr yuritish lozim. Arastu o‘zining mashhur “Poetika” asarida poetik san’at, she’riy navlar, ya’ni janrlar xususida to‘xtalib, poetika poeziya san’ati haqida 11 so‘z yuritgan. “Til va fikr” bobida esa nutq va fikrga tegishli hodisalarning ritorikaga aloqadorligi ta’kidlanib, uning nutq tuzish bilimlari bilan bog‘liqligi e’tirof etiladi. To‘g‘ri, qadimgi fan tarixida ritorika alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. Lekin poetikani ritorikadan ajratib bo‘lmaydi. Chunki har bir til hodisasi nutqiy vaziyatga o‘tar ekan, insonning tasavvuri, ruhiyati, hissiyotlari bu nutqiy bog‘lanishga o‘zaro aloqador holda ko‘chadi. XX asr tilshunosligida badiiy asar tili tadqiqiga keng e’tibor berilgani bois, ritorika va poetika tushunchalarini birlashtirgan holda badiiy asardagi voqelik tasvirini har tomonlama, chuqur va yaxlit holda tadqiq etishni o‘zida aks ettiruvchi “lingvopoetika” atamasi paydo bo‘ldi. Bugungi kun filologiyas ining dolzarb vazifalarid an biri o‘zbek lingvopoetikasining nazariy asoslarini ishlab chiqish, aniqrog‘i, bir tizimga solish, uning tadqiq usullari va vositalarini, tadrijiy takomilini yaxlit holda o‘rganish, barcha tushunchalarni guruhlashtirish va shu yo‘l bilan badiiylikni ta’minlovchi unsurlarni ham til jihatdan tadqiq etishdan iborat. Bizningcha, ularni quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha tasniflash mumkin. Poetik fonetika. Bunda badiiylikni ta’minlovchi unsurlar sifatida tovushlar tadqiq etiladi. Ya’ni uslubni yaratishda o‘ziga xos tovush o‘zgarishlari, urg‘uning berilishi, ularning o‘quvchi tasavvuriga ta’siri va boshqa omillar e’tiborga olinadi. Masalan, she’riyatdagi vazn talabiga ko‘ra tovush tushishi, tovush orttirilishi, tovushlarning o‘rin almashishi kabilar. Nasrda ham obrazning ishonchli bo‘lishi uchun turli so‘zlar ifodasidagi o‘ziga xos holatlar, masalan, yo‘o‘o‘g‘-e yoki mazza, kuzatiladi. Bu kabi o‘zgarishlarning maqsadini lingvopoetik tahlil ochib beradi. Poetik leksikologiya. Bu yo‘nalishning tadqiqot ko‘lami nihoyatda keng bo‘lib, o‘zbek tilshunosligida ham ko‘pgina ilmiy ishlar qilingan. Masalan, biror asar tilida sinonim, omonim iboralar yoki chegaralangan leksika (dialektizmlar, istorizmlar, arxaizmlar...), o‘z va o‘zlashgan so‘zlar qatlamining ishtiroki kabi masalalar bir qancha asarlar tili yuzasidan tahlil etilgan. Poetik morfemika. Bu nafaqat morfemika, balki morfologiya va so‘z yasalishi bo‘yicha tahlillarni ham o‘z ichiga olgan nihoyatda keng yo‘nalish bo‘lib, qiziqarli 12 tadqiqotlarga sabab bo‘ladi. Masalan, asar matnida o‘ziga xos tarzda qo‘llangan har bir affiksning tahlili ham tarixiy, ham tavsifiy, ham qiyosiy jihatdan olib boriladi. Poetik semantika. Bunda so‘zlarning turli ma’no qirralarini ifoda etishi, ayniqsa, ko‘chma ma’noda qo‘llanishi tadqiqida ham til boyligi, ham uslubning o‘ziga xosligini ko‘rsatib beruvchi vositalarga diqqat qaratiladi. Bu yo‘nalishni bevosita badiiy san’atlar, tasvir vositalari (sifatlash, o‘xshatish, mubolag‘a va boshqalar) tahlili bilan bog‘liq holda olib borish kerak bo‘ladi. Poetik sintaksis. Bu yo‘nalishda matnning gap qurilishi tadqiq etiladi. Unda lingvopoetik tahlil formal sintaksis, mazmuniy sintaksis, kommunikativ sintaksis va matn sintaksisi bilan bog‘liq holda olib boriladi. Poetik nutqni tahlil etish usuli ikki xil: she’riy va nasriy matn asosida amalga oshiriladi. Chunki bunda she’riy nutqni shakllantiruvchi unsurlarga, she’riy nutq tuzilish tizimiga, gap bo‘laklari tartibiga, lafziy va ma’naviy san’atlarning qo‘llanishiga e’tibor berish kerak bo‘ladi. Shoirning g‘oyasi va maqsadini aniqlashda gap bo‘laklarining shaklan va mazmunan ifodalanish usullarini, emotsional-ekspressivlikni ta’minlovchi barcha vositalarni tahlil etish zarur. Nasriy nutqda ham gaplar va gap bo‘laklari tartibi, shakliy va mazmuniy mutanosiblik kabilarga e’tibor berish kerak. Bunda tahlil gapning formal-grammatik bo‘linishi, aktual bo‘linishi, mantiqiy urg‘u, presuppozitsiya kabi hodisalar bilan bog‘liq bo‘ladi. Umuman, bu yo‘nalish struktural poetika tushunchalari bilan aloqador. 13 1.2.Tilshunoslik da lingv opoet ik aning o‘rni Badiiy asar tilini tilning aynan estetik funksiyasini namoyon bo‘lishi tarzida o‘rganuvchi sohani “lingvistik poetika”, “lingvo- poetika” 7 deb nomlash filologiya ilmida ancha turg‘unlashgan hamda “lingvistik poetika” ning filologik ilmlar tizimida alohida mustaqil fan sifatidagi o'rnini aniqlashtirishga bag‘ishlangan ko‘plab tadqiqotlar yaratilgan. Ana shu ma’noda badiiy asar tilini “stilistik aspekt“ da o‘rganishni “badiiy asar tilini lingvopoetik jihatdan o‘rganish” tariqasida nomlash va talqin etish maqsadga muvofiqdir. Tildagi fonetik va leksik so‘zlarni qo‘llash bir qancha osonlikni va ravonlikni ta’minlaydi. Badiiy asarning eng muhim bosqichi til bo‘lar ekan, biror asarni yuksak darajada ko‘tara olishda uni ishlatayotgan odamni qay muloqotdan foydalanayotgani va qaysi ifoda maqsadlarni ishlatayotgani eng muhim xususiyati hisoblanadi, biror ijodkorni tilini o‘rganar ekanmiz dastavval eng e’tibor berishimiz kerak bo‘ladigan narsa uning tilimiz rivojiga o‘z asarlari bilan qanday ta’sir o‘tkazayotgani bo‘ladi. Badiiy asarning bosh unsuri so‘z, umuman, til ekan, ana shu asarning chinakam san’at darajasiga ko‘tara olishida uning tili, muallifning til vositalarini qay darajada qo‘llay olishi asosiy omildir. Adabiyotimizda iz qoldirgan har bir ijodkor asarlarining tilini o‘rganish, birinchidan, adibning mahoratini o‘rganish, shu bilan birga, tilimiz rivojiga uning asarlari tili ta’sirini, tadqiqotning esa tilshunosligimiz taraqqiyotiga qay darajada ta’sir ko‘rsatayotganligini belgilash ehtiyojidan kelib chiqadi. Tabiiyki, badiiy asarni lingvopoetik tahlil qilishning bir qator tamoyillari mavjud. Badiiy matn lingvopoetikasi muammosini o‘zbek tili materiallari asosida mufassal tadqiq etgan M. Yo‘ldoshev lingvopoetik tahlilning quyidagi asosiy tamoyillarini ko‘rsatadi: 1) shakl va mazmun birligi asosida yondashuv; 2) makon va zamon birligidan kelib chiqish; 3) umumxalq tili va adabiy til munosbati asosida baholash; 4) badiiy matnga badiiy-estetik yaxlitlik sifatida yondashuv; 5) badiiymatnda poetik aktuallashgan til vositalarini aniqlash; 7 A. Hojiev.”Lingvistik terminlarning izohli lug‘ati”-Toshkent.1985.- B.164. 14 6) badiiy matndagi eksplitsitlik va implitsitlik nisbatini aniqlash; 7) badiiy matndagi intertekstuallik mexanizmlarining lisoniy va semantik xususiyatlarini aniqlash. 8 Lingvopoetika lingvistik poetikaning qisqargan shakli bo‘lib, badiiy asarlarda qo‘llanilgan lisoniy birliklar: fonetik, morfemik, leksik va boshqalarning badiiy-estetik vazifalarini, tilning konnotativ funksiyasini o‘rganadi. Boshqacha aytganda, lingvopoetika tilshunoslikning badiiy nutqni o‘rganuvchi bo‘limidir. Lingvopoetik tahlilda badiiy matnda poetik aktuallashgan til vositalarini aniqlash muhim tamoyillardan ekanligini alohida ta’kidlanadi, chunki bunday vositalarning lingvistik va badiiy mohiyatini ochib berish orqali badiiy mazmunning shakllanishi va ifodalanishi mexanizmlarini aniq tasavvur qilish mumkin. Chindan ham, badiiy matnning estetik qimmatini bevosita belgilash va baholashda ayni shu tamoyil qulay va boshqa tamoyillar asosida ish ko‘rishda ham zamin vazifasini bajarishi mumkin. Buning ustiga, mazkur tamoyil asosida lisoniy badiiyatni tasavvur qila olish boshlovchi tahlilchiga ham og‘irlik tug‘dirmaydi, chunki tahlil qilinadigan ob’yekt matndagi aniq til birliklaridir. Badiiy asar tilining lingvistik jihatdan tadqiq qilinishi bugungi kunda dolzarb mavzulardan biri bo‘lib qolmoqda. Tilshunoslik sohasida yaqin vaqtlar ichida olib borilgan ko‘plab tadqiqotlar aynan badiiy asar tilining leksik-semantik, morfologik, sintaktik, punktuasion, stilistik, progmatik, kognitiv yo‘nalishlar asosida olib borildi. Lingvopoetika tilning estetik funksiyasini o‘rganish bilan birga, poetik matndagi stilistik va semantik vositalarga ham alohida e’tibor beradi. Metafora, metonimiya va allegoriya kabi poetik vositalar lingvopoetika tahlili-ning asosiy obyektlari hisoblanadi. Bu vositalar tilning oddiy kommunikativ vazifasidan tash-qari, uni badiiy va estetik maqsadlarda qanday qo‘llanishini namoyon etadi. Lingvopoetika metodlari asosan tilshunoslik va adabiyotshunoslik metodlarini o‘z ichiga oladi. Lingvistik tahlilning asosiy vositalari sifatida semantik, sintaktik va stilistik tahlil usullari qo‘llaniladi. Jumladan, semantik tahlil poetik matndagi 8 M. Yo‘ldoshev. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili. Toshkent: “Fan”, 2007.-B.123 15 so‘zlarning ma’no qatlamlarini o‘rganishga xizmat qilsa, stilistik tahlil matndagi uslubiy vositalarning lingvistik strukturasi va funksiyalarini aniqlaydi. Bundan tashqari, lingvopoetika intertekstual tahlilni ham qamrab oladi, ya’ni matnlar o‘rtasidagi aloqalarni va ularning lingvistik xususiyatlarini tahlil qiladi. Ushbu metod matndagi metafora va boshqa poetik qurilmalarni chuqur anglashga yordam beradi. Lingvopoetika tilshunoslikda tilning badiiy va estetik jihatlarini o‘rganishga imkon yaratadi. U nafaqat tilning grammatik va leksik xususiyatlarini, balki u orqali yaratilgan badiiy ma’nolarni ham tahlil qiladi. Shu bois, lingvo-poetika badiiy tilni chuqur tushunish va adabiy matnlarni ilmiy asosda tahlil qilish uchun muhim vosita hisobla-nadi. Lingvopoetikaning o‘rganilishi tilshunoslikda yangi yo‘nalishlarning rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Xususan, poetik funksiyaning lingvistik aspektlari tadqiq etilganda tilning yaratuvchanligi va ma’nolarni yangicha ifoda etish imkoniyatlari ochiladi. Bu esa nafaqat adabiyot, balki tilshunoslikning turli tarmoqlariuchun ham yangi tadqiqot maydonlarini yaratadi. 16 II BOB.BA DIIY ASA R LIN GVOPOETIKA SIN IN G NA ZA RIY A SOSLA RI.. 2.1.She’riy at da lingv opoet ik v osit alarning qo‘llanishi N.Mahmudov “Oybek she’riyatidagi o‘xshatishlarning lingvopoetikasi” nomli maqolasi mavjud bo‘lib, unda lingvopoetik tahlillar asosida ijodkor mahorati ochib berilgan bo‘lsa, “A.Qahhor hikoyalarining lingvopoetikasiga doir” nomli maqolasida esa “so‘zga ziqna” yozuvchimizning hikoyalarini lingvopoetik jihatdan tahlilga tortadi. B. Yo‘ldoshev va Z. Shodiyeva “Ufq” trilogiyasining lingvopoetik tahlili masalalari” nomli monografiyalarida esa asarning ta’sir etish kuchini ta’minlashga xizmat qilgan vositalarni linvopoetik jihatdan o‘rganganlar. G.Muh “80-yillar oxiri va 90-yillar boshlari o‘zbek she’riyatining lingvopoetik tadqiqi” nomli disssertatsiya ishida esa o‘zbek she’riyatida lingvopoetikaning shakllanishi xususida fikr yuritib, she’riyatda qo‘llaniladigan antonim, omonim, sinonim, jonlantirish, sifatlash, o‘xshatish kabi badiiy tasvir vositalarini lingvopoetik tahlil qiladi. Lingvopoetika bugun paydo bo‘lgan fan emas, bu soha qadimdan ijtimoiy fanlar negizida shakllanib borgan va keyinchalik lingvistika va poetika fanlari oralig‘ida yuzaga kelgan. A.Nurmonov esa lingvopoetikaga shunday izoh beradi: “Lingvopoetika lingvistik poetikaning qisqargan shakli bo‘lib, badiiy asarlarda qo‘llanilgan lisoniy birliklarning (fonetik, morfemik, leksik va boshqalar) badiiy-estetik vazifalarini, tilning konnotativ funksiyasini o‘rganadi. Boshqacha aytganda, lingvopoetika tilshunoslikning badiiy nutqni o‘rganuvchi bo‘limidir. 9 ” Bu yo‘nalish badiiy asar tilini, unda qo‘llanilgan til birliklarining qanday maqsadda qo‘llanilganini va tilning konnotativ hamda estetik ta’sir etish funksiyalarini tahlilga tortadi. Bundan bilish mumkinki,til va adabiyot bir-birini taqazo etuvchi sohalar hisoblanadi. Sababi har qanday yozuvchi badiiy matn yaratayotganda lisonda mavjud bo‘lgan so‘zlarga turli xil poetik ma’no yuklaydi. Misol tariqasida, qora leksemasini oladigan bo’lsak, shoh va shoir Z.M.Bobur “Soching” radifli g‘azalida 9 Nurmonov A. Tilshunoslikning adabiyot bilan munosabati.Tanlangan asarlar .3jildli.- Toshkent; Akademnashr,2012 17 “qaro soching” birikmasi orqali yorning qora sochiga ishora qilgan bo‘lsa, Umar Xayyom o‘zining “Afsus, umr behuda bo‘lmishdir barbod…” deb boshlanuvchi ruboiysida “Buyurganing qilmay yuzim qarodir” misralarida qaro so‘zi orqali yuzdagi salbiy ma’noni ifodalamoqchi bo‘lgan. Muhammad Yusuf esa “Mening dardim” nomli she’rida qaro leksemasini “o‘lmoq” “vafot etmoq” ma’nosida qo‘llagan: Tuzalmaydi dardim mening,O‘lsam kerak. Tuproq bilan og‘a-ini bo‘lsam kerak. O‘lim nima? Bu ham bitta sayr, Ona O‘g‘ling qaro yerga ketdi, Xayr ona… Yuqorida keltirilgan fikrlardan xulosa chiqargan holda lingvopoetikani quyidagi tarkibiy qismlarga ajratishimiz mumkin: Fonopoetika – fonetik hodisalar – tovush orttirish, tovush tushishi, tovush almashinishi va, shuningdek, adabiyotimizdagi ba’zi she’riy san’atlar badiiylikni ta’minlovchi vosita sifatida tadqiq etiladi.Ayrim o‘rinlarda esa janr talabi bilan tovush almashinishi, urg‘uning maqsadli berilishi holatlarini kuzatamiz. Leksopoetika – so‘zning nozik ma’no attenkalari, nutq vaziyati bilan bog‘liq variantlari, invariant strukturasidagi mavjud ma’nolar ko‘magida kontekstual ma’nolar shakllanadi 10 . Morfopoetika – lingvopoetikaning bu turida badiiy asarda maqsadli qo‘llangan morfemalar va morfologiya, so‘z yasalishi singari vositalar tahlil qilinadi. Lingvopoetikaning asosiy tadqiqot obyekti badiiy matn sifatida qarashimiz mumkin, negaki leksemalar badiiy matnda o‘ziga poetik yuk oladi va adresatni ruhan junbushga keltiradi. Biroq har qanday leksema badiiy matnda poetik vazifa bajaradi deya olmaymiz. Chunki yozuvchi, adiblar ayrim so‘zlargagina o‘zining yashirin maqsadini o‘quvchiga yetkazish uchun badiiy vazifa yuklaydi. Har qanday badiiy asar zamirida yozuvchining ko‘zlagan ma’lum bir botiniy maqsadi yotadi. Muallif esa mana shu maqsadni yuzaga chiqarishda turli xil lisoniy 10 Toyxo‘jayeva Sh. Erkin A’zam asarlari lingvopoetikasi.- Farg‘ona,2017 18 vositalaridan foydalanadi: so‘zning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlaridan, qo‘llanilishi cheklangan so‘zlardan, shevaga oid so‘zlardan va boshqalar. Badiiy asarda bu kabi unsurlarni qo‘llash esa asarning ohangdorligini, ta’sirchangligini ta’minlaydi va adresatni “…ruhan to‘lqinlantirish, yig‘latish, kuldirish, hayolot olamiga yetaklash, o‘yga cho‘mdirish, estetik tafakkurini shakllantirish, voqea hodisalarga teran, boshqacha nazar bilan boqishga …” undaydi.Shu jihati bilan ham badiiy matn boshqa matn turlaridan keskin farq qiladi. Ilmiy matn o‘z oldiga ma’lum bir obyekt haqida axborot berishni maqsad qilib qo‘ysa, badiiy matn ana shu axborotni sayqallagan holda, ya’ni o‘qiguvchining ruhiy olamini junbushga keltirib, adresatga estetik zavq bag‘ishlashga xizmat qiladi. Qisqa qilib aytganda, ilmiy matnning asosiy maqsadi axborot berish bo‘lsa, badiiy matnniki esa ana shu maqsadni qay yo‘sinda ifodalashdir. Badiiy asar yaratishdan yozuvchining asosiy maqsadi ham adresatga estetik ruh bag‘ishlashdir. Yuqorida aytganimizdek, jahon va o‘zbek adabiyotida lingvopoetika bo‘yicha ko‘plab ishlar qilinishiga qaramasdan bu sohani mukammal deya olmaymiz. Negaki har xil davrlarda ijod qilgan adiblarning tili va uslubi aniq lisoniy vositalar bilan tadqiq etilganicha yo‘q. Fedin ta’kidlaganidek, “Til―yozuvchi uslubining qalbi”. Shunday ekan har bir ijod ahlining yaratgan asarlari bir-biridan keskin farq qiladi. Xususan, o‘zining salmoqli merosiga ega bo‘lgan adiblarimizdan biri Sirojiddin Sayyid ham tilining jozibador va betakrorligi, lingvistik vositalardan mohirona foydalanishi, uslubiy jihatlardan bir qancha o‘ziga xosliklarga ko‘ra farqlanadi. Bugungi kunga qadar Sirojiddin Sayyid ijodi bo‘yicha ko‘plab ishlar amalga oshirilgan bo‘lishiga qaramasdan, adibning she’riyati to‘liq o‘rganilganicha yo‘q. Badiiy matnning asosiy quroli so‘z hisoblanadi. Tilshunoslik fani badiiy adabiyot bilan uzviy aloqadadir. Chunki til aloqa vositasi sifatida muayyan axborot tashuvchi oddiy belgilar sistemasigina bo‘lib qolmay, balki tinglovchiga ta’sir qiluvchi qudratli vosita hamdir. Tilning birinchi funksiyasi an’anaviy va sistemstruktur tilshunoslikning o‘rganish obyekti bo‘lsa, ikkinchi funksiyasi 19 lingvopoetikaning o‘rganish obyekti hisoblanadi, – deb yozadi A. Nurmonov va Sh. Iskandarova.”Lingvopoetika — lingvistik poetikaning qisqargan shakli bo‘lib, badiiy asarlarda qo‘llanilgan lingvistik birliklarning (fonetik, morfemik, leksik va boshq.) badiiy-estetik vazifalarini, tilning konnotativ funksiyasini o‘rganadi. Boshqacha aytganda, lingvopoetika badiiy nutqni o‘rganuvchi tilshunoslikning bo‘limidir. Badiiy nutq badiiy adabiyotning bayon qilish vositasi sanaladi. Filologiya tarixida badiiy asar tili va poetik til atamalari tez-tez uchrab turadi. Bu atamalar ifodalangan tushunchalar bir-biriga juda yaqin tursa ham, lekin o‘zaro ma’lum jihatlari bilan farq qiladi. “Obraz”, “Uslub”, “Ko‘chim (trop)”, “Badiiy til”, “Stilistika”, “Poetika” kabi tushunchalar badiiy asar tili va lingvistik poetika uchun daxldor tushunchalardir. Amalda keng qamrovli obyektning ayrim fragmentlarigina badiiy nutqning tahliliga beriladi. Ana shunday asosiy fragment badiiy asar tili sanaladi. Ko‘rinadiki, badiiy nutq badiiy asar tiliga nisbatan kengroq tushunchadir. U tilning ekspressiv funksiyasini o‘z ichiga oladi. Badiiy asar tili esa badiiy nutqning bir ko‘rinishi, bir fragmenti hisoblanadi. Badiiy nutqni o‘rganuvchi LP (lingvistik poetika) ham til sistemasining barcha sath birliklarining badiiy-estetik funksiyasini qamrab oladi. Fonetik-fonologik sathda fonetik birliklar ham badiiy-estetik vazifa bajarishi mumkin. Xususan, bir xil tovushlarning, bir xil bo‘g‘inlarning takrorlanishi she’riyatda go‘zallikni, ta’sirchanlikni ta’minlovchi vosita sanaladi. Leksik sathda leksemalarning ko‘chma ma’nolarda qo‘llanilishi ham LPning tekshirish obyekti sanaladi. Shuningdek, gap bo‘laklarining o‘rinlashishi, gap tarkibida bir xil bo‘laklarning takrorlanishi kabi hodisalar ham badiiy nutqni shakllantirishda xizmat qiladi. Shunday qilib, LP tilning qaysi sath birligining badiiy-estetik funksiyasini o‘rganishiga qarab fonetik poetika (FP), leksik poetika (LP), sintaktik poetika (SP) kabi qismlarga bo‘linadi. LPning har qaysi turini alohida- alohida o‘rganish va ularning o‘zaro munosabatini ochish hozirgi tilshunoslik oldida turgan muhim vazifalardan biridir. Ijodkor til birliklarini o‘rinli qo‘llay olsagina, u tomonidan 20 yaratilgan asar o‘quvchi tomonidan yaxshi qabul qilinadi. To‘g‘ri tanlangan til vositalari badiiy matnda qo‘llanilar ekan, o‘quvchiga badiiy-estetik ta’sir qilish vositasiga aylanadi va unda asarda tasvirlangan voqea-hodisa, kishilar xarakter-xususiyatlari badiiy tarzda o‘z ifodasini topadi. Bu esa badiiy asar ijodkori tili va uslubi to‘g‘risida ma’lum bir xulosalarga kelishga asos bo‘ladi. Usmon Azim ijodida lingvopoetik vositalar muhim o‘rin egallaydi. Shoir she’riyati tilini lingvopoetik jihatdan tadqiq etish jarayonida uning badiiy tasvirning usul va vositalarini yaxshi bilishi va o‘z she’rlarida ulardan mohirona foydalana olishining guvohi bo‘lamiz. Tahlil jarayonida shoir asarlarida lingvopoetik vositalarning keng qamrovli ekanligi, ularning xalqona ohang hosil qilishda, takrorlanmas badiiy obrazlar yaratishda hamda boshqa shoirlar ijodida uchramaydigan turli xil ma’no nozikliklarini poetik tasvirlashda eng muhim vositalardan ekanligi tobora oydinlasha boradi. Tilimizda badiiy asar tilining emotsional-ekspressivligi, obrazliligini ta’minlashga xizmat qiluvchi bunday vositalar ― lingvopoetik vositalar, ― troplar, ― uslubiy vositalar, ― stilistik figuralar kabi turli nomlar bilan yuritiladi. Tilshunos olim N.Mahmudov shunday fikrlarni bildiradi: “Nutqda so‘zlarni ko‘chma ma’noda ishlatishning xilma-xil ko‘rinishlari mavjud bo‘lib, ular ko‘chimlar (yoki troplar) nomi bilan umumlashtiriladi. Ko‘chimlarning asosida ikki narsa yoki tushunchani qiyoslash yotadi, ya’ni ikki narsa yoki tushuncha o‘rtasidagi muayyan munosabat (o‘xshashlik, umumiylik, aloqadorlik kabi) asosida tasviriylik, ifodalilik, aniqlikni kuchaytirish maqsadi bilan ulardan birining nomi ikkinchisiga ko‘chiriladi. Shuning uchun ham ko‘chimlar o‘ziga xos tasviriy vositalar sifatida nutqning ifodaliligini ta’minlashda alohida o‘rin tutadi” 11 . Olimni bu fikrlari tilshunos S.Karimov tomonida n yanada aniqlashtirilganligi kuzatiladi. Olim badiiy uslubda ifoda-tasvir vositalarining qo‘llanishini tahlil qilar ekan shunday fikrlarni bayon qiladi: “Ularning troplar deb ataluvchi qismi obraz yaratishda bevosita ishtirok etsa, ikkinchi bir qismi – uslubiy 11 Аbdurahmonov X., Mahmudov N. So‘z estetikasi. – Toshkent: Fan, 1981,-B.60 21 figuralar esa, garchi obraz yaratmasa-da, ana shu obrazlarning shakllanishiga, barkamol, pishiq bo‘lishiga, o‘quvchining matnni to‘g‘ri va tez tushunib olishiga ko‘maklashadi. Ko‘chma ma’noda qo‘llanilayotgan, obraz yaratayotgan til birliklari darajasida bo‘lmasa ham, ular vaziyatga qarab qo‘shimcha ma’no ifodalaydi, tasvir obyektiga ijodkor bahosini beradi, yuksak emotsionallikni yuzaga keltiradi. O‘quvchi yoki tinglovchidagi hissiyotlarning junbushga kelishida tezlashtiruvchi vosita rolini – katalizatorlik vazifasini bajaradi, yozuvchiga ko‘makdosh bo‘ladi. Badiiy ijodning qiyinchiligi ham shundaki, yozuvchi his-tuyg‘ularni o‘zi qanoatlanadigan darajada ifodalay oladigan til birligini axtaradi. Ularni bir-birlariga chog‘ishtiradi, qarama-qarshi qo‘yadi, yonma-yon qo‘llaydi, takror ishlatadi va hokazo. Zero, troplarning o‘zi so‘zlarni asl ma’nolaridan ko‘ra ko‘proq ko‘chma ma’noda qo‘llashga intilishning natijasidir” 12 . Usmon Azim ijodida lingvopoetik vositalarning qo‘llanishini ko‘rib o‘tamiz. Shoirning o‘xshatishlardan foydalanish mahorati. Badiiy ijod, xususan, she’riy asarlar tilining poetik ta’sirchanligini oshirishda so‘z muhim ahamiyat kasb etadi. ―So‘z orqali inson katta yutuqni qo‘lga kiritdi, bu vosita natijasida uning olami ikkilandi. So‘zga ega bo‘lgunga qadar faqat bevosita ko‘rinib turgan narsa bilan ish ko‘rgan mavjudot tilga ega bo‘lishi bilan faqat borliq elementlari bilangina emas, balki bevosita kuzatmagan narsa va hodisalar bilan ham ish ko‘ra oladigan bo‘ldi. So‘z insonga bevosita kuzatishda berilmagan narsa va hodisalar haqida ham axborot bera oladi. Shuning uchun ham hayvonot faqat bir olamga - sezgi orqali his qilish mumkin bo‘lgan predmetlar olamiga ega bo‘lsa, inson ikki olamga - sezgi orqali his qiladigan olam bilan birga, so‘z orqali ifodalanadigan obrazlar, munosabat, sifatlar dunyosiga ega bo‘ldi. Shunga muvofiq, so‘zlarning borliq (denotativ) ma’nosi real va afsonaviy tushunchalar bo‘lishi ham mumkin. Qanday tushunchani ifodalashiga muvofiq so‘zlar ham borliqdagi inson ongidan tashqarida bo‘lgan narsa va hodisalarni nomlovchi so‘zlar hamda inson tomonidan yaratilgan afsonaviy narsa va hodisalarning nomlarini ifodalovchi so‘zlar sifatida ajratiladi. Badiiy asar tilining 12 Karimov S. O‘zbek tilining badiiy uslubi. - Samarqand: Zarafshon, 1992,– B.140. 22 emotsional-ekspressivligini oshiruvchi, obrazlilik hosil qilishda muhim ahamiyat kasb etuvchi lingvopoetik vositalardan biri o‘xshatish hisoblanadi. Badiiy matnlarda muallifning ma’lum bir voqea-hodisa, narsalarni kitobxon ko‘z o‘ngida aniq gavdalantirish uchun o‘xshatishdan foydalanishida aniq bir maqsad – kitobxonga badiiy- estetik ta’sir etish ko‘zda tutiladi. Nutqiy vaziyat uchun mos keladigan o‘xshatish hosil qiluvchi til birligining to‘g‘ri tanlanishi uni emotsional- ekspressiv vositaga aylantiradi. Muomala jarayonida qo‘llanilgan o‘xshatishlar vositasida so‘zlovchi mansub bo‘lgan xalqning milliy- ma’naviy xususiyatlari, ijtimoiy turmush tarzi va dunyoqarashi, e’tiqodi, an’analari va urf-odatlari bilan bog‘liq jihatlar ham aks etadi. Bundan tashqari tasvirlanayotgan shaxsning ruhiy holati, orzu-umidlari, o‘y- kechinmalarini berishda ham o‘xshatishlar muhim vosita hisoblanadi. O‘xshatish deb «ikki narsa yoki voqea-hodisa o‘rtasidagi o‘xshashlikka asoslanib, ularning biri orqali ikkinchisining belgisini, mohiyatini to‘laroq, konkretroq, bo‘rttiribroq ifodalash»ga aytiladi. Ko‘rinadiki, o‘xshatishlar eng qadimiy lingvopoetik tasviriy vositalardan biri sifatida yozma va og‘zaki nutqimizni, ayniqsa, inson nozik his-tuyg‘ulari tasvirini berish vositasi bo‘lgan badiiy matnlarning badiiy-estetik ta’sirchanligini oshirishda, muallif maqsadiga xizmat qiluvchi obrazlilikning yuzaga kelishida muhim ahamiyat kasb etadi. O‘xshatish etaloni o‘xshatish qurilmaning poetik qimmatini, muallif mahorati bilan hosil qilingan lingvopoetik vositaning estetik salmog‘ini oshiradi. Tilimizda kundalik nutqimizda faol qo‘llanadigan bir qator o‘xshatishlar borki, ular an’anaviy o‘xshatishlar hisoblanadi. Qo‘yday yuvosh, toshday qattiq, cho‘chqaday semiz, tulkiday ayyor kabi o‘xshatishlar ko‘p qo‘llanilgani bois ta’sirchanlik xususiyatini yo‘qotgan deyish mumkin. Usmon Azim ijodini kuzatar ekanmiz, shoirning turli holat va hodisalar, narsalar mohiyatini anglashda takrorlanmas, o‘ziga xos o‘xshatishlar hosil qilinganligining guvohi bo‘lamiz. Shoir o‘zining ”She’riyat” she’rida tulpor tasvirini berishda quyidagi o‘xshatishlarni qo‘llaydi: Ko‘zlari chaqmoq tulpor, Tuyog‘i chaqmoq tulpor. Suvliq lablarin yirtgan, 23 Yollari bayroq tulpor 13 Yoki O‘jar tulpor, tong tulpor... yoki Olovli yalov tulpor kabilar Keltirilgan misolda tulporning ko‘zlari va tuyog‘i chaqmoqqa, yollari bayroqqa o‘xshatilmoqda. Otning ko‘rinishi esa tong va olovli yalovga nisbat berilmoqda. Dastlabki o‘xshatishlarda, ya’ni chaqmoq so‘zining ot ko‘zlari va tuyog‘iga o‘xshatilishida ham shoirning mohirligi sezilib turadi. Shoir chaqmoq so‘zini ko‘zga nisbatan qo‘llaganda ot ko‘zining shakliy tomoni – chaqnab turishiga asoslangan bo‘lsa, tuyoqqa nisbatan qo‘llaganda esa otning yugurikligini chaqmoqning yalt etib ko‘rinishidagi tezlikka qiyoslamoqda. Agar she’rda qo‘llanilgan har bir o‘xshatish leksik yoki grammatik ko‘rsatkichlar bilan keltirilganda she’rdagi poetik ohangdorlik, ta’sirchanlik unchalik kuchli bo‘lmas edi. Usmon Azim ―Beshafqat ballada‖ she’rida to‘yma-to‘y yuruvchi raqqosa tasvirini berar ekan, unga o‘zining munosabatini ifodalashda o‘xshatishga murojaat qiladi va kitobxon ko‘z o‘ngida raqqosa obrazini gavdalantiradi: Ishva bozori bu! Stollar — rasta! Torning g‘ilofida pul dasta- dasta… Raqqosa! Davrada ildam, ildam suz!.. Nega nozing — olov, ko‘zlaring — naq muz! Shoir o‘zining ―Maqsud Shayxzoda‖ she’rida boshqa biror ijodkor asarida uchramaydigan yangi o‘xshatishni yaratadi. O‘sha parchani keltiramiz: Kurashlarda garchi yondim, Shukur, vijdon beyamoq. Chizavergin imonimni: Imongoh — yurak oppoq! 13 Аzim Usmon. Saylanma: Sheʼrlar. -Toshkent: Sharq, 1995. 24 2.2.Badiiy mat nning lingv opoet ik t ahlili V.V.Vinogradovning e’tirof etishicha, lingvopoetik tad qiqotlarning vazifasi badiiy adabiyot namunalarida til birliklarining estetik vazifasini o‘rganishdir 14 . Shunday qilib, tilshunoslik va adabiyotshunoslik uslublarining tutashishi natijasida filologiyaning yangi – lingvopoetika sohasi paydo bo‘ladi va uning predmeti etib, “Badiiy matnda ishlatilgan til birliklarin ing majmui bo‘lib, ular yordamida yozuvchi o‘zining g‘oyaviy-badiiy fikrlarini namoyon etish uchun zarur bo‘lgan badiiy-estetik ta’sirni ta’minlaydi”. Lingvopoetik tahlilning maqsadi – u yoki bu til birliklarining (so‘z, so‘z birikmasi, grammatik shakl, sintaktik konstruksiya) mu allif tomonidan badiiy ijod namunasiga kiritilishi va ularning o‘ziga xos estetik ta’sirni namoyon etishini aniqlashdan iborat 15 . Ma’lumki, har qanday matnga qo‘llanadigan lingvostilistik tahlil o‘z tarkibiga ikki bosqichni (darajani) oladi, ya’ni semantik va metasemiotik. Semantik bosqichda til birliklari (so‘z, so‘z birikma si, sintaktik konstruksiya) o‘zining atash, ya’ni semantik ma’nosida o‘rganiladi. Metasemiotik bosqichda esa til birliklarining o‘z ma’no sidan badiiy matndagi vazifalarini o‘rganishga o‘tish bosqichlari o‘rganiladi. Ushbu ikkinchi bosqichda aynan grammatik vositalarn ing o‘rni juda ahamiyatli bo‘lib, muallif ifodalamoqchi bo‘lgan fikrlar grammatik vositalar orqali reallashadi. Endi so‘zning leksik ma’nosi dan tashqari grammatik ma’nosi ham fikr ifodalashda asosiy qurol hi soblanadi. Ko‘pincha yordamchi so‘zlar ishtirok etgan gaplar va mat nlarda buning yaqqol namoyon bo‘lganini ko‘rish mumkin. Chunki, bizga ma’lumki, yordamchi so‘zlar grammatik va leksik jihatdan ham so‘zlovchi fikrini ifodalashida yordamchi vosita vazifasini bajaradi. Shu o‘rinda tilda mavjud bo‘lgan barcha grammatik shakllarni ham eslab o‘tish lozimki, ularning har biri matnlarda til birliklarini bir-bi riga bog‘lash va yaxlit fikr tashkil qilish uchun asos 14 Виноградов В.В. 1954. Язык художественного произведения // Вопросы языкознания. №5. С. 29; С.5-38.. 15 Задорнова В.Я. 1992. Словесно-художественное произведение на разных языках как предмет лингвопоэтического исследования. Автореф. дисс. … докт. филол. наук. М., С. 19; 49 с. 25 bo‘ladi. Turli sintaktik va morfologik shakllar nutqiy vaziyat va uslubdan kelib chiqib, turli leksik va grammatik ma’nolarni ham ifodalashi mumkin. Bunda so‘z, ibora va sintaktik qurilmalar matnda kasb et gan konnotatsiyalarning qo‘shimcha ma’nosi nuqtai nazaridan tah lil qilinadi. Lekin, lingvostilistik tahlil tadqiqotchidan yozuvchining g‘oyaviy fikrlariga kirish, uning dunyoqarashi va estetik pozitsiyala rini, badiiy tafakkur usullarini, madaniy-filologik an’analarga muno sabati kabi xususiyatlarini o‘rganishni talab qilmaydi. 16 Rus tilshunosligida ko‘plab olimlar lingvopoetik tahlil metod larini ishlab chiqishgan va fanga tadbiq etishgan. V.Ya.Zadornova lingvopoetik tahlil asosida ma’lum bir kategoriya va parametrlar tizimini ishlab chiqqan. Olima lingvopoetik o‘zgarish (transfomat siya) kategoriyasini lingvopoetik tahlilning eng asosiy va muhim kategoriyasi sifatida e’tirof etadi. Tilning turli elementlari badiiy asarning estetik ifoda maqsadini ifodalash uchun transformatsiyala nib (o‘zgarib) turadi. Eng xususiylashgan kategoriya – bu “so‘z poli foniyasi” hisoblanadi. Badiiy asarlarda so‘z o‘z imkoniyatlarini ken gaytirish an’anasiga ega. So‘z har bir qo‘llanishida bir vaqtning o‘zida o‘zining barcha – semantik va stilistik yashirin imkoniyatlarini ochiq yoki yopiq (yashirin) holatda namoyon eta olishi mumkin. Shunin linvopoeti k tahlil metodlari bilan O.S.Axma no va, G.V.Stepanov, A.A.Lipgart, Z.B.Yeshmambetova, V.D.Asanova, A.K.Junisbaeva, Ye.V.Somova, S.V.Titova, A.Y.Morozova, V.D.Asanov va boshqa bir qator rus olimlari mukammal shug‘ullanishgan va o‘zlar ining qarashlarini ilmiy tadqiqotlari orqali bayon etishgan. Xususan, A.A.Lipgart lingvopoetika va lingvostilistika, lingvo poetika va adabiyotshunoslikni o‘zaro aloqasini o‘rganib chiqadi hamda lingvostilistik tahlil barcha keyingi (navbatdagi) lingvopoetik tuzilmalar (konstruksiyalar)ning zaruriy asosi ekanligini ta’kidlaydi. Olim ilmiy ishining alohida qismi lingvopoetik tadqiqotlarning aniq usullarini tavsiflashga bag‘ishlangan. Uning ishlarida o‘z aksini top gan lingvopoetik tadqiqotlar aniq metodlarning ko‘rsatib berilishi olimning katta 16 Akhmanova, O., Zadornova V. 1977. On Linguopoetic Stratification of Lit erary Text.Poetica. An International Journal of Linguistic Literary Studies. Tokyo, №7. P. 50–60.. 26 yutuqlaridan biri hisoblanadi. Bundan tashqari, olim birinchilardan bo‘lib, lingvopoetik tahlilni ham sinxron, ham diax ron aspektda amalga oshirish imkoni borligini e’tirof etadi 17 . “Lingvopoetika” atamasini ishlatganda u ikkita bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan ikki tadqiqot yo‘nalishini belgilashda ishlatil ishini unutmaslik lozim. Ulardan birining maqsadi u yoki bu badiiy asar yoki asarlar turkumida qo‘llanilgan alohida badiiy usullarning mavzuviy stilistik tavsiflarini aniqlanishidir. Ushbu tadqiqot tur kumiga Z.B.Yeshmambetovaning tadqiqot ishini kiritish mumkin, chunki unda ilk bora drammatik janrdagi asarlarning lingvopoetik tahlili lingvopoetik muammo sifatida o‘rganilgan va asarlardagi muallif nutqi hamda personaj nutqining mosligini tadqiq qilingan. V.D.Asanovning tadqiqotlarida U.Shek spir pyessalari materiali asosida nazm va nasrning almashinishi lingvopoetik funksiyasi (vazifasi) o‘rganilgan. A.K.Junisbaevaning tadqiqotida personaj obrazining lingvopoetik tavsi fini o‘rganish markaziy muammo hisoblanadi. Y.V.Somovaning tadqiqot ishida birinchi marotaba muallifning per sonajga munosabatini ifodalovchi lingvopoetik vositalar o‘rganilgan. S.V.Titovaning dissertatsiyasida esa og‘zaki-ba diiy asarlarda so‘z birikmalarining lingvopoetik funksiyalari (vazi falari)ni ochib berish metodi tadqiq etilgan 18 . Ikkinchi tadqiqot yo‘nalishi – muayyan g‘oyaviy-badiiy maz munni uzatishda va ma’lum bir estetik ta’sirni (effekt) yaratishda formal til elemantlari rolini aniqlashga qaratilgan alohida badiiy matn tadqiqoti hisoblanadi. Bu yo‘nalishdagi tadqiqotlarga lingvo poetik metod turli tillardagi poetik asarlarda ishlab chiqilgan va tad biq etilgan bo‘lib, V.Y.Zadornovaning ishlarini bunga yaqqol misol qilib keltirishimiz mumkin. 17 Липграт А.А. 1996. Лингвопоэтическое исследование художественного текста: теория и прагматика (на материале английской литературы 16-20 веков). Дисс. докт. фи-лол. наук. М., С. 23. 18 Титова С.В. 1990. Лингвопоэтическая значимость словосочетания в описании внешности персонажей (на материале английской прозы XVIII–XX вв.). Автореф. дисс. канд. филол. наук. М., 182 с. 27 I bob bo‘y icha xulosa Bu bobda lingvopoetika tilshunoslikning yangi yo‘nalishi sifatida o‘rganildi. Zamonaviy tilshunoslikda lingvopoetika badiiy asar tilining fonetik, morfemik, leksik va sintaktik jihatlarini o‘rganish orqali uning badiiy-estetik funksiyasini ochib beradi. Til nafaqat axborot tashuvchi vosita sifatida, balki o‘quvchi yoki tinglovchiga ta’sir ko‘rsatadigan qudratli estetik vosita sifatida ham ishlatiladi. Lingvopoetika badiiy nutqni o‘rganish bilan shug‘ullanib, so‘zlarning ko‘chma ma’nolari, troplar, o‘xshatishlar va stilistik figuralar orqali obrazlilik, emotsional- ekspressivlikni shakllantirishga xizmat qilishini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, lingvopoetika badiiy asar tili va yozuvchining ijodiy uslubini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Tilshunoslikda lingvopoetikaning o‘rni keng bo‘lib, u badiiy matnni tahlil qilishda nafaqat individual so‘z va iboralarning funksiyasini, balki ularning bir-biri bilan bog‘lanishini, gap va gap bo‘laklaridagi ritm, ohang, takror va boshqa poetik vositalarni ham o‘rganadi. Shu tarzda lingvopoetika badiiy asar tili orqali inson ruhiyatini, obrazlar va xarakterlarni, voqea-hodisalarni yanada jonli va ta’sirchan tarzda yetkazishga yordam beradi. Shu sababli lingvopoetika zamonaviy tilshunoslikda badiiy tahlilning ajralmas va dolzarb yo‘nalishi sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlaydi. 28 II bob bo‘y icha xulosa II bobda badiiy asar lingvopoetikasining nazariy asoslari tahlil qilindi. She’riyatda lingvopoetik vositalar, xususan, troplar, o‘xshatishlar, stilistik figuralar va ko‘chma ma’nolar, matnning emotsional-ekspressivligini oshirish, obrazlarni jonli va ta’sirchan qilishda muhim vosita sifatida ishlatiladi. Shoir va yozuvchilar so‘zlarni o‘rinli tanlash orqali voqea-hodisalarni, inson ruhiy holatini, xarakter va xususiyatlarni o‘quvchi ko‘z oldida gavdalantiradi. Lingvopoetik vositalar nafaqat badiiy estetik ta’sirni kuchaytiradi, balki asar tilining o‘ziga xosligini, ijodkor uslubini aniqlashga yordam beradi. Badiiy matnning lingvopoetik tahlili fonetik, morfemik, leksik va sintaktik jihatlar orqali amalga oshiriladi. Bu tahlil matndagi so‘z birligi va iboralar funksiyasini, gap va gap bo‘laklaridagi ritm, ohang va takrorlanishlarni o‘rganish imkonini beradi. Shu bilan birga, lingvopoetika matn ichidagi obrazlarni, voqea-hodisalarni va ularning ifoda usullarini tahlil qilib, o‘quvchiga badiiy asarning estetik va ma’naviy qadriyatini yetkazadi. Shunday qilib, lingvopoetika badiiy asarni chuqur tushunish va uning til-estetik imkoniyatlarini aniqlashda ajralmas ilmiy vosita sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. 29 UMUMIY X ULOSA Lingvopoetika — tilshunoslikning badiiy adabiyot bilan uzviy aloqador yangi yo‘nalishi sifatida bugungi kunda katta ahamiyat kasb etmoqda. I bobda ko‘rib chiqilganidek, zamonaviy tilshunoslikda lingvopoetika fani tilning badiiy-estetik funksiyasini chuqur o‘rganish, so‘z va iboralarning poetik qimmatini aniqlash imkonini beradi. Lingvopoetika tilshunoslikning klassik tadqiqot obyekti bo‘lgan tilning tuzilishi va funksiyalaridan farqli ravishda, badiiy matndagi til birliklarining estetik roliga, ularning obraz va ma’no ifodalashdagi ahamiyatiga e’tibor qaratadi. Shu nuqtai nazardan, lingvopoetika badiiy asar tilini o‘rganishning muhim ilmiy vositasi bo‘lib, tilshunoslikning yangi va rivojlanayotgan yo‘nalishi sifatida shakllanmoqda. Tilshunoslikda lingvopoetikaning o‘rni nafaqat badiiy asar tili bilan bog‘liq, balki tilning inson tafakkuri, hissiyati va estetik idrok bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatishda namoyon bo‘ladi. Lingvopoetika tilning kommunikativ va konnotativ funksiyalarini chuqur tadqiq qiladi. Masalan, fonetik birliklar, bo‘g‘in va tovushlarning takrorlanishi, so‘zlarning ko‘chma ma’nolarda ishlatilishi, gap va gap bo‘laklarining joylashuvi badiiy ta’sirchanlikni oshiruvchi vosita sifatida xizmat qiladi. Shoir va yozuvchilar o‘z asarlarida ushbu vositalardan mahorat bilan foydalangan holda matnga ritmik, ohangdor va obrazli tuzilish beradi. Shu bilan birga, lingvopoetika tilning stilistik imkoniyatlarini ochib beradi, ijodkorning badiiy tasvirni yaratishdagi mahoratini namoyish etadi. II bobda esa badiiy asar lingvopoetikasining nazariy asoslari ko‘rib chiqildi. She’riyatda lingvopoetik vositalar — troplar, o‘xshatishlar, metafora, stilistik figuralar, ko‘chma ma’nolar va boshqa lingvistik vositalar — matnning emotsional-estetik qimmatini oshirishda asosiy ahamiyatga ega ekanligi qayd etildi. Ushbu vositalar matn ichida voqea- hodisalarni, inson ruhiy holatini, xarakter va xususiyatlarni jonli va ta’sirchan tarzda tasvirlash imkonini beradi. Lingvopoetika orqali o‘quvchi matndagi obrazlarni chuqur idrok etadi, badiiy asarning mazmun-mohiyatini anglaydi va uning til-estetik boyligini qadrlaydi. 30 She’riyatda o‘xshatish vositalarining qo‘llanilishi alohida e’tibor talab qiladi. O‘xshatish — ikki narsa yoki hodisa o‘rtasidagi o‘xshashlik asosida birini ikkinchisiga taqqoslash orqali mohiyatini, belgisini yanada aniq va jonli ifodalash vositasi sifatida ishlatiladi. Misol tariqasida Usmon Azimning she’riyatidagi tulpor tasviri keltiriladi: “Ko‘zlari chaqmoq tulpor, Tuyog‘i chaqmoq tulpor. Suvliq lablarin yirtgan, Yollari bayroq tulpor”. Bu o‘xshatishlar tulporning ko‘rishi va harakatini jonli va ta’sirchan tarzda ochib beradi, shoirning obraz yaratish mahoratini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, o‘xshatishlar orqali shoirning ruhiy holati, tasavvuri va badiiy-estetik niyati o‘quvchiga yetkaziladi. Lingvopoetika bu kabi vositalarning har birining funksiyasini aniqlash, ularni matn ichida qanday ishlatilishini tadqiq qilish imkonini beradi. Badiiy matnning lingvopoetik tahlili fonetik, morfemik, leksik va sintaktik sathlarda amalga oshiriladi. Fonetik sathda tovushlarning takrorlanishi va ritm badiiy ohangni yaratadi, morfemik va leksik sathda so‘zlarning ko‘chma ma’noda ishlatilishi matnga jonlilik va tasviriylik qo‘shadi. Sintaktik sathda esa gap bo‘laklari tartibi, takrorlanishlar va mantiqiy urg‘ular matnning o‘quvchiga yetkazadigan estetik ta’sirini oshiradi. Shu tariqa, lingvopoetika tahlili matnning barcha sathlarini qamrab olib, badiiy asar tilining o‘ziga xosligini, ijodkorning stilistik xususiyatlarini ochib beradi. Xulosa qilib aytganda, lingvopoetika badiiy asar tilini chuqur tahlil qilish, matndagi lingvistik birliklarning badiiy-estetik rolini aniqlash, obraz va ma’no boyligini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. I va II boblar asosida ko‘rish mumkinki, lingvopoetika tilshunoslikning rivojlanayotgan yo‘nalishi sifatida nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Lingvopoetika orqali matnni yanada chuqurroq tushunish, ijodkor mahoratini aniqlash va badiiy-estetik qadriyatni oshirish imkoniyati mavjud. Shu bois, lingvopoetika bugungi kunda tilshunoslik va adabiyotshunoslik sohasida dolzarb va zarur ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. 31 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI 1.Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, Toshkent.: 2018. 2.Ashurova Z.Sh,Ivanova K.Mustaqillik davri turkman bolalar adabiyoti lingvopoetikasi.Economy and Innovation Volume.Toshkent.2023. 3.Kasimov A.A ,Tursunova S.O. Angliya adabiyotida xizmatkor (oqsoch) obrazini yaratishda lingvopoeti k vositalar.Za monaviy adabiyotda ilm-fan va texnologiyalar;Toshkent.2023. 4.Turniyozov N. Matn lingvistikasi (ma’ruzalar matni). -Samarqand.2004. 5.Hojiev A. “Lingvistik terminlarning izohli lug‘ati”-Toshkent, 1985. 6. Toyxo‘jayeva Sh. Erkin A’zam asarlari lingvopoetikasi.- Farg‘ona,2017. 7. Karimov S. O‘zbek tilining badiiy uslubi. - Samarqand: Zarafshon, 1992. 8. Аbdurahmonov X., Mahmudov N. So‘z estetikasi. – Toshkent: Fan, 1981. 9.Yo‘ldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili. Toshkent: “Fan”, 2007. 10.Muhammadjonova G. 80-yillar oxiri, 90-yillar boshlari o‘zbekshe’riyatining lingvopoetik tadqiqi. – Andijon, 2003. 11.Qo‘ng‘urov R. Begmatov E. Tojiyev Y. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. Toshkent, “O‘qituvchi”, 1992. 12.Аbdullaev А. O‘zbek tilida yekspressivlik ifodalashning sintaktik usuli. – Toshkent: Fan, 1987. 13. Hakimov M.O‘zbek tilida matnning pragmatik talqini: Filol. fan. d- ri ...diss. Toshkent, 2001. 14. Mamajonov A. Abdupattoyev M. Matn sintaksisi.- Farg‘ona, 2002. Int ernit manbalari 15.https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/tilshunoslik/lingvistikani ng-boshqa-fanlar-bilan-munosabati-tilshunoslikning-zamonaviy-yo- nalishlari 32

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.LINGVOPOETIKA—TILSHUNOSLIKNING YANGI YO‘NALISHI SIFATIDA

1.1. Zamonaviy Tilshunoslikda lingvopoetika tadqiqi

1.2. Tilshunoslikda lingvopoetikaning o‘rni

II BOB BADIIY ASAR LINGVOPOETIKASINING NAZARIY MASALALARI

2.1.She’riyatda lingvopoetik vositalarning qo‘llanishi

2.2.Badiiy matnning lingvopoetik tahlili

I bob bo‘yicha xulosa

II bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить