Mahalliy budjetlar mablag‘laridan samarali foydalanish yo‘llari - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	98.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Mahalliy budjetlar mablag‘laridan samarali foydalanish yo‘llari

Купить

«Mahalliy budjetlar mablag‘laridan samarali foydalanish yo‘llari» 5340600 -“Moliya”- ta’lim yunalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun yozilgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 2

MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………. 3 I BOB. DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARINING IQTISODIY MOHIYATI VA NAZARIY-XUQUQIY ASOSLARI…………………. 6 1.1.Davlat budjeti daromadlarini iqtisodiy mohiyati va ahamiyati………... 6 1.2.Davlat budjeti daromadlarini oshirishning tashkiliy – iqtisodiy va huquqiy asoslari…………………………………………………………….. 11 1.3.Xorijiy mamlakatlarda davlat byudjeti daromadlarini nazariy asoslari.. 20 I bob bo’yicha xulosa………………………………………………...…… 26 II BOB. DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI SHAKLLA- NISHINING AMALDAGI HOLATI TAHLILI28 ……………………….. 2.1. Davlat budjeti daromadlari shakillantirishda soliqlar salmog’i tahlili 28 2.2. Davlat byudjeti daromadlarini shakllanishi jarayonida xorijiy mamlakatlar soliq stavkalari tahlili ……………………………………….. 39 II bob bo’yicha xulosa………………………………….………………… 48

KIRISH Bitiruv malakaviy ishi mavzusining dolzarbligi . Davlatning ijtimoiy – iqtisodiy vazifalarini o’z vaqtida to’liq va ijobiy hal etish ma’lum moliyaviy asosni talab etadiki, aynan ushbu asosning markaziy bo’g’inini davlat budjeti daromadlari tashkil etadi. Davlat moliyasini sog’lomlashtirish davlat budjeti daromadlarining barqarorligini, ularni shakillantirish manbalari mukammal nisbatini va butligini ta’minlash O’zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan institutsional isloxotlarni xozirgi bosqichida yanada muhim axamiyat kasb etmoqda. Bir vaqtning o’zida mamlakatimiz budjetining so’ngi yillaridagi ijobiy qoldig’i, ya’ni budjetning profitsit bilan yakunlanishiga qaramasdan, budjetni belgilangan miqdordagi daromadlar bilan ta’minlash masalasining juda kata qiyinchiliklar bilan ha

Bitiruv malakaviy ishining maqsadi bo’lib, Davlat byudjeti daromadlarini oshirishda jahon amaliyoti va ularni O’zbekiston Respublikasida qo’llash istiqbollari yuzasidan amaliy tavsiya va takliflar berish ishdab chiqish xisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari . Yuqoridagi maqsaddan kelib chiqqan xolda bitiruv malakaviy ishining oldigi qo’yilgan maqsadga erishish uchun kuyidagi asosiy vazifalar belgilab olinidi: - davlat budjeti daromadlarini iqtisodiy mohiyati va axamiyati; - davlat byudjeti daromadlari shakllanishi yuzasidan xorij tajribasi: - davlat budjeti daromadlarini shakillantirishning tashkiliy – iqtisodiy vahuquqiy asoslari; - davlat budjeti daromadlarini shakillantirishda soliqlar salmog’ini tahlili;- rivojlangan mamlakatlarda soliq stavkalari tahlilini: - davlat budjet

iqtisodiyotni diversifikatsiyalash sharoitida davlat budjeti daromadlarini oshirishni takomillashtirish masalalarida nazariy-amaliy manba sifatida qo’llanilishi mumkin Bitiruv malakaviy ishining tarkibi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, uchta bob, ettita paragrafni, xulosalar xamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 6

I BOB. DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARINING IQTISODIY MOHIYATI VA NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI 1 Davlat budjeti daromadlarini iqtisodiy mohiyati va ahamiyati Budjet daromadlari davlatni markazlashtirilgan moliyaviy resurslarining bir qismi bo’lib, davlat funktsiyalarini bajarish uchun zarurdir. Ular pul mablag’lari fondlarini shakllantirish jarayonida vujudga keladigan iqtisodiy (moliyaviy) munosabatlar-ni o’zida ifoda etadi va turli darajadagi hokimiyat organlarining ixtiyoriga kelib tushadi. Qayd etilganlarni inobatga olgan holda unga budjet daromad-larining ma’no-mazmunini ifodalovchi quyidagi ta’riflarni be-rish mumkin: pul mablag’lari fondlarini shakllantirish jarayoni-da vujudga keluvchi iqtisodiy (moliyaviy) munosabatlarni o’zida ifoda etadigan, hokimiyat organlarining turli darajalari ixtiy

Budjet daromadlarining asosiy moddiy manbai milliy daromaddir. Agar davlatning moliyaviy ehtiyojlarini qondirish uchun milliy daromad yetarli bo’lmasa, davlat bunday ehtiyojni qondirishga milliy boylikni jalb etishi mumkin. Bu erda milliy boylik deyilganda ma’lum bir davrda jamiyatning ixtiyorida bo’lgan, hozirgi va o’tgan avlodning mehnatlari evaziga yaratilgan moddiy ne’matlar hamda kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoniga jalb qilingan tabiiy resurslar majmui nazarda tutilayapti. Milliy daromadni davlat ixtiyoriga o’tkazish turli metodlar yordamida amalga oshiriladi. Soliqlar, davlat krediti va pul emis-siyasi davlat hokimiyati organlari tomonidan milliy daromadni qayta taqsimlash va budjet daromadlarini shakllantirish uchun foydalanilayotgan metodlarning asosiylari bo’lib hiso

1) davlat nomidan qimmatli qog’ozlar chiqarish yo’li bilan jismoniy vayuridik shaxslardan davlat qarzlarini olish; 2) Markaziy bank va boshqa kredit tashkilotlaridan olingan kreditlar. Davlat kredit operatsiyalari hajmining oshishi davlat qarzi-ning oshishiga olib keladi. O’z navbatida, davlat qarzlari soliq-lar bilan chambarchas bog’liq. Uni uzish (qaytarish) va foizlarini to’-lash, asosan, soliq to’lovlari yoki davlatning yangi kredit opera-tsiyalari hisobidan amalga oshiriladi. Favqulodda holatlarda, soliq to’lovlari va davlat kreditlari-ni olish murakkablashganda davlat qog’oz pullar emissiyasiga mu-rojaat qiladi. Bu budjet daromadlarini to’ldirishning eng no-qulay metodidir. CHunki bu metodning qo’llanilishi tegishli tar-tibda tovar bilan ta’minlanmagan pul massasining o’sishiga va in

mablag’larni to’plash miqdori va ularni undirishning shakl va metodlari aniqlanadi. Davlat byudjeti daromadlari qismini shakllantirish tartibi va uning manbalari “Byudjet tizimi to’g’risidagi” Qonunda(11-modda) ko’rsatib berilgan. Unda davlat byudjeti daromadlarining quyidagi manbalari ko’rsatilgan: 1) qonun hujjatlarida belgilangan soliqlar, yig’imlar, bojlar va boshqamajburiy to’lovlar; 2) davlatning moliyaviy va boshqa aktivlarini joylashtirilishi, foydalanishga berilishi va sotilishidan olingan daromadlar (Davlat aktsiyadorlik kompaniyalari foydasidan to’lanadigan dividendlar, davlat qmimmatli qog’ozlarini joylashtirishdan olinadigan daromadlar, davlat mulki hisoblangan ob’ektlarni ijaraga berishdan olinadigan daromadlar, davlat ob’ektlarini sotishdan olinadigan daromadlar va x.k.); 3)

qidirib topishga va ishlab chiqarishning o’sish sur’atlarini ta’minlashga intilishning susayishiga, xufyona iqtisodiyotning rivojlanishiga olib keladi; – sub’ektlarning xatti-harakati va intilishiga bog’liq bo’lmagan holdavujudga kelgan daromadlarning to’liq yoki qisman byud-jetga olinishi. Ma’lum bir xarajatlarni amalga oshirmasdan turib olingan barcha daromadlar sub’ektlarning ixtiyoriga qoldi-rilmasdan davlatning ixtiyoriga o’tishi kerak. Bu printsipning ta’-siri ostiga sub’ektlar ma’muriyatining noto’g’ri, noqonuniy harakati (masalan, davlat standartlarini buzish va boshqalar) natijasida olingan daromadlar ham kiritilmog’i lozim; – ishlab chiqarishni kengaytirish va boshqa maqsadlar uchun kor-xonaning rejalashtirilgan ehtiyojidan ortgan summalarni byudjetga olish. Bu printsip budjet da

– soliqlarning budjetga olinishi mamlakat milliy boyligi manbalariningtugashiga olib kelmasligi kerak; – soliqlar ularni to’lovchilar o’rtasida teng (adolatli) taqsimlanmog’i lozim; – soliqlarning ishlab chiqaruvchilar aylanma fondlari hajmiga ta’sirko’rsatmasligi; – soliqlarning sof daromadga nisbatan hisoblanishi; – davlat uchun soliqlarning undirilishi iloji boricha arzonroq bo’lishilozim; – soliqlarning undirilish jarayoni xususiy sektorni siqib chiqarmasligikerak. 2 Davlat budjeti daromadlarini oshirishning tashkiliy – iqtisodiy va huquqiy asoslari Davlat budjetining daromadlari mamlakat yalpi ichki (milliy) mahsulotini taqsimlash va qayta taqsimlash umumiy jarayonining elementlaridan biri bo’lib, ular oraliq (tranzit) xarakterga ega. Ular yuridik va jismoniy shaxslarga tegishli bo’lg

Budjet daromadlarini shakllantirish jarayonining quyidagi printsiplarga asoslanishi maqsadga muvofiqdir: – soliqlarning budjetga olinishi mamlakat milliy boyligi manbalariningtugashiga olib kelmasligi kerak; – soliqlar ularni to’lovchilar o’rtasida teng (adolatli) taqsimlanmog’ilozim; – soliqlarning ishlab chiqaruvchilar aylanma fondlari hajmiga ta’sirko’rsatmasligi; – soliqlarning sof daromadga nisbatan hisoblanishi; – davlat uchun soliqlarning undirilishi iloji boricha arzonroq bo’lishilozim; – soliqlarning undirilish jarayoni xususiy sektorni siqib chiqarmasligikerak; – sub’ektlarning mustaqil faoliyat ko’rsatishiga rioya etish (sharoityaratish). Buning ma’nosi shundan iboratki, sub’ektlarga tegishli bo’lgan mablag’lar bir qismining Davlat budjetiga olinishi ularning mustaqil rivojlanis

– ishlab chiqarishni kengaytirish va boshqa maqsadlar uchun korxonaning rejalashtirilgan ehtiyojidan ortgan summalarni budjetga olish. Bu printsip davlat budjeti daromadlarini davlat korxonalarining mablag’lari hisobidan tashkil etishda qo’llanilishi mumkin. U davlat korxonalarining moliyaviy holatini tartibga soladi va bir vaqtning o’zida ijtimoiy ehtiyojlarni qondirishda davlatning manfaatlarini ta’minlaydi; – budjet mexanizmining rag’batlantiruvchi ta’sirini ta’minlash. Sub’ektlarixtiyoridan mablag’larning budjetga olinishi ularning samarali faoliyat ko’rsatishini rag’batlantirishi kerak. Bu erda qo’yilgan vazifa faqatgina Davlat budjeti daromadlarini miqdoriy jihatdan ta’minlash emas, balki shu orqali korxonada faoliyat ko’rsatayotgan mehnat jamoalarining manfaatlariga, ular faoliyatin

bojxona bojlari, boj yig’imlari va boshqa boj to’lovlari, davlat boji, penya va jarimalardan iborat. Nosoliqli daromadlar tarkibiga quyidagilar kiradi: · davlat mulkidan foydalanishdan olingan daromadlar (soliqlar va yig’imlar to’g’risidagi qonunchilikka muvofiq to’langan soliq va yig’imlardan so’ng); · budjet tashkilotlari tomonidan ko’rsatilgan haqli (to’lovli) xizmatlardan kelgan daromadlar (soliqlar va yig’imlar to’g’risidagi qonunchilikka muvofiq to’langan soliq va yig’imlardan so’ng); · fuqarolik-huquqiy, ma’muriy va jinoiy choralarni qo’llash natijasida olingan mablag’lar, jumladan, jarimalar, konfiskatsiyalar, kompensatsiyalar va davlat sub’ektlariga etkazilgan zararlarni tiklash bo’yicha olingan mablag’lar va majburiy undirilgan boshqa mablag’lar; · moliyaviy yordam ko’rinishidagi

· davlatga qisman tegishli bo’lgan xo’jalik jamiyatlari ustav kapitalining hissasiga yoki aktsiyalar bo’yicha dividentlarga to’g’ri keladigan foyda ko’rinishidagi daromadlar; · davlat unitar korxonalari foydasining bir qismi (soliqlar va yig’imlar to’g’risidagi qonunchilikka muvofiq to’langan soliq va yig’imlardan so’ng); · davlatga tegishli bo’lgan mol-mulkdan foydalanish natijasida olinadigan qonunchilikda ko’zda tutilgan boshqa daromadlar. Budjetning daromadlar qismini to’ldirishning manbalaridan biri budjet tizimida boshqa darajada turgan budjetdan dotatsiyalar, subventsiyalar va subsidiyalar yoki mablag’larni qayta-rilmaslik va tiklamaslikning boshqa shakllarida olinadigan moliyaviy yordamdir. Bunday moliyaviy yordamlar mablag’larni oluvchi budjetning daromadlarida o’z ifodasini topis

yagona boj to’lovi; transport vositalari uchun benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moliga jismoniy shaxslardan olinadigan soliqdan iborat. 3. Resurs to’lovlari va mol-mulk solig’i. Bu guruhga kiruvchi soliqlar vato’lovlar mol-mulk solig’i; er solig’i; er osti boyliklaridan foydalanganlik uchun soliq va suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliqni o’z ichiga oladi. 4. Ustama foydadan olinadigan soliq. 5. Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish uchun soliq. 6. Boshqa daromadlar. O’zining ijtimoiy-iqtisodiy belgisiga ko’ra, Davlat budjetining daromadlari ikki guruhga bo’linishi mumkin: – xo’jalik yurituvchi sub’ektlardan olinadigan daromadlar;– aholidan tushumlar. Mulkchilik shakliga ko’ra, Davlat budjetining daromadlari quyidagi ko’rinishlarda bo’lishi mumkin: – nodavla

guruhlarga bo’linishi ham mumkin. Masalan, davlat xo’jaliklaridan olinadigan daromadlarga davlat korxona va tashkilotlarining to’lovlari, davlat mulkini sotishdan olinadigan daromadlar, davlat tashkilotlari tomonidan ko’rsatiladigan xizmatlardan olinadigan daromadlar kiradi. Aholidan budjetga kelib tushadigan mablag’lar esa soliqlar va boshqa ixtiyoriy to’lovlardan iborat bo’lishi mumkin. O’z navbatida, har bir kichik guruhlarga biriktirilgan Davlat budjetining daromadlari tushumlarning alohida turidan iborat. Masalan, davlat korxonalari tomonidan budjetga o’tkaziladigan daromadlarning tarkibiga qo’shilgan qiymat solig’i, aktsizlar, daromad (foyda) solig’i va boshqalar kiradi. Shuningdek, davlat mulkidan olinadigan daromadlar tarkibi bojxona daromadlaridan, egasiz va musodara qilingan mol-

budjetning ijrosi uchun juda katta ahamiyatga ega bo’lib, mablag’larni to’liq va o’z vaqtida budjetga mobilizatsiya qilishga (jalb etishga) yo’naltirilgan. Sub’ektlarning daromadlari Davlat budjeti ixtiyoriga ikki xil metodlarni qo’llash evaziga olinishi mumkin: 1) soliqli metodlar; 2) nosoliqli metodlar. Soliqli metodlar uchun mablag’larning davlat budjeti foydasiga aniq belgilangan miqdorlarda va oldindan o’rnatilgan muddatlarda undirilishi xarakterlidir. Soliqlarning undirilishi mamlakat yalpi ichki (milliy) mahsuloti va milliy daromadining taqsimlanishi va qayta taqsimlanishi bilan bog’liq. Ular yordamida xo’jalik yurituvchi sub’ektlar va aholiga tegishli bo’lgan mablag’larning bir qismi davlat ixtiyoriga o’tkaziladi. Soliqlarning tarkibiga qo’shilgan qiymat solig’i, aktsizlar, daromad

faqat ba’zi birlarigina oldingan belgilangan maqsadlar uchun mo’ljallangan. Ularning tarkibiga ijtimoiy sug’urta badallarini kiritish mumkin. Soliqlar, to’lovlar, yig’imlar, bojlar va majburiy ajratmalarning alohida shakllari va turlarining yig’indisi davlat budjeti daromadlarining yagona tizimini shakllantiradi. Turli sub’ektlardan kelib tushadigan Davlat budjetining daromadlari umumdavlat ehtiyojlarini ta’minlab, bir-biri bilan o’zaro bog’langandir. Milliy iqtisodiyotda qo’llanilayotgan Davlat budjeti daromadlari tizimining samaradorligi mablag’larning budjetga tushumini tashkil etishga bevosita bog’liq. Bu narsa o’z ichiga quyidagilarni oladi: – budjetga tegishli bo’lgan daromadlarni (soliqlar, to’lovlar, bojlar;ajratmalar va boshqalar) huquqiy jihatdan rasmiylashtirish; – mablag’lar tu

1.3. Xorijiy mamlakatlarda davlat byudjeti daromadlarini nazariy asoslari Xorijiy mamlakatlarda davlat byudjeti daromadlarini shakllanishini ko’radigan bo’lsak, rivojlangan mamlakatlarda ham asosan, davlat byudjeti daromadlarining salmoqli hissasini soliqlar tashkil qilishini ko’rishimiz mumkin. Jahon soliq amaliyotining tajribalarini o’rganish natijalari shuni ko’rsatadiki, rivojlangan xorijiy davlatlarda, birinchi navbatda, «kuchli ettilik» deb atalmish mamlakatlarda davlat byudjeti daromadlarining 70-90 foizdan ortiq qismi soliq tushumlaridan iboratdir. Ma’lumki, rivojlangan mamlakatlar ichida iqtisodiy salohiyati jihatidan birinchi o’rinni AQSh egallaydi. AQSh yalpi ichki mahsulotining miqdori 15 trln. AQSh dollarini tashkil qiladi. Iqtisodiy salohiyati jihatidan ikkinchi o’rinni Evrop

qo’llanilayotgan standart chegirmalarni respublikamiz sharoitida qo’llash masalasini ilmiy jihatdan o’rganish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Shunisi xarakterliki, birinchidan, AQShda fuqarolardan olinadigan daromad solig’ining stavkalari shtatlar va munitsipialitetlar miqyosida tabaqalashtirilgan va stavkalar 0 foizdan 26 foizgacha bo’lgan darajani tashkil etadi; ikkinchidan, ayrim AQSh shtatlarida (Pensilvaniya, Indiana shtatlari) mutanosib soliq stavkalari ham qo’llaniladi; uchinchidan, AQShda fuqarolardan olinadigan daromad solig’i stavkalarining soni va darajasini pasaytirish tendentsiyasi kuzatilmoqda. Masalan, 1986 yilga qadar AQShda fuqarolardan olinadigan daromad solig’ining 14 ta stavkasi mavjud edi va ularning maksimal darajasi 50 foizni tashkil qilar edi. Ayni vaqtda shuni alohid

Shunisi xarakterliki, egri soliqlarning byudjet daromadlari hajmidagi salmog’i mamlakatlarda bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi. Masalan, Frantsiyada davlat byudjeti daromadlarining 45 foizga yaqin qismi qo’shilgan qiymat solig’idan keladigan tushumlar summasiga to’g’ri keladi. Bu ko’rsatkich Buyuk Britaniya va Italiyada 20 foizga yaqin miqdorni tashkil qiladi. Egri soliqlar ichida qo’shilgan qiymat solig’i yuqori salmoqni egallaydi. Mazkur soliq Evropa Ittifoqiga a’zo bo’lgan barcha mamlakatlarda mavjuddir. Mazkur soliq etakchi ilg’or mamlakatlardan faqat AQSh va Yaponiyada qo’llanilmaydi. Boj soliqlari egri soliqlarning uchinchi asosiy turini tashkil qiladi va ular tovarlarni eksport va import qilishda olinadi. Boj soliqlari tovarlarning bahosiga bevosita ta’sir qiladi. Shu sabab

Hozirgi vaqtda mazkur mamlakatlar davlat byudjeti daromadlarining umumiy hajmida boj soliqlarining salmog’i bir foizdan to’rt foizgacha bo’lgan miqdorni tashkil qiladi. Rivojlangan ilg’or mamlakatlarda fiskal monopol soliqlardan davlat byudjetining daromadlari sifatida foydalaniladi. Bu soliqlar davlat monopoliyasi mavjud bo’lgan sohalarga mansub korxonalardan undiriladi. Mazkur soliqlar Frantsiya, Italiya, Germaniya va Yaponiyada doimiy ravishda undiriladi. Ular Buyuk Britaniyada mavjud emas. Kuchli ettilikka a’zo bo’lgan rivojlangan mamlakatlardan biri Kanada hisoblanadi. Kanadada soliq tushumlari davlat byudjeti daromadlarining 90 foizdan ortiq qismini tashkil qiladi. Shuning 45 foizdan ortiq qismi aholidan olinadigan daromad solig’i hissasiga to’g’ri keladi. Kanada davlat byudjeti daro

asrning 90-yillarida qarzni to’lay olmaslik holati yuzaga keldi. Polshani bunday og’ir ahvoldan qutqarish imkoni xorijiy kreditorlar tomonidan o’z qarzlarining 50 foizini voz kechishi natijasida yuzaga keldi. Mana shunday holat Bolgariyada ham kuzatildi. Masalan, 1997 yilda davlat qarzini to’lash bilan bog’liq xarajatlar jami byudjet xarajatlarining 43,1 foizini tashkil qildi. Bu summaning uchdan bir qismi tashqi qarzni to’lash xarajatlariga, uchdan ikki qismi esa ichki qarzlarni to’lash xarajatlariga to’g’ri keldi. Shunisi xarakterliki, Rossiya Federal byudjeti daromadlarining tarkibida yuridik shaxslarning foydasidan olinadigan soliq summasi atigi 7,6 foizni, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i esa 5,3 foizni tashkil etadi. To’g’ri soliqlarning asosiy turlari hisoblangan mazk

esa bu daromad manbaining byudjet daromadlari tarkibidagi salmog’i juda kichik. Mazkur holat aholi va korxonalarning hukumatga nisbatan bo’lgan ishonchini qay darajada ekanligi bilan belgilanadi. 3) Rivojlangan mamlakatlarda aholining daromad darajasini yuqoriekanligi va aholidan olinadigan daromad solig’ini, asosan, progressiv stavkalarda undirilishi mazkur soliqlardan olinadigan tushumlarning davlat byudjeti daromadlarining tarkibida yuqori salmoqqa ega bo’lishiga olib keldi. 26

II BOB. DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI SHAKLLANISHINING AMALDAGI HOLATI TAHLILI 2.1. Davlat budjeti daromadlari shakillantirishda soliqlar salmog’i tahlili Soliqlar majburiy pullik to’lovni ifoda etuvchi pul munosabatlarini bildirib, bu munosabatlar soliq to’lovchilar (yuridik va jismoniy shaxslar) bilan soliqni o’z mulkiga aylantiruvchi sub’ekt sifatida davlat o’rtasida sodir bo’ladi. Korxona va tashkilotlar tovar mahsulotlarini ishlab chiqarganida va sotganida, aholiga turli xizmatlarni ko’rsatganida, ishlar bajarganida yoki bozorlarda oldi-sotdi qilganda ham pul to’lovlarini amalga oshiradi. Lekin bu munosabatlarning hammasi ham soliq munosabati bo’la olmaydi. Soliq munosabatida davlat mamlakatda yaratilgan yalpi ichki mahsulot qiymatini taqsimlash va qayta taqsimlash yo’li bilan majburan

topib, unga mahsulotini sotish huquqiga ega. SHuning uchun davlat ular daromadlarining bir qismini taqsimlab, budjetga oddiy ajratma sifatida ololmaydi. Soliq shaklida daromadlarni undirish uchun qonun chiqaruvchi organ(Oliy Majlis)ning qarori zarur, ya’ni qonuniy asosda undirilgan to’lov budjetga o’tadi. Erkin iqtisodiyot sharoitida soliqlar ham erkin, ochiq, aniq bo’ladi, demokratik to’lovga aylanadi. 1-jadval O’zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti daromadlarining 2010-2012 yillardagi tarkibining tahlili (mlrd.so’mda) № Ko’rsatkichlar 2010yil 2011yil o’zgarishi % 2012yil o’zgari shi% I. Daromadlar (Davlatning maqsadli pul jamg’armalari daromadlaridan tashqari) 13 116,4 16 178,6 23,3 20 614,1 27,4 1. To’g’ri soliqlar 3 420,6 4 238,7 23,9 5 196,4 22,6 1.1 YUridik shaxslarning foydasidan

4. Ustama foydadan soliq 25,7 142,3 250,0 75,7 5. Boshqa daromadlar 722,4 831,8 15,1 1 233,5 48,3 Jadvaldan ko’rinib turibdiki, O’zbekiston Respublikasi davlat byudjeti daromadlari tarkibida bilvosita soliqlar ulushi yuqori ko’rsatkichga ega. Qo’shilgan qiymat solig’i 2010 yilda 3 987 mlrd. so’mni tashkil qilgan bo’lsa, 2011 yilga kelib, 5 228 mlrd. so’mni tashkil qilgan. O’tgan yilga nisbatan ushbu soliq turining o’sish sur`ati 31,1 foizni tashkil qilgan. 2012 yilda esa 6 784, 5 mlrd. so’mni tashkil qilgan, bu esa o’tgan yilga nisbatan 29,8 foizga o’sishini bildiradi. Davlat byudjetida salmoqli o’ringa ega bo’lgan aksiz solig’i o’sish tendensiyasiga ega. 2010 yilda aksiz solig’ining miqdori 2 191,1 mlrd. so’mni tashkil qilgan bo’lsa, 2011 yilga kelib, 2 481,8 mlrd so’mni tashkil qilgan. 2

Soliqlar soliqqa tortish ob’ektiga ko’ra to’rt guruhga bo’linadi: 1. Oborotdan olinadigan soliqlar, 2. Daromaddan olinadigan soliqlar, 3. Mol-mulk qiymatidan olinadigan soliqlar, 4. Yer maydoniga qarab olinadigan soliqlar. Oborotdan olinadigan soliqlarga qo’shilgan qiymat solig’i, aktsiz solig’i, bojxona va er osti boyliklari qiymatidan olinadigan soliqlar kiradi. Lekin oborot (aylanma) tushunchasi bizning qonunchiligimiz bo’yicha ilgaridagidek, mahsulot realizatsiyasi oborotidan emas, balki mahsulotlarni yuklab yuborgan qiymat bilan o’lchanadi (QQSda). Yalpi tushumdan olinadigan yagona soliq ham oborotdan olinadigan soliqlar jumlasiga kiradi. Daromaddan olinadigan soliqlarga yuridik shaxslarning daromadiga (foydasiga), jismoniy shaxslarning daromadiga solinadigan soliq, savdo tashkilotlar

qismini ularga qoldirib, ular investitsiya faoliyatini kengaytirish imkonini yaratadi va shu yo’l bilan bozor iqtisodiyotining rivojlanishiga turtki beradi. Bu soliqlarning stavkalari ko’paytirilsa, korxonalarning biznes imkoniyatlari kamaya borib, iqtisodiy rivojlanishni susaytiradi. Demak, bu guruh soliqlarning stavkalari to’g’ridan-to’g’ri bozor iqtisodiyoti bilan chambarchas bog’liqdir. Egri soliqlarning yuridik jihatdan to’lovchilari mahsulot (ishlar, xizmatlarni) yuklab yuboruvchilar (xizmat ko’rsatuvchilar) bo’lib, soliqning haqiqiy og’irligi keyingi (so’nggi) iste’molchining zimmasiga tushadi, ya’ni bu erda haqiqiy soliq to’lovchi yashiringan. Bu soliqlarning summasi tovar (ish, xizmat) narhi ustiga ustama ravishda qo’yiladi. Bu soliqlarning ijobiy tomoni respublikada ishlab chiqar

Egri soliqlar tarkibiga qo’shilgan qiymat solig’i, aktsiz solig’i, bojxona boji, er osti boyliklaridan foydalanganlik uchun soliq kabilar kiradi. YUqorida aytib o’tilganidek, to’g’ri va egri soliqlar yagona soliq tizimini tashkil etib, bir-biri bilan o’zaro bog’langan. Umumiy soliq summasi o’zgarmagan holda birining stavkasini kamaytirish ikkinchisining stavkasini oshirishni talab etadi. Budjet tizimi bo’g’inlari daromadlarini shakllantirishiga ko’ra soliqlarning umumdavlat (respublika) va mahalliy soliqlarga bo’linishi hukumat idoralarining markaziy hukumat va mahalliy hukumatlarga bo’linishi asosida kelib chiqadi. Har bir hokimiyat idoralari o’zlarining bajaradigan muhim vazifalaridan kelib chiqib, o’z budjetiga va uni ta’minlaydigan soliqlarga ega bo’lishi kerak. Respublika hukumati umu

bajaradi. Lekin odatda bu soliqlar va yig’imlar ular budjetlari xarajatlarining 30- 40 foizini qoplaydi, xolos. Mahaliy budjetlar daromadlarini ko’paytirish eng dolzarb masalalardan biridir. Faqat o’z daromad manbaiga to’liq ega bo’lgan mahalliy hukumatgina o’z faoliyatlarini to’liq amalga oshirishi mumkin. Mahalliy soliqlarning muhim xususiyati shundaki, ular faqat shu hududning budjetiga tushadi. Ular hisobidan boshqa budjetlarga ajratmalar berilmaydi. Davlatning soliq siyosati uning iqtisodiy - moliya siyosatining ajralmas tarkibiy qismidir va unga bog’liq holda olib boriladi, chunki soliq munosabatlari moliya munosabatlarining muhim tarkibiy qismidir. Soliq siyosati har bir mamlakatning ichki siyosati hisoblanib, unga hech qaysi davlatning aralashuvi ruxsat etilmaydi. Respublikamizda a

O’tgan yillar davomida soliq to’lovchilar zimasidagi soliq yukini kamaytirish, ularning moliyaviy barqaroligini ta’minlash va ishlab chiqarish jaryonlarining yanada kengaytirish maqsadida ular daromadlaridan undiriladigan asosiy soliqlar bo’yicha soliq stavkalari quyidagicha kamaytirildi: -2011 yilda soliq yuki, 1991 yil bilan solishtirganda, yalpi ichki mahsulotga nisbatan 2 barobar kamayib, 41,2 foizdan 22 foizga tushdi. -Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’i bo’yicha 1992 yildagi 45 foizdan 2012 yilda 9 foizga yoki o’tgan yillar mobaynida 5 barobarga; -Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i 1992 yildagi 60,0 foizdan 2012 yilda 22,0 foizga yoki o’tgan yillar mobaynida 2,7 barobarga; -Yuridik shaxslarning mol-mulkiga solinadigan solig’i bo’yicha 1992 yildagi 5 foizdan 2012

3-jadval Dunyoning ayrim davlatlarida soliq yukining o’rtacha darajasi (2012 yil) Soliq yukining O’zbekistondagi soliq yukining boshqa Davlatlar va uyushmalar nomi o’rtacha darajasi, foizda davlatlardagi holat bilan qiyosiy darajasi AQSH 32,3 1,5 marta past Evropa Ittifoqi davlatlari 42,6 2,0 marta past Lotin Amerikasi davlatlari 47,2 2,2 marta past Janubiy Osiyo davlatlari 40,2 1,9 marta past SHarqiy Osiyo davlatlari 34,5 1,6 marta past Markaziy Osiyo davlatlari 40,5 1,9 marta past Rossiya Federasiyasi 34,1 1,6 marta past MDHga a`zo davlatlar 25,2 1,2 marta past Dunyo davlatlari bo’yicha o’rtacha 44,7 2,1 marta past O’zbekiston 21,6 x Davlat iqtisodiyotni tartibga solish va ichki milliy bozorni rivojlantirishda hamda himoyalashda asosan, egri soliqlarga tayanadi. Davlat bu soliqlar orqali

2-rasm Qo’shilgan qiymat solig`ining davlat budjeti daromadlaridagi ulushi Maqsadli jamg`armalar daromadlarisiz davlat budjeti daromadlarida qo’shilgan qiymat solii soliining ulushi 2008-yilda 28.1%ni tashkil qilgan bolsa 2012-yilda 33%ni tashkil qilmoqda. Bu esa budjet daromadlarining shakllanishida egri soliqlarnig ahamiyati yuqori ekanligidan darak bermoqda. 36

Egri soliqlar orasida muhimligi bo’yicha Aksiz solii QQS dan keyingi ikkinchi o’rinda turadi. Akstiz Angliyada parlament tomoni dan kiritilgan edi. Akstiz solig’i undirilgan dastlabki predmetlar safida tuz, issiq ichimliklar, go’sht, non, un bo’lgan. Ushbu soliq turi O’zbekis ton Respublikasida 1997 yildan boshlab amalga kiritildi. 37

3-rasm Aksiz solig`ining davlat budjeti daromadlaridagi ulushi 2008 yilda aksiz so lig’i maqsadli jamg`armalar daromadlarisiz davlat budjeti daromadlari tarkibida 16.5 foizni, 2009 yilda 14.4 foizni, 2010 yilda 16.7 foizni 2011 yilda 15.3 foizni, 2009 yilda esa 15 foizni tashkil etgan, ya’ni 2012 yilda 2011 yilga nisbatan kamayish yuz bergan. Respublikamizda bozor iqtisodiyotini rivojlanib borishida iqtisodiyotni davlat tomonidan boshqarishda soliq tizimi juda muhim va ishonchli vositadir. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov "Soliq tizimining eng muxim vazifasi - ishlab chikarishni rivojlantirishga, moddiy-xom ashyo, tabiiy, moliyaviy va mexnat resurslaridan, to’plangan mol-mulkdan samarali foydalanishga ragbatlantiruvchi ta’sir kursatishdir" deb ta’kidlagan edi. To’g’r

korxonalar foydasidan olinadigan soliq va xokazolar kiradi. To’g’ri soliqlar davlat byudjeti soliqli daromadlarida egri soliqlardan keyingi ikkinchi o’rinda turadi. To’g’ri soliqlarni to’g’ridan to’gri soliq to’lovchilarning o’zi to’laydi, ya’ni soliqni huquqiy to’lovchisi xam, haqiqiy to’lovchisi xam bitta shaxs bo’ladi. To’g’ri soliqlar daromad (foyda) soliqlari va resurslar soliqlaridan tashkil topadi. Soliq to’lovchining daromadi(ish xaki, foyda, foizlar va boshkalar) va mol-mulki qiymati to’g’ri soliqlar ob’ektidir. To’g’ri soliqlar, o’z navbatida , real va shaxsiy soliqlarga bo’linishi mumkin. To’g’ri real soliqlar deganda shunday soliqlar tushuniladiki, ular mol- mulk yoki daromadlarning turli xillariga solinadi xamda ob’ektning xaqiqatda keltiradigan daromadini hisobga olmasdan, un

Keksa va ko’zi ojiz fuqarolar 800 dollardan 2000 dollargacha bo’lgan miqdorda qo’shimcha chegirmalar olish huquqiga egadirlar. AQSh soliq amaliyotida aholining o’rtahol va badavlat qatlamlariga nisbatan daromad solig’ining alohida chegirmalari qo’llaniladi. Bu chegirmalar daromaddan mahalliy soliqlarni, ko’chmas va shaxsiy mulklarni, avtomashina yoki ko’chmas mulkni sotib olish maqsadida berilgan ssudalar bo’yicha foizlarni, ta’lim xarajatlarini, nafaqa badallarini, meditsina xarajatlarining ayrim turlarini va boshqa shu kabi xarajatlarni chegirib tashlashni ko’zda tutadi. Amalga oshirilgan hisob-kitoblar shuni ko’rsatadiki, o’tgan asrning 90-yillar oxiriga kelib yiliga 15000 dollargacha daromad oladigan AQSh fuqarosi haqiqatda olingan daromadlarning 11 foizidan ortiq qismidan soliq to’lay

haqi fondining faqatgina dastlabki 48,6 ming AQSh dollari miqdoridagi qismi ijtimoiy sug’urta badaliga tortilar edi. 2000 yildan boshlab ijtimoiy sug’urta stavkalari 6,2 foiz qilib belgilandi, bunda soliqning maksimal stavkasi 76,2 ming AQSh dollari miqdoridagi qismiga belgilandi. Yangi ijtimoiy sug’urta ajratmalarining amaldagi tartibiga muvofiq, ish beruvchilar yuqorida qayd etilgan ajratmalardan tashqari ish haqi fondining dastlabki 7000 AQSh dollari miqdoridagi qismidan 6,2 foizli stavkada ishsizlik bo’yicha ham soliq to’laydilar. 4-jadval AQShda yolg’iz fuqarolardan olinadigan daromad solig’ining stavkalari Soliqqa tortiladigan yillik daromad summasi, AQSh dollari Daromad solig’i, % 1) 22 000 gacha 15 2) 22 000 – 54 000 3300  22 000 dan ortiq summaning 28 foizi 3) 54 000 – 115 000 12

imtiyozi vazifasini o’taydi. Yirik korporatsiyalar esa 18 333 333 dollardan ortiq daromadlaridan 35 foizli stavkada soliq to’laydilar. Bu esa juda yuqori stavka bo’lib, maksimal stavkadan atigi 4 bandga pastdir. Yirik korporatsiyalar esa, odatda daromadlilik darajasi 100 000 000 va undan yuqori bo’lgan xo’jalik sub’ektlari hisoblanadi. 5-jadval AQShda korporatsiyalarning daromadidan olinadigan soliqlarning bazasi va stavkalari Soliqqa tortiladigan daromad, dollar Soliq stavkasi, % 50 000 gacha 15 50 000 – 75 000 25 75 000 – 100 000 34 100 000 – 335 000 39 335 000 – 10 000 000 34 10 000 000 – 15 000 000 35 15 000 000 – 18 333 333 38 18 333 333 dan yuqori 35 AQShda korporatsiyalar daromadidan olinadigan soliqni qo’llashga xos bo’lgan xususiyatlardan biri shundaki, bu erda dividendlar soliqqa

ajratilgan mablag’lar, sug’urta to’lovlari bilan ta’minlanmagan yo’qotish summalari va umidsiz qarzlar chegirib tashlanadi. Shunisi xarakterliki, AQShda korporatsiyalarning yuqori foydasidan ham soliq olinadi. Mazkur soliq bo’yicha soliq bazasi amaldagi qonunchilikka ko’ra soliqqa tortishning imtiyozli shartlari belgilangan daromadlar majmuini o’z ichiga oladi. Bunda soliqqa tortilmaydigan daromad summasi 40 000 AQSh dollarini tashkil qiladi, daromad summasi 40 000 dollarga etishi bilan amaldagi stavka 20 foizga tushadi. O’zbekiston Respublikasida ham soliqqa tortishning imtiyozli sharoitlariga ega bo’lgan korxonalar mavjud, masalan, neft va gaz sanoatiga qarashli bir qator korxonalarni bunga misol qilish mumkin. Shuning uchun mazkur korxonalarga nisbatan yuqori foydadan olinadigan soliqla

progressiv ekanligi bilan izohlanadi. Ayni vaqtda, rivojlangan xorijiy mamlakatlarda korporatsiyalarning foydasidan olinadigan soliqning davlat byudjeti daromadlaridagi salmog’i pasayish tendentsiyasiga ega bo’lmoqda. Chunonchi, ikkinchi jahon urushi arafasida mazkur soliq bo’yicha olingan tushum summasi AQSh Federal byudjetiga jami soliq tushumlarining 50 foizga yaqin qismini tashkil qilar edi. 1955 yilga kelib bu ko’rsatkich 30 foizni, 1975 yilda 15 foizni, 1998 yilda esa 12 foizni tashkil qildi. Mazkur soliqning davlat byudjeti daromadlari hajmidagi ahamiyatini pasayib borishi, asosan, ushbu soliq turiga nisbatan soliq imtiyozlarini doimiy ravishda qo’llanilayotganligi va soliq stavkalarini pasaytirib borilayotganligining oqibatidir. Xususan, AQShda mana shu sabablarga ko’ra xo’jalik su

Qo’shilgan qiymat solig’i va aktsiz solig’idan olinadigan tushumlarning davlat byudjeti daromadlari hajmidagi salmog’i Bolgariyada 55,5 foizni, Vengriyada – 44,7 foiz, Polshada 60,2 foiz, Chexiyada – 35,7 foizni tashkil qiladi. Mazkur mamlakatlarning soliq amaliyotini tahlil qilish natijalari shuni ko’rsatdiki, birinchidan, ularda qo’shilgan qiymat solig’i va aktsiz soliqlarining stavkalari yuqori; ikkinchidan, egri soliqlarga nisbatan qo’llaniladigan soliq imtiyozlarining turi juda kam. Masalan, Vengriyada qo’shilgan qiymat solig’ining stavkasi 25 foiz bo’lib, imtiyozli soliq stavkasi 12 foizni tashkil etadi. Polshada bu ko’rsatkichlar mos ravishda 22 foiz va 7 foiz, Chexiyada 22 foiz va 5 foiz. 2) Sharqiy Evropa mamlakatlari davlat byudjetlarining daromad qismidaaholidan olinadigan darom

Sharqiy Evropa davlatlarida, yuqorida qayd etilgan sabablar tufayli, davlat byudjeti defitsiti muammosini yuzaga kelishi hukumatning qimmatli qog’ozlarini emissiya qilish va sotish yo’li bilan davlat byudjeti daromadlarini ko’paytirish zaruriyatini yuzaga keltirdi. Xususan, 1996 yildan boshlab Chexiya davlat byudjetining defitsiti yuzaga keldi va u 1999 yildan boshlab byudjet xarajatlarini 5 foizdan ortiq qismini tashkil eta boshladi. Buning natijasida, Chexiya hukumati o’zining qimmatli qog’ozlarini sotish hajmini oshirish yo’li bilan davlat byudjeti daromadlarini ko’paytirishga majbur bo’ldi. 2000 yilga kelib, mazkur daromad manbai byudjet daromadlarining 34,4 foizini tashkil qildi. Vengriyada ham davlat qarzi muammosining chuqurlashuvini kuzatish mumkin. Xususan, 1995 yilda davlat qarzi

ma’lumotlarga ko’ra to’g’ri soliqlarning ulushi AQShda 91, Yaponiyada 63,8, Buyuk Britaniyada esa 54,3 foizni tashkil qilgan. Endi biz tahlil ob’ektini Rossiya Federatsiyasi davlat byudjetiga ko’chiramiz. Rossiya Federal byudjetining umumiy hajmida salmog’iga ko’ra birinchi o’rinni egri soliqlar egallaydi. Ularning byudjet umumiy daromadlari hajmidagi salmog’i 68 foizdan oshadi. Egri soliqlar ichida salmog’iga ko’ra birinchi o’rinni qo’shilgan qiymat solig’i egallaydi. Uning Federal byudjetning daromadlari hajmidagi salmog’i 30 foizdan ortiq qismni tashkil etadi. Undan keyingi o’rinni aktsiz va boj soliqlari egallaydi. Ularning federal byudjetning daromadlari hajmidagi salmog’i mos ravishda 18,4 va 19,3 foizni egallaydi. Egri soliqlarning asosiylaridan hisoblangan qo’shilgan qiymat solig’i

III BOB. DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARINI OSHIRISHDA JAHON AMALIYOTI VA ULARNI O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA QO’LLASH MASALALARI 3.1. Davlat budjeti daromadlarini oshirishdagi muammolar va ularni hal qilish imkoniyatlari O’zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan tub iqtisodiy islohotlarning negizida uning jaxon xamjamiyatiga qo’shilishini, iqtisodiyotni investitsion jalb etuvchanligini oshirishni, uning eksport saloxiyatini va import o’rnini bosa oladigin milliy ishlab chiqarishni oshirishni, inovatsion faollikni rag’batlantirishni ta’minlash. Ushbu jixatlar mamlakatda investitsiyalardan foydalanish samaradorligini oshirishning , chet el investitsiyalaridan samarali foydalanishning rag’batlari tizimini va ayniqsa, soliq imtiyozlari orqali rag’batlantirish tizimini takomillashtirishni tala

Investitsiyalar bo’yicha soliq kreditlari vositasida iqtisodiyotning real sektorida nodavlat tuzilmalarning investitsiya faoliyatini kuchaytirish va kengaytirish zarurdir. Respublikada amalda bo’lgan soliq rag’batlarini 4 turga bo’lish mumkin: - soliq to’lashdan vaqtinchalik ozod qilish; - soliq stavkasini pasaytirish; - soliqqa tortilidigan ba’zani kamaytirish; - soliq majburiyatini bajarishni kechiktirish(soliq krediti) Qayd qilingan rag’batlar u yoki bu darajada chet el investitsiyalari ishtirokidagi keng doiradagi korxonalar uchun tadbiq etiladi. Lekin xozir amalda bo’lgan soliq imtiyozlari turlari halqaro soliq protektsionizmi (xomiyligi) tajribalarini etarli darajada xisobga olmaydi. Masalan, fang’texnika taraqqiyoti yutuqlarini joriyo qilish soxasidagi investitsiya faoliyati soliq k

O’zbekistonda investitsiya faoliyatini tartibga solish mexanizmlarini, birinchi navbatda, barcha xo’jalik bosqichlarida jamg’armalar o’sishi sur’atlarini rag’batlantirish va iste’mol darajasini pasaytirishga yo’naltirilgan bo’lishi kerak. Bunga bizning nazarimizda, iqtisodiyotdagi yuridik va jismoniy shaxslardan, chet ellik investorlardan undiriladigan soliqlarni tartibga soluvchilik funktsiyasining amal qilishini kuchaytirish orqali erishish mumkin. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i to’g’ri soliqlar tarkibida yuqori salmog’ni egallaydi. Mazkur soliq turi bo’yicha soliqqa tortilmaydigan minimumni belgilash, daromadlarning ma’lum bir qismiga nisbatan past soliq stavkalarini qo’llash, axolining ayrim toifalarini soliqdan ozod qilish kabi imtiyozlar qo’llaniladi. Yuridik shaxsla

- soliq imtiyozlarini belgilashda yuridik shaxslarga tegishli bo’lgan asosiy vositalarning ishlab chiqarish jarayonidagi ishtiroki xisobga olinmagan, bu esa ularni ishlab chiqarish fondlarini ishlab chiqarish jarayonidagi ishtirokini kuchaytirishdan manfaatdorligini oshirishni rag’batlantirmaydi. - Amaldagi tartibda jadallashtirilgan amortizatsiyani qo’llashga ruxsat berish korxonalarni yangi texnika va texnologiyalarni ishlab chiqarish jarayoniga jalb qilishni rag’batlantiradi, ularning mol-mulk solig’ining bazasini kamaytiradi. Bu muammolarni quyidagi asosiy guruxlarga ajratish mumkin: - soliq yukini qonunlar doirasida pasaytirish xarakatlari yoki soliq menejmenti xarakatlari korxonada amalda kam rivojlangan; - iqtisodiyotda soliq yukini kamaytirish maqsadida qonunchilikda foyda solig’in

rivojlantirishga, eksportni kengaytirish va import o’rnini bosuvchi ishlab chiqarish uchun, inovatsion faollik uchun etarli sharoitlar yaratilgan bo’lar edi. Bu borada soliqlarning iqtisodiyotni tartibga soluvchilik funktsiyasini va mexanizmini mukammaltirish, bizning fikrimizcha, unumli va ta’sirchan vosita xisoblanadi, chunki soliqlar nafaqat davlat xazinasini to’ldirishning o’ziga xos mexanizmi, balki axoli daromadlarini tegishlichaikning tsiklik o’zgarishlarini keltirib chiqaruvchi inflyatsiya, ishsizlik kabi umumiqtisodiy muammolarni oldini olishning xam dastagidir. Bugungi rivojlanish davrida mamlakat iqtisodiyotini ko’tarish muhim xayotiy omillardan biri xisoblanadi. Bunda eng asosiy o’rinni axolini farovonligi egallaydi. Chunki davlatning asosiy boyligi bu halqdir, halq farovonligi

xususiy tadbirkorlik davlat tomonidan doimiy qo’llab- quvvatlanayotgani samarasidir. Axoli bandligini oshishi, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlanishi o’z – o’zidan mamlakatga to’lanadigan daromadlarni oshishiga olib keladi. Yuqorida ta’kidlangan ishlarni amalga oshirish, huquqiy taraflama qo’llab quvvatlash maqsadida turli qaror va farmoyishlar chiqarila boshlandi. Ushbu qonunlarda tadbirkorlikni rivojlantirish, axoli farovonligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida»gi Qonunining 11-moddasiga ko’ra tadbirkorlik faoliyati sub’ektlarining davlat organlari, shu jumladan huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat qiluvchi organlar, shuningdek banklar bilan o’zaro munosabatlarida tadbirkorlik faoliyati sub’ekti huquqlarining

O’zbekiston Respublikasining «Oilaviy tadbirkorlik to’g’risida»gi O’RQ- 327-sonli Qonunida quyidagilar ta’kidlab o’tilgan: - Mamlakatimizda oilaviy tadbirkorlikni tashkil etish va ro’yxatdan o’tkazish tartiblarini, oilaviy korxona mol-mulkini shakllatirish, undan foydalanish shuningdek, uni tasarruf etish koidalarini, oilaviy korxonaning ћ amda uning ishtirokchilarining xuquq va majburiyatlarini, oilaviy tadbirkorlikning kafolatlari belgilab berildi. -Oilaviy tadbirkorlik tadbirkorlik sub’ektlarining alohidagi tashkiliy- huquqiy shakli sifatida oilaviy korxona shakli joriy etildi va uning ishtirokchilari oilaviy korxona har bir ishtirokchisining mol-mulki va shu mulk negizida ishlab chiqarilgan tovarlarni (ishlar bajarish, xizmatlar ko’rsatish) realizatsiya qilish xamda daromadni taksimlas

Yuqorida keltirilgan turli yo’nalishlar bugungi kunda eng avvalo mamlakatimiz axolisini qo’llab quvvatlash maqsadida amalga oshirilmoqda. Bu esa ma’lum darajada o’z samarasini ko’rsatmoqda. Ya’ni YAIMda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik, axoli daromadlari yildan yilga ulushi ko’payib bormoqda. Navbatda keltirilgan jadvallarda ko’rsatkichlar keltirib o’tilgan. 3.2. Davlat byudjeti daromadlarini oshirishda jahon amaliyotidan foydalanish masalalari Rivojlangan davlattlarda soliq tizimining takomillashganligi asosan davlatning ishlab chiqarish munosabatlarini, ijtimoiy-iqtisodiy sohalarini nazorat qilinishi va ularning mexanizmini samarali amal qilishi bilan izohlanadi. Soliq tizimining to’g’ri shakllanishi mo’ljallangan soliq daromadlari va haqiqatda undirib olinganligi o’rtasida mavjud b

bor-yo’g’i 10%ni tashkil etsa, ayni bir paytda Italiyada mahalliy hokimiyat korporatsiyalar daromadidan olinadigan soliqlarni 36%dan 46%ga ko’paytiradilar. Buning barchasi hamdo’stlik mamlakatlarida soliq tavsiyalari o’zgartirilishini talab qiladi. Ushbu o’zgarishlarga binoan ruxsat etilgan soliq intervali doirasi (30—40%) atrofida bo’lib, mahalliy soliqlar ham e’tiborga olinishi kerak. Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligiga kiruvchi davlatlarning ichki va tashki siyosatini muvofiklashtirish maqsadida soliq tizimlarini, budjet jarayonlarini, davlat xarajatlarini, nazorat tizimini muvofiklashtirish zarur. Bunday kelishuv ayniqsa, soliqlar sohasi bo’yicha juda zarur. Aynan shu yo’lni Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bosib utmoqdalar. Jahonning rivojlangan mamlakatlaridagi soliq islohotlari tajribasi

oqibatida esa yalpi ijtimoiy mahsulotdagi soliqlarning salmog`ini 22-23 foizga tushirish mumkin. shuning uchun xam bunday sharoitda noreal budjet xarajatlarini qisqartirish va buning uddasidan chiqish aloxida ahamiyat kasb etadi. Soliq islohotini amalga oshirish rejalashtirilayotgan paytda quyidagilarga aloxida e’tibor bermoq lozim: • qonunchilik va me’yoriy aktlar butun massivini yagona xujjatga integratsiyalashtirish; • yagona tushunchalar apparatining qo`llanilishi, soliq qonunchiligikoidalarini bir xil tartibda tushunish; • mamlakatdagi soliqdarning umumiy sonini keskin qiskatirish, soliqqonunchiligida ko`rsatilmagan soliqlar va yig`imlarni joriy etilishini taqiqlab qo`yish; • ishlab chikarilgan mahsulot hajmi asos bo`lib hisoblanuvchi barcha soliqva yig`imlarni bekor qilish; • mehnat

mamlakatimiz va xorijiy kompaniyalarni soliqqa tortishda bir xil tarzda yondashishga, soliq qonunidagi kamchiliklarni barham topishiga, soliqlarni to`lashdan bo`yin tovlamaslikka olib keladi. O`zbekiston Respublikasi soliq tizimini isloh qilishning muhim yo`nalishlaridan biri uning tashkshshy tuzilishini takomillashtirishdir. Bozor munosabatlarining rivojlanishi sharoitida respublikamiz soliq tizimining shakllanish bosqichida soliqlarning turlari bo`yicha ixtisoslashgan holda, dastlab, soliq organlarining markazlashtirilgan ierarxik tizimi shakllandi. Soliq tizimini shakllantirishning dastlabki bosqichida soliqlarni hisoblash va undirish metodologiyasi hamda soliq hujjatlarining shakllari ma’lumotlarni an’anaviy ravishda ko`lda ishlashga to`liq mo`ljallangan edi. Ma’lum darajada soliq meto

O’zbekistonda meros va sovg’aga soliq bir martalik yig’im sifatida joriy qilingan. · Germaniyada yer solig’ini undirishda, erdan foydalanish maqsadi inobatga olinadi. O’zbekistonda esa er solig’i yuridik shaxslarga alohida va jismoniy shaxslarga alohida qo’llaniladi. Soliq stavkasini Vazirlar Mahkamasi har yili qayta belgilaydi. · Germaniyada QQS solig’ini pasaytirilgan stavkalari mavjud. O’zbekistonda QQS 20% va 0% stavkalari qo’llaniladi. · AQShning bir qancha shtatlarda, masalan, Koliforniya, ishbilarmonlik faolligini soliqqa tortish joriy etilgan. U ikki elementni: korxonaning umumiy yillik aylanmasini soliqqa tortish (asosan 1dan 2.5 % gacha ) va ish xaqi fondidan soliq undirishni – 1.6 % o`z ichiga oladi. 59

XULOSA Xulosa qilib aytadigan bo’lsak iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida davlat budjeti daromadlarini oshirish, budjet balansini bir me’yorda ushlab turish, xarajatlarni aniq maqsadli yo’naltirish rivojlanayotgan mamlakatlar uchun muxim ahamiyat kasb etadi. Respublikamizda amalga oshirilayotgan ishlarga nazar tashlaydigan bo’lsak, bugungi rivojlanish jarayonida, xorijiy ayni yuqorida keltirib o’tilgan ishlarniamalga oshirish ishlari ketayotganini ko’rishimiza mumkin. Soliq yukining pasaytirilishi natijasida budjetga borib tushmaydigan mablag’larni budjet mablag’lari nuqtai nazaridan kompensatsiya qilish (qayta tiklash, o’rnini to’ldirish,qoplash) masalasi alohida ahamiyat kasb etadi. Hozirgi paytda iqtisodchilar tomonidan bunday kompensatsiya qilishning bir necha variantlari ko’rs

variantlarning turli ko’rinishidagi kombinatsiyalaridan iborat bo’lib, unda bir vaqtning o’zida aralash foydalanish mumkin Ba`zi davlatlar tajribasidan foydalanib iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida O`zbekiston Respublikasi soliq tizimida qo`llashga tavsiya etiladigan holatlar: · Germaniyada korporatsiyalar daromadiga soliq solishda soliqqa tortilmaydigan minimumlar mavjud. Korporatsiyalarni daromadini soliqqa tortishda daromadlar ikkiga bo’linadi, ya’ni taqsimlanadigan va taqsimlanmaydigan daromadlarga. · Germaniyada mol-mulk solig’i o’rniga jismoniy shaxslarga meros va sovg’aga soliq joriy qilingan. Bunda merosga qoldirilgan (sovg’a qilingan) mol-mulk qarindoshlik darajasiga qarab, 3%dan 70% stavkagada soliqqa tortiladi. O’zbekistonda meros va sovg’aga soliq bir martalik yig’im s

2. O’zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksi. – T.: O’zbekiston, 2008. 3. O’zbekiston Respublikasining «Budjet tizimi to’g’risida»gi Qonuni. Xalq so’zi. 2000. 14 yanvar. 4. O’zbekiston Respublikasining «Davlat budjetining g’azna ijrosito’g’risida»gi Qonuni. Xalq so’zi. 2004. 29 oktyabr. 5. Karimov I.A. O’zbekiston – bozor munosabatlariga o’tishning o’zigaxos yo’li. - T.: O’zbekiston, 1994. 20-bet. 6. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – vatanimiz taraqqiyoti va xalqimizfarovonligini yanada yuksaltirishdir. Prezident Islom Karimovning 2009 yilning asosiy yakunlari va 2010 yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi. Xalq so’zi, 2010 yil 30 yanvar 21-son. 7. Karimov I.A. Bank tizimi, pul mu

14.Ананенко С.А. Повышение эффективности бюджетных расходов с помощью аналитических возможностей БОР //Финансы - № 11 - 2006. 15. Ананенко С.А. Повышение эффективности бюджетных расходов с помощью системы сбалансированных целевых показателей// Финансы- № 9 - 2004. 16.Бородин А.Н. O результативности расходования бюджетных средств // Финансы - № - 2005. 17.Vahobov A., Jo’raev A. Soliqlar va soliqqa tortish. – T.: Sharq, 2009 18.Vahobov A., Qosimova G. Davlat moliyasini boshqarish. O’quv qo’llanma.- T.: Iqtisod-moliya, 2008. -287b. 19.Vahobov A., Qosimova G., Jamolov Budjet-soliq siyosati yaxlitligi. O’quv qo’llanma. – T.: Iqtisod va moliya, 2005. 20.Гусев С.И., Швецов Ю.Г. О роли федерального казначейства в финансовой системы государства // Финансы - № 11 – 2004. 21..Jo’raev A.S. Davlat budj

28.Лаврова A.M. Бюджетная реформа 2001-2008 гг.: от управления затратами к управления результатами. // Финансы - №9 - 2009. 29.Malikov T.S., Jalilov P.T. Budjet-soliq siyosati. – T.: Akadem nashr, 2011. – 472 b. 30.Malikov T.S., Haydarov N.H. Moliya: umumdavlat moliyasi. – T.: Moliya, 2009. 31.Нестеренко Т.Г. O развитии федерального казначейства // Финансы - №12, 2005. 32.Нестеренко T.Г. Федеральное казначейство на новом этапе // Финансы - № 4 - 2005. 33.Никитина Т.Р. Применение ответственности за нецелевое использование бюджетных средств // Финансы -№ 11 -2005. 34.Ostonaqulov M. Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi (2008 rasxodovaniya gosudarstvennix sredstv //Finansi, № 5, 2006. 35.Пахомов С.B. Секьюритизация доходов бюджета территориального образования и облигационные займы: опыт

41.Шахова Г.Я., Боженко И.P. Государственные расходы и социально- экономическое развитие // Финансы - № 8 - 2005. 42.Internet saytlari: http: //www.minfin.ru (O’zbekiston respublikasi Moliya Vazirligining rasmiy sayti) http: //www.mf.uz (O’zbekiston respublikasi Moliya Vazirligining rasmiy sayti) http: //www.budget.ru ( Rossiya Byudjet ma’lumotlari sayti ) http: //www.df.ru http: //www.nalog.ru ( soliq ma’lumotlari haqida sayt ) http: //www.finansy.ru http: //www.finance.rambler.ru 65

Купить