Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 165.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Lison, nutq va til munosabatlari

Купить
MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………2-3 I BOB. LISON NUTQ VA TIL MUNOSABATLARINING MOHIYATI ………………………………………………………………….4-18 1.1. Lison, nutq va tilning ta'rifi va o'zaro bog'liqligi…………………4-14 1.2. Lison nutqni shakllantiruvchi vosita sifatida…………………….15-18 II BOB. LISON NUTQ VA TIL MUNOSABATLARI MASALASINING DOLZARBLIGI ……………………………………..19-25 2.1. Lison nutq va tilning jamiyatdagi ahamiyati…………………….19-23 2.2. Tilning nutq bilan a’loqasi va bu a’loqaning jamiyatdagi o’rni…23-25 XULOSA ……………………………………………………………..26-27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………28-29 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. “Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari” jadal rivojlanayotgan O‘zbekistonda o‘zbek tilining davlat tili maqomidagi ijtimoiy nufuzini oshirish, milliy o‘zlik va qadriyatning bebaho timsoli sifatida yanada rivojlantirish davlat siyosati darajasida ustuvorlashgan. Zotan, “o‘zbek tilining xalqimiz ijtimoiy hayotida va xalqaro miqyosdagi obro‘ – e’tiborini tubdan oshirish, unib – o‘sib kelayotgan yoshlarimizni vatanparvarlik, milliy an’ana va qadriyatlarga sadoqat ruhida tarbiyalash, mamlakatimizda davlat tilini to‘laqonli joriy etishni ta’minlash, O‘zbekistondagi millat va elatlarning tillarini saqlash va rivojlantirish, davlat tili sifatida o‘zbek tilini o‘rganish uchun shart – sharoitlar yaratish, o‘zbek tili va til siyosatini rivojlantirishning strategik maqsadlari, ustuvor yo‘nalish va vazifalarini hamda istiqboldagi bosqichlarini belgilash” 1 buning yorqin dalilidir. Bu yo‘nalishda qabul qilingan farmon va qarorlardagi vazifalar ona tilimizning barcha sohalarda davlat tili sifatida keng va muntazam qo‘llanishiga erishish, tilning rivojlanish istiqbollari bilan bog‘lq ilmiy muammolarni aniqlash, tadqiq etish, natijalarni ommalashtirishni taqozo etadi. Barcha sohalar kabi davlat tilining imkoniyatlaridan to‘lig‘icha, o‘zbek tilining lisoniy qonuniyati hamda me’yoriy talablari asosida foydalanish soha lingvistikasi, xususan, tilshunoslik masalalari to‘qnashgan chegarada shakllangan o‘zbek lingvistikasini yanada rivojlantirishga xizmat qiladi. Nutq va til o‘rtasidagi munosabatlar insonning kommunikatsiya jarayonidagi muhim omillardan biridir. Nutq va tilning o‘zaro aloqasi, o‘ziga xos xususiyatlari, rivojlanish tendensiyalari va amaliy ahamiyati bugungi kunda ilmiy jamoatchilik tomonidan keng muhokama qilinmoqda. Jamiyatda tilning o‘rni, uning madaniy, ijtimoiy va psixologik jihatlari to‘g‘risidagi tadqiqotlar nafaqat lingvistikada, balki pedagogika, psixologiya va sotsiologiya sohalarida ham katta ahamiyatga ega. 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Мамлакатимизда ўзбек тилини янада ривожлантириш ва тил сиёсатини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ6084-сонли Фармони. 2020 йил 20 октябрь. (https://lex.uz/docs/5058351) 2 Shunday qilib, nutq va til munosabatlarini o‘rganish nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham dolzarbdir. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining maqsadi nutq va til o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganish, ularning o‘zaro ta’siri va farqlarini aniqlash, shuningdek, nutq va tilni bir-biridan ajratib olish uchun zaruriy mezonlarni belgilashdir. Tadqiqot natijalari tilshunoslik va nutqshunoslik sohalaridagi ilmiy ishlanmalar uchun foydali ma'lumotlar taqdim etishi mumkin. Kurs ishining obyekti. Nutq va tilning o‘zaro aloqalari va ularning jamiyatdagi roli. Nutq va tilning o‘zaro ta’sirini o‘rganish hamda tilning nutqdagi amaliy qo‘llanishini tahlil qilish kurs ishining asosiy yo‘nalishi bo‘ladi. Kurs ishining predmeti. Nutq va til o‘rtasidagi munosabatlar, ularning o‘zaro bog‘liqligi, har birining kommunikativ funktsiyalari va jamiyatdagi ahamiyati. Bu jarayonlarda nutq va tilning o‘ziga xos xususiyatlarini, ulardagi ijtimoiy, madaniy, va psixologik omillarni tahlil qilish ko‘zda tutiladi. Kurs ishining vazifalari. - Nutq va til tushunchalarini o‘rganish va ularning o‘zaro munosabatlarini tahlil qilish; - Nutq va tilning asosiy funktsiyalarini ajratish va taqqoslash; - Nutq va tilning jamiyatdagi roli va uning ijtimoiy ahamiyatini o‘rganish; - Nutq va til munosabatlarini tahlil qilish orqali amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining metodologiyasi. Kurs ishida asosan lingvistik tahlil va tafsiliy yondashuvlar qo‘llaniladi. Nutq va til o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganishda strukturalist, funktsional, va kommunikativ metodlar foydalaniladi. Shuningdek, amaliy misollar va tajribaviy tahlillar orqali natijalarga erishiladi. Tadqiqotda tilshunoslikning asosiy ilmiy manbalariga, metodologik yondoshuvlar va mavjud tadqiqotlarga tayaniladi. Kurs ishining tuzilishi va xajmi. Kurs ishi mundarija, kirish, 2 ta bob 4 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati bilan 29 sahifadan iborat. 3 I BOB. LISON NUTQ VA TIL MUNOSABATLARINING MOHIYATI 1.1. Lison, nutq va tilning ta'rifi va o'zaro bog'liqligi. Lison, nutq va til inson muloqotining asosiy vositalari bo'lib, ular bir – biri bilan chambarchas bog'langan va bir – birini to'ldiradi. Tilshunoslikda bu tushunchalar alohida o'rganilsa – da, ularning o'zaro munosabati va o'zgaruvchan tabiati kundalik hayotda katta ahamiyat kasb etadi. Lison — bu tilning ilmiy va tizimli o'rganilishi, nutq esa tilning amaliy shakli va uning kommunikativ vazifasini bajarishidir. Til esa barcha bu jarayonning asosiy vositasi bo'lib, ijtimoiy va psixologik jihatdan juda katta ahamiyatga ega. Bugungi kunda, globalizatsiya jarayonlari va texnologik rivojlanishlar sharoitida lison, nutq va til o'rtasidagi munosabatlarning dolzarbligi yanada oshib bormoqda. Til va nutqning o'zaro bog'liqligi, ularning jamiyatdagi roli va ahamiyati tahlil qilinishi, shuningdek, tilshunoslik va nutqshunoslik sohalarida yangi yondashuvlar ishlab chiqilishi zarur. Lison, nutq va tilning ta’rifi: 2 Lison, nutq va tilning o'zaro munosabati va o'zgaruvchan tabiati quyidagicha ta'riflanishi mumkin: Lison — bu tilni ilmiy o'rganish va tahlil qilish jarayonidir. Tilshunoslikning asosiy sohalaridan biri bo'lgan lison, tilning strukturasini, fonetik, grammatik va leksik elementlarini o'rganadi. Lison tilning asosiy qoidalarini va uning jamiyatda qanday ishlatilishini aniqlaydi. Nutq — bu tilning ijtimoiy va amaliy shakli bo'lib, u individual yoki guruh sifatida amalga oshiriladi. Nutq kommunikatsiya vositasi sifatida tilni ishlatishning bir shakli bo'lib, u fikr almashish, ma'lumot yetkazish va ijtimoiy aloqalar o'rnatish uchun ishlatiladi. Nutqning tarkibiga til birligi, muloqot va auditoriya kiradi. 2 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Raupova L.,Qurbonova M., Abuzalova M., Yuldasheva D. Hozirgi o`zbek tili. Darslik. –Buxoro: Durdona, 2021. 47-b. http://library.ziyonet.uz/ru/book/119110 4 Til — bu kommunikatsiyaning asosiy vositasi bo'lib, jamiyat a'zolari orasida ma'lumot almashish, fikr bildirish va his-tuyg'ularni ifodalash imkonini beradi. Tilning evolyutsiyasi va uning jamiyatdagi o'rni haqidagi tushunchalar, lison va nutq o'rtasidagi aloqalarni yanada aniqlashtiradi. UMIS va AHVO munosabati dialektikaning (ya’ni butun borliq – tabiat, jamiyat va inson tafakkurining asosiy yashash) qonuniyatidan biri bo’lganligi sababli, u har bir fanda o’ziga xos tarzda xususiylashadi. UMISning tildagi tajallisi lison, AHVOniki esa nutq deb yuritiladi. Lison va nutqning majmuyi til deyiladi. Har qanday fan cheksiz hodisalarni umumlashtirishni o’z oldiga maqsad qilib qo’yadi. Xususiy hodisalar zamiridagi umumiylikni ko’rishga intilish bilishning har ikkala bosqichi (fahmiy va idrokiy)da ham mavjud. Shu boisdan aytish mumkinki, bilishning fahmiy bosqichi mutlaq xususiylik bilan o’ralashib qolmaganligi kabi idrokiy bosqich ham mutlaq umumiylikni – UMISni tiklay olmaydi. Biroq har bosqich o’z vazifasiga ega. Chunki har bir davr o’z fani oldiga muayyan maqsad va aniq talablarni qo’yadi. «Fanlarning taraqqiyoti shu davrning ilg’or falsafiy fikri, davr uchun yetakchi bo’lgan fan sohalarining yutuqlari bilan uzviy bog’liq. Turli fanlarning manbalari ko’p qirrali bo’lganligi sababli, davrning yetakchi falsafiy fikri aniq fanlardan o’rganish manbayining qaysi tomonlariga alohida e‘tibor berish lozimligini, borliqdagi mavjud qonuniyatlarni mantiqiy kategoriyalarda qay usulda aks ettirish yo’llarini belgilab beradi» (H.Ne‘matov). Shu asosda aytish mumkinki, zamonaviy o’zbek tilshunosligining birinchi bosqichi, dialektika nuqtayi nazaridan, tildagi UMIS va AHVOni bir – biridan farqlamay tasnif etish bosqichi. Tilshunoslikda lison va nutqni izchil farqlab o’rganish avvalo, tilshunoslar Velgelm fon Humboldt, Boduen de К urtene va Ferdenand de Sossyur nomi bilan bog’liq. Lison va nutqning farqlanishi, tilga tizim sifatida yondashuv XX asr jahon tilshunosligida tub burilish sifatida baholanadi. 5 Tilga, xususan, o’zbek tiliga sistema sifatida yondashuvning dastlabki yillarida lison o’rnida til atamasi qo’llanilib, u ko’p ma‘nolilik tabiatiga ega bo’lganligi sababli ayrim chalkashliklarni keltirib chiqarar edi. Chunonchi, insonning nutq so’zlash qobiliyati ham, nutqi ham ushbu atama bilan yuritilar edi. Shu boisdan nazariyotchi tilshunoslar UMISning tildagi voqelanishiga nisbatan lison atamasini qabul qildilar. Natijada, til, lison, nutq munosabati quyidagicha tushunildi (1-jadval): 3 TIL LISON ME‘YOR NUTQ Til – sof lisoniy qobiliyat va imkoniyat. Til – tafakkurni shakllantirish (kodlashtirish)ga, xotirada qat‘iy sistemaga tizib saqlashga, axborotni uzatish va qabul qilishga imkoniyat beruvchi muhim (birlamchi) insoniy ijtimoiy – ruhiy kommunikatsiya vositasi. Tilning bosh vazifasi o’zaro ichki ziddiyat – atash (nominativ) va ifodalash (ekspressiv) vazifalarining dialektik birligidan iborat. Lison – UMIS tabiatli lisoniy birliklarning serqirra, ko’p qavatli sathlaridan tashkil topgan barqaror, tashqi muhit ta‘siriga o’ta sezgir, o’zgarish, rivojlanish va moslashish immanent qobiliyatini o’z ichida mujassamlashtirgan murakkab qurilishli iyerarxik sistema. Lison deyilganda, ma‘lum bir jamiyatning barcha a‘zolari uchun avvaldan (oldingi avlodlar tomonidan) tayyor holga keltirib qo’yilgan, hamma uchun umumiy va majburiy, fikrni ifodalash va boshqa maqsad uchun xizmat qiladigan birliklar hamda bu birliklarning o’zaro birikish qonuniyatlari yig’indisi tushuniladi. Me’yor – lisonning ichki qurilish tizimiga nisbatan tashqi omil bo’lib, lisoniy imkoniyat – sinonimik qator, lisoniy birliklarning dublet, allovariant va variantlari, sohaviy birliklardan har birining voqelanish o’rni va xususiyatini 3 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Raupova L.,Qurbonova M., Abuzalova M., Yuldasheva D. Hozirgi o`zbek tili. Darslik. –Buxoro: Durdona, 2021. 48-b. http://library.ziyonet.uz/ru/book/119110 6 belgilaydi. Nutq – lisonning me‘yor elagidan o’tgan muayyan moddiy (yozma, og’zaki, tasviriy, imo – ishora, signal, va h.k.) shakllaridan birida voqelanishi. Demak, lisonda birlik va birikish qonuniyati farqlanadi. Har qanday lisoniy birlik psixofizik tabiatli bo’ladi. Shu bilan birga, ular ikki tomonning bir butunligidan iborat: a) lisoniy birlikning shakliy, tashqi tomoni; b) lisoniy birlikning ma‘lum bir vazifasi, ma‘noviy qiymati. Lisoniy birlik UMIS sifatida mavjud ekan, u moddiylikdan xoli bo’lmog’i lozim. Bunda «lisoniy birlikning tashqi tomoni» ko’rinishga, moddiylikka ishora qilmaydimi, degan savol tug’ilishi tabiiy. To’g’ri, lisoniy birlik moddiy qiyofadan xoli. Biroq ular ongda qandaydir tarh, ramz sifatida saqlanadi. Masalan, [a] fonemasining talaffuz xususiyati haqida umumlashma tasavvur o’zbek tilida so’zlashuvchi barcha jamiyat a‘zolari tilida birdir. Bu [a] fonemasining shakli, tashqi tomoni bo’lsa, uning ma‘no farqlash, chegaralash tomoni ichki jihati sanaladi. a fonemasi xususiyatlari va ma‘no farqlashning o’ziga xos birligi, yaxlitligi sifatida ongda mavjud bo’ladi. Har bir fonemaning ma‘no farqlash va talaffuz xususiyatlari umumlashmasi o’ziga xos bo’lib, biriniki ikkinchisinikidan farqlanadi va mustaqil fonemaga qo’yilgan talab uning aynan o’xshash bo’lishiga yo’l qo’ymaydi. Lisoniy birliklarning bu tashqi va ichki tomonini bir-biridan ajratish, ulardan birini mutlaqlashtirish mumkin emas. Ichki va tashqi tomon bir varaqning ikki betiga o’xshaydi va ajratish mumkin emas. Nutq esa yuqorida ta‘riflangan so’zlashish qobiliyati asosida ayrim shaxs tomonidan ma‘lum bir xabar berish maqsadi uchun ishga solinishi yoki qo’llanishi natijasidir. Bir-birini shartlovchi, bir – biriga bog’liq bo’lgan «lison – nutq qobiliyati – nutq» zanjirida faqat nutq tashqi (moddiy) shaklda (og’zaki, yozma) namoyon bo’ladi va sezgi a‘zolarimizga ta‘sir qiladi. F.de Sossyur lison – nutq munosabatini shatranj o’yini qoidalari asosida tushuntirib berishga harakat qilgan. 7 Shaxmat donalari va har bir donaning yurish qoidasi ongdagi lisoniy birliklar va ularning birikish imkoniyatiga o’xshaydi. O’yinchi bamisoli so’zlovchi bo’lib, shaxmat o’yinini bilishi esa so’zlovchining nutq qobiliyatiga o’xshaydi. Donalarning harakatlantirilishini nutqqa qiyoslash mumkin. Qiyoslang: shaxmat – o’ynash qobiliyati – o’yin lison – nutq qobiliyati – nutq Shaxmat donalari va ularning yurish imkoniyati o’ynovchining barchasi uchun umumiy bo’lganligi kabi lisondan foydalanishda ham shu tilda so’zlashuvchilar teng huquqli. Lison va shatranj qurilmalari o’zaro qiyoslanadigan bo’lsa, avvalo, ularning birliklari orasida umumiy o’xshashliklar borligini ta‘kidlash lozim. Har ikkala qurilma ham birliklar sistemasi (tizimi) va bu birliklarning o’ziga xos vazifalari bilan ish ko’radi. Bunda ma‘lum qoida va qonuniyatlarga tayaniladi. Har ikkala holatning ishtirokchisi inson bo’lib, ular har ikkala faoliyatda ham ma‘lum bir imkoniyatni ishga soluvchilar. Shu boisdan shaxmat taxtasi, uning donalari, ya‘ni shaxmat o’yinining tashqi, moddiy tomonini lisoniy birlikning tashqi tomoniga, shaxmat o’yini qoidalari – donalarining joylashuvi, harakat qoidalari, ya‘ni shatranj o’yinining ichki tomoni haqidagi tasavvurlarni lisoniy birliklarning mazmun mundarijasiga qiyoslash mumkin. Lison va nutq munosabatiga dialektika kategoriyalari nuqtayi nazaridan yondashilsa, u haqdagi tasavvur va bilim to’laqonli bo’ladi (2-jadval): BORLIQ TIL LISON ME‘YOR NUTQ umumiylik alohidalik mohiyat hodisa imkoniyat voqelik sabab oqibat 8 Lison bilan nutqning o’zaro munosabatini teran anglamoq uchun, avvalo, lisonning o’zini, uning qanday qurilma ekanligini aniq tasavvur etmoq zarur. Lison 4 – bo’linuvchan birliklarning majmuyi yoki turg’un xususiy birliklarning o’zaro barqaror, doimiy bog’lanish munosabati asosida tashkil topgan yangi bir butunlik. Masalan, gap so’z va qo’shimchaga, ular esa tovushga bo’linadi. Shu nuqtayi nazardan lisoniy birliklarni, avvalo, ikki guruhga ajratish mumkin: a) tashkil etuvchi eng kichik lisoniy birlik; b) eng kichik tashkil etuvchilar asosida vujudga kelgan hosila lisoniy birlik. Tashkil etuvchi deyilganda, hosilalari o’zaro birikib, yirikroq lisoniy birlikni hosil qiluvchi birlik tushuniladi. Tashkil etuvchi va hosila birlik orasida pog’onali munosabat mavjud bo’ladi. Pog’onali munosabat lisoniy birliklarning asthma – sath qatlamlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Qatlamlanish quyidagi tartibda bo’ladi: - fonema; - morfema; - leksema; - qolip. O’zbek tilidagi fonemalar ma‘lum bir butunlikni, bir sath (fonologik sath)ni tashkil etadi. Bu sath esa unlilar va undoshlar tizimidan tashkil topadi. Deylik, unlilar tizimi yana ikkiga – lablanmagan unli (i-e-a) va lablangan unli (u-o„-o) tizimchasidan tashkil topgan. К o’rinadiki, tashkil etuvchining o’zi ham tashkil etuvchidan iborat. Demak, tashkil etuvchilik – nisbiy tushuncha. Bunda minimal tashkil etuvchigina boshqa bo’laklarga bo’linmasligi mumkin. Minimal tashkil etuvchi nafaqat birliklarni, shu bilan birgalikda, birliklarning o’zaro munosabatini ham o’z ichiga oladi. Shuni ta‘kidlash lozimki, eng kichik (minimal) tashkil etuvchi bo’lgan fonema yana ichki va tashqi jihatga ajraladi. 4 Abduazizov A.A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent, 2010. 90-b. 9 Aytilganlar asosida, lison hamda nutq birliklari sifatida quyidagilar ajratiladi. Lison va nutq birliklari ham lison va nutqning o’zi kabi UMIS va AHVO munosabatida bo’ladi (3-jadval): LISONIY BIRLIK NUTQIY BIRLIK fonema tovush morfema qo ’ shimcha leksema So’z (tub so’z, yasama so’z, qo’shma so’z…) qolip So’z birikmasi, gap (sodda gap, qo’shma gap…) Lisoniy va nutqiy birlik. Eng kichik bir yoqlama (ya‘ni faqat shakliy tomondan iborat) lisoniy birlik – fonema. Fonema – muayyan til egalarining ma‘lum tovush tipi haqidagi umumiy tasavvuri. Har bir fonema so’zlovchi ongida o’z tipini farqlovchi belgilari majmuyi asosida vujudga kelgan maxsus «akustik- artikulyatsion portret» yoki «tovush obrazi» sifatida saqlanadi. Muayyan fonemaning farqlovchi belgilari uning artikulyatsion va akustik xususiyati asosida shakllanadi. Artikulyatsion belgi muayyan tovushni talaffuz qilish uchun nutq a‘zolarining bir xil harakatga moslashgan avtomatik, standart holati haqidagi tasavvur bo’lsa, akustik belgi sifatida bir turdagi tovushga xos talaffuz sifati va miqdori tushuniladi. O’zbek tilida so’zlovchi shaxsning ongida hozirgi o’zbek tilidagi 30 ta tovush tipi – fonema haqida ma‘lumot bor. Bu ma‘lumot kishi ongida uning til o’rganishi, o’zgalar va o’zining nutqini kuzatish natijalari sifatida hosil bo’ladi. Masalan, o’zbek tili sohibi o’zining eshitish va so’zlash a‘zolari faoliyatini kuzatish natijasida [a] fonemasining unlilik, kenglik, lablanmaganlik, [u] fonemasining unlilik, torlik, lablanganlik, [p] fonemasining undoshlik, shovqinlilik, jarangsizlik, portlovchilik, lab-lablik kabi belgilarga ega ekanligi haqidagi «tabiiy» (go’yoki o’zi hosil qilingan) bilimga ega bo’ladi. Nutq 10 so’zlaganda, ana shu umumiy belgini jonlantirishga, ongidagi imkoniyatni voqelantirishga, fonetik umumiylikni xususiylashtirishga harakat qiladi. Lisoniy birliklar nutqiy birliklarga nisbatan miqdoran cheklangan bo’lsa-da, ammo ularning soni ham sanoqli emas. Shu boisdan ularning xotirada saqlanish mexanizmini bilish lozim bo’ladi. Ma‘lumki, inson narsani uning umumlashtiruvchi va farqlovchi belgilari asosida xotirada saqlaydi. Xotirada saqlanishi lozim bo’lgan narsa miqdor jihatdan ko’p bo’lsa, eslab qolishning asosiy yo’li – tasniflash, ya‘ni guruhga ajratish. Tasnif esa o’xshash va noo’xshash, umumiy va farqlovchi belgilarini aniqlash asosida kechadi. Bu tamoyil barcha lisoniy birliklar, xususan, fonemalar tasnifida ham to’la amal qiladi. Hozirgi o’zbek tilida 30 ta fonema so’zlovchi ongida, avvalo, ikki guruh – unli va undoshga bo’lingan holda mavjud bo’ladi. Bu guruhlar tovush talaffuzidagi ovoz va shovqinning ishtiroki darajasiga qarab belgilanadi. Bo’linish shu tarzda alohida fonemagacha davom etib boradi. Unli ham, undosh ham qarama-qarshi belgilari asosida kichik guruhchalarga bo’linib boraveradi. Masalan, o’zbek tilidagi 6ta unli bir tizim bo’lib, ular shovqinsizligi bilan undoshdan ajraladi. Biroq bu tizimchaning o’zi ham unsurlarning qarama-qarshi belgilari asosida bo’linadi. Unlilarning qarama-qarshi qo’yilishi quyidagicha(4- jadval): I U E O‘ A O Umuman olganda, minimal lisoniy birlik bo’lgan fonema inson nutq a‘zosi yordamida vujudga kelgan tovush ko’rinishlarining umumiy andozasi bo’lib, cheksiz tovushning umumlashmalari qatori sifatida ongda yashaydi. So’zlovchi ushbu psixo-akustik obraz asosida nutq a‘zolarini harakatga keltirib, tovush hosil qiladi. Yoki tinglovchi o’zga tomonidan hosil qilingan tovushni eshitish orqali ongidagi andozaga solishtirib ko’radi. 11 Fonemaning ma‘no farqlash xossasi mavjud bo’lib, bir fonemaning turli ko’rinishi bo’lgan tovushlarda bu hodisa kuzatilmaydi. Bir fonemaning nutqiy varianti bo’lgan tovush boshqa fonemaning varianti bo’lgan tovush bilan almashtirilsa, so’z ma‘nosi yangilanadi, ya‘ni boshqa so’zga aylanadi. Qiyoslang: qora va qara, ota va ata, ona va ana. Shu boisdan ham fonemaga tilning ma‘no farqlovchi eng kichik birligi deb ta‘rif berildi. Bir fonemaning turli varianti ma‘no farqlamaydi. Masalan, til oldi va til orqa [o’] unlilari quyida ma‘no farqlamagan: bo’l (Kumushbibi Toshkentga kelin bo’ldi.)-bo’l (Otaxon bor mol-mulkini ikki o’g’liga teng bo’ldi). Leksema va so’z. Lisonning borliq hodisalarini nomlash, ifodalash, ko’rsatish uchun xizmat qiluvchi birligi – leksema. Lisoniy birlik sifatidagi leksema biri ikkinchisisiz mavjud bo’la olmaydigan ikkita psixofizik tomon – akustik struktura (tovush qobig’i), ya‘ni nomema hamda ma‘lum bir tushuncha asosida vujudga kelgan mazmuniy struktura, ya‘ni sememaning birligidan iborat. Har bir leksema lisoniy birlik sifatida mazmun mundarijasiga ham ega. Leksemaning mazmun mundarijasi denotat yoki referent deb ataladigan borliqdagi narsa, harakat, belgi, miqdor kabilarni ifodalaydigan tushunchalarni anglatadi. Masalan, borliqda yuz deb ataluvchi kishi burni ikki tomonining peshonadan iyakkacha bo’lgan qismi mavjud. Shu asosda kishi ongida «yuz» tushunchasi vujudga kelgan. Mazkur tushuncha asosida esa semema (leksema ma‘nosi) shakllanadi. Tushuncha bilan ma‘no bitta narsa emas, ular farqli xususiyatga ega. Masalan, ingliz, rus, nemis tilida so’zlashuvchi kishilarning ongida «aka» va «uka» tushunchalari mavjud. Biroq bu tushunchalar brother (ingliz), brat (rus) va bruder (nemis) leksemalarida bitta ma‘no (semema)da birlashgan. Yoki yuz, bet, bashara, chehra, oraz leksemalari bitta tushunchani ifodalaydi, lekin ma‘nolari o’zaro farqlanadi. Leksemaning mazmun silsilasi bo’lgan sememani tashkil etuvchi a‘zo – sema. Nomema tovushlarning turlicha kombinatsiyalari asosida tashkil topganligi kabi, ana shu semalarning turlicha birikuvi va ba‘zilarining o’rin almashinuvi 12 asosida turli mazmundagi semema vujudga keladi. Bu sememalarning semik tarkibi quyidagicha: 5 - yuz–«odamga xos», «boshning old qismi», «burunning ikki tomoni», «peshonadan iyakkacha», «burundan quloqqacha», «qo’llanilishi chegaralanmagan», «uslubiy betaraf», «turkiy qatlamga oid», «umumiste‘mol»; - jamol – «odamga xos», «boshning old qismi», «burunning ikki tomoni», «peshonadan iyakkacha», «burundan quloqqacha», «qo’llanilishi chegaralangan», «badiiy uslubga xos», «arabiy qatlamga xos». Har ikkala leksema ham bir tushunchani ifodalaydi. Ularning mazmun mundarijasi – sememalarining semik tarkibi farqlanadi. Leksemalar sememalarining atash semalari denotatning in‘ikosi – tushunchani ifodalaydi. Har bir leksema sememasi o’xshash va farqlovchi semaga ega. O’xshash sema ularni guruhlarga birlashtirishga, farqli sema esa ajratishga xizmat qiladi. Leksemaning nutqiy qo’llanilishidagi varianti so’z bo’lib, ular turlicha matniy qurshov asosida har xil xususiyat kasb etadi. Leksema tub yoki yasama bo’lishi mumkin. Masalan, kitob, savdogar, nonchi birliklarini olaylik. Qatordagi kitob va savdogar birliklari tayyorlik, umumiylik, ijtimoiylik xossalariga ega. Biroq tilimizda nonchi degan lisoniy birlik yo’q. U nutq jarayonidagina hosil qilinishi mumkin va yuqoridagi birliklar ega bo’lgan xususiyatdan xoli. nonchi birligining nutq jarayonigagina xosligi uning tayyorlik belgisiga ega emasligini ko’rsatadi. Morfema va qo‘shimcha . Morfema leksemadan ajralgan holda o‘z mohiyatini namoyon qila olmaydigan, shakl va denotativ bo‘lmagan mazmunning birligidan iborat bo‘lgan kichik lisoniy birlikdir. Qo‘shimcha esa ana shu psixo- fizik mohiyatning nutqda namoyon bo‘lishidir. Morfema ham tashqi (moddiy) va ichki (ma’no, vazifa) jihatlar yaxlitligidan iborat. Atov mustaqilligiga, mustaqil 5 Sayfullayeva R., Abuzalova M., Mamadaliyeva N., Yuldasheva D. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – Buxoro: Durdona, 2021. 87-b. http://library.ziyonet.uz/ru/book/119111 13 sintaktik mavqega ega bo‘lmagan bu birliklar o‘zida leksik va grammatik mohiyatlarni uyg‘unlashtirgan bo‘ladi: 6 a) yangi so‘zlar hosil qiladi; b) so‘zlarga qo‘shimcha leksik – semantik qiymat beradi. Har bir tilga xos birliklar boshqa tillarnikidan o‘zaro farqlanadi. Masalan, aloqasiz (amorf), yelimlovchi (agglyutinativ) va egiluvchan (flektiv) tillardagi leksemalar mohiyatan o‘ziga xosdir. Qolip va hosila . Lisoniy birliklarning navbatdagi turi qurilma – qoliplardir. Qolip deganda yasama so‘z, so‘z birikmasi va gaplar hosil qilish sxemalari tushuniladi. Qoliplar ikki xil bo‘ladi: a) so‘z yasash qoliplari; b) sintaktik (so‘z birikmasi va gap) qoliplari. Qoliplar ham boshqa lisoniy birliklar kabi UMIS tabiatli bo‘ladi. Masalan, nutqimizdagi cheksiz yasama so‘zlar (masalan, ( nonchi ), ( sutchi ), ( uzumchi ), ( nisholdachi ) kabi bitta bevosita kuzatishda berilmagan lisoniy birlik (masalan, [ narsa/buyum oti+chi=shu narsa//buyum bilan shug ` ullanuvchi kishi ], ya’ni so‘z yasash qolipining nutqiy hosilalaridir. Kitobni o‘qimoq nutqiy hosilasi boshqa o‘ziga o‘xshash cheksiz so‘z birikmalari ( qog’ozni yirtmoq, uyni sotmoq va h.k.) bilan birgalikda [Ot t.k +Fe’l ]= vositasiz to‘ldiruvchili fe’lli birikma] lisoniy sintaktik qolipidan chiqqan nutqiy hosilalardir. Qoliplar miqdoran cheklangan bo‘lib, masalan, o‘zbek tilida so‘z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustivor qolipi ajratilgan va nutqimizda ulardan son- sanoqsiz so‘z birikmalari hosil qilamiz. Lisoniy va nutqiy birliklar o‘zaro qarama-qarshi belgilarga ega bo‘ladi: lisoniy birliklar moddiylikdan xoli, cheklangan, ijtimoiy, barqaror kabi belgilarga ega bo‘lsa, nutqiy birliklar moddiylikka ega, cheksiz, individual, o‘tkinchi belgilarga egadir. 1.2. Lison nutqni shakllantiruvchi vosita sifatida. 6 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Raupova L.,Qurbonova M., Abuzalova M., Yuldasheva D. Hozirgi o`zbek tili. Darslik. –Buxoro: Durdona, 2021.46-b. http://library.ziyonet.uz/ru/book/119110 14 Lison, tilshunoslikda tilning ilmiy o'rganilishi va tahlili sifatida ta'riflanadi. Nutq esa tilning amaliy shakli bo'lib, odamlar o'rtasida fikr almashish, his – tuyg'ularni ifodalash va ijtimoiy aloqalar o'rnatish uchun ishlatiladi. Lison nutqni shakllantiruvchi vosita sifatida katta ahamiyatga ega, chunki lison orqali tilning qoidalari va strukturaviy jihatlari o'rganiladi, bu esa nutqni samarali va to'g'ri ifodalash uchun zarur bo'lgan asoslardir. Lison nutqni shakllantiruvchi vosita sifatida quyidagi jihatlar bilan bog'liqdir: 7 1. Grammatika va Sintaksis; Lison tilning grammatik qoidalarini va sintaktik strukturaviy jihatlarini o'rganadi. Nutqni shakllantirishda grammatikani bilish juda muhimdir, chunki tilni to'g'ri ishlatish, jumlalarni mos ravishda qurish, va sintaktik strukturalarni to'g'ri tanlash nutqning aniq va tushunarli bo'lishini ta'minlaydi. Lison orqali o'rganilgan grammatik qoidalar nutqni shakllantirishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Sintaksis — bu so‘zlarning o‘zaro joylashuvi va tuzilishi bo‘lib, tilning strukturaviy jihatlarini tashkil etadi. Bu jarayon orqali lison nuqtalarni bir-biriga bog‘lash va tartibga solishda yordam beradi. 2. Leksika va Semantika; Lison leksikani (so'z boyligini) va semantikaning (so'zlarning ma'nosi) strukturaviy jihatlarini ham o'rganadi. Nutqning to'g'ri va mazmunli bo'lishi uchun so'zlarning to'g'ri tanlanishi, ularning ma'nosi va kontekstdagi o'rni muhimdir. Lison leksika va semantika bilan bog'liq asosiy qoidalarni o'rganib, nutqni samarali shakllantirishda yordam beradi. Semantika esa tilning ma'no tizimi bo‘lib, so‘zlar va iboralar orasidagi ma'no aloqalarini belgilaydi, shu bilan birga, lison nuqtalarini tashkil etishda yordam beradi. Misol uchun, biror iboraning tarkibi orqali uning mohiyati, ya'ni nuqtasi aniqlanadi. Har bir so‘z o‘ziga xos nuqta va ma'no anglatadi, u boshqa so‘zlar bilan 7 Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. Toshkent, 1995. 75-b. 15 bog‘lanish orqali yanada aniqroq nuqtalarni hosil qiladi. Bu jarayon tilni aniq va samarali vosita sifatida shakllantiradi. 3. Fonetik qoidalar; Lison fonetikaning asosiy qoidalarini ham o'rganadi, bu esa nutqni shakllantirishda o'zgarmas vosita bo'lib xizmat qiladi. Nutqning to'g'ri va aniq ifodalanishi, so'zlarning to'g'ri talaffuz qilinishi va fonetik qoidalarga amal qilinishi nutqning samarali bo'lishiga olib keladi. 4. Tilning ijtimoiy funktsiyasi; Lison tilni o'rganishda uning ijtimoiy rolini ham tahlil qiladi. Nutq, o'z navbatida, tilni jamiyatda ishlatishning amaliy shakli sifatida tilning ijtimoiy aloqalar o'rnatishdagi rolini bajaradi. Lison tilni ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilish orqali nutqning ijtimoiy va madaniy ahamiyatini tushunishga yordam beradi, bu esa nutqni shakllantirishda kerakli kontekstual bilimlarni taqdim etadi. 5. Psixolingvistik jihatlar; Lison nutqning psixologik va lingvistik asoslarini o'rganadi, ya'ni til va tafakkur o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni. Nutqni shakllantirishda insonning psixologik holati, emotsiyalari, va nutqdagi motivatsiya muhim rol o'ynaydi. Lison, tilshunoslikda tilni va nutqni psixologik jihatdan o'rganish orqali nutqni samarali shakllantirish uchun zarur bo'lgan asoslarni yaratadi. Lison nutqni shakllantirishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi, chunki u tilning strukturasini, qoidalarini va funksiyalarini tahlil qilishga imkon beradi. Lison orqali o'rganilgan grammatik, leksik, fonetik va psixolingvistik qoidalar nutqni samarali va to'g'ri ifodalash uchun zarur bo'lgan bilimlarni taqdim etadi. Nutqning shakllanishida lisonning o'rni shundaki, u tilni ishlatishning ilmiy asoslarini yaratadi va muloqotning aniq va samarali bo'lishini ta'minlaydi. Lison, yoki til, insonning fikrlarini ifodalash, his – tuyg‘ularini boshqalar bilan baham ko‘rish va ma'lumotlarni uzatishdagi asosiy vosita sifatida keng qo‘llaniladi. Har bir tilning o‘ziga xos grammatik, leksik va fonetik tizimlari mavjud bo‘lib, bu tizimlar birgalikda muloqotni aniq va samarali tarzda amalga 16 oshirishni ta'minlaydi. Lisonning o‘rni nafaqat kundalik hayotda, balki ilmiy, adabiy va san'at sohalarida ham beqiyosdir. Shu sababli, bu maqolada lisonning nuqtalarni shakllantiruvchi vosita sifatidagi roli va ahamiyati tahlil qilinadi. Nuqta, ilmiy va falsafiy terminologiyada, ko‘pincha o‘zaro bog‘langan yoki shakllanadigan biror konsept yoki tushunchani bildiradi. Nuqtaning shakllanishi, ayniqsa, lison orqali amalga oshadi, chunki til nuqtaning mazmunini ifodalash, unga aniqlik berish va u bilan bog‘liq bilimlarni tashkil etishda markaziy rol o‘ynaydi. Bu jarayon, lingvistikaning nazariy va amaliy tomonlarini o‘z ichiga oladi, chunki lison har doim insonning kognitiv jarayonlarini va tashqi dunyo haqidagi tasavvurlarini aks ettiradi. Lisonning kognitiv funksiyasi. Lison nafaqat muloqot vositasi, balki insonning dunyoqarashini, tafakkurini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Lison orqali biz olamni tasavvur qilamiz va uni tuzish uchun zarur bo‘lgan nuqtalar (ya'ni, kontseptlar)ni shakllantiramiz. Insonning fikrlarini tasvirlashda va tuzishda til yordam beradi. Masalan, matematikada yoki ilmiy sohalarda lison nuqtalarni (tushunchalar, belgilashlar) aniq belgilash va ifodalash orqali murakkab tizimlar yaratishga imkon beradi. Til va zamonaviy ilmiy til. Zamonaviy ilmiy til, ko‘pincha abstrakt va murakkab tushunchalarni ifodalashda ishlatiladi. Ilmiy sohalarda til nuqtalarni aniq shakllantiruvchi vosita sifatida xizmat qiladi. Har bir ilmiy termin yoki atama biror ma'lum nuqtani belgilaydi, uni aniqlik va ravshanlik bilan taqdim etadi. Misol uchun, fizikada va kimyoviy reaktsiyalarda ishlatiladigan formulalar yoki matematikada tenglamalar har biri o‘ziga xos nuqtalarni aks ettiradi. Bu nuqtalar orasidagi munosabatlarni tushunish va ulardan foydalanish uchun lisonning yuqori darajadagi aniq va lo‘nda shakllantiruvchi xususiyatlari muhimdir. Lisonning filosofik nuqtai nazari. Falsafada nuqta, ko‘pincha ong va ma'lumotlar tizimini ifodalovchi asos sifatida qaraladi. Ayniqsa, fenomenologiya va ekzistensializmda til va nuqtalar o‘rtasidagi munosabatlar keng muhokama qilinadi. Bu sohalarda til nafaqat xabar berish vositasi, balki insonning borliqni 17 qanday anglashini, tushunishini shakllantiruvchi element sifatida qaraladi. Lisonning o‘zi ongni va aqlni shakllantirishda, ya'ni nuqtalarni anglashda va ular bilan ishlashda bevosita vosita hisoblanadi. Lison, nuqtalarni shakllantiruvchi vosita sifatida, insonning kognitiv, ilmiy, falsafiy va madaniy jarayonlarini tashkil etishda markaziy rol o‘ynaydi. Til nafaqat muloqot vositasi, balki dunyoqarashni shakllantirishda, ilmiy bilimlarni ifodalashda va shaxsiy idrokni anglashda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Lisonning nuqtalarni shakllantirishdagi roli uning semantik, sintaktik, ijtimoiy va psixologik jihatlaridan kelib chiqadi. Shu bois, tilni o‘rganish va uning funksiyalarini chuqur tushunish jamiyatning ilmiy va madaniy rivojlanishida muhim omil bo‘lib qoladi. Demak, tilshunoslik yo‘nalishida tahsil oluvchi talaba, avvalo, til-lison-nutq mavzusini teran anglab olmog‘i lozimki, substansial tilshunoslikning boshqa barcha mavzulari shu bilan aloqadorlikda “hazm qilinadi”. Zero, o‘z tilini mukammal bilishga intilgan, tafakkur doirasi keng, lisoniy qobiliyatini ishga solib mustaqil fikrlay oladigan, qaysi soha vakili bo‘lmasin, o‘z sohasi bo‘yicha bilimlarniommaga yetkazib bera oladigan chiroyli nutqqa ega bo‘lishlari zarur, deb hisoblaymiz. Lingvistika(o‘zbek tili) yo‘nalishida tahsil oluvchi talabalarga lison- nutq, til-nutq, til va tafakkurkabi mavzularni o‘qitishda quyidagi interfaol metodlardan foydalanish mumkin. Til va nutq jamiyatdagi ahamiyatli tushunchalar bo‘lib, ularning o‘zaro aloqasi ijtimoiy, madaniy va psixologik jarayonlarning asosini tashkil etadi. Til va nutq o‘rtasidagi bog‘liqlik, jamiyatda o‘zaro muloqot, axborot almashish, madaniyatni saqlash va ijtimoiy tizimlarni yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Nutq, tilning amaliy shakli sifatida, jamiyatda o‘zgarishlarni aks ettiradi, ijtimoiy pozitsiyalarni belgilaydi va o‘zaro aloqalarni tashkil etadi. Shunday qilib, til va nutq jamiyatdagi muloqot va taraqqiyotning asosiy vositalaridan biri bo‘lib qoladi. II BOB. LISON NUTQ VA TIL MUNOSABATLARI MASALASINING DOLZARBLIGI 18 2.1. Lison nutq va tilning jamiyatdagi ahamiyati. Lison, nutq va til insonlar o‘rtasida axborot almashish, fikrlarni ifodalash, hissiyotlarni o‘rtoqlashish va jamiyatda biror tartibni saqlashda muhim vosita hisoblanadi. Til har bir insonning hayotida markaziy rol o‘ynaydi, chunki u nafaqat muloqot vositasi, balki madaniyatni, qadriyatlarni va ijtimoiy aloqalarni shakllantirishda ham asosiy omildir. Jamiyatdagi tilning ahamiyati, uning nafaqat axborot uzatish, balki ijtimoiy hayotni va shaxsiy identifikatsiyani yaratishdagi o‘rni bilan belgilanadi. Bu maqolada lison, nutq va tilning jamiyatdagi ahamiyati va ularning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Lison va nutq insonlar o‘rtasidagi muloqotni ta'minlash uchun ishlatiladigan asosiy vositalardir. Nutq — bu tilning amaliy ifodasi bo‘lib, uning jamiyatda qanday ishlatilishini belgilaydi. Nutq orqali odamlar o‘z fikrlarini, xohishlarini, hissiyotlarini ifodalaydi va boshqalar bilan aloqada bo‘lishadi. Lison esa nutqning tarkibiy qismi bo‘lib, u tilning tuzilishi va qo‘llanilishining nazariy asoslarini o‘rganadi. Nutq jamiyatda shakllangan normativ qoidalarga amal qiladi va tilning asosiy maqsadi — muloqotning samaradorligini oshirishdir. Ijtimoiy nuqtai nazardan nutq jamiyatda tarbiya, axloq va jamiyatdagi o‘zaro aloqalarni saqlashda o‘z rolini bajaradi. Har bir jamiyat o‘zining til tizimi orqali o‘z madaniyatini aks ettiradi. Til nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki o‘ziga xos madaniy tajriba va qadriyatlarni saqlashning asosiy vositasidir. Masalan, har bir til o‘zining tarixiy rivojlanishi, o‘ziga xos so‘z boyligi va grammatik tizimi orqali jamiyatning madaniy, diniy va falsafiy nuqtai nazarini aks ettiradi. Til orqali avloddan-avlodga o'tadigan bilimlar, an'analar, urf-odatlar va madaniy qadriyatlar saqlanadi. Shu sababli, tilning jamiyatdagi o‘rni nafaqat muloqotda, balki madaniyatning saqlanishi va rivojlanishida ham muhimdir. Lison jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarni shakllantirishda markaziy rol o‘ynaydi. Nutq orqali odamlar o‘zaro aloqalarni quradilar, bir-birlarini tushunadilar va jamiyatning umumiy normativ qoidalariga amal qilishadi. Nutq 19 ijtimoiy tizimdagi qarorlar, qonunlar va ijtimoiy nazoratning amalga oshirilishida bevosita qatnashadi. Misol uchun, rasmiy nutq, siyosat, huquq va ta'lim sohalarida tilning o‘rni katta bo‘lib, ular jamiyatdagi tartibni saqlashda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Psixologik nuqtai nazardan esa, til odamlarning ichki dunyosini va o‘z-o‘zini anglashni shakllantirishda muhimdir. Til insonlarning o‘z fikrlarini, hissiyotlarini va qiziqishlarini boshqalarga etkazishda yordam beradi, shuningdek, ularning psixologik holatini ifodalashga imkon yaratadi. Til, shuningdek, ijtimoiy identifikatsiyani shakllantiruvchi vosita sifatida ham xizmat qiladi. Har bir inson o‘z tiliga, aksentiga, so‘zlashuv uslubiga qarab o‘z jamiyatida yoki guruhida qanday o‘rin egallashini anglaydi. Nutq va til, shuningdek, ijtimoiy qatlamlarga, etnik guruhlarga va millatlarga ajratilgan jamiyatda turli guruhlar o‘rtasidagi chegaralarni belgilashda ham ahamiyatlidir. Masalan, turli til va lahjalarning mavjudligi jamiyat ichida ijtimoiy tizimning shakllanishiga ta'sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy identifikatsiya, til orqali amalga oshirilgan muloqotning asosida shakllanadi, bu esa guruhlar o‘rtasida bir xil yondashuv va aloqalarni ta'minlashga yordam beradi. Tilning jamiyatdagi ahamiyatining yana bir jihati uning ta'lim tizimida ishlatilishidir. Til, ta'lim va ilmiy faoliyatda fundamental ahamiyatga ega bo‘lib, u nafaqat bilimlarni uzatishda, balki yangi bilimlarni yaratishda ham asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Ta'lim til orqali amalga oshiriladi, shuningdek, bilimlarni tushunish va ulardan foydalanish ham tilga bog‘liq. Ilmiy izlanishlar, adabiyot va san'atning barcha shakllari til orqali mavjud bo‘lib, ular jamiyatda fikr almashinuvi, tanqidiy tahlil va yangi bilimlarni ishlab chiqishda yordam beradi. Ta'limda tilni mukammal egallash, o‘quvchilarga nafaqat bilimlarni o‘rgatadi, balki ularni ijtimoiy, etnik va madaniy jihatdan boyitadi. Tilning jamiyatdagi roli doimiy ravishda rivojlanib boradi. Jamiyat o‘zgarishi bilan, til ham o‘zgaradi, yangi atamalar va ifodalar paydo bo‘ladi, eski tushunchalar esa o‘z ahamiyatini yo‘qotadi. Bu rivojlanish tilni jamiyatning ehtiyojlariga mos ravishda moslashtirishni ta'minlaydi. Zamonaviy texnologiyalar, 20 globalizatsiya va madaniy almashinuv jarayonlari tilning rivojlanishiga yangi yo‘nalishlar qo‘shmoqda. Bugungi kunda internet va media tilning yangi shakllarini yaratmoqda, bu esa global jamiyatda axborot almashinuvi va muloqot tizimlarini o‘zgartirmoqda. Shu bilan birga, til o‘zining tarixiy va madaniy ildizlarini saqlab qoladi va yangi dunyoqarashlarni shakllantiradi. Lison, nutq va til jamiyatdagi muhim omillardan biri sifatida insonlar o‘rtasidagi muloqotni ta'minlash, madaniyatni saqlash va rivojlantirish, shuningdek, ijtimoiy va psixologik jarayonlarni shakllantirishda markaziy rol o‘ynaydi. Tilning jamiyatdagi ahamiyati uning muloqot vositasi sifatida faoliyat yuritishi, ijtimoiy tizimning funksiyalarini amalga oshirishi va madaniyatning rivojlanishiga ta'sir ko‘rsatishi bilan belgilanadi. Til nafaqat bilimlarni uzatish va o‘zaro aloqalarni tashkil etish, balki ijtimoiy identifikatsiyani shakllantirishda ham o‘ta muhimdir. Til va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tushunish, uning jamiyatdagi rivojlanishini va ijtimoiy tizimni tashkil etishda qanday rol o‘ynashini anglash muhimdir. Til va nutq jamiyatda alohida o'rin tutadi. Ular nafaqat muloqot vositasi, balki ijtimoiy aloqalar, madaniyat, va tarixiy jarayonlar bilan chambarchas bog'liqdir. Nutq va tilning kommunikatsion funksiyalari jamiyatdagi ahamiyatini belgilaydi. 1. Kommunikatsiya va jamiyatdagi roli: 8 Nutq va til jamiyatdagi barcha sohalarda — siyosat, ta'lim, madaniyat, biznes va boshqa ijtimoiy tizimlarda asosiy kommunikatsiya vositasi sifatida ishlatiladi. Til orqali fikrlar, g'oyalar va ma'lumotlar almashiladi, bu esa jamiyatda o'zaro tushunishni ta'minlaydi. 2. Madaniy va ijtimoiy ahamiyati: Til nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki milliy identitetning ajralmas qismi sifatida ham xizmat qiladi. Nutq va tilning madaniyatdagi o'rni, tarixiy rivojlanish va ijtimoiy ehtiyojlarga moslashishi milliy birlikni mustahkamlaydi. 8 Yuldasheva D., G`ulomova Sh. “Til va nutq munosabati” modulini o`qitishda grafik organayzerlardan foydalanish. Metodik qo`llanma.–Toshkent: Paradigma, 2018. 58-b. 21 Psixologik jihatlari. Lison, nutq va tilning psixologik jihatlari ham alohida e'tibor talab qiladi. Nutq va til inson tafakkuriga, emotsiyalariga va ruhiy holatiga ta'sir qiladi. 1. Nutq va tilning psixologik ta'siri: Nutq orqali insonlar bir – birlarini anglashadi, o'z fikrlarini ifodalaydi va boshqalarning fikrlarini tushunadi. Nutqning psixologik aspektlari, xususan, emotsiyalar va ruhiy holat nutqning shakllanishiga ta'sir qiladi. 2. Psixologik omillar: Nutqning shakllanishi va rivojlanishida psixologik faktorlar muhim rol o'ynaydi. Bolalarning nutqni o'rganish jarayoni, tilni o'zlashtirishning psixologik jihatlari bu sohada alohida o'rganilishi kerak. Lison, nutq va tilning ilmiy tahlili: Lisonshunoslik va nutqshunoslik fanlari til va nutq o'rtasidagi munosabatlarni ilmiy jihatdan o'rganishga qaratilgan. Bu sohalardagi yondashuvlar va nazariyalar lison va nutqni o'zaro aloqasini aniqlashga yordam beradi. 1. Lisonshunoslik va nutqshunoslik: Lisonshunoslikda tilning strukturasini, grammatikasini va leksikasini o'rganish asosiy e'tibor qaratilgan bo'lsa, nutqshunoslikda tilning ijtimoiy va kommunikativ tomonlari tahlil qilinadi. Lison va nutqshunoslikdagi yondashuvlar tilni o'rganishda yangi yondashuvlar yaratmoqda. 2. Zamonaviy ilmiy yondashuvlar: Zamonaviy tilshunoslikda lison va nutqni o'rganishning yangi usullari va metodlari, shu jumladan, kognitiv va psixolingvistik yondashuvlar rivojlanmoqda. Lison, nutq va til munosabatlari jamiyatda alohida o'rin tutadi. Ularning o'zaro bog'liqligi va ahamiyati ijtimoiy hayotning barcha jabhalariga ta'sir qiladi. Tilshunoslik va nutqshunoslikda yangi ilmiy yondashuvlar til va nutqning jamiyatdagi o'rnini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Shuningdek, til va nutqning psixologik jihatlari, ularning rivojlanishidagi omillar va ijtimoiy 22 tizimdagi roli kelajakdagi ilmiy tadqiqotlar uchun katta ahamiyatga ega bo'lib qolmoqda. 2.2. Tilning nutq bilan a’loqasi va bu a’loqaning jamiyatdagi o’rni . Til va nutq bir-biriga chambarchas bog‘liq bo‘lgan ikki tushuncha bo‘lib, har birining jamiyatdagi o‘rni alohida ahamiyatga ega. Til — bu insonlar o‘rtasidagi fikr almashish va muloqotning asosiy vositasi, nutq esa tilning amaliy shakli bo‘lib, uning kundalik hayotdagi ifodasidir. Til va nutq o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanish, shuningdek, bu bog‘lanishning jamiyatdagi roli hamda ijtimoiy ahamiyati muhim mavzulardan biridir. Ushbu maqolada til va nutqning o‘zaro aloqasi, ular o‘rtasidagi farqlar va bu aloqaning jamiyatdagi o‘rni tahlil qilinadi. Til va nutq o‘rtasidagi farqni tushunish uchun avvalo ularning ta'riflariga e'tibor berish zarur. Til — bu insonlar o‘rtasida muloqot qilish, fikrlarni ifodalash va jamiyatda axborot almashish uchun yaratilgan tizimdir. Til o‘zida so‘zlar, grammatik strukturalar, fonetik elementlar va semantik qoidalarni jamlaydi. Nutq esa tilning amaliy shakli bo‘lib, u til vositasida amalga oshirilgan kommunikatsiya jarayonidir. Nutq, ya'ni so‘zlashuv, til tizimi orqali o‘zini ifodalaydi va turli ijtimoiy, madaniy va shaxsiy kontekstlarda ifodalangan fikrlarni, hissiyotlarni va niyatlarni aks ettiradi. Shunday qilib, til — bu kengroq tushuncha bo‘lib, nutq uning amaliy ifodasidir. Tilning o‘zi barcha ijtimoiy guruhlar va madaniyatlarda mavjud bo‘lib, u jamiyat tomonidan belgilangan qoidalar asosida rivojlanadi. Nutq esa, tilning bevosita ishlatilishini va har bir insonning tilni qanday ishlatishini ko‘rsatadi. Jamiyatdagi til va nutqning o‘rni katta. Til, birinchi navbatda, axborot almashinuvi, fikr va g‘oyalar almashinuvi uchun zarur vositadir. Nutq, tilning bevosita ifodasi sifatida, odamlar o‘rtasida doimiy va interaktiv muloqotni ta'minlaydi. Jamiyatdagi ijtimoiy aloqalar asosan nutq orqali amalga oshiriladi. Nutq, bir tomondan, shaxslar o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalarni, ikkinchi tomondan esa 23 ijtimoiy tizimlarni, ya'ni qonunlar, me'yorlar va madaniy qadriyatlarni shakllantirishda markaziy rol o‘ynaydi. 9 Nutq orqali odamlar o‘z fikrlarini, hissiyotlarini va qarashlarini ifodalaydi, bir-birlarini tushunadilar va o‘zaro aloqalarni amalga oshiradilar. Jamiyatdagi til va nutqning ahamiyati shundaki, ular o‘zaro o‘xshashlik va farqlarga qarab ijtimoiy tizimlarni yaratadi. Masalan, turli guruhlar o‘rtasidagi til farqlari ijtimoiy chegaralarni, madaniy farqlarni aks ettirishi mumkin, shu bilan birga nutq jamiyatdagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarning normativligini belgilashda yordam beradi. Til va nutq jamiyatning madaniy identifikatsiyasini yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir millat yoki etnik guruh o‘zining til tizimi va nutq shakllari orqali o‘ziga xos madaniyatini saqlaydi va yangi avlodga uzatadi. Masalan, til orqali jamiyatning tarixiy tajribalari, urf-odatlari va qadriyatlari avloddan-avlodga o‘tadi. Nutq esa, bu qadriyatlarni kundalik hayotda aks ettirishda muhim ahamiyatga ega. Jamiyatdagi til va nutq o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanish, bu madaniyatning saqlanishi va rivojlanishini ta'minlaydi. Til va nutqning madaniy rolini yanada chuqurroq tushunish uchun, o‘rganishimiz kerakki, har bir til o‘z ichiga faqatgina grammatik qoidalarni emas, balki jamiyatning madaniy xususiyatlarini ham jamlaydi. Misol uchun, ba'zi tillarda faqat bir nechta so‘zlar mavjud bo‘lishi mumkin, bu esa jamiyatning faqatgina maxsus ehtiyojlari bilan bog‘liqdir. Shunday qilib, til va nutq jamiyatning o‘ziga xos madaniy xususiyatlarini aks ettiradi. Til va nutq jamiyatda raqobat va ijtimoiy pozitsiyalarni shakllantiruvchi vosita sifatida ham ishlaydi. Nutq, ayniqsa, siyosiy yoki ijtimoiy jarayonlarda kuchli vosita sifatida xizmat qiladi. Siyosiy nutq, masalan, davlatlar va hukumatlarning xalqqa murojaat qilishida, hukumat siyosatlarini amalga oshirishda yoki jamiyatdagi o‘zgarishlarni aks ettirishda muhim ahamiyatga ega. 9 Xayrullaev X.Z. Til va nutq birliklarining pog‘onali munosabati. DDA.T., 2010. 97-b. 24 Nutq, shuningdek, shaxsiy va guruhlar o‘rtasidagi ijtimoiy pozitsiyalarni belgilaydi, odamlarning ta'sirchanligini va jamiyatdagi o‘rinlarini aniqlaydi. Til orqali o‘zaro aloqada bo‘lish, ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi farqni va ularning rolini ham aks ettiradi. Ijtimoiy sinflar, etnik guruhlar va boshqa ijtimoiy birliklar o‘rtasidagi farqlar til va nutq orqali ham ko‘rinadi. Ba'zi guruhlar tilni yuqori statusda qo‘llasa, boshqa guruhlar o‘z tilida muloqot qilishni afzal ko‘radi. Bu farqlar jamiyatda ijtimoiy stratifikatsiyaning, ya'ni qatlamlarning shakllanishiga olib keladi. Nutq va tilning jamiyatdagi ahamiyatini psixologik nuqtai nazardan ham tahlil qilish muhimdir. Nutq orqali insonlar o‘zlarining ichki holatini, fikrlarini va ehtiyojlarini boshqalarga etkazishadi. Bu jarayon nafaqat muloqot, balki o‘z-o‘zini anglash va psixologik holatlarni ifodalashning asosiy shaklidir. Nutqni to‘g‘ri va aniq ishlatish, odamlarning o‘zaro muloqot qilishini osonlashtiradi va ijtimoiy munosabatlarda yanada muvaffaqiyatli bo‘lishlariga yordam beradi. Shuningdek, nutq orqali insonlar o‘zlarining shaxsiy va ijtimoiy identifikatsiyasini aniqlashadi. Bu jarayon, ayniqsa, jamiyatda yoki ijtimoiy guruhda o‘zini qabul qilish va o‘zaro tushunishni mustahkamlash uchun muhimdir. Nutq orqali odamlar o‘zlarining psixologik ehtiyojlarini, hissiyotlarini va niyatlarini ifodalashadi, bu esa jamiyatda o‘zaro aloqalarni yanada mustahkamlaydi. XULOSA Xulosa shuki, lison-nutq – tafakkur bir-birisiz namoyon bo‘la olmas ekan, ular yaxlitlikda, bir butunlikda butun borliqni, undagi yaratiqlarni nomma-nom inson ongida saqlaydi. Nutqimizdagi (og‘zaki, yozma, ichki, tashqi) jamiki birliklar, ularning nomlari, o‘ziga xosxususiyatlari hammasi tabiat 25 tomonidan biz insonlarga inom qilingan. Ya’ni butun borliqning lisoniy manzarasi tilimizda modellashgan tarzda mavjud. Fizikaviy, ximiyaviy, biologik modellarni inson qo‘li bilan yaratgan bo‘lsa, insoniyatni so‘zlashi, nuqti uchun kerak bo‘ladigan materilallar modeli hisoblanmish LISON inson tafakkurida tabiatan mavjud. Faqatgina biz uni ko‘ra olmaymiz. Lekin aqliy umumlashmalar orqali uni his qilamiz, tushunamiz, tasavvur etamiz va undan har soniyada foydalanamiz. Demak, tilshunoslik yo‘nalishida tahsil oluvchi talaba, avvalo, til-lison-nutq mavzusini teran anglab olmog‘i lozimki, substansial tilshunoslikning boshqa barcha mavzulari shu bilan aloqadorlikda “hazm qilinadi”. Zero, o‘z tilini mukammal bilishga intilgan, tafakkur doirasi keng, lisoniy qobiliyatini ishga solib mustaqil fikrlay oladigan, qaysi soha vakili bo‘lmasin, o‘z sohasi bo‘yicha bilimlarniommaga yetkazib bera oladigan chiroyli nutqqa ega bo‘lishlari zarur, deb hisoblaymiz. Lingvistika(o‘zbek tili) yo‘nalishida tahsil oluvchi talabalarga lison- nutq, til-nutq, til va tafakkurkabi mavzularni o‘qitishda quyidagi interfaol metodlardan foydalanish mumkin. Tushunchalar tahlili” metodi. Mazkur metod talabalarni mavzu bo‘yicha tayanch tushunchalarni o‘zlashtirish darajasini aniqlash, o‘z bilimlarini mustaqil ravishda tekshirish baholash,shuningdek, yangi mavzu bo‘yicha dastlabki bilimlar darajasini tasghis qilish maqsadida qo‘llanadi. Til va nutq o‘rtasidagi munosabatlar, jamiyatda kommunikatsiya va axborot almashishning asosi sifatida bevosita ta'sir ko‘rsatadi. Til, umuman olganda, insonlar o‘rtasida muloqot qilish uchun ishlab chiqilgan tizim bo‘lib, u grammatika, leksika va fonologiyaning muayyan qoidalariga asoslanadi. Nutq esa, bu til tizimining amaliy ifodasi sifatida, har kuni insonlar tomonidan ishlatiladigan til shaklidir. Nutqda tilning qoidalari, uslublari va shakllari real hayotda muloqot jarayonida qo‘llaniladi. Til va nutq o‘rtasidagi asosiy farq shundaki, til ijtimoiy muhitda umumiy kommunikatsiya vositasi sifatida mavjud bo‘lsa, nutq individual va ijtimoiy kontekstda tilni qanday ishlatish va qabul qilishni ko‘rsatadi. Til va nutqning 26 o‘zaro bog‘lanishi, jamiyatdagi ijtimoiy tizimlarning shakllanishi va madaniyatning saqlanishida markaziy o‘rin tutadi. Nutq orqali odamlar o‘z fikrlarini ifodalash, o‘zaro muloqot qilish va jamiyatda o‘z o‘rnini topish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Jamiyatda nutq va tilning roli katta. Til orqali axborot almashish, fikrlar va qarashlar bir-biriga etkaziladi. Nutq esa, bu jarayonning ijtimoiy va madaniy aksidir. Nutq nafaqat so‘zlashuv, balki ijtimoiy va madaniy kodlarni ifodalash vositasidir. Nutq yordamida odamlar o‘zining shaxsiy va ijtimoiy identifikatsiyasini yaratadilar va jamiyatda o‘zaro tushunishni ta'minlaydilar. Bundan tashqari, nutq orqali jamiyatdagi me'yorlar, qadriyatlar va ijtimoiy tartibni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Til va nutq o‘rtasidagi bog‘lanish jamiyatning psixologik, ijtimoiy va madaniy asoslarini tashkil etadi. Nutqning shakllanishi va ishlatilishi ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi farqlarni, madaniy xilma-xillikni va kommunikatsion ehtiyojlarni aks ettiradi. Nutqning madaniy rolini tushunish, uning jamiyatdagi ijtimoiy pozitsiyalarni va stratifikatsiyani belgilashdagi ahamiyatini anglashga yordam beradi. Shunday qilib, til va nutqning o‘zaro aloqasi jamiyatdagi muloqot va ijtimoiy tizimlarning asosi sifatida katta ahamiyatga ega. Nutq orqali til jamiyatda o‘zini amaliy tarzda ifodalaydi va har bir shaxs va guruhning ijtimoiy pozitsiyasini aniqlashga yordam beradi. Til va nutq o‘rtasidagi bu bog‘lanish, shuningdek, jamiyatdagi muloqot va ijtimoiy tizimlarning samarali ishlashini ta'minlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Ilmiy-metodologik manbalar: 1. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017. 27 2. Mirziyoyev Sh.M. “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-sonli farmoni. 07.02.2017. “Xalq so‘zi” gazetasi, 2017-yil, 28-(6722) soni. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari” to‘g‘risidagi qarori // “Xalq so‘zi” gazetasi, 2017- yil, 21-aprel. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mamlakatimizda o‘zbek tilini yanada rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF6084-sonli Farmoni. 2020 yil 20 oktyabr. ( https://lex.uz/docs/5058351 ) Asosiy adabiyotlar: 1. Abduazizov A.A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. –Toshkent, 2010. 2. Abduazizov A. Tilshunoslikka kirish. I-qism. Fonetika va fonologiya. – Toshkent, 2000. 3. А shirboyev S. O‘zbek dialektologiyasi.– То shkent: Navro‘z, 2016. 4. Hojiev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. Toshkent, 2002. 5. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T., Talqin, 2005. 6. Nurmonov A. va b. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Morfologiya. Toshkent, 2001. 7. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. Toshkent, 1995. 8. Sayfullaeva R. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent, “Universitet”, 1992. 9. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Raupova L.,Qurbonova M., Abuzalova M., Yuldasheva D. Hozirgi o`zbek tili. Darslik. –Buxoro: Durdona, 2021. http://library.ziyonet.uz/ru/book/119110 10. Sayfullayeva R., Abuzalova M., Mamadaliyeva N., Yuldasheva D. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – Buxoro: Durdona, 2021.– http://library.ziyonet.uz/ru/book/119111 28 11. Rahmatullaev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. Darslik. Toshkent, “Universitet”, 1992. 12. Tursunov U. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. Toshkent, “O‘zbekiston”, 1992. 13. Tatyana Bushuy. Safarov Sh. Til qurilishi: tahlil metodlari va metodologiyasi. – Monografiya. Toshkent. 2007. 14. Xayrullaev X.Z. Til va nutq birliklarining pog‘onali munosabati. DDA.T., 2010. 15. Xodjiev A., Nurmanov A., Maxmudov N. Sporn ы e vopros ы v sisteme slovoobrazovaniya tyurkskix yaz ы kov// ST, 1989, № 2. 16. Yuldasheva D., G`ulomova Sh. “Til va nutq munosabati” modulini o`qitishda grafik organayzerlardan foydalanish. Metodik qo`llanma.–Toshkent: Paradigma, 2018. Elektron manbalar: 1. https://tami.uz/matnga qarang_phpid 2. www.ziyonet.uz 3. https://lex.uz/docs/5058351 29

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. LISON NUTQ VA TIL MUNOSABATLARINING MOHIYATI

1.1. Lison, nutq va tilning ta'rifi va o'zaro bog'liqligi

1.2. Lison nutqni shakllantiruvchi vosita sifatida

II BOB. LISON NUTQ VA TIL MUNOSABATLARI MASALASINING DOLZARBLIGI

2.1. Lison nutq va tilning jamiyatdagi ahamiyati

2.2. Tilning nutq bilan a’loqasi va bu a’loqaning jamiyatdagi o’rni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить