Mahmud Koshg‘ariy DEVONU LUG‘OT AT-TURK 11 - sinf - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	5.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Январь 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Mahmud Koshg‘ariy DEVONU LUG‘OT AT-TURK 11 - sinf

Купить

11-sinf adabiyot darsligi asosida 3-mavzu:Mahmud Koshg‘ariyD E V O N U L U G ‘ O T A T - T U R K A s a r d a n p a r c h a l a r

DEVONU LUG‘OT AT-TURK

« DEVONU LUG‘OT AT-TURK » ASARI HAQIDA « Devonu lug‘ot at-turk » XI asrda yozilgan bo‘lsa-da, unda jamlangan badiiy parchalar turkiy xalqlar adabiyotining ancha qadimgi davrlarida vujudga kelgan. Ular xalq og‘zaki ijodin ing juda qadimiy namunalaridir. Ularda turkiy xalqlarning urf-odatlari, ishonch-e’tiqodlari, marosimlari bilan bog‘lanib ketadigan badiiy lavhalar ko‘p.

Ularning bir qismi bevosita tarixiy mavzularga bag‘ishlangan. Alp Er To‘nga1 marsiyasi, «Oltin qon» rivoyati, Yabog‘u (yobg‘u)lar, tangutlar bilan bo‘lgan janglar haqidagi parchalar, shuningdek, ayrim shaxs va joylar bilan bog‘liq afsonalar shular jumlasidan. Bu yodgorlik vositasida XI asrgacha bo‘lgan adabiyotdagi bir qator janrlar va badiiy tasvirning o‘ziga xos xususiyatlari haqidagi ma’lumotlarga ega bo‘lamiz.

«Devon»da adabiyotshunoslikka doir anchagina atamalar bor. Muallif hikmatli so‘zlar, saj’lar, maqollar, rajaz va nasr deb atalga n adabiy parchalar haqida gapirib o‘tgan. Shuningdek, ayrim adabiy hodisalar haqida maxsus izohlar bergan. Jumladan: Yir – kuy, maqom... Ko‘pincha bu so‘z she’rga nisbatan qo‘llanadi. Bu so‘z ir tarzida ham talaffuz qilinadi. Qo‘shug‘ – she’r, qasida, qo‘shiq.

« Devonu lug‘ot at-turk » asaridagi xarita

« Devon »ga kirgan adabiy shakllarning asosiy qismini to‘rt liklar tashkil qiladi. Adabiyotda to‘rtlik shakliga tayanadigan she’riy janrlar (to‘rtlik, ruboiy, tuyuq, murabba’ )ning riv ojlangani ma’lum. Mahmud Koshg‘ariy ularni, asosan, qo‘shug‘ yoki she’r deb nomlagan. Vatan va yurt muhabbati, xalq uchun jang qilgan bahodirlar bilan faxrlanish, tabiat manzaralari go‘zalligi, mehnat shavqi, turli insoniy kechinmalar talqini asardagi yetakchi mavzulardir.

« Devon »da turkiy xalqlar turmush manzaralari bilan bog‘liq bo‘lgan she’riy parchalar katta o‘rin tutadi. Ularda xalqning urf- odati, yashash tarzi, mashg‘uloti, ishonch-e’tiqodlarining ifodasi juda ochiq ko‘rinadi. Ularda turkiy xalqlarning hayot manzaral ari o‘z aksini topgan. Yigitlarni ishga safarbar qilish, meva terish, ovchilikka yo‘naltirish qadimgi turmush tarzining ayrim lavhalaridir.

«Erdi ashin taturg‘an» she’rida esa marhumning boshqa kis hilar bilan munosabatlarida namoyon bo‘ladigan xislatlariga urg‘u beriladi. Gap qabilaning sobiq jasur a’zosi haqida ketmoqda. U vafot etgan. Ammo uning tirik paytidagi ko‘plab fazilatlari boshqalarga hali-hanuz namuna bo‘la oladi. Bu yerda marhumn ing ochiqqo‘l, mehmondo‘st va qo‘rqmas, dovyurak, shijoatli ekani alohida ta’kidlanmoqda. «Devon»da ko‘plab lirik qo‘shiqlar ham mavjud. Ularda insonning qalb kechinmalari, nozik his-tuyg‘ulari ifodasi, tabiat va ona yurt manzaralari tasviri yetakchilik qiladi. Tabiat manzaralarining o‘zidayoq nozik va jonli kuzatishlar ko‘zga tashlanadi.

Tabiat va yurt go‘zalligi vositasida ta- biat hod isalari tufayli inson ruhiyatida yuzaga keladigan turli o‘zgarish va kechinmalar juda ixcham, go‘zal va ta’sirchan ifoda etiladi. Lirik qo‘shiqlarning bir qismi bevosita kishilarni qurshagan olam haqida. Ularda turkiylarning doimiy yo‘ldoshi – otlar ham alohida mavqe tutadi. Bunday she’rlarda otlarning holati, harakati alohida tasvirga olinadi. «Iqilachim erik bo‘ldi» («Sho‘x, o‘ynoqi otim chopqir bo‘ldi») she’rida ko‘rinib turganiday, parchada tabiatdagi o‘zgarishlarning (qishning ketib, bahorning kelishi) hayvonot olamiga ta’siri ta’rifla nayotganday.

Aslida, bu ham insonning o‘z kuzatishlari natijasidagi ta’sirla nishidir. Ishq-muhabbat mavzusidagi lirik qo‘shiqlarda yorning go‘zalligi, latofati madh etiladi, oshiqlikning sirli kechinmalari tasvirlanadi, ishqiy hayajon, muhabbat shavqi tilga olinadi. Ushbu tasvirlarda inson, ayniqsa, oshiq va ma’shuqaning surati juda chiroyli va samimiyat bilan chizilgan. Lirik qo‘shiqlar kishini hayrat va hayajonga soladi. Ulardan birida qishning tugab, bahorning boshlanayotgani, muzlarning erib, oqar suvlarning ko‘paygani, tog‘ cho‘qqilarining qorlardan tozalanib, havo iliy boshlagani hamda atrofdagi o‘t-o‘lanlarning ko‘karishi tavsif etilmoqda. Muhimi, bularning barchasi ta’sirchan misralarda o‘z aksini topgan.

Qo‘shiqlar orasida mehnat va marosim qo‘shiqlari, hunarmandchilik, chorvachilik, dehqonchilik bilan bog‘liq qo‘shiqlar, mavsum qo‘shiqlari va boshqalar bor. « Devonu lug‘ot at-turk »dagi ko‘pgina qo‘shiqlar ovchilik, chorvachilik bilan – turkiy xalqlarning yashash tarzi bilan chambarchas bog‘liq holda yuzaga kelgan. Qo‘shiq atamasi ham ilk marta Mahmud Koshg‘ariy tomonidan qayd etilgan. Muallif unga she’r, qasida deb izoh bergan.Xalq qo‘shiqlari ijtimoiy hayotning barcha sohalarini qamrab oladi.

Unda shodlik va g‘am, o‘yin-kulgi va qayg‘u-hasrat, ko‘tarinkilik va tushkunlik, turli marosimlar: to‘y, farzand tarbiyasi (alla), o‘tganlar yodi tasvirlanishi mumkin. Tabiiyki, inson mehnati ham ularning yetakchi mavzusidir. Yana bir turkum qo‘shiqlar bevosita farzandlar va, umuman, jamiyat a’zolarining ma’naviy kamolotiga bag‘ishlangan. Munozara o‘ziga xos adabiy janr bo‘lib, u asar qahramonlarin ing o‘zaro tortishuvi, bahsi asosiga quriladi. Munozaradagi ishtirokchilar, asosan, ramziy (kinoyaviy) xususiyatga ega bo‘ladi. U she’riy yoki nasriy tarzda yaratilishi mumkin. Yusuf Amiriyn ing «Bang va Chog‘ir», Yaqiniyning «O‘q va Yoy», shuningdek, Nishotiyning «Boz va Bulbul», «Gul va Daf», «Binafsha va Chang» munozaralari bu janrning o‘zbek adabiyotidagi go‘zal namunalaridir. «Qish va Bahor

Tabiatdagi bu jarayon inson hayotidagi jonli manzaralarga o‘xshatilib, unga qiyosiy holda aks etgan. O‘zaro to‘qnashish, bir-biriga qing‘ir ko‘z bilan qarash, kurashish uchun o‘zaro yaqinlashish va g‘oliblik istagi kabi insonga xos tuyg‘ular tabiatga nisbat berilmoqda. Adabiyotshunoslikda bu hodisaning nomi jonlantirish deyiladi. Mahmud Koshg‘ariy keltirgan « Qish va Bahor » munozarasida ana shu tasvir vositasi asosiy o‘rin tutadi. Har ikki fasl to‘la « tilga kiradi ». Ular bir-biriga tegishli bo‘lgan xususiyatlarni go‘yo « fosh etadi ». Bunda biroz bo‘lsa-da, kuzatuvchi-muallif nuqtayi nazari ham ko‘rinib qoladi.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar