Mahmud Koshg‘ariy Alp Er Tonga marsiyasi 11 - sinf - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	8.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Январь 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Mahmud Koshg‘ariy Alp Er Tonga marsiyasi 11 - sinf

Купить

ALP ER TO‘NGA MARSIYASI 11-sinf adabiyot darsligi asosida 4-mavzu: Mahmud Koshg‘ariy

«ALP ER TO‘NGA MARSIYASI» HAQIDA « Devonu lug‘ot at-turk »da qahramonlik qo‘shiqlarining jamlangani ham alohida e’tiborga molik. Unda Vatan himoyasi, yurt taqdiri, xalq birligi va chegaralarning daxlsizligi uchun kurash g‘oyalari kuylangan she’riy va nasriy parchalar ko‘p. « Tangutlar bilan jang », « Yaboqular bilan jang » kabi parchalar shular jumlasidandir.

Ularda jang manzarasi, dushman lashkarining qiyofasi va holati, botirlarning ularga qarshi shiddatli va matonatli kurashlari juda yorqin, badiiy ta’sirchan tarzda ifodalangan. Bu silsilada Alp Er To‘nga haqidagi marsiya ham mavjud. Alp Er To‘nga – turklarning qadimiy qahramoni. Yusuf Xos Hojib tojiklar uni Afrosiyob deb atashlarini yozgan. Mahmud Koshg‘ariy Afrosiyobni Qashqarda – O‘rdukent shahrida turar edi, deb ko‘rsatadi.

To‘nga Alp Er – yo‘lbars kabi kuchli bahodir demakdir. «Devon»da uning Barman, Barsg‘an degan o‘g‘illari hamda Qaz ismli qizi haqida ham ma’lumotlar bor. « Qaz – Afrosiyob qizining nomidir. Qazvin shahrini shu qurgandir. Bu so‘zning asli qaz o‘yini – g‘oz o‘ynaydigan joy demakdir. Chunki u shu yerda turar va shu yerda o‘ynar edi. Shun ing uchun ba’zi turklar Qazvinni turk shaharlari dan hisobl aganlar. Shuningdek, Qum shahri ham chegara hisoblanadi .

Chunki qum turkcha so‘zdir. Afrosiyobning qizi u yerda ov qilar va o‘ynar edi. Ba’zilar turk shaharlari chegarasi Marvash – Shohijondan boshlanishini so‘zlaydilar. Chunki Qazning otasi To‘nga Alp Er – Afrosiyobdir. U Tah muraspdan uch yuz yil keyin Marvni bino qilgan. Ba’zilar butun Movarounnahrni turklar o‘lkalaridan deb bilganlar. U Yankanddan boshlanadi. Uning bir oti Dizro‘yindir. U sa riqligiga ko‘ra mis shahri dem akdir. Buxoroga yaqindir. Bu yerda Afrosiyobning qizi – Qazn ing eri Siyovush o‘ldirilgan. Majusiy otashparastlar har yili bir kuni bu yerga kelib, Siyo vush o‘lgan joy atrofida yig‘laydilar. Mollar so‘yib, qurbonlik qiladilar. So‘yilgan mol qonini uning mozori tepasiga to‘kadi lar. Ularning odatlari shunday».

Shuningdek, Mahmud Koshg‘ariy Afrosiyobning bolalari xoqon, xon deb atalganini eslatadi. «Devon»da ana shu buyuk tarixiy shaxs – Alp Er To‘nga haqidagi bir necha to‘rtliklar saqlanib qolgan. Ular, asosan, Alpning vafotiga bag‘ishlangan. U tom ma’nodagi marsiya namunasidir. Marsiyada Afrosiyob – Alp Er To‘nganing o‘limi achchiq qismat, dahshatli fojia, o‘rnini to‘ldirib bo‘lmaydigan yo‘qotish sifatida baholanadi. Marsiyada esiz (yomon, yaramas, manfur), ajun (olam, dunyo), o‘dlak (vaqt, zamon taqdir) so‘zlarigina biroz eskirgan. Boshqa so‘zlar bugungi tilimizda ham faol iste’molda. Unda xalq orasidagi birdamlik, ko‘tarinkilik, hamjihatlik, ahillik, ezgulik Afrosiyob nomi bilan bog‘lab izohlanadi

Aksincha, uning o‘limi yovuz va yaramaslarning bosh ko‘tarishiga, ezgu ishlarning kamayishiga, bilimdonlarning ezilib, axloq-odobning zaiflashuviga sabab bo‘lganligi ta’kidlanadi. Alp Er To‘nga – xalq sevgan qahramon. Shunga ko‘ra uning oradan ketishi beklarning oti charchashiga, ularning g‘am ostida qolishiga, yuzlarning sarg‘ayishiga sabab bo‘ladi. Xalqning bo‘ridek ulishi, ya’ni haddan tashqari iztirobi, hatto yoqalarini yirtib yig‘lashi, uning ustiga bu iztirobning davomi bo‘lishi (yig‘lab-siqtab yurdilar) xalqning Alp Er To‘ngaga bo‘lgan kuchli muhabbatini samimiy, ishonarli va ta’sirchan chizib bera oladi. Amirlar otlarining horishi uzoq va mashaqqatli yo‘l oqibatidir.

Demak, Afrosiyob motamiga kelganlar faqat yaqin-atrofdagilar emas, balki ancha olisdan ham kelishgan. Bunday ulug‘ insonning vafoti ularning ruhiyatiga kuchli ta’sir qilgan («qayg‘u beklarni ozdirdi»). Yuzda sariqlik, za’faronlikning bo‘lishi ham qayg‘un ing kuchiga ishoradir. Bu yerda insonning tashqi ko‘rinishi orqali uning ichki iztiroblari ko‘rsatib berilmoqda. Marsiya davomida Afrosiyobning o‘ziga xos bo‘lgan alohida xislat va fazilatlari ham eslab o‘tiladi. Shunday yuksak fazilatlar egasining dunyodan o‘tishiga afsus va nadomatlar bildiriladi. She’rda ana shu chuqur qayg‘u va iztiroblar nihoyatda ta’sirchan ifodalanadi.

MARSIYA HAQIDA TUSHUNCHA Biror kishining vafoti munosabati bilan g‘am-alam, hasrat va qayg‘uni ifodalagan lirik she’r yoki qo‘shiq marsiya deb ataladi. Alp Er To‘nga haqidagi marsiya shu janrning bizgacha yetib kelgan eng qadimiy namunalaridan biridir. Marsiya, odatda, jamiyat tarixida muayyan iz qoldirgan kishilarga bag‘ishlab yoziladi yoki to‘qiladi. Alp Er To‘nga haqidagi marsiya – og‘zaki ijod mahsuli. Demak, unda xalqning shu qahramonga bo‘lgan buyuk hurmat va ehtiromi ifodalanadi.

Afrosiyob faqat bek emas, balki «beklar begi». Uning qahramonligi, botirligi, shijoati va mardligi alohida tilga olingan. Zero, qahramondagi bu xususiyatlar xalq taqdiriga kuchli ta’sir qilgan. Uning sharofati bilan dushman xalq erkiga daxl qila olmagan. Ana shunday oliyjanob insondan ayrilish haqiqatan ham og‘ir musibatdir.

Marsiya turli she’riy shakllarda ifodalanishi mumkin. Adabiyotimizning keyingi bosqichlarida g‘azal, qasida, muxammas, musaddas, tarjiband, tarkibband shakllarida yozilgan marsiyalar uchraydi. Alp Er To‘nga haqidagi marsiya murabba’ shaklidadir. Uning har bir bandi to‘rt misradan iborat. Yuqorida aytganimizdek, misralar asosan a- a- a- b qofiyalanish tartibiga ega.

Mumtoz adabiyotimizdagi marsiyalarning asosiy qismi aruz vaznida bitilgan. Alp Er To‘nga marsiyasi esa barmoq vaznidadir. Uning har bir misrasi yetti bo‘g‘indan tuzilgan. Turoqlar, asosan, 4 + 3 shaklida.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar