Mahalliy byudjet daromadlarini shakllantirishda va hududiy iqtisodiyotni rivojlantirishda soliqlarning ahamiyati - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	156.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Mahalliy byudjet daromadlarini shakllantirishda va hududiy iqtisodiyotni rivojlantirishda soliqlarning ahamiyati

Купить

“Mahalliy byudjet daromadlarini shakllantirishda va hududiy iqtisodiyotni rivojlantirishda soliqlarning ahamiyati” 2

MUNDARIJA K IRIS H ............................................................................................................... 3 I BOB . MAHALLIY B U DJET DAROMADLARINI S H AKLLANTIRIS H NING NAZARIY ASOSLARI............ ........ 8 1.1. Hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda mahalliy budjetlarning roli va ahamiyati ...................................... .............................. ........... 8 1.2. Ma h alliy soliqlar va yi g’ imlarni undirishda ma h alliy h okimiyatlarning roli ............................................. ........ .................... 14 II BOB . MAHALLIY B U DJET DAROMADLARINI S H AKLLANTIRIS H DA VA HUDUDIY I Q TISODIY O TNI RIVOJLANTIRIS H DA SOLIQLARNING AMAL QILIS H MEXANIZMI (Toshkent sha ha r Olmazor tumani misolida) ......... ...... .................

KIRIS H M avzuning dolzarbligi . O’ zbekiston Respubli k asi b ozor i q tisodiyotiga o’ tishda, ja h ondagi rivojlangan mamlakatlar tajribasini chu q ur o’ rganish natijasida q abul q ilingan, o’ ziga xos, millatimizning mintalitetidan kelib chi q q an h olda ishlab chi q ilgan, milliy q adriyatlarimizni o’ z ichiga oluvchi beshta tamoyilga asoslanadi. Tamoyillardan biri b ozor i q tisodiyotiga o’ tishda a h olining kam ta’minlangan q atlamini kuchli ijtimoiy h imoya q ilishdir. Albatta, bu vazifani amalga oshirishda davlatimiz budjet mabla g’ lariga tayanadi. Budjet mabla g’ lari mamlakatning makroiqtisodiy bar q arorli k ka erishish y o’ lida h ukumat tomonidan ya q in va uzo q davrlarga m o’ ljallangan davlat dasturlarini amalga oshirishda mu h im a h amiyat kasb etadi. Respubli k amiz

belgilangan parametrlaridan ortib ketishiga y o’ l q o’ ymasli k va ni h oyat xorijiy investorlarni h u q u q iy h imoya q ilishli k dir . Yu q oridagi vazifalarni amalga oshirish budjet siyosatini t o’g’ ri yuritish , budjet mabla g’ laridan samarali , o q ilona foydalanishni talab etadi . Budjet mabla g’ lari doimo ani q bir ma q sadga y o’ naltirilgan b o’ ladi . Demak budjet mabla g’ laridan o q ilona , samarali foydalanish bilangina ana shu ma q sadga e rishishli k mumkin b o’ ladi . Budjet dasturlarining ani q va o’ z va q tida bajarilishi ayni paytda davlat dasturlarining h am pirovard natijada ijobiy bajarilishini ta ’ minlaydi . Budjet mabla g’ laridan o q ilona foydalanishga esa samarali nazorat tizimini shakllantirmasdan turib erishib b o’ lmaydi . Respubli k amiz musta q illi k

manbalari va ulardan tushumlar miqdori, shuningdek, moliya yili mobaynida aniq maqsadlar uchun ajratiladigan mablag’lar sarfi yo’nalishlari va miqdori ko’zda tutilishi ko’rsatilgan. Mahalliy budjetlar tizimi mahalliy talab-ehtiyojlarni to’laroq undirishni hamda davlatning markazlashgan tartibda amalga oshiradigan tadbirlarning bajarilishi bilan chambarchas bog’langan holda ijro etishga imkon yaratib beradi. Ma h alliy budjetlar daromadlari asosan ma h alliy soliqlar va umumdavlat soliqlaridan ajratmalar h isobiga shakllanadi. Respublika va ma h alliy budjetlari o’ rtasidagi munosabatlarni, bo g’ liqlikni yanada takomillashtirish, shub h asiz regionlarni iqtisodiy rivojlantirish ular o’ rtasidagi iqtisodiy nomutanosibli k ka mumkin q adar bar h am berishdan iborat. Bundan tash q ari, ma h a

Ishning maqsad idan kelib chi q ib q uyidagi vazifalarni bajarish rejalashtirilgan: - h ududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda mahalliy budjetlarning roli va ahamiyati ni yoritish ; - mahalliy soliqlar va yig’imlarni undirishda mahalliy hokimiyatlarning rolini o’rganib chiqish; - ma h alliy budjet daromadlar bazasini ng iqtisodiy ta h lil qilish; - m ahalliy budjet daromadlarini shakllantirishda j ismoniy shaxslardan olinadigan yer soli g’ ining amaldagi holatini tahlil qilish; - mahalliy budjet daromadlarini shakllantirishda j ismoniy shaxslardan undirila digan mol - mulk soli g’ ining amaldagi holati tahlilini qilish; - mahalliy budjet daromadlari bazasini mustahkamlashda rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarining tajribalarini o’rganish; - mahalliy budjet daromadlarini shakllant

o’quv yurtlarida moliya va soliqlar bo’yicha fanlarni o’qitishda foydalanilishi mumkin . Bitiruv malakaviy ishiniing tarkibiy tuzilishi . Mazkur bitiruv malakaviy ishi - kirish, yettita paragrafni o’z ichiga olgan uchta bob, xulosa va takliflar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Bitiruv malakaviy ishining kirish qismida mavzuning dolzarbligi asoslab berilgan. Bitiruv malakaviy ishining birinchi bobida mahalliy budjet daromadlarini s h akllantiris h ning nazariy asoslari izohlangan. Bitiruv malakaviy ishining ikkinchi bobida mahalliy budjet daromadlarini shakllantirishda va hududiy iqtisodiyotni rivojlantirishda soliqlarning amal qilish mexanizmi amaldagi holati tahlili keltirilgan. Bitiruv malakaviy ishining uchinchi bobida mahalliy budjet daromadlari bazasini mustahkamlas

I BOB. MAHALLIY B U DJET DAROMADLARINI S H AKLLANTIRIS H NING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda mahalliy budjetlarning roli va ahamiyati O’zbekiston Respublikasida ijtimoiy – iqtisodiy islohotlar yanada chuqurlashgan davrda, ijtimoiy hayotimizning barcha sohalarida bo’lgani kabi moliya, budjet sohasida ham chuqur o’zgarishlarni amalga oshirish hozirgi kunning asosiy talabidir. O’zbekiston demokratik davlat qurishni o’z oldiga vazifa qilib qo’yar ekan, bunda davlat budjetini shakllantirish muhim o’rin tutadi. Iqtisodiyotda bozor munosabatlari asta - sekinlik bilan shakllanib va rivojlanib borayotgan bir paytda davlatning doimiy vazifalarini bajarishi uchun markazlashgan moliyaviy mablag’larga ega bo’lish zaruriyati kuchayib boradi. Demokrati k davlat tuzilish

birga mahalliy budjetlar aholini ijtimoiy himoya qilish borasida davlatning olib borayotgan siyosatining joylardagi asosiy tayanchi hisoblanadi. Aholini ijtimoiy himoya qilish xarajatlarining deyarli 100 foizi mahalliy budjetlar tomonidan moliyalashtiriladi. Budjetning bosh funktsiyasi davlatning yashab turishiga moddiy sharoit yaratish, ishlab chiqarish munosabatlarini, takror ishlab chiqarishni ta’minlash uchun milliy daromadni qayta taqsimlashda xizmat qiladi. Mahalliy budjetlar O’zbekiston Respublikasi davlat budjetida muhim tarkibiy qismni tashkil etadi va mahalliy hokimiyatlarning faoliyat ko’rsatishlarida moliyaviy manba bo’lib hisoblanadi. Mahalliy budjetlar tizimi mahalliy talab-ehtiyojlarni to’laroq qondirishni hamda davlatning markazlashgan tartibda amalga oshiradigan tadbirla

O’zbekistonda olib borilayotgan islohotning chuqurlashishi mahalliy hokimiyat organlarini hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi rolini yanada oshirib, moliya-budjet sohasidagi huquqlarini kengaytirish va ularning moliyaviy bazasini mustahkamlashni talab qiladi. Ma h alliy budjetlarning salmo g’ i oshishi ustun ravishda xarajatlarning oshib borishi bilan bo g’ liq. Ya’ni davlat iqtisodni, ijtimoiy infrastrukturani, ishchi kuchini tayyorlash bilan bo g’ liq xarajatlarni joylarga berib bormoqda, ma h alliy budjetlardan davlat takror ishlab chiqarish jarayoniga ta’sir etishda keng foydalanmoqda, ma h alliy bosh q aruv davlatning joylarda ma q sadga muvofiq b o’ lgan vazifalarini bajarad i. O’zbekiston Respublikasi mahalliy budjetlari tomonidan xarajatlarni amalga oshirish uchun darom

1 - chizma Mahalliy budjet daromadlari manbalari 3 Mahalliy budjetlarni daromadlarini shakllantirish O’zbekiston Respubli k asinining “ Budjet tizimi ” t o’g’ risidagi qonunning 18 - moddasiga asosan amalga oshiriladi. Shunga muvofiq mahalliy budjetlar daromadlari o’ z daromadlari (mahalliy soliqlar va yig’imlar) va yu q ori budjetdan ajratiladigan ajratmalar (umumdavlat soliqlaridan ajratmalar, dotatsiya va subventsiyalar) hisobidan shakllanadi. 2 -chizma 3 Budjet tizimi to’g’risidagi qonun asosida muallif tomonidan tuzildi Davlat mulklarini joylashtirish, foydalanish , berishdan olingan mablag’lar Umumdavlat soliqlaridan Boshqa daromadlarMeros, hadya etish bo’yicha davlat mulkiga o’tganMahalliy soliqlar va yig’imlar Subsidiya, dotatsiya, ssudalar Jismoniy, yuridik, va chet davlatlardan q

1 O’zbekistonda soliqlar tizimining bugungi kundagi tarkibi 4 Umumdavlat soliqlari Mahalliy soliqlar va yig’imlar 1. Yuridik shaxslar foydasiga soliq. 2. Jismoniy shaxslar daromadiga soliq. 3. QQS 4. Aksiz solig’i 5. Ye r qa’ridan foydalanganli k uchun soliq 6. Mikrofirmalar va kichi k korxonalar , hamda savdo va umumiy ovqatlanish korxonalarning yagona soliq to’lovi 7. Bojxona to’lovlari 8. Jismoniy shaxslar chetdan tovar keltirgandagi yagona bojxona to’lovi 9. Davlat boji 10. Boshqa daromadlar O’ z soliqlar i: 1. Mol-mulk solig’i 2. Ye r solig’i 3. Yagona yer solig’i 4. Obodon lashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish soli g’ i 5. T ransport vositalariga benzin, dizel yonilg’isi va suyultirilgan gaz ishlatganlik uchun iste’mol solig’i 6. Ayrim turdagi tovarlarni sotish va ayri

budjetlarni to’ldirish manbai sifatida mahalliy budjetlar ihtiyorida qoldirilishi mumkin. Jumladan, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001 yil 31 dekabrdagi 490-sonli qarorining 14-bandiga asosan mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining tegishli budjetlarga tushumlarining to’liq undirilishi va tasdiqlangan xarajatlarni o’z vaqtida moliyalashtirilishi bo’yicha javobgarligini va mas’uliyatini oshirish maqsadida umumdavlat soliqlaridan tushumlar to’liq hajmda mahalliy budjetlar daromadiga o’tkazilgan. Mahalliy budjetlarning bu daromad turining o’ ziga xos tomonlar mavjud. Yu q ori budjetlardan ajratiladigan subventsiya va dotatsiyalar bosh q a daromad turlaridan far q q ilib bu daromad turlari yil boshida tasdiqlan g an reja miqdorida olinadi. Ya’ni bu daromad turlariga yil

2. Ma h alliy hokimiyat idoralari h oxishi bilan joriy etiladigan mahalliy soliqlar va yig’imlar. O’zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksining 7-moddasida ko’rsatilishicha, mol-mulk va yer solig’i O’zbekiston Respublikasi qonun xujjatlari bilan joriy etiladi va O’zbekistonning barcha hududlarida amal qiladi. Mahalliy soliqlar va yig’imlarning boshqa turlari esa, mahalliy hokimiyat idoralari tomonidan joriy etiladi. Mahalliy soliqlarni stavkalarini va ular bo’yicha beriladigan imtiyozlarni belgilash qonun xujjatlariga muvofiq mahalliy hokimiyatlar ihtiyoriga berilgan. Mahalliy budjetlar daromadlarini shakllantirishda mahalliy hokimiyatlarga mahalliy soliqlar va yig’imlar bo’yicha bunday huquqni berilishi hudud iqtisodiyotida muhim rol o’ynaydi. 1.2 Mahalliy soliqlar va yig’imlarlarni undi

budjetlar daromadlarini shakllantirishdagi yuqori budjetlarga bog’liqligi hamda barqaror soliq turlarini kamligi hisoblanadi. Mahalliy budjetlar daromadlar bazasini yanada mustahkamlash, budjetlararo munosabatlarni isloh qilishning asosiy yo’nalishlaridan biri hisoblanadi, bu yo’nalishda mulkni, yerni, tabiiy resurslarni soliqqa tortish muhim ahamiyatga ega bo’ladi. Mulk solig’idan tushumlarning real oshirish yo’llaridan biri asosiy fondlarning bozor narxida baholashni o’tkazishdan olinishi mumkin, shuningdek, ushbu soliqdan yengilliklarni qisqartirish xam ushbu maqsadga xizmat qiladi. Navbatdagi istiqbolli manbalardan biri bo’lib, mahalliy budjetlarga jismoniy shaxslar daromad soliqlarini uzoq muddatga biriktirib qo’yish hisoblanadi. Soliqlar bilan bir q atorda mahalliy budjetlar daromadl

ularni daromad bazasini kengaytirib borish h ozirgi O’zbekistonning bozor iqtisodiga o’ tayotgan davrda dolzarb masalalaridan biridir. Mahalliy budjetlarning daromad bazasi h ududlarda yaratilayotgan milliy daromad, ya’ni ishlab chiqarishni rivojlanish darajasi, daromadlarini doimiy va bir maromda tushishi, mahalliy hokimiyat organlarining mahalliy budjetlarni daromadlarini oshishidan manfaatdorligi bilan bevosita bog’liqdir. Mahalliy soliqlarning budjet daromadlarini oshishini ichki rezervlari, h ududlarda ishlab chiqarishni rivojlanishi, joylarda iqtisodiy islo ho tlarni amalga oshirilishi bilan chambarchas bog’liqdir. Iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishda davlat mulkini xususiylashtirish jarayoni, turli mulkchilik formalarini yuzaga keltirish va bu mulkchilik formalari o’rtasida erki

organlarining budjet so h asidagi faoliyatining konstituttsiyaviy asosi o’ rnatilgan. Mahalliy joylardagi vakilli k hokimiyati va ijro hokimiyati organlarining bu so h adagi vazifalari, vakolatlari turlicha bo’lib, ular avvalo “ Mahalliy davlat hokimiyati t o’g’ risida ” gi qonunda belgilangan. Shunday q ilib, vakilli k hokimiyati organlarining vazifasi budjetini va uning ijrosi h a q idagi hisobotni tasdiqlash b o’ lsa, ijro hokimiyati organlarining vazifasi budjet loyi h asini ishlab chiqish, ijro h a q idagi hisobotni tayyorlash va eng muhimi, samarali ijroni tashkil etish hisoblanadi. Budjet tegishli hududning rivojlanishi, aholi turmush sharoitining yaxshilanishida muhim ahamiyatga ega asosiy vositadir. Shuning uchun uni tasdiqlash, ijrosi haqidagi hisobotni tasdiklash mahalliy vakill

respubli k amizda mahalliy moliya idoralari faoliyatini va ular oldidagi vazifalarni belgilab beruvchi umumlashgan xususiy xujjat mavjud emas. Viloyat moliya bosh boshqarmalari faoliyatini belgilab beruvchi tartiblar viloyat h okimligi bilan kelishilgan h o l da ishlab chiqarilgan. Mahalliy budjetlar h ududlardagi ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishning asosiy manbai va mahalliy hokimiyat organlari faoliyatining iqtisodiy negizi b o’ lganligi sababli, budjetga qo’ shimcha mabla g’ lar jalb etish manbalarini izlab topish va mavjud mabla g’ larni samarali sarflanishini ta’minlash budjet siyosati samaradorligini ta’minlaydigan asosiy omil hisoblanadi. II BOB. MAHALLIY BUDJET DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISHDA VA HUDUDIY IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA SOLIQLARNING AMAL QILISH MEXANIZMI (TOSHK

2.1. Ma h alliy budjet daromadlar bazasini ng iqtisodiy ta h lili K o’ rinib turibdi k i, O’zbekiston Respubli k asida olib borilayotgan islo h otlar kundan kunga chu q urlashib bormo q da. Bu xo’jali k yurituvchi sub’ektlar faoliyatini erkinlantirishuvida namoyon b o’ lmo q da. Davlat bilan xo’jali k yurituvchi sub’ektlar , yani yuridi k va jismoniy shaxslar o’ rtasidagi munosabat endili k da fa q at soliq or q ali amalga oshiriladigan h olatga aylanmo q da. Bu esa ushbu jarayonni chuqur o’rganishni, tahlil qilishni taqozo etadi. Mahalliy budjetlarning iqtisodiy tomondan mustaqqil faoliyat olib borishlari ularning o’z daromadlar manbaining mavjudligi bilan xarakterlanadi. Mahalliy budjetlar o’z hududida turli yo’nalishdagi vazifalarini hal qilish uchun yetarli bo’lgan moliyaviy mablag’ga

korxonalarni ko’paytirish hisobiga oshirish, tadbirkorlik bilan shug’ullanuvchi jismoniy shaxslarning sonini oshirish va ular daromadlarini nazorat qilish mexanizmining samaradorligini ko’tarish hisobiga budjet manfaatdorligini oshirish muhim yo’nalish hisoblanadi. Respublikamiz soliq tizimidagi mavjud mahalliy soliqlar va yig’imlarga xos bo’lgan umumiy xususiyatlarning ayrimlari sifatida quyidagilarni qayd etish mumkin: - mahalliy soliqlar va yig’imlar mahalliy davlat hokimiyati idoralari tasarrufida bo’lgan hududlar ehtiyojlari uchun ishlatiladi; - ularning asosiy qismi mahalliy davlat hokimiyati idoralarining bevosita o’zlari tomonidan joriy etiladi, ularni huquqiy jihatdan tartibga solishda mahalliy davlat hokimiyati idoralariga bir qadar vakolatlar berilgan bo’lsada, respublika qonunc

1.To’g’ri soliqlar 3420602,8 26,1 4238732,8 26,2 5196400 25,2 6583100 26,2 2. Egri soliqlar 6973809,5 53,1 8656853,1 53,5 11187800 54,3 13039400 51,9 3. Mol-mulk solig’i va resurs to’lovlari 1974143,8 15,1 2308908,7 14,3 2746400 13,3 3755500 15 4. Ustama foyda solig’i 25695,7 0,2 142314,4 0,8 250000 1,2 294500 1,2 5. Boshqa daromadlar 722145,1 5,5 831754,5 5,1 1233500 6 1432400 5,7 1 - jadval Davlat budjeti daromadlarida soliqlarning salmog’i 5 2013 yil 1 yanvardan boshlab, Prezidentimizning 1887-sonli qarorlariga ko’ra mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining barcha darajalardagi mahalliy budjetlar daromadlari va xarajatlarini shakllantirishdagi roli, mustaqilligi va mas’uliyatini oshirish, mahalliy budjetlarning Davlat budjetidagi ulushini ko’paytirish maqsadida quyidagi umumdavlat

Mazkur guruh mahalliy soliqlari bo’yicha mahalliy davlat hokimiyati idoralarining faqatgina bir vakolati mavjud bo’lib, bu ham bo’lsa, ular o’z hududlarida joylashgan soliq to’lovchilarga mol-mulk solig’i bo’yicha qo’shimcha imtiyozlar berishi mumkin. Ikkinchi guruh mahalliy soliqlar va yig’imlari, jumladan, infratuzilmani rivojlantirish solig’i; transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq; savdo-sotik qilish huquqi uchun yig’im, shu jumladan ayrim turlardagi tovarlarni sotish huquqini beruvchi litsenziya yig’imlari; yuridik shaxslarni, shuningdek tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanuvchi jismoniy shaxslarni ro’yxatga olganlik uchun yig’im mahalliy davlat hokimiyati idoralari tomonidan joriy etiladi. Ular stavkalarining eng yuqori miqdorlar

№ Soliq va yig’imlar turlari Chegaralangan stavkalar 1. Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’i sof foydaning 8% 2. Quyidagilarni i ste’mol i uchun undiriladigan soliq * : transport vositalari uchun benzin, dizel yoqilg’isi 1 litr uchun 240 so’m Transport vositalari uchun suyultirilgan gaz 1 litr uchun 1 65 so’m Transport vositalari uchun si q ilgan gaz 1 kub metr uchun 200 so’m 3. Ayrim turdagi tovarlar bilan chakana savdo qilish huquqi uchun yig’im** Alkogolli mahsulotlar, shu jumladan umumiy ovqatlanish korxonalar tomonidan alkogolli mahsulotlarning realizatsiya qilinishi 1 oylik savdo uchun eng kam ish haqining 5 baravari Qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlardan yasalgan buyumlar 1 oylik savdo uchun eng kam ish haqining 3,5 baravari 3 . Avtotransportni sa

daromadlari tarkibi va uni yillar davomida o’zgarish tendentsiyasini ko’rib chiqamiz: 3-jadval Olmazor tumani mahalliy budjetining daromadlari tarkibi 8 ming so’mda Ko’rsatkichlar 20 10 y 201 1 y 201 2 y 1 Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’i 5 654 442,5 6 195 897,5 9 710 611,3 2 K ichi k korxonalar uchun yagona soliq to’lovi 13 180 557,1 18 760 059,5 21 922 487,2 3 Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari yagona soliq to’lovi 13 587 584,3 18 355 618,5 19 572 872,1 4 Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i 28 114 986,1 34 220 801,0 40 848 409,3 5 Qo’shilgan qiymat solig’i 40 565 043,4 48 274 002,2 42 699 914,8 6 Aktsiz solig’i, jami 14 192,0 38 159,5 61 274,0 7 Yuridi k shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq 9 481 682,7 17 197 87

6195897,5 so’mni tashkil etgan bo’lsa, 2012 yilda esa 9710611,3 so’mni tashkil etgan. Kichik korxonalar uchun yagona soliq to’lovidan tushum 2010 yilda 13180557,1 so’mni, 2011 yilda 18760059,5 so’mni tashkil etgan bo’lsa, 2012 yilda 21922487,2 so’mni tashkil etgan. Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari yagona soliq to’lovidan tushum 2010 yilda 13587584,3 so’mni, 2011 yilda 18355618,5 so’mni tashkil etgan bo’lsa, 2012 yilga kelib 19572872,1 so’mni tashkil etgan. Eng yirik tushumga ega bo’lgan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’idan tushumga e’tibor qaratadigan bo’lsak, 2010 yilda 28114986,1 so’mni, 2011 yilda 34220801,0 so’mni tashkil etgan, 2012 yilga kelib esa 40848409,3 so’mni tashkil etgan. Yuridik shaxslarning mol-mulkiga solinadigan solig’i bo’yicha tushumga e’tibor qarat

aniqlashtirish va bunda mahalliy davlat hokimiyati idoralarining bu boradagi vakolatlarini oshirish muhim yo’nalish qilib belgilanishi lozim. Jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, mahalliy budjetlarga soliqlardan ajratmalar yagona normativ asosida amalga oshirilsa va bu normativlar uzoq muddat o’zgarmas saqlansa, salbiy holatni kamaytirishi mumkin. Faqat shu holdagina, mahalliy budjetga ma’lum davrda qonuniy tartibda yig’ilgan soliqlarning bir qismi barqaror tushib turishiga imkon yaratiladi. Mahalliy hokimiyat ana shu o’ziga tegishli tushumni ta’minlash uchun barcha imkoniyatini ishga soladi. Xulosa qilib aytsak, tartibga soluvchi soliqlarni taqsimlashni isloh qilishning muhim chorasi, respublikamiz bo’yicha ma’lum davrda barqaror normativlarning joriy etilishi hisoblanadi. Tartibga soluvch

ob’ektlarning moliyalashtirish manbasi sifatida ijtimoiy infratuzilmani saqlab turish solig’i joriy etildi. Bu soliqni o’ z balansida shunday ob’ektlarga ega b o’ lgan barcha korxonalar t o’ laydilar. Ushbu soliq t o’ liq mahalliy budjetlarga tushadi. Biro q bu manba ijtimoiy so h ani moliyalashtirish uchun yetarli emas. Shuning uchun ijtimoiy so h ani moliyalashtirishda davlat va xususiy sohalarning teng ishtirokini ta’minlovchi samarali balans ishlab chiqish juda xam dolzarb vazifa hisoblanadi. Mahalliy budjet daromadlarining davlat budjeti daromad salmo g’ ining kamayishi daromadlarning respubli k a budjetida t o’ planib s o’ ngra mahalliy budjetlarga dotatsiya hisobida berilishi deb hisoblaymiz, ya’ni mahalliy budjetlarga 2010-2012 yillarda umumdavlat daromadlari va soliqlaridan ajratm

iqtisodiy munosabatlarni ifodalaydi. Shuning uchun h am u i q tisodiy kategoriyalar turkumiga kiradi. Yer soli g’ ining iqtisodiy mohiyati, mazmunini ochish uchun davlat budjeti va soliq to’l o vchilar o’ rtasidagi yuzaga keladigan k o’ p q irrali munosabatlarning xarakter ini o’ rganish lozim. U ayrim t o’g’ ri soliqlardan far q li o’ laro q , mahalliy soliqlar guru h iga kiradi. I q tisodiyotni erkinlashtirish sharoitida yer solig’i davlatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini yurgizishda h am muhim o’ rin tutadi. 1993 yil 6 mayda “Yer solig’i to’g’risida”gi Qonunning qabul qilinishi yerga bo’lgan egalik munosabatlarini tubdan o’zgartirdi. Aholining keng qatlami yerdan foydalanishda eng asosiy maqsadi yerning unumdorligini oshirish, yerga to’g’ri ishlov berish va yerdan olingan mahsulotlarni

O’zbekiston Respublikasi Davlat budjeti daromadlarini shakllantirishda yer solig’ining ahamiyati 9 Ko’rsatkichlar 2009 y 2010 y 2011 y 2012 y 2013 y (reja) Budjet daromadjlarining umumiy summasi, mlrd s o’ mda 10421,4 13116,4 16178,6 20614 , 1 25104 , 9 Mahalliy soliqlarning umumiy summasi, mlrd s o’ mda 1155,6 1431,1 1798,3 2162,9 2817,8 Ye r solig’ining umumiy summasi, mlrd so’mda 275,1 303,9 346,9 446,0 646 , 3 Ye r solig’ining budjet daromadlardagi salmog’i, % da 2,7 2,3 2,1 2,2 2,6 Yer solig’ining mahalliy soliqlarga nisbatan salmog’i, % da 23,8 21,2 19,3 20,6 22,9 Yuqoridagi jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, O’zbekiston Respublikasi davlat budjeti daromadlari yil sayin o’sib borganligini ko’rishimiz mumkin . 2009 yilda budjet daromadlari jami 10421382,5 mln. so’m

Respublikamizda amalga oshirilayotgan izchil soliq - budjet siyosatining qisqa va uzoq muddatli maqsad va dastaklari davlat budjeti daromadlar qismida muayyan ulushni egallovchi budjetning boshqa daromadlari dinamikasiga o’zining ta’sirini o’tkazgan. Masalan, 2009 yilda davlat budjetida boshqa daromadlar 589120,3 mln. so’mni tashkil qilgan bo’lsa, 2012 yilga kelib, ularning miqdori ko’paygan hamda 1233500,0 mln. so’mga teng bo’lgan. Endi Toshkent shahrining Olmazor tumani mahalliy budjeti daromadlari tarkibida yer solig’i va jismoniy shaxslardan olinadigan yer solig’i tushumlari tahlilini ko’rib o’tamiz: 5 – jadval Toshkent shahar Olmazor tumani mahalliy budjeti daromadlari tarkibi 10 K o’ rsatkichlar 2009 yil 2010 yil 2011 yil 2012 yil so’m jami nis-n, %da s o’ m jami nis- n, %da s o’ m

2010 yilda 2636940 so’mni, 2011 yilda 4034632 so’mni, 2012 yilda esa 5764029,6 so’mni tashkil etgan. Jismoniy shaxslar olinadigan yer solig’i bo’yicha tushumga e’tibor qaratadigan bo’lsak, 2010 yilda ushbu soliqdan tushum 950479,8 so’mni, ya’ni jami mahalliy budjet daromadlarini 0,6 % ini, 2011 yilda 1961522,8 so’mni salmog’i 1,1 %ni tashkil etgani holda, 2012 yilga kelib 2711089,5 so’mga, jami mahalliy budjet daromadlarini 1,01 %ini tashkil etgan. E’tibor qaratadigan bo’lsak yildan yilga mahalliy budjet daromadlari tarkibida yer solig’idan, jumladan jismoniy shaxslar olinadigan yer solig’idan tushum ortib borgan. Bu yil sayin tumanda soliq to’lovchilarning soni va soliq ob’ektini ortib borayotganligidan dalolat bermoqda. Bundan tashqari tuman mahalliy budjeti jami daromadlari ham yildan y

2) yakka tartibda uy-joy qurilishi uchun meros qilib qoldiriladigan, umrbod egalik qilishga berilgan yer uchastkalari; 3) jamoa bog’dorchiligi, uzumchiligi va polizchiligini yuritish uchun berilgan,shuningdek yakka tartibdagi garajlar egallagan yer uchastkalari; 1) xizmat yuzasidan berilgan chek yerlar; 4) meros bo’yicha, xadya qilinishi yoki olinishi natijasida uy-joy va imoratlar bilan birgalikda mulk huquq, egalik qilish va foydalanish huquq ham o’tgan yer uchastkalari, qonun xujjatlarida belgilangan tartibda mulk qilib olingan yer uchastkalari; 5) tadbirkorlik faoliyati yuritish uchun foydalanishga yoki ijaraga berilgan yer uchastkalari. Ko’p kvartirali uylar egallagan yer uchastkalari soliq solish ob’ekti bo’lmaydi . Soliq solinadigan baza bo’lib, ko’chmas mulkka bo’lgan huquqlarni da

boshqa soliq to’lovchilarning iqtisodiy manfaati biroz bo’lsada kamaygan bo’ladi. Bundan kelib chiqadiki, soliq stavkalarining tabaqalashtirishdagi eng asosiy e’tibor beriladigan jihatlardan biri bu soliq stavkalarini tabaqalashtirish mezonlarini to’g’ri belgilashdir. Ma’lumki, davlat iqtisodiyotini tartibga solish funktsiyasini bajarishda bir qator usullardan foydalaniladi. Bular kredit, narx, dotatsiya, subsidiya, sanatsiyalash va soliq tizimi, bo’lib, bularning ichida eng k o’ p samara beradigan va q ulay bu soliq tizimidir. O’ z navbatida soliq tizimi or q ali iqtisodi yo tni tartiblashda asosiy unsurlar, ya’ni, soliq imtiyozlari va soliq stavkalari muhim ahamiyat kasb etadi. O’zbekiston Respublikasida soliq stavkalarini belgilash asosan ikki xil yo’nalishda amalga oshirilishi qonun xu

rag’batlantiruvchi va muhim moliyaviy ahamiyat kasb etuvchi soliqlardan biri hisoblanadi. Hozirgi kunda yer solig’i to’lovchi jismoniy shaxslar ixtiyoridagi yer maydonlari alohida zonalarga bo’linganligini yuqorida ko’rib o’tdik. Har bir zonadagi sotsial, moliyaviy infratuzilmalarning joylashuviga muvofiq, soliq stavkalari o’zgarib turadi. Ya’ni, infratuzilmalar yaxshi tashkil etilgan holatiga ko’ra soliq stavkalari yuqori bo’ladi va aksincha. Bu degan so’z qay yerga kapital ko’p sarflangan bo’lsa, o’sha yerda soliq stavkasi yuqori bo’ladi. Fikrimizcha, yer solig’i stavkalarini hisoblab chiqarishda yer maydonining joylashuvi, sifati, y etishtiriladigan mahsulot turi e’tiborga olinishi lozim. Boshqacha aytganda yerdan olinadigan amaliy foyda nazarda tutilishi kerak. Bu tadbir yer qiymatinin

yerning sharoitiga va yer egasining jamiyatda t u tgan ijtimoiy-siyosiy mav qe iga q arab olingan va h osilning o’ ndan bir, t o’ rtdan bir yoki uchdan bir q ismini tashkil etgan b o’ lsa, “ molu jixot ” solig’i (arabcha “ mol ” -daromad va “ jixot ” -sabab)- umuman soliq, u pul yoki natura shaklida t o’ lanishi mumkin b o’ lgan 3 . H ozirgi kunda Respublikamizda jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq mahalliy budjetga undiriladigan asosiy soliqlardan biri hisoblanadi. Jismoniy shaxslar mol-mulk solig’i mahalliy budjet daromadlarini doimiy shakllantirib turuvchi barqaror, manba b o’ lganligi uchun undiriladi. U fiskal funktsiyani bajarib, davlat budjeti daromadlarini t o’ ldiradi. Shunday q ilib, bu soliqning ahamiyati davlat budjetining manfaatdorligidadir. Jismoniy shaxslar

asosida joriy etilgan bo’lib, hozirgi kunda O’zbekiston Respublikasi Soliq K odeksining 48-bob, ya’ni 272-277 moddalari asosida undiriladi va huquqiy tartibga solinadi. Mazkur Kodeksning 272-moddasiga muvofiq, mulkida soliq solinadigan mol-mulki bo’lgan jismoniy shaxslar, shu jumladan chet el fuqarolari, agar O’zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarida boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo’lsa, shuningdek yuridik shaxs tashkil etgan va tashkil etmagan holda tuzilgan dehkon xo’jaliklari jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq to’lovchilaridir. Jismoniy shaxslardan olinadigan mol-mulk solig’i stavkasi xar yili kelgusi moliya yili uchun O’zbekiston Respublikasi Davlat budjeti parametrlari tasdiqlanayotganda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori bilan tasdiqlanadi

6-jadval Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq stavkalari 11 Soliq solinadigan ob’ektlarning nomi Mol-mulkning inventarizatsiya q iymatiga nisbatan soliq stavkasi (%da) Turar joylar, kvartiralar (shahar joylarida umumiy maydoni 200 kv.m. ortiq b o’ lganlardan tash q ari) dala h ovli, garajlar va bosh q a imoratlar, xonalar va inshootlar 1,04 Shahar joylarida joylashgan turar joylar, kvartiralarning umumiy maydoni: 200 kv.m. ortiq 500 kv.m. gacha 1.25 500 kv.m. orti q 1.55 Jismoniy shaxslar mol-mulkini ba h olash bo’yicha organlar belgilagan inventarizatsiya q iymati b o’ lmasa soliq undirish uchun Toshkent sha h ri va viloyat markazlarida 18480.0 ming s o’ m, bosh q a shaharlar va q ishlo q joylarda - 8030.0 ming s o’ m mi q doridagi mol-mulkning shartli q iymati q abul q ili

to’g’risidagi ma’lumotlarga binoan o’tkaziladi. Soliq to’lovchilar O’zbekiston Respublikasining amaldagi qonun xujjatlariga muvofiq javobgar bo’ladilar. Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliqni to’g’ri hisoblab chiqarish va budjetga to’lash ustidan nazoratni davlat soliq xizmati organlari amaldagi qonun xujjatlariga muvofiq amalga oshiradilar. Mol-mulk solig’ining nazariy jihatlari bilan tanishgandan so’ng uning fiskallik ahamiyati, ya’ni budjet daromadlarini shakllantirishdagi ahamiyatini tahlil qilsak. 7- jadval O’ zbekiston Respublikasi davlat budjeti daromadlarining 2009-2012 yillardagi dinamikasi 12 K o’ rsatkichlar 2009 yil 2010 yil 2011 yil 2012 yil mln.s o’ m jami nis-n, %da mln. s o’ m jami nis- n, %da mln. s o’ m jami nis- n, %da mln . s o’ m jami nis- n, %da Davlat

bo’lamiz. Zero, 2009 yilda budjet daromadlari jami 10421382,5 mln. so’mni tashkil etgan bo’lsa, 2012 yilga kelib 20614100.0 mln. so’mga etgan. Budjet daromadlarini shakllantirishda egri soliqlarning o’rni muhim ahamiyatga ega bo’lib, bu turdagi soliqlar 2009 yilda 5162093,6 mln. so’mni tashkil qilgan bo’lsa, 2012 yilda 11187800,0 mln. so’mni tashkil etishi kutilmoqda. Budjet daromadlarida resurs soliqlari alohida ahamiyatga ega. Respublikamizda amalga oshirilayotgan izchil soliq-budjet siyosatining qisqa va uzoq muddatli maqsad va dastaklari davlat budjeti daromadlar qismida muayyan ulushni egallovchi budjetning boshqa daromadlari dinamikasiga o’zining ta’sirini o’tkazgan. Masalan, 2009 yilda davlat budjetida boshqa daromadlar 589120,3 mln. so’mni tashkil qilgan bo’lsa, 2012 yilga kelib, u

foydalanganlik uchun soliq Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, mol-mulk solig’i va resurs to’lovlari esa yillar bo’yicha kamayish tendentsiyasiga ega, ya’ni 2009 yilda jami daromadlarga nisbatan 16,0 foizni, 2010 yilda 15,1 foizni, 2011 yilda 14,3 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2012 yil ko’rsatkichlarida 13,3 foiz bo’lgan. Endi Toshkent shahri Olmazor tumani mahalliy budjeti daromadlarida mol-mulk solig’i va resurs to’lovlaridan tushumlar tahlilini ko’rib o’tsak: 9 – jadval Toshkent shahar Olmazor tumani mahalliy budjeti daromadlarida mol-mulk solig’i va resurs t o’ lovlaridan tushumlar 14 K o’ rsatkichlar 2009 yil 2010 yil 2011 yil 2012 yil so’m jami nis-n, %da s o’ m jami nis- n, %da s o’ m jami nis- n, %da s o’ m jami nis- n , %da Budjet d aromadlari - jami 102 753 110,6 100 137 31

9-jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, Olmazor tumani mahalliy budjeti daromadlari 2009 yilda 102753110,6 so’mni, 2010 yilda 137317 334,2 so’mni, 2011 yilda 178082040,2 so’mni, 2012 yilda 266707122,7 so’mni tashkil etgan. Mol-mulk solig’idan tushum esa 2009 yilda 7051609,7 so’mni, 2010 yilda 10681149,3 so’mni, 2011 yilda 19350915,3 so’mni, 2012 yilda esa 31899982,8 so’mni tashkil etgan. Yuridik shaxslarning mol-mulkiga solinadigan solig’i bo’yicha tushumga e’tibor qaratadigan bo’lsak, 2010 yilda ushbu soliqdan tushum 9481682,7so’mni, 2011 yilda 17197878,6 so’mni tashkil etgani holda, 2012 yilga kelib 28580286,6 so’mga etgan. Jismoniy shaxslarning mol- mulkiga solinadigan solig’i bo’yicha tushum 2010 yilda 1199466,6 so’mni, 2011 yilda 2153036,7 so’mni, 2012 yilda esa 3319696,2 so’mni

III BOB. MAHALLIY BUDJET DAROMADLARI BAZASINI MUSTAHKAMLASH VA HUDUDIY IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA SOLIQLARNI TAKOMILLASHTIRISH 3. 1 . Mahalliy budjet daromadlari bazasini musta h kamlashda rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarining tajribalari. Dunyoning k o’ pgina mamlakatlarida, jumladan Germaniyada soliqlar davlatning asosiy iqtisodiyotga ta’sir etuvchi muhim vosita bo’lib hisoblanadi. Shuning uchun mamlakat iqtisodiyotida k o’ p tarmo q li va turli tuman soliqlar tizimi amal q iladi. Umumiy h olda 50 dan orti q soliqlar mavjud. Germaniyada turli darajadagi budjetlarni t o’ ldiruvchi daromad manbasi sifatida soliqlar federal, zemel, h amkorlikdagi (federal va zemel), munitsipal va cherkov soliqlarga b o’ linadi. Federal soliqlardan boshqa budjetlarga ajratmalar q ilinmaydi. Zemel

yordam ko’rsatish imkoniyatiga bog’liq bo’ladi. Xalqaro tajriba shuni ko’rsatadiki, iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlarda hududiy budjetlar ulushi davlatning umumiy resurslari hajmida yuqori ulushni tashkil etadi. Masalan, Portugaliyada bu ko’rsatgich YaIM ga nisbatan 3 %, Norvegiyada - 15 %, Shvetsiyada esa 31 % ni tashkil etadi. Soliqlar – hududiy budjetlar daromadining asosiy manbai. Budjetlarga tushadigan barcha soliqlarni ikki guru h ga b o’ lish mumkin: mahalliy soliqlar va yu q ori budjetdan keladigan ajratmalar. H ar bir mamlakatning soliq qonunchiligiga asosan mahalliy soliqlar hududiy budjetlarning muayyan turlariga biri k tirilgan. Ushbu soliq stavkalari odatda mahalliy boshqaruv organlari tomonidan belgilanadi. Turli davlatlarda bunday soliqlarning soni 20 tadan 100 taga

2/3 qismini shu soliqlar tashkil etadi; Yaponiyada 48 % soliq daromadlarini turar binolari uchun soliqlar va 21 % ni ko’chmas mulk uchun soliqlar tashkil etadi. Shuningdek, mahalliy soliqlarga yuqori budjetlarga biriktirilgan soliq turlariga hududiy boshqaruv organlari tomonidan qo’llaniladigan ustamalar ham kiradi. Ustamalar miqdorini hududiy boshqaruv organlari belgilaydi. Ko’pincha bunday ustamalar daromad solig’iga, yer solig’iga, qo’shilgan qiymat solig’iga nisbatan qo’llaniladi. Daromad, foyda va mulk solig’i bilan bir qatorda budjet to’ldiruvchi boshqa soliq va to’lovlarni ham joriy etadilar. Bunday soliqlar stavkalari yu q ori b o’ lmasada munitsipialitetlar uchun bu daromad manbalari h am muhim ahamiyat kasb etadi. K o’ pincha k o’ chmas mulk bilan bo g’ li q bitimlarni rasmiylash

ravishda bir joydan i k kinchi joyga o’ tib turishi natijasida ish o’ rinlari va boyli k yaratiladi. AQSh iqtisodiyoti 90-yillarning boshlarida jiddiy pasayish davrini boshidan kechirgan edi. 1993 yilning ikkinchi yarmidan boshlab kutilmaganda tez sur’atlar bilan iqtisodiy o’sish boshlandi. Bun g a 1992 yil fevral oyida Prezident B. Klintonning Kongressga kiritgan iqtisodiy dasturini amalga oshirish yordam berdi. Dasturda rivojlanishning uchta a sosiy y o’ nalishi belgilangan edi;  ish bilan bandlikning zudlik bilan o’ sishini ta’minlashi kerak b o’ lgan q is q a muddatli iqtisodiy ra g’ batlantirish choralarini ishga solish;  infratuzilmaga, energeti k aga, yangi texnologiyalarga, atrof-mu h it mu h ofazasiga, so g’ li q ni sa q lashga, ta’limga, ishchi kuchini tay yo rlashga hamd

tomonidan t o’ lanadigan ishsizlik nafa q alariga ajratmalar 2 foizni tashkil q iladi. Federal budjetning xarajatlar q ismi 20 ta asosiy budjet toifalariga, shu jumladan, milliy mudofaa, xal q aro ishlar, q ishlo q x o’ jaligi, transport, energetikani rivojlantirish, so g’ li q ni sa q lash, ijtimoiy su g’ urta xarajatlariga, davlat q arzi bo’yicha foizlar t o’ lashga va h okazolarga b o’ linadi. Shtatlarning budjetlariga soliq tushumlarining umumiy xajmida jismoniy va yuridik shaxslardan olinadigan daromad solig’i 39 foizni, mahsulot sotishdan olinadigan soliq 49 foizni, yuridik va jismoniy shaxslardan olinadigan mulk solig’i 2 foizni, foydali qazilmalarni qazib chiqarganlik uchun tabiiy resurslarning mulkdorlari tomonidan to’lanadigan soliq 2 foizni, litsenziyalanadigan faoliyat bilan sh

Birinchidan, mintaqalardagi soliq tartiblarini muvozanatlashni va budjet ehtiyojlarini ta’minlashni muvofiqlashtirish uchun, mahalliy hokimiyat organlarining soliq siyosatini ishlab chiqishda va amalga oshirishda faol ishtirok etish huquqni qonunan rasmiylashtirish. Ikkinchidan, investitsiyalar, sarmoyalar, bandlik va bandlik bozorlari faoliyatini ta’minlash maqsadida tabaqalashtirilgan soliq rejimlarini o’rnatish bo’yicha mahalliy hokimiyat organlari vakolatlarini aniq belgilab berish. Uchinchidan, yuqori va quyi bo’g’inlarining bir-biriga bo’ysunishini yangilash va tizimlash imkoniyatini beruvchi yuridik kuch va maqomga ega bo’lgan har xil xujjatlar tizimini qonun yo’li bilan o’rnatish. To’rtinchidan, mintaqada tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish maqsadida tabiiy zahiralardan foydal

Respublika i q tisodi yo tini barqarorlashtirish va rivojlantirishga, bozor munosabatlarini bosh q arishga h ar tomonlama faol ta’sir k o’ rsatadi. Davlat soliq siyosatini ishlab chiqayotganda mavjud soliqlarni yoki yangi kiritilishi mo’ljallangan soliqlarning moxiyati, ahamiyati, kelib chiqish va rivojlanish tarixi chuqur o’rganilishi lozim. Ayniqsa yangi soliqlar chiqarilayotganda ular ilmiy asoslangan bo’lishi, yirik amaliyotchi mutaxassislar va jamoatchilik o’rtasida erkin bahslashuv asosida biror qarorga kelishi zarur. Bu erda hech bir soha mutaxassislari fikri bilangina chegaralanib qolmaslik kerak, chunki soha mutaxassislari o’z manfaatlarini ko’proq ko’zlab, umumdavlat manfaatlarini ular ko’ra olmasliklari yoki bila olmasliklari mumkin. Hozirgi davrning soliq siyosati asosi – Respu

Har bir mahalliy hokimlik o’z hududining iqtisodiy salohiyatidan kelib chiqqan holda bu soliq stavkalarini belgilanishi tadbirkorlarga imkoniyat yaratib beradi. Mamlakatimiz iqtisodiyoti hududlar bo’yicha bir xil rivojlanmaganligi hamda turli darajadagi iqtisodiy imkoniyat va salohiyatga egaligi sharoitida mahalliy soliqlar va yig’imlarni tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish uchun muhim omil hisoblanadi. Mahalliy soliqlar va soliqsiz daromadlardan tushumlar mahalliy budjetlar xarajatlarining juda kam qismini qoplaganligi tufayli mahalliy budjetlar daromadlarining asosiy qismi budjetlararo tartibga solish orqali shakllantiriladi. Bunda tartibga soluvchi soliqlar asosiy o’rinni egallaydi. Tartibga soluvchi soliqlardan ajratmalar normalari viloyatlar bo’yicha xar yili qayta ko’rib chiqila

- Uchinchidan, musta q il hududiy iqtisodi yo tda iqtisodiy islo ho tlar tizimi; - T o’ rtinchidan, musta q il h udud i q tisodi yo tida mahalliy hokimiyat organlari mas’uliyati muhim omil sanaladi. Mustaqil hududlar budjetlarini shakllantirish bo’yicha o’zaro munosabatlarni tartibga solish mexanizmiga asos bo’luvchi printsip – turli darajadagi hududlar manfaatlariga rioya qilishga asoslanishdir. Taqsimlash va tabaqalashtirilish normativlarini hisoblash formulasiga joriy yil shart-sharoitlariga muvofiq qayta hisoblangan amaldagi munosabatlardan ob’ektiv omillar kiritilishi kerak. Ularning miqdoriy ifodasi h ar bir h ududning h ususiyatini hisobga olgan h olda h ar xil b o’ ladi. Agar viloyat h ududida sanoat korxonalari va bosh q a korxonalar k o’ p b o’ lsa, demak, daromadlar k o’ pro q

XULOSA Mazkur bitiruv malakaviy ishimizni o’rganib, tahlillar qilish natijasida quyidagi xulosalarga keldik : 1. Respublikamizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarni yanada rivojlantirish va chuqurlashtirish masalalari Respublikamiz hukumati tomonidan bosqichma-bosqich sezilarli darajada olib borilmoqda. Bu borada budjet tizimi bo’yicha ham bir qancha amalga oshirilganligini bitiruv malakaviy ishimizning yuqoridagi boblarida ko’rib chiqildi va budjetlararo munosabatlarni takomillashtirish yuzasidan paydo bo’layotgan muommolar xam borligi ko’rsatib o’tildi. 2. O’zbekistonda olib borila yo tgan islo h otning chu q urlashishi mahalliy hokimiyat organlarini h ududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi rolini yanada oshirib, moliya-budjet so h asidagi h u q u q larini kengaytirish

5. Mahalliy budjetlar daromadlar tarkibida mahalliy soliqlar ulushini oshirish choralari ko’rilishi maqsadga muvofiqdir, bu yo’nalishda mulk solig’idan tushumlarning real oshirish yo’llaridan biri aholining uy joylarini hozirgi daromadidan kelib chiqqan holda bosqichma-bosqich TIB idoralari tomonidan bozor narxida baholashni o’tkazishdan olinishi mahalliy budjet daromadini oshiradi. 6. Budjet tizimi to’g’risidagi qonunning 25-moddasida kelgusi moliya yili uchun Vazirlar Mahkamasi tomonidan o’rnatilgan muddatda Moliya vazirligi, Qoraqalpog’iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlariga tegishli budjetlar loyihasini tayyorlash uchun budjet so’rovi yuborib, ushbu qonunning 26-moddasiga binoan mahalliy budjetlarning tegishli budjetlar loyihasini belgilangan shakllarga muvofiq q

bo’yicha komissiya a’zolari tomonidan) soliq to’lovlari va bo q imanda summalarini kechib yubormasli k hamda uzo q muddatga muzlatmaslik, chunki summalarni budjetga tushmasligi budjet daromadlar salmog’ini pasaytiradi. 3. Har bir soliq to’lovchi hoh u yuridik shaxs yoki u jismoniy shaxs bo’lsin, to’layotgan soliqlarini qayerga, nima uchun va qanday maqsadlarga sarflanayotganligini ongli ravishda tushuna bilishi uchun kengroq matbuotdan foydalanishni, ayniqsa mahalliy soliqlarni undirishda xalq orasida targ’ibot-tashviqot ishlarini tashkil etishda mahalliy hokimiyat vakillari kuchidan foydalanishning qonuniy asosini yaratish. 4. Jismoniy shaxslarning mol-mulk solig’ini to’liq hisoblattirish va to’lattirish maqsadida jismoniy shaxslarning mol-mulkini texnik inventarlash kadastr buyurosi (TIB

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I. O’zbekiston Respublikasi Qonunlari. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va Qarorlari, Vazirlar Mahkamasining Qarorlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov asarlari. Normativ – huquqiy xujjatlar: 1.1. O’zbekiston Respubli k asining Konstitutsiyasi. - T.:O’zbekiston, 2003. 1.2. O’zbekiston Respubli k asining Soliq kodeksi. - T.: NORMA, 20 1 0 . 1.3. O’zbekiston Respubli k asining “Davlat soliq xizmati to’g’risida”gi Qonuni. //Xalq so’zi, 29 avgust 1997 y. 1.4. O’zbekiston Respubli k asining “Budjet tizimi to’g’risida”gi qonuni, 2000 yil 14 dekabr. /Soliqlar va bojxona xabarlari. 2001 y. № 2. 1.5. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasining 2013 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va Davla

1.9. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mikrofirmalar va kichik korxonalarni rivojlantirishni rag’batlantirish borasidagi qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi PF-3620-sonli Farmoni (2005 yil 20 iyun). 1.10. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlik sub’ektlarini huquqiy himoya tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PF-3619-sonli Farmoni (2005 yil 14 iyun). 1.11. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlik sub’ektlari tomonidan taqdim etiladigan hisobot tizimini takomillashtirish va uni noqonuniy talab etganlik uchun javobgarlikni kuchaytirish to’g’risida”gi PQ-100-sonli Qarori (2005 yil 15 iyun). 1.12. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlik faoliyatini yanada qo’llab-quvvatlash va rivojlantirish chora-tadbirlari to’

1.17. Karimov I.A. Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investitsiya va moliyaviy barqarorlik.–T.: “O’zbekiston”,2005 y. 57

II. Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar. Darslik va o’quv adabiyotlari: 2.1. Aliev B.X. Nalogi i nalogooblojenie. Uchebnik. –M.: “Finansi i statistika”, 2008 2.2. Vahobov A.V., Malikov T.S. Moliya Darslik . –T.: “Noshir”, 20 11 2.3. Vahobov A. Jo’raev A. Soliqlar va soliqqa tortish. Toshkent.”Sharq”, 2009. – 447b 2.4. Dmitrieva N.G., Dmitriev D.B. Nalogi i nalogooblojenie. /Feniks, 2004 g. 2.5. Estigneev E.N. Nalogi i nalogooblojenie. / SPb.: Piter, 2004 g. 2.6.Jo’raev A.S. Davlat budjeti daromadlarini shakllantirishning samarali yo’llari. / Monografiya. “Fan” nashriyoti. 2004 y. 2.7. Jo’raev A., Meyliev O., Safarov G’. Soliq nazariyasi -T.: TMI, 2004. - 210 b. 2.8. Jo’raev T. Soliq siyosatini takomillashtirishning asosiy yo’nalishlari va tamoyillari. //Soliqlar va bojxona xabarlari. – 2002 .

vuzov. –M.: MTsFER, 2003. – 336 s. 2.16.“Soliqlar va soliqqa tortish” ma’ruza matnlari to’plami. /A.Jo’raev va boshq. –T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2007. - 276 b. 2.17. Tarasova V.F., Vladika M.V., Saprikina T.V., Semikina L.N. Nalogi i nalogooblojenie. Uchebnik. –M.: “KNORUS”, 2012 2.18. Toshmurodova B. Soliqlar vositasida iqtisodiyotni boshqarish mexanizmi. /Monografiya. –T.: “Yangi asr avlodi”, 2002. – 127 b. 2.19. Finansi. /Pod red. L.A. Drobozinoy –M.: YuNITI, 2003. – 350 s. 2.20. Ivan L.B. Soliq huquqi. - T.: Konsauditinform, 2001. y 2.21. Haydarov N. Moliya. T.: Akademiya, 2001. 72 b 2.22. Smit A. «Issledovanie o prirode i prichinax bogatstvo narodov» , / Antologiya ekonomicheskoy koassik. Predisl. I.A.Stolyarova. -M.: MP «EKONOV», «KLYuCh», 1993. -588 s. 2.23. Kratkie metodologicheskie po

TMI, 2004.–588 b.2.29. O’rmonov J., Yu.Xodjaev. Soliq tizimini takomillashtirish-dagi ayrim masalalar. //O’zbekiston Respublikasida g’aznachilik tizimini shakllantirish sharoitida budjet-soliq siyosatining dolzarb masalalari. Respublika amaliy-ilmiy konferentsiyasi materiallari to’plami. - Toshkent, 2007.-B. 81-82. 2.30. O’zbekiston iqtisodiy axborotnomasi jurnali, 2010-2012 yil sonlari. 2.31. Soliq to’lovchi jurnali, 2010-2012 yil sonlari. 2.32. Bozor, pul va kredit jurnali, 2010-2012 yil sonlari. 2.33. Soliqlar va bojxona xabarlari gazetasi. 2010-2012 yil sonlari. III. Davriy nashrlar, statistik to’plamlar va hisobotlar. 3.1. O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh. 2007 yil. -T.: 20084. - №5. 3.2. O’zbekiston iqtisodiyoti. Tahliliy sharh. 2008 yil. -T.: 2009. - №10. 3.3. O’zbekiston iq

4.5. http://www.nalog.ru -Rossiya Federatsiyasi Federal soliq xizmati rasmiy sayti 4.6. http://www.stat.uz -O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi rasmiy sayti 4.7. http:// www.lex.uz -O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi huquqiy axborot bilan ta’minlash markazi rasmiy sayti. 4.8. http : // www.googl e .uz 4.9. http : // www.fmc.uz 61

Купить