Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 110.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mahmud Koshg‘ariy – turkiy tillar qiyosiy grammatikasining asoschisi

Купить
“Mahmud Koshg‘ariy turkiy tillar qiyosiy grammatikasining asosochisi” mavzusidagi KURS ISHI MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………………….3 I BOB. KOSHG‘ARIY QIYOSIY-TARIXIY TILSHUNOSLIK ASOSCHISI 1.1. Mahmud Koshg ariy lingvistik qarashlarining asoslari haqida……………5ʻ 1.2. Koshg‘ariyning fonetikaga oid qarashlari………….………………………17 1.3. “Devonu lug atit turk”da leksika va leksikografiya sohasidagi qarashlar….22 ʻ II BOB. “DEVONU LUG‘ATIT TURK” – TURKIY TILLAR GRAMMATIKASI VA LUG‘ATINING POYDEVORI ………………….26 2.1. Koshg‘ariy “Devon”ida so‘z yasalishi yuzasidan tahlilar………………...26 2.2. Koshg‘ariyning morfologik qarashlari……………………………………..28 III. XULOSA …………………….………………………………...……………..31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………..…33 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Jamiyat hayotida ro‘y b е rgan tub o‘zgarishlar barcha sohalar kabi ilmu fanning tubdan o‘zgarishi, yangicha rivoj topishiga sabab bo‘ldi.O‘zb е kistonning o‘z istiqloliga erishishi o‘zb е k tilshunosligining rivoji va uning taraqqiyoti yo‘llarini b е lgilab b е rishda, o‘rganishda yangi davr ochdi. Pr е zid е ntimiz Islom Karimov “Har qaysi davlat, har qaysi millat nafaqat y е r osti va y е r usti boyliklari bilan, harbiy qudrati va ishlab chiqarish salohiyati bilan,birinchi navbatda o‘zining yuksak madaniyati va ma’naviyati bilan kuchlidir” 1 , – d е gan edilar. Darhaqiqat, yurtboshimiz Shavkat Mirziyoyev “Dunyo shiddat bilan oʻzgarib, barqarorlik va xalqlarning mustahkam rivojlanishiga raxna soladigan turli yangi tahdid va xavflar paydo boʻlayotgan bugungi kunda maʼnaviyat va maʼrifatga, axloqiy tarbiya, yoshlarning bilim olish, kamolga yetishga intilishiga eʼtibor qaratish har qachongidan ham muhimdir. Aynan taʼlim va maʼrifat bashariyat farovonligining asosiy omillaridan hisoblanadi, insonlarni ezgulikka daʼvat etadi, saxovatli, sabr-qanoatli boʻlishga undaydi” 2 , – deydi o‘z nutqida. Shu bois mamlakatimizning istiqlol yo‘lidagi birinchi qadamlaridanoq, buyuk ma’naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish millat ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, zamon talablari bilan yo‘nalashtirish asosida jahon 1 Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – Б.28 2 Мирзиёев Ш. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. Т.: “Ўзбекистон”, 2017. – Б.27 3 andozalari va ko‘nikmalari darajasiga chiqarish maqsadiga katta ahamiyat b е rib k е linmoqda. Men tanlagan kurs ishimning mazmuni ham yuqoridagi fikrlarga asoslanib Mahmud Koshg‘ariy turkiy tillar qiyosiy grammatikasining asoschisi sifatida yoritib berish va unga doir barcha ma’lumotlarni berishdir. Kurs ishining maqsad v a v azifalari. Kurs ishidan ko‘zlangan maqsad Mahmud Koshgʻariyning “Devonu lugʻatit turk” asari asosida uning lingvistik qarashlari haqida bilimlar berishdir. Shu jarayonda Koshgʻariyning tillarni qiyoslashda qoʻllagan metodlarini oʻrganish va ma’lumotlar berishdir. Ana shu maqsadni amalga oshirish uchun kurs ishi oldiga quyidagi vazifalar qo‘yildi: - Mahmud Koshg ariyning lingvogeografik qarashlariʻ ni o rganish; ʻ - Fonetik qarashlari haqida ma’lumotlar berish; - Leksik va leksikografiya sohasidagi qarashlari ni asoslash; - Morfologik qarashlari haqida bilimlar berish; 4 I BOB. KOSHG‘ARIY QIYOSIY-TARIXIY TILSHUNOSLIK ASOSCHISI 1.1. Mahmud Koshg ariy lingvistik qarashlarining asoslari haqidaʻ Tilshunoslik tarixida Mahmud Koshg ariy salmoqli o rin egallaydi. U ʻ ʻ tilshunoslikning juda ko p sohalari bo yicha qalam tebratdi. Qiyosiy-tarixiy ʻ ʻ tilshunoslikning otasi, fonetist-fonolog, leksikolog, leksikograf, lingvogeograf, turkiy tillar sarf va nahv ilmining asoschisi sanaladi. S.Mutallibov ta kidlaganidek, Mahmud Koshg ariy yaratgan “Devonu ʼ ʻ lug atit turk” asari faqat o sha davr uchungina katta voqea bo lib qolmay, bugungi ʻ ʻ ʻ turkologiya fani uchun ham o z qimmatini saqlab kelmoqda. U haqli ravishda ʻ turkologiya fanining asoschisi hisoblanadi. Afsuski, ana shunday buyuk tilshunosning ilmiy merosidan jahon ilmiy jamoatchiligi asrimiz boshlariga qadar bebahra bo lib keldilar, chunki bu ʻ davrgacha Mahmud Koshg ariyning hayoti va uning “Devon”i haqida ma lumot ʻ ʼ yo q edi. Arab fani shuhratini yoyishga sabab bo lgan bibliografik va biografik ʻ ʻ asarlarda ham, Xoja Xalfa lug atidan boshqa birortasida bu olim haqida ma lumot ʻ ʼ berilmadi. Faqat 1914 - yilda turkiyaning Diyorbakir shahrida istiqomat qiluvchi Ali Amiriy tomonidan tasodif tufayli Mahmud Koshg ariyning “Devon”i topilib, ʻ lingvistika tarixida mo jiza ro y berdi. Chunki bu asar tilshunoslikning juda ko p ʻ ʻ ʻ sohalarini qamrab olgan qomusiy bir asar edi. 5 Asarning topilish tarixi qaqida professor H. Xasanov shunday yozadi: “...beva xotin pulga muhtoj bo lib, kitobfurush do koniga eski qo lyozmaniʻ ʻ ʻ ko rsatdi: “Marhum aytgan edilar, agar qiynalib qolsanggina shu kitobni sotgin, ʻ lekin 30 liradan kam bo lmasin”. ʻ Ammo kitobfurush bunchalik qimmatga olgisi kelmadi va “kitob do konda ʻ tura tursin, xaridor chiqsa, pulini olarsiz”, deb javob qildi. Kunlar o tdi, haridorlar ʻ keldi, birontasi ham shu “eski qog ozlar”ni 30 liraga olgisi kelmadi. ʻ Nihoyat, diyorbakirlik keksa kitob muxlislaridan Ali Amiriy (1857-1924) afandi do konga kelib qoldi (Ali Amiriy o z shaxsiy kutubxonasida 15 mingtacha ʻ ʻ qo lyozma va bosma kitoblarni to plab, hammasini Istanbuldagi shayx Fazlulloh ʻ ʻ madrasasiga hadya qilgan edi. 1918- yilda bu yerga Valiuddin, Jorullo va boshqa kutubxonalar ham birlashtirildi. Bu yirik qo lyozmalar xazinasi Fotih mahallasida ʻ bo lganidan, ko pincha Fotih kutubxonasi ham deyiladi, so nggi vaqtlarda Millat ʻ ʻ ʻ kutubxonasi deyila boshlandi). Ali Amiriy bu ko rimsiz qo lyozmani bir-ikki ʻ ʻ varaqlab chiqdi-yu, ammo olishga puli yo q edi. Ko chadan o tib ketayotgan bir ʻ ʻ ʻ do stini to xtatib, undan qarz oldi. Qo lyozmani olib ketgach, Ali Amiriy bir necha ʻ ʻ ʻ kun, ertayu kech uni varaqlab, undan ko zini uza olmas edi. “Kitob oldim, uyga ʻ keldim, yemak-ichmakni unutdim. Bu kitobga haqiqiy qiymat berilmak lozim bo lsa, jahonning xazinalari kifoya qilmas”. Axir, bu tamomila yangi bir asar - ʻ Mahmud Koshg ariyning “Devonu lug atit turk” degan ajoyib durdonasi bo lib ʻ ʻ ʻ chiqdi”. 3 Mahmud Koshg ariyning hayoti haqida juda oz ma lumotga egamiz. Uning ʻ ʼ to liq ismi Mahmud Ibn-ul Husayn Ibn Muhammad-al-Koshg ariydir. Mahmud ʻ ʻ Koshg ariyning tug ilgan yili aniq emas. Lekin “Devon”ning oxirida bu “kitob ʻ ʻ umrini oxiriga yetkazgani”ni quyidagi misrada bayon qiladi: “Kuchandi bilagim, yeg udi tilagim, ʻ Tilindi bilagim, tegrab angar jartilur”. “Devonu lug atit turk” asari esa hijriy 469 yili yozilgan (milodiy 1076 - ʻ 1077). Xoshimiylar sulolasidan, abbosiylar avlodidan bo lgan Abulqosim binni ʻ 3 Hasanov H. Mahmud Koshg‘ariy. “Fan”, T.: 1963, 3-b 6 Muhammad Muqtadoga armug on qilingan. Asarning yozilish tarixi lug atdaʻ ʻ shunday bayon qilingan: “Nok yili turklarning o n ikki yil nomlarining biridir. Bu ʻ kitobning yozilgan yili nok yili edi”. Lug at yozilganda muallifning keksayib qolganligini hisobga olsak, u XI asr ʻ boshlarida tug ilgan deb hisoblash mumkin. ʻ Mahmud Koshg ariy so z boshidagi “a”ni “ha” qilib talaffuz qiluvchi ʻ ʻ qabilaga mansub ekanligini bayon qiladi.Bu ma lumot uning qaysi qabiladan ʼ ekanligini aniq ko rsatib bermasa ham, lekin bu qabilaning turkiy qabilalar ichida ʻ katta nufuzga ega ekanligidan guvohlik beradi. Chunki Mahmud Koshg ariy ʻ ta kidlagan fonetik xususiyat keyinchalik turkiy tillarda, xususan, o zbek tilida ʼ ʻ shunchalik kengaydiki, so z boshidagi “a”dangina emas, balki “o‘” “u” unlilaridan ʻ oldin ham “h” orttiriladigan bo ldi. Masalan, avuch-havuch, o l-ho l, o kuz - ʻ ʻ ʻ ʻ xo kuz, ulkar-hulkar va boshqalar. Demak, Mahmud Koshg ariy mansub bo lgan ʻ ʻ ʻ qabila o zbek xalqining shakllanishida ham uzviy bir qavm bo lib xizmat qilgan. ʻ ʻ Mahmud Koshg ariyning qayerda, qachon o qigani haqida ham aniq ʻ ʻ ma lumot yo q. “Devonu lug atit turk” asaridek qomusiy bir asarni yaratgan buyuk ʼ ʻ ʻ zot, so zsiz, o z davrining yetuk olimlaridan edi. Xususan, tilshunoslikka katta ʻ ʻ havas bilan qaragan olim edi. Shuning uchun ham u turkiy urug va qabilalar ʻ yashagan barcha yerlarni birma-bir kezib, ularning tillaridagi o xshash va farqli ʻ jihatlarini aniqlaydi. Mahmud Koshg ariy “Devonu lug atit turk” asaridan tashqari, turkiy tillar ʻ ʻ sintaksisiga doir “Javohirun nahv fil lug atit turk” (“Turkiy tillarning nahv ʻ (sintaksis) javohirlari”) asarini ham yozganligi haqida ma lumot beradi. Afsuski, ʼ bunday nodir asar bizgacha yetib kelmagan yoki haligacha topilgani yo q. ʻ Mahmud Koshg ariy o sha davr an anasiga ko ra, barcha asarlarini, ʻ ʻ ʼ ʻ jumladan, “Devon”ni ham arab tilida yozdi. “Devonu lug atit turk”ning bizgacha ʻ birgina qo lyozmasi yetib kelgan. Qo lyozma Istanbulda saqlanadi. Uni ʻ ʻ ko chiruvchi kotib Muhammad binni Abu Bakr Damashqiy ma lumotiga ko ra, ʻ ʼ ʻ Mahmud Koshg ariyning o z qo li bilan yozilgan nusxadan ko chirilgandir. ʻ ʻ ʻ ʻ 7 Bu asar 1915-1917- yillarda uch tomlik kitob holida Istanbulda nashr etildi. Nemis sharqshunosi Brokkelman tomonidan 1928 - yilda nemis tiliga tarjima etilib, Leypsigda bosib chiqarildi. Basim Atalay usmonli turk tiliga tarjima qilib, 1939- yilda Anqarada chop etdi. Mashhur sharqshunos olim Solih Mutallibov tomonidan o zbek tiliga tarjima qilinib, 1960-1963-yillarda Toshkentda nashrʻ qilindi. Mahmud Koshg ariy lingvistik qarashlari “arab tilshunosligi” deb ʻ yuritiluvchi tilshunoslik maktabi quchog ida shakllandi. Bu maktab garchi ʻ dunyoga “arab tilshunoslik maktabi” nomi bilan mashhur bo lsa ham, lekin arab ʻ madaniyati, jumladan, arab tilshunosligining rivojiga xalifalik tarkibiga kirgan deyarli barcha xalklar qissa qo shgan. Bu davrda islom ta siri ostida yaratilgan ʻ ʼ asarlarning qammasi arab tilida yozilganligi sababli ham, ular dunyoga arab madaniyati nomi bilan tanildi. Eron adabiyoti tarixi mutaxassisi Braunning ta kidlashicha, Abbosiylar ʼ davridagi (749-846) 45 ta yirik fan arboblarining 30 tasi eronlik bo lgan. ʻ Shuningdek, arab madaniyatining ryvojida turkiy xalqlarning ham xizmati kattadir. Shunday qilib, “arab madaniyati”, “arab tilshunosligi” deganda, faqat arablarning o z madaniyati, tilshunosligi emas, balki xalifalik tarkibida birlashgan ʻ barcha xalqlarning madaniyati, tilshunosligi tushuniladi. Arab tilshunosligi amaliy ehtiyoj natijasida, Qur on matnini to g ri talaffuz ʼ ʻ ʻ qilish ehtiyoji bilan, shuningdek, arablar bilan shuubiylar (eroniylar) o rtasidagi ʻ arab tili yuzasidan mubohasasi jarayonida vujudga keldi. Qur on matnini to g ri talaffuz qilish ehtiyoji ikki jihatdan maydonga keldi. ʼ ʻ ʻ Birinchisi, Qur on yaratilgan klassik arab tili bilan keyinchalik jonli arab ʼ so zlashuv tili o rtasida birmuncha o zgarish ro y berdi. Ikkinchidan, arab ʻ ʻ ʻ ʻ bo lmagan kishilarning Qur onni o qishlarida g alizlik sezildi. Bu haqida shunday ʻ ʼ ʻ ʻ rivoyat qilinadi: “Abul Asvad xalifa Hazrat Alidan fammatikaning boshlang ich ʻ asoslarini o rganadi. Keyinchalik undan Ollohning kalomi bo lgan muqaddas ʻ ʻ kitobni yaxshiroq tushunishga va to g ri talaffuz qilishga yordam beradigan kitob ʻ ʻ yaratishni so raydilar. Lekin u bunga dastlab rozilik bermaydi. Bir kuni ʻ 8 Qur onning “Tavba” surasining “Anna-llaha bariun minal-mushrikina va rasuluhu”ʼ oyatining oxirgi so zini “va rasulihi” deb o qiganini eshitib qoladi. Bunday talaffuz ʻ ʻ sura ma nosini butunlay o zgartirib yuborganining guvohi bo ldi. “Olloh ʼ ʻ ʻ mushriklar va uning rasuli bilan aloqa qilishni xohlamaydi” ma nosini ʼ yuqoridagicha talaffuz qilinganda “Olloh va uning rasuli mushriklar bilan aloqa qilishni xohlamaydi” tarzida o zgartirib yuboradi. Ana shundan so ng arab tili ʻ ʻ grammatikasiga doir asar yozishga qasd qiladi”. Arablar bilan shuubiylar o rtasidagi siyosiy kurashning ildizlari shundaki, ʻ abbosiylar Eron feodallari yordami bilan hokimiyat tepasiga keldi. Shuning uchun ham Bag dod xalifaligida eroniylarning ta siri juda kuchaydi. Bundan norozi ʻ ʼ bo lgan arab zodagonlari o zlarining nufuzini saqlab qolmoq uchun arab tilining ʻ ʻ boshqa tillardan ustun ekanligini, uning muqaddasligini ulug ladilar. Arablarda ʻ “Rimliklarning donoligi-ongida, hindlarning donoligi folbinligida, yunonlarning donoligi qalbida, arablarniki esa tilida” degan naql tarqalganligi bejiz emas. Shuubiylar esa, aksincha, boshqa tillarning ham imkoniyatlari arab tilidan qolishmasligi, hatto ba zi o rinlarda undan ustun kelishini isbotlashga urinar edilar. ʼ ʻ Ana shunday kurash negizida va o z fikrlarini til materiallari asosida isbotlash ʻ asosida tilshunoslik rivoj topa bordi. Arablarda Muhammad payg ambardan boshlaboq tilga e tibor, uni ʻ ʼ o rganishga da vat kuchaydi. Xalifa Abdul Malik notiqlik san atiga ega bo lmagan, ʻ ʼ ʼ ʻ arab tili go zalligini namoyish eta olmagan kishi hokimiyatni boshqarishi mumkin ʻ emasligini ta kidlaydi. Shuning uchun ham o g li Validni bir necha marta klassik ʼ ʻ ʻ arab tilida to g ri gapira olmaganligi uchun koyiydi. Shunday qilib, jamiyatda va ʻ ʻ fanda katta nufuzga ega bo lish uchun har bir shaxs o z tilining boy ʻ ʻ imkoniyatlarini to la egallashi va uni amalda qo llay olishi shart qilib qo yadi. Shu ʻ ʻ ʻ bois xalifa va arab davlatining barcha bo g inidagi rahbarlari zamondoshlari ʻ ʻ yaratgan filologiyaga doir asarlarni rag batlantirib turdi. ʻ Bularning hammasi arab tilshunoslik fanining shakllanishi va rivoji uchun qulay sharoit yaratdi. Tilshunoslik fan sifatida Basra va Kufa shaharlarida shakllandi. 9 Xalifalik taxtiga Abbosiylar kelgunga qadar va ilm markazi Bag dodgaʻ o tguncha Basra va Kufa grammatik maktablari o rtasida keskin kurash ketdi va ʻ ʻ o sha kurash zaminida tilshunoslik rivoj topdi. ʻ Arab tilshunosligining ilk vakillari sifatida ko pchilik adabiyotlarda Xalifa ʻ Ali va Abulasvad ad-Davla e tirof etiladi. Abulasvad (taxminan 688- yillarda ʼ Basrada vafot etgan) goh Hazrat Alining o quvchisi, ilk arab grammatikasining ʻ muallifi, goh Hazrat Ali yaratgan grammatikaning texnik ijrochisi sifatida naql qilinadi. Har holda, Hazrat Alining ham grammatikaga aloqador shaxs ekanligi ma lum. ʼ Basra maktabining ilk vakillari Isa as-Sag afiy (766-yili vafot etgan), Abu ʻ Amr ibn al-Ala (689-yili Makkada tug ilib, Basrada ijod qilgan va 770-yilda ʻ Kufada vafot etgan) va Yunus ibn Habiblar hisoblanadi. Ularning asarlari saqlanib qolmagan bo lsa-da, lekin arab tilshunosligining keyingi bosqichi uchun puxta ʻ zamin hozirlagan. Arab tilshunosligining bu uch bobokaloni faoliyati Basra maktabining eng ko zga ko ringan vakillaridan biri Xalil al-Farohidiy (taxminan 718-yilda tug ilib, ʻ ʻ ʻ 791- yili Basrada vafot etgan) ijodida o z yakunini topdi. Xalil al-Farohidiyning ʻ “Kitob ul-ayn” nomi bilan yuritiluvchi lug ati saqlanib qolgan. U arab ʻ tilshunosligining haqiqiy otasi sifatida ko pchilik tomonidan e tirof etiladi. ʻ ʼ Shuningdek, ilk arab tilshunosligining eng ko zga ko ringan ʻ ʻ grammatikachilaridan biri Xalilning shogirdi Sibavayhiy sanaladi. Uning “Al- Kitob” asari saqlanib qolgan. “Al-Kitob” arab tili grammatikasinint eng yaxshi namunasi sifatida keyingi avlodlar o rtasida ham mashhur bo ldi. Xalilning yana ʻ ʻ bir shogirdi al-Asman (740-yilda tug ilgan, 828- yilda vafot etgan) arab ʻ dialektologiyasiga asos soldi. Basra maktabining keyingi yirik vakili Muhammad ibn Dureyd o zidan oldin ʻ o tgan ustozlari an analarini davom ettirgan holda, jonli arab tilining so z boyligi- ʻ ʼ ʻ ni to pladi. U qilichning 500 dan ortiq, tuyaning 1000 dan ortiq nomi bor ʻ ekanligini ko rsatadi. Lekin ularning ko pi dialektal variantlar va individual badiiy ʻ ʻ epitetlar edi. 10 Basra maktabidan birmuncha keyin Iroqning boshqa bir shahri Kufada grammatikaning ikkinchi maktabi paydo bo ldi. Bu maktabning asoschisi ar-Ruasiʻ sanaladi, lekin uning hech qanday merosi saqlanmagan. Kufa maktabidan yetib kelgan eng qadimgi yodgorlik al-Qissaiyning “Xalq tilidagi g alizliklar haqida risola” asari sanaladi. U Kufada tug ilgan, lekin qachon ʻ ʻ tug ilganligi noma lum. O z tug ilgan shahrida filologik ma lumotga ega ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ bo lgandan so ng, yanada chuqurroq bilimga ega bo lmoq uchun Basraga Xalil ʻ ʻ ʻ huzuriga bordi. Xalil tavsiyasi bilan jonli arab tilini o rganish uchun badaviylar ʻ ichiga yo l oldi. Shunday qilib, u badaviy qabilalarining jonli tilini puxta ʻ o zlashtirdi. Dastlab Basrada, so ng Bag dodda istiqomat qilib, davrining yetuk ʻ ʻ ʻ olimlari bilan bir necha bor shaxsiy bahslarda ishtirok etdi. Ana shunday bahslardan biri Sibavayhiy bilan bo lib o tdi va bu bahs al-Qissaiy foydasiga hal ʻ ʻ bo ldi. ʻ Kufa maktabining so nggi vakillaridan biri Muhammad al-Anbariy qarama- ʻ qarshi ma noli so zlar qaqida yirik kitob yaratdi. ʼ ʻ XI asr boshlariga kelib, Basra va Kufa maktablari o rtasidagi raqobat ʻ to xtaydi va har ikki maktab yutuqlaridan barobar foydalanadigan yangi avlod ʻ dunyoga keldi. Arab filologiyasi markazi xalifalik poytaxti bo lgan ʻ Bag dodga ʻ ko chdi. Bu yerda xalifa saroyida har ikki maktabga mansub bo lgan olimlar bir ʻ ʻ yoqadan bosh chiqarib filologiyani yangi cho qqilarga olib chiqish uchun ʻ kurashdi. Yangi yo nalishning yirik vakillaridan Abdulla ibn Qutayba (828-yili ʻ tug ilgan), fors ad-Dinovari (895-yili vafot etgan), Usmon ibn Jiniy (941-yili ʻ tug ilgan), turk Ismoil al-Javhariy (taxminan 1000-yili vafot etgan)larni sanash ʻ mumkin. Bu olimlarning hammasi qomusiy bilimga ega bo lishi bilan ajralib turadilar. ʻ Ayniqsa, Ismoil-al-Javhariyning 40000 klassik arab tili so zlarini o z ichiga olgan ʻ ʻ “Saxih” nomli lug ati katta shuhrat qozondi. Bu lug at mavjud lug atlardan ʻ ʻ ʻ tuzilishiga ko ra farq qiladi. Muallif so zlarni o zak oxiridagi harflarga ko ra ʻ ʻ ʻ ʻ alfavit tarzida joyladi. Uiy vaqtga qadar lug atchilikda so zlar tarkibidagi ʻ ʻ 11 tovushlarning fiziologik xususiyatiga ko ra yoki tematik prinsipda, borlikdagiʻ narsalar qanday nomlanishiga ko ra joylashtirilar edi. ʻ Javhariy lug ati arab olamida katta shuhrat topganligi uchun ham u ʻ “leksikologiya imomi” nomini oldi. XI asr o rtalariga kelib feodal kuchlar o rtasidagi tinimsiz kurash natijasida ʻ ʻ xalifalik kuchsizlashdi va bir qancha mayda bo laklarga bo linib ketdi. Bu davrda ʻ ʻ arab tilidan boshqa tillarga ham e tibor kuchaydi. ʼ Mahmud Koshg ariy “Devonu lug atit turk” asarida buxorolik olimning ʻ ʻ tilidan Muhammad alayxi vasallamning “turk tilini o rganing, chunki ularning ʻ hukmronligi uzoq davom etadi” degan hadisi bor ekanligini keltirishi ham shu davrda turkiy qavmlarning ham nufuzi ortib borayotganidan bir nishona edi. Ana shunday tarixiy sharoitda Mahmud Koshg ariy fan olamiga kirib keldi. ʻ Mahmud Koshg ariy o sha davrdagi arab ilmiy markazi bo lgan Bag dodda ta lim ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ olib, Xalildan tortib Javhariygacha bo lgan olimlarning ilmiy merosi bilan chuqur ʻ tanishdi. Natijada ularning yaxshi jihatlarini qalbiga jo qildi. Tilshunoslik tarixida qiyosiy-tarixiy tilshunoslik XIX asrdan paydo bo ldi ʻ deyiladi va uning asoschilari sifatida Frans Bopp, Rasmus Rask hamda Yakov Grimmlar e tirof etiladi. Buning sababi shundaki, G arb olimlari Mahmud ʼ ʻ Koshg ariyning “Devon”i bilan XX asrning birinchi choragiga qadar tanish ʻ bo lmagan. Agar tanish bo lganlarida edi, uning tilshunoslikdagi xizmatlari oldida ʻ ʻ tiz cho kkan va qiyosiy-tarixiy tilshunoslik, lingvogeografiya singari tilshunoslik ʻ yo nalishlarining otasi sifatida Mahmud Koshg ariyni e tirof etgan bo lardilar. ʻ ʻ ʼ ʻ Uning asari oldida ta zim bajo aylagan mashhur turkolog A. M. Shcherbak ʼ shunday yozadi: “Mahmud Koshg ariyning “Devon”iga na materialning hajmi ʻ jihatidan, na muallifning filologik bilimi jihatidan bas keladigan biron asar yo q. ʻ “Devon”ning lug at deb atalishi uning asl mazmuniga uncha mos kelmaydi. Bunda ʻ turkiy tillar grammatikasidan juda keng ma lumotlar bor... Yana unda turkiy tillar ʼ leksikasi, fonetikasiga doir keng ma lumotlar, qabilalarning joylanish ʼ xususiyatlari, geografik va boshqa xil ma lumotlar mavjud”. ʼ 4 4 Шербак А. Грамматический очерк язика тюрческих текстов Х-Х III . Из Восточного Туркестана. 1961, 29- c 12 Darhaqiqat, Mahmud Koshg ariy turkiy qabilalarni birma-bir kezib, ularningʻ tilidagi farqli xususiyatlarni aniqladi, til xususiyatlariga ko ra turkiy tillarni ʻ guruhlarga tasniflash imkoniyatiga ega bo ldi. Mahmud Koshg ariyning o zi bu ʻ ʻ ʻ haqida shunday deydi: “Puxta qo llanma bo lsin deb, har bir qabilaning o ziga xos ʻ ʻ ʻ xususiyatlariga qiyosiy qoidalar tuzdim... Bu masalaga qiziqqan mutaxassislarga asarni qo llanma qildim” ʻ 5 Mahmud Koshg ariy o z oldiga qo ygan ulkan vazifani a lo darajada ʻ ʻ ʻ ʼ bajardi. Barcha satrlar bo yicha turkiy tillarni o zaro qiyoslab, umumiy va farqli ʻ ʻ jihatlarini ajrata oldi. Turkiy tillarni farqli belgilariga ko ra dastlab ikki guruhga ʻ ajratdi: turklar (chigil, qoshg ar, arg u, barsag on, uyg ur), o g uz va qipchoq ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qabilalari tillari. Turklarning tillari doimo qiyosga asos rolini o ynaydi va qiyosga asos ʻ bo lgan lingvistik fakt o g uz va qipchoq qabilalari tillariga qiyoslanadi. Jumladan, ʻ ʻ ʻ fonetik jihatdan so z boshidagi “y” o g uzlarda va qipchoqlarda “no l” yoki “j” ʻ ʻ ʻ ʻ bilan almashinuvi aytiladi. Turklar Ular (ya ni o g uz va qipchoqlar) ʼ ʻ ʻ yelkin “musofir” elkin yinju “marvarid” jinju yug du “tuyaning uzun juni” jug du ʻ ʻ yilig ilig ʻ ʻ Turklardagi so ʻ z boshida kelgan “ m ” ularda “ b ” bilan almashinishi ko ʻ rsatiladi : 5 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 1 tom, 1960. 47-bet 13 Turklar Ular ( ya ʼ ni o ʻ g ʻ uz va qipchoqlar ) men ben mun bun Shuningdek , o ʻ g ʻ uz tilining o ʻ ziga xos xususiyati haqida gapirib , “ t ”, “ k ” kabi jarangsiz tovushlar o ʻ g ʻ uzlarda jaranglilashishi ta ʼ kidlanadi . Masalan: Turk va boshqa qabila tillarida O g uzlardaʻ ʻ tevay devay ot” teshik” od Aksincha, turk va boshqa qabila tillaridagi “d” o g uzlarda “t”ga ʻ ʻ aylantiriladi: Turklar O g uzlar ʻ ʻ bugda “hanjar” bukta yigda “jiyda” yikta Turkiy tillar o ʻ rtasidagi bunday fonetik farqlanish keyinchalik Yevropa tilshunoslari tomonidan ham e ʼ tirof etildi va ular turkiy tillarni xuddi shunday farqli belgilariga ko ʻ ra uch guruhga bo ʻ ldilar : qarluq , o ʻ g ʻ uz va qipchoq guruhi . Bu tillarning fonetik jihatdan farqlanishiga Mahmud Koshg ʻ ariy ko ʻ rsatgan belgilar asos qilib olindi . Mahmud Koshg ʻ ariy o ʻ g ʻ uz va qipchoqlar ayrim so ʻ z va qo ʻ shimchalar tarkibidagi “ ch ” va “ g ” ʻ undoshlarini tushirib qoldirishini va shu xususiyati bilan ham turklardan farq qilishini bayon qiladi . Masalan: Turklar O g uzlar va qipchoqlar ʻ ʻ 14 chumchuq chumuq tamg aq tamaqʻ barag an “hadeb boraveradigan” baran ʻ urag‘an “hadeb uraveradigan” uran Mahmud Koshg ʻ ariy morfemik birliklarni ham turkiy tillar bo ʻ yicha qiyoslaydi va ular o ʻ rtasidagi farqli xususiyatlarni belgilaydi . Xususan , buyruq maylidagi fe ʼ lda ko ʻ plikning ifodalanishi haqida fikr yuritar ekan , shunday yozadi : “ Buyruq oxiriga - g ʻ il , - qil , - gil qo ʻ shish tinglovchi birlikda bo ʻ lgandagina mumkin . Tinglovchi ikkita yoki ortiq bo ʻ lsa , bu qo ʻ shimchalarni qo ʻ shib bo ʻ lmaydi . Ikkitalik va ko ʻ plik farqsiz bir xildir ... Birlik uchun bar , ikkitalik uchun baringlar ikkigu, ko plik uchun ʻ baringlar qamug ʻ deydilar. Tinglovchi yoshi katta, hurmatli bo lsa (yolg iz bo lsa ham), hurmat yuzasidan ko plik shakli qo llanadi: ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ baring deyiladi. Aslida buning ma nosi ʼ baringlar demakdir. O g uz va qipchoqlar birlikda ʻ ʻ bar , ko plikda ʻ baring deydilar. Ular ko plik ʻ qo shimchasi ʻ -lar ni tushirib qoldiradilar, -lar o rniga ʻ -ngiz qo llaydilar” ʻ 6 . O tgan zamonni bildiruvchi ʻ -di shaklining ham turkiy tillararo variantlanishini ko rsatadi. Chunonchi, chigil, uyg ur, yag mo singari qabilalar ʻ ʻ ʻ tillarida o tgan zamonni ifodalash uchun ʻ -di ko shimchasi qo shilishini ʻ ʻ ta kidlaydi. O g uzlar va qipchoqlarning ba zilari - sovorinlar bu qo shimchaning ʼ ʻ ʻ ʼ ʻ oxiriga o zakning qattiq yoki yumshoqligiga qarab “q” yoki “k” qo shib ishlatilishi ʻ ʻ va bu qo shimcha birlik va ko plikda ham, turli shaxslarda ham bir xil qo llanishi, ʻ ʻ ʻ demakki, shaxs va sonda mo tadillashuvi bayon qilinadi. Masalan: ʻ Man ya qurduq Biz ya qurduq 6 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 2 tom, 1963. 50-bet. 15 San ya qurduq Siz ya qurduq Ul ya qurduq Ular ya qurduq Kelasi zamon shakli qam turk va o g uzlarda farqli qo llanilishi ko rsatiladi:ʻ ʻ ʻ ʻ o g uzlarda shaxs qo shimchasidagi birinchi tovush tushib qoladi. Masalan: ʻ ʻ ʻ Turk O g uz ʻ ʻ Barirman bariran Kelirman keliran Chigil , uyg ʻ ur , yag ʻ mo , tuxsi kabi qabilalarda ismi zamon , ismi makon va qurol otlarini ifodalash uchun xizmat qiluvchi - g ʻ u , - gu qo ʻ shimchasi o ʻ g ʻ uz va qipchoq qabilalarida - asi qo ʻ shimchasi bilan almashinishi aytiladi . Masalan , Bu ya kurg ʻ u ag ʻ ur armas “ Bu yoy quradigan vaqt emas ” gapi o ʻ g ʻ uzlarda Bu ya kurasi ag ʻ ur tagul deyiladi . Turklardagi inkor bildiruvchi emas , armas to ʻ liqsiz fe ʼ li o ʻ g ʻ uzlarda tugul bilan almashinishi ko ʻ rsatiladi . Xullas , Mahmud Koshg ʻ ariy tilning barcha sathlari bo ʻ yicha turkiy tillarni qiyoslab , o ʻ xshash va farqli jihatlarini belgilaydi va shu belgi asosida turkiy tillarni ma ʼ lum guruhlarga tasnif etadi . Bundan shu narsa ravshanki , u qiyosiy - tarixiy tilshunoslikning poydevorini yaratgan yirik allomadir . Yevropada XX asr boshlarida lingvogeografiya lingvistikaning alohida tarmog ʻ i sifatida shakllandi . Aslida uning ildizlari Mahmud Koshg ʻ ariyga borib taqaladi . U turkiy qabilalarning joylashishini maxsus kartaga tushiradi . Dunyoni shar shaklida tasvirlaydi va uni to ʻ rt tomonga ash - sharq , al - g ʻ arb , ash - shimol , al - janub tomonlariga bo ʻ ladi . Turklar asli yigirma qabiladan tashkil topganligini 16 aytadi . Har bir qabilaning sanoqsiz urug ʻ lari borligi bayon qilinadi . Sharqdan boshlab har bir qabilaning joylashishi birin - ketin ko ʻ rsatiladi . Har qaysi qabilaning tilidagi farqli xususiyatlari o ʻ rni bilan bayon qilinadi . Bu esa Mahmud Koshg ariyning lingvogeografiyaning ham asoschisi ekanligini ko rsatadi. ʻ ʻ 17 1.2. Koshg‘ariyning fonetikaga oid qarashlari Mahmud Koshg ariy fonetika sohasida ham qimmatli fikrlar yuritadi.ʻ Garchi u bu sohada maxsus asar yozmagan bo lsa ham, lekin “Devonu lug atit ʻ ʻ turk” asarida fonetika bo yicha juda ko p materiallar bor. ʻ ʻ U, avvalo, hozirgi tilshunoslikda fonema atamasi bilan yuritiluvchi fonologik birlikni, tovush tipini juda yaxshi farqlagan. Shuning uchun ham muallif eng kichik fonetik birlikning fonologik funksiyasiga - so z tarkibida kelib, ma no ʻ ʼ farqlash vazifasiga katta e tibor beradi. Tovush tiplarini belgilashda tovushlarning ʼ ma no farqlash vazifasini asosiy mezon qilib oladi. Ana shu mezon asosida turkiy ʼ tillarning fonemalar miqdorini aniqlaydi. Fonemalarning yozuvda ifodalanish darajasi, fonema bilan harf munosabati, ularning urtasida doimo mutanosiblik bo lavermasligi haqida fikr yuritadi. ʻ Jumladan, unlini ifodalash uchun qo llaniladigan harflar birikmasi “qalin- ʻ ingichkalik” belgisi bilan farq qiluvchi va so z ma nosini farqlash uchun xizmat ʻ ʼ etadigan bir necha fonemani ifodalashini ko rsatadi. Masalan, “o t” so zida ʻ ʻ ʻ qalinroq talaffuz qilinib, “devorda va taxtada bo lgan teshik” ma nosini yanada ʻ ʼ ingichkaroq talaffuz etilib, “achchiqlik”, “o t qopchasi” ma nosini ifodalashi, ʻ ʼ demak, ular har qaysi ma noda alohida-alohida leksema ekanligini, leksemalarni ʼ farqlash uchun esa fonema xizmat etayotganini ta kidlaydi ʼ 7 . Turkiy fonemalar bilan arab yozuvidagi grafemalar o rtasida katta ʻ nomutanosiblik mavjudligi, shuning uchun bu yozuv turkiy tillar fonetik (fonologik) tizimini to g ri ifodalay olmasligini ko rsatib beradi. Xususan, arab ʻ ʻ ʻ yozuvida shunday harflar borki, bu harflar faqat arab tiliga xos bo lgan ʻ fonemalarni ifodalaydi. Mahmud Koshg ariy bu haqida shunday yozadi: “Itboq ʻ harflari shuningdek bo g iz tovushlari ham turkiy tillarda yo qdir”. Lekin turkiy ʻ ʻ ʻ tillarda shunday fonemalar borki, bular arab yozuvida maxsus harf bilan ifodalanmaydi. Mahmud Koshg ariy ularning miqdori yettita ekanligini ʻ ta kidlaydi ʼ 8 . 7 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 1 tom, 1960. 48-bet 8 O‘sha asar, 27-bet 18 Yozuvdagi ana shu kamchilikni mavjud harflarga nuqtalar qo yish orqaliʻ to ldirishga harakat qildi. U shunday yozadi: “Turkiy tillar yozuvida qo llaniluvchi ʻ ʻ harflar soni o n sakkizta emas, ko pdir. Bu o n sakkiz harf yetishmaydi. Bulardan ʻ ʻ ʻ boshqa tilda bo lgan tovushlarni berish uchun yana yetti harf kerak. Lekin u ʻ harflar yo q. U yetti tovushni ana shu mavjud harflar ustiga maxsus belgi qo yib ʻ ʻ yoziladi” 9 . Mahmud Koshg ariy fonemalarning nutq jarayonida turli xil variantlarga ʻ ega bo lishi, har xil fonetik hodisalar haqida ham ma lumot beradi. Jumladan, ʻ ʼ ishbo (tovushlarni qattiq yoki qalin talaffuz qilish), imola (tovushlarni cho zib ʼ ʻ talaffuz qilish), ishmom (tovushlarni yumshoq yoki ingichka talaffuz qilish), g unnaning ikki ko rinishi (ng, ng ), hayshum (nazalizatsiya), ikki undoshning ʻ ʻ ʻ qator kelishi (geminatsiya), tovush almashinishi (metateza), assimilyatsiya, dissimilyatsiya, tovush tushishi va tovush ortishi singari hodisalar haqida fikr yuritiladi” 10 . XIX asrda Boduen de Kurtene korrespondensiya deb ajratgan fonetik hodisa haqida ham Mahmud Koshg ariy XI asrlardayoq ma lumot bergan. U turkiy ʻ ʼ qabilalar o rtasida turli xil fonetik moslik mavjudligini ta kidlaydi. ʻ ʼ “yoy” bilan boshlangan ot va fe llarning bosh harfini o g uz va qipchoqlar “alif”ga yoki ʼ ʻ ʻ “jim” ga aylantiradilar. Chunonchi, turklar musofirni yelkin desalar, ular (o g uzlar) ʻ ʻ elkin deydilar. Shuningdek, turklar dur, marvaridni yinju desalar, o g uzlar ʻ ʻ jinju deydilar” 11 . Shuningdek, turklar bilan o g uz va qipchoqlar ʻ ʻ o rtasida m-b (men - ben, mun “shurva” - bun), t – d (teve “tuya” - deve) kabi ʻ fonetik moslik borligi ham ko rsatiladi. Bu hodisa keyinchalik turkiy tillar ʻ o rtasidagi differensiatsiya uchun asosiy omillardan biri bo lgan. ʻ ʻ Mahmud Koshg ariyning fonetika sohasida bunday chuqur ma lumotga ega ʻ ʼ bo lishining ma lum sabablari bor. Chunki Mahmud Koshg ariy ta lim olgan ʻ ʼ ʻ ʼ Bag dod tilshunoslik maktabida fonetika, leksikologiya, leksikografiya ʻ masalalariga katta e tibor berilgan edi. Shuning uchun ham Mahmud ʼ 9 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 1 tom, 1960. 71-bet 10 O‘sha asar, 50-bet 11 O‘sha asar, 67-bet 19 Koshg ariyning fonetik qarashlarini ham “arab tilshunosligi” fonida o rganishʻ ʻ to g riroq bo ladi. ʻ ʻ ʻ Arab tilshunosligi o zining ilk taraqqiyot bosqichidan boshlaboq fonetika ʻ masalasiga jiddiy e tibor berdi. Chunki so zlarni to g ri talaffuz qilishga o rgatish ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ bevosita fonetika bilan bog liqdir. ʻ Arab tilshunoslari nutq tovushlarining anatomik- fiziologik tomoni haqida chuqur ma lumot berdilar, nutq apparati batafsil sharhlandi. ʼ Tovush va harf munosabati masalasida arablar antik olimlardan ancha o zib ʻ ketdilar. Jumladan, Sibavayhiy tovush va uning grafik ifodasini aniq farqlaydi. Tovush bilan harf o rtasida mavjud bo lgan farqlar haqida to xtaladi. Lekin arab ʻ ʻ ʻ tilshunosligining ilk davrida unli va undoshlar farqlanmasdi. To g rirog i, unli ʻ ʻ ʻ undosh bilan birgalikda bitta hodisa sifatida tushunilardi. Xususan, Xalil al- Farohidiy undoshni unlidan ajratish mumkin bo lmagan ish deb izohladi. Agar ʻ biz undoshni alohida talaffuz qilmoqni istasak ham, baribir, unlini qo shib bo g in ʻ ʻ ʻ holida talaffuz qilamiz, deydi. Keyinchalik unli va undosh bir-biridan farqlana boshlandi. Buni Ibn Jiniy asarlarida kuzatish mumkin. Undoshning unlisiz holati alohida termin, ya ni ʼ sukun atamasi bilan nomlandi. Bunga haraka atamasi bilan nomlanuvchi tushuncha zidlandi. Bu atama ostida undoshning unli bilan birgalikdagi talaffuzi tushunildi. Arab tilshunoslari nutq jarayonidagi fonetik o zgarishlar haqida chuqur ʻ ma lumot berdilar. Unlilarning kuchsizlanishi va uning sabablari izohlandi. ʼ Sibavayhiy har qanday fonetik o zgarishlar zamirida talaffuz qulayligiga intilish ʻ yotganini ta kidlaydi. Fonetik o zgarishlarning sababi qulaylik va kam kuch ʼ ʻ sarflashga intilish ekanligini arablardan ming yillar keyin Yevropa tilshunosligida A. Martine va Ye. D. Polivanovlar bayon qildilar. Xalil va Sibavayhiy asarlaridayoq nutq tovushlari va ularning tasnifi haqida batafsil ma lumot beriladi. Xalil tovushlarni fiziologik nuqtai nazardan, paydo ʼ bo lish o rniga ko ra tasnif etadi. Bu belgiga ko ra tovushlar 8 guruhga bo linadi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Uning o quvchisi Sibavayhiy esa tovushlarning mukammalroq tasnifini berdi. U ʻ tovushlarning nafaqat fiziologik, balki akustik tomoniga ham e tiborni jalb etdi. ʼ 20 Sibavayhiy fonetik tizimidan quyidagi xarakterli jihatlarni ajratish mumkin: 1) tovushlar ovozlilar va ovozsizlarga (shovqinlilarga) ajratiladi; 2) kuchlanishga ega bo lgan va kuchlanishga ega bo lmagan tovushlar farqlanadi; 3) paydo bo lishʻ ʻ ʻ o rniga ko ra undoshlarning 16 ta o rni belgilanadi; 4) ochiq va yopiq ʻ ʻ ʻ tovushlarning mavjudligi ko rsatiladi; 5) unlilar og izning ochilish darajasiga ʻ ʻ ko ra turlarga ajratiladi. ʻ Bundan ko rinib turibdiki, Sibavayhiy arab tilshunosligida mukammal ʻ fonetik nazariya yaratdi. Arab tilshunosligining shakllanishi va rivojiga hind va yunon tilshunosligining ta siri katta bo lgan. Fonetika ko proq hind tilshunosligi ta sirida ʼ ʻ ʻ ʼ rivojlangan. Chunki fonetika masalasida hindlar yunonlarga nisbatan yuqoriroq o rinni egallagan. ʻ Ilk arab grammatikalari yaratilgan joy Basra va Kufa shaharlari savdo- sotiqning juda qulay joyida joylashganligi uchun bu shaharlarga fors va sureniylar qadimiy madaniyatining kirib kelishiga qulay imkoniyat yaratildi. Fors madaniyatiga ko proq hindlarning, sureniylar madaniyatiga esa yunonlarning ʻ ta siri ko proq bo lgani hisobga olinsa, har ikki madaniyat orqali hind va yunon ʼ ʻ ʻ madaniyati arablar hayotiga kirib keldi. Hindlar fonetika sohasida tovush bilan tovushlar umumlashmasini (fonemani) farqlagani, imkoniyat tarzidagi tovush birligi uchun alohida atama (spxota) ham qo llagani ko pchilikka ma lum. ʻ ʻ ʼ Garchi arab tilshunosligi hind va yunon tilshunosligi ta sirida rivojlangan ʼ bo lsa ham, lekin arab tilshunoslari ularning nazariyalarini arab tilida oddiy ʻ qo llovchilargina bo lib qolmadilar, balki hind va yunon tilshunoslari g oyalaridan ʻ ʻ ʻ oziqlangan holda arab tili materiallari asosida o zlarining maxsus nazariyalarini ʻ yaratdilar. Bu, ayniqsa, fonetikada namoyon bo ldi. ʻ Mahmud Koshg ariyning tilshunoslikdagi qarashlari fonetika bo yicha ana ʻ ʻ shunday yutuqqa erishgan arab tilshunosligi zaminida shakllandi. U fonetika sohasida olgan bilimlari asosida turkiy tillarning o ziga xos fonetik xususiyatlarini ʻ ochib berishga muvaffaq bo ldi. ʻ 21 Mashhur sharqshunos P. K. Juze Mahmud Koshg ariy haqida shundayʻ yozadi: “...Dadil aytish mumkinki, yaqindagina (XIX asr oxirlarida) Rossiyada va Sharqda o rganilgan turkiy tillar fonetikasi va etimologiyasining asosiy qonunlari ʻ XI asrdayoq Mahmud tomonidan aniqlangan va o rganilgan edi. Mahmudning bu ʻ tekshirishlari shu qadar keng va chuqurki, hatto bunday asar XIX asrda yozilganda ham, unga shon-sharaf bo lardi. Mahmud Koshg ariyning “Devon”i singari asar ʻ ʻ fan olamida keyingi asrlarda ham yaratilgan emas. Uning asari bamisoli “Turkiy qomusdir”. 12 1.3. “Devonu lug atit turk”da leksika va leksikografiya sohasidagi ʻ qarashlar 12 Жузе П. К. Диван луғатат -турк .- Известия Восточного факул ьтета Азербайджанского государс твенного университета. Баку, 1926, т. 1, 75 - 94-бетлар Bu haqida qarang : H . Hasanov . Mahmud Koshg ‘ ariy . T ., “ O ʻ zFAN akademnashr ” , 1963, 15- bet . 22 Mahmud Koshg ariy turkiy tilshunoslikning leksikologiya vaʻ leksikografiyasiga ham asos soldi. U leksikologiyaning obyekti bo lgan ma noning ʻ ʼ ko chishi, torayishi va kengayishi, zid ma noli so zlar (antonim), shakldosh so zlar ʻ ʼ ʻ ʻ (leksik omonimiya), ma nodosh so zlar (leksik sinonimiya), bir so zni zid ma noda ʼ ʻ ʻ ʼ qo llash kabi masalalar bo yicha ma lumot beradi. U leksik omonimlarni shakliy ʻ ʻ ʼ o xshash bo lgan bir necha so z sifatida e tirof etadi. Shuning uchun ham bunday ʻ ʻ ʻ ʼ so zlarni alohida maqola tarzida beradi va izohlaydi. Masalan: ʻ -o t ʻ , o simlik: ʻ o t ʻ undi -hayvonlar yeydigan har turli o t, xashak: ʻ Atqa o t bergil ʻ ; dori, davo: O t ʻ ichdim “dori ichdim”; og u, zahar: ʻ Bek angar o t berdi ʻ “Bek unga zahar berdi”. Omonimik paradigma tarkibiga kirgan keyingi ikki leksema ayni paytda ma noni zidlash asosida biridan ikkinchisi kelib chiqqanligini ta kidlaydi ʼ ʼ 13 . Shuningdek, ma noning torayishi haqida fikr yuritar ekan, ʼ saban so zi ilgari ʻ qo sh va omochlarning hammasi ma nosida qo llangan bo lsa, so ng faqat ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ omochga xoslanganini kursatadi. Metonimiya yo li bilan ma no ko chishiga ham misollar keltirib, o g uzlar ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ qiy - go ng ʻ ni og‘il deyishlarini, bosh so zi o rnida ʻ ʻ soch so zini ishlatishlarini ʻ ta kidlaydi. ʼ So zlarning o xshashlik asosida ma no ko chishi haqida ham misollar ʻ ʻ ʼ ʻ beriladi. Masalan, tug moq so zi ilgari faqat odamga nisbatan ishlatilgan bo lsa, ʻ ʻ ʻ keyinchalik hayvonlarga nisbatan qo llana boshlanganligini aytadi. ʻ Mahmud Koshg ariy leksikografiya sohasida dunyo tilshunosligida yuksak ʻ cho qqiga ko tarildi. U XI asrdayoq turkiy so zlarning izohli lug atini tuzdi. ʻ ʻ ʻ ʻ Mahmud Koshg ariyga qadar arab tilshunosligida leksikografiya sohasida katta ʻ muvaffaqiyatlarga erishilgan edi. Xususan, Xalil al-Farohidiy ibn Ahmadning “Kitobul-ayn”, Sibavayhiyning “al - Kitob” singari asarlari arab olamida shuhrat qozondi. Mahmud Koshg ariy ularning lug at tuzish prinsiplariga tanqidiy nuqtai ʻ ʻ nazardan yondashib, o ziga xos yo ldan bordi. Bu haqida muallifning o zi shunday ʻ ʻ ʻ yozadi: “Men bu kitobni maxsus alifbe tartibida hikmatli so zlar, saj lar, maqollar, ʻ ʼ qo shiqlar, rajaz va nasr deb atalgan adabiy parchalar bilan bezadim, qattiq ʻ 13 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 2 tom, 1963. 20-bet 23 joylarini yumshatdim, qiyin va qorong i joylarini yoritdim. Bu ish ustida so zlarniʻ ʻ o z joyiga qo yish, kerakli so zlarni osonlik bilan topish uchun bir necha yillar ʻ ʻ ʻ mashaqqat tortdim. Nihoyat, kerakli so zlarni o z joyida qo llaydigan, ʻ ʻ ʻ qiyinchiliksiz topa oladigan bir holga keltirdim. Kitobni sakkiz asosiy bo limda ʻ chekladim... Har bir bo‘limni otlar (ismlar) va fe llar tarzida ikki qismga ajratib ʼ berdim. Otlarni oldin, fe llarni esa otlardan keyin o z sirasiga qarab, boblarga ʼ ʻ ajratib, o z o rnida oldinma-ketin ko rsatdim. Tushunilishi oson bulishi uchun ʻ ʻ ʻ asarda arabcha istilohlar (termin) qo lladim. Kitobni tuzish oldidan Xalil ibn ʻ Ahmadning “Kitobul-ayn” asarida tutgan tartibni qo llash, iste moldan chiqqan ʻ ʼ so zlarni ham bera borish fikri menda tug ilgan edi. Bu tartib arab tili bilan ikki ʻ ʻ uloqchi otdek teng poyga qilib o zib borayotgan turk tilini to liqroq yoritish ʻ ʻ jihatidan ham yaxshi edi. Lekin men o quvchilarning foydalanish masalasiga ʻ asoslandim. Men iste moldagi so zlarnigina berdim, iste moldan chiqqanlarini ʼ ʻ ʼ tashladim. Men tutgan tartib to g riroqdir” ʻ ʻ 14 . Darhaqiqat, Mahmud Koshg ariy to g ri bashorat qilgan edi. U tutgan yo l, ʻ ʻ ʻ ʻ lug at tuzish prinsipi butun dunyo leksikograflarini hanuzgacha o ziga rom qilib ʻ ʻ kelmoqda. Solih Mutallibovning ta kidlashicha, so z shakllarini shunchalik uzoq, ʼ ʻ muddatga yetkazishda Mahmud Koshg ariy tutgan alohida tartibning ahamiyati ʻ kattadir. Bu tartib asosida qo lyozma zararlangan, o zgargan taqdirda ham qaysi ʻ ʻ so z qanday boshlanishi, o rtada, oxirida qay harf borligi va boshqalarni aniqlash ʻ ʻ osondir. Ehtimol, Mahmud Koshg ariyning bu tartibni qo llashdan kuzatgan ʻ ʻ maqsadi ham shudir. 15 Yuqorida ta kidlanganidek, Mahmud Koshg ariygacha arab ʼ ʻ leksikografiyasida so zlar tarkibidagi tovushlarning fiziologik xususiyatiga ko ra ʻ ʻ yoki tematik guruhlarga ko ra joylashtirish an ana b`lgan. Jonli arab tilining leksik ʻ ʼ boyligini ko rsatish uchun bir so zning turli xil dialektal variantlarini hamda ʻ ʻ uslubiy variantlarini ham alohida leksema sifatida ko rsatgan va sinonimlar ʻ paradigmasida joylashtirgan. Masalan, Muhammad ibn Dureydning lug atida ʻ 14 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 2 tom, 1963. 27-bet 15 Mutallibov S. Mahmud Koshg‘ariy. So‘z boshi. Devonu lug‘atit turk. 28-bet 24 qilich so zining 500, sher so zining 500, tuya so zining 100 dan ortiq sinonimlariʻ ʻ ʻ berilgan. Faqat kelib chiqishi turkiy bo lgan Ismoil al-Javhariygina bu an anaga chek ʻ ʼ qo ydi. U mumtoz arab tilining 40 000 so zini o z ichiga olgan “Saxih” lug atini ʻ ʻ ʻ ʻ tuzdi. Bu lug at al-Xalilning “Kitob-ul-ayn” lug atidan ham, Muhammad Ibn ʻ ʻ Dureydning lug atidan ham so zlarni joylashtirish va so z tanlash mezonlari ʻ ʻ ʻ jihatidan bir muncha afzalligi ko rinadi. So zlar tovushlarning fiziologik ʻ ʻ xususiyatiga qarab emas, balki alifbo asosida, so z o zaklarining oxirgi harfi ʻ ʻ asosida joylashtiriladi. Bu usul arab tilshunosligida uning shogirdlari tomonidan davom ettirilibgina qolmasdan, Yevropa leksikografiyasiga ham ta sir etdi. Faqat ʼ Yevropa tilshunosligida so zlarning teskari tomoni - so z boshidagi harflarga qarab ʻ ʻ joylashtirish odat tusiga kirdi. Javhariyning leksikografiya sohasidagi xizmati juda katta bo lishidan qat i ʻ ʼ nazar, o zi yashagan davrda u al-Xalil darajasida qadr-qimmat topolmadi. “Saxih” ʻ olimlarning turli bahslariga sababchi bo ldi. Shu boisdan bo lsa kerak, Mahmud ʻ ʻ Koshg ariy al-Javhariy asarini tilga olmaydi, balki al-Xalilning “Kitob-ul-ayn” ʻ asariga to xtalib, o z asarini undan boshqacha mezon asosida tuzganini ta kidlaydi. ʻ ʻ ʼ Al-Javhariy leksikografiya sohasida yangi sahifa ochsa ham, lekin uning lug ati mumtoz arab tilining izohli lug ati edi. Unda keltirilgan ko p so zlar ʻ ʻ ʻ ʻ iste moldan chiqqan, jonli tilda qo llanilmas edi. Mahmud Koshg ariy esa turkiy ʼ ʻ ʻ tilning tarjima va ayni paytda, izohli lug atini tuzib, bu tilning amaldagi, jonli ʻ so zlashuvdagi lug aviy imkoniyatlarini namoyish etmoqni o z oldiga vazifa qilib ʻ ʻ ʻ qo ydi. Shuning uchun ham Mahmud Koshg ariyning lug ati so zlarni joylashtirish ʻ ʻ ʻ ʻ tamoyil i jihatidan ham, lug at materiali tomonidan ham tamoman yangi hamda ʻ mavjud arab tili lug atlariga nisbatan bir necha barobar yuqori turuvchi lug at edi. ʻ ʻ Mahmud Koshg ariy turkiy tilning amaldagi leksik imkoniyatlarini ʻ ko rsatmoq uchun turk qavmlari ichida birma-bir yurib, ularning tillaridagi ʻ umumiy va o ziga xos tomonlarini aniqlashga harakat qildi. Bu haqida shunday ʻ yozadi: “Men turklar, turkmanlar, o g uzlar, chigillar, yag molar, qirg izlarning ʻ ʻ ʻ ʻ qishloq va shaharlarini ko p yillar kezib chiqdim, lug atlarini to pladim, turli xil ʻ ʻ ʻ 25 so z xususiyatlarini o rganib, aniqlab chiqdim. Men bu ishlarni til bilmaganligimʻ ʻ uchun emas, balki bu tillardagi har bir kichik farqlarni ham aniqlash uchun qildim” 16 . Mahmud Koshg ariyning turkiy urug -qabilalar ichida yurib, ularning til ʻ ʻ xususiyatlarini o rganishi ham bejiz emas edi. Shu davrda arab tilshunoslari ʻ o rtasida mumtoz arab tilidan tashqari, jonli arab tilini, ya ni badaviylarning jonli ʻ ʼ so zlashuv tilini o rganish, tilshunosning mahoratini esa uning jonli so zlashuv ʻ ʻ ʻ tilini qanchalik bilganligi bilan belgilash odat tusiga kirgan edi. Shuning uchun ham Xalil Al-Farohidiy o z o quvchilari Sibavayhiyni ham, Al Qissaini ham ʻ ʻ badaviylar ichiga yuboradi (har ikkisi ham forslardan bo lgan). So ngra har ikki ʻ ʻ olimning jonli so zlashuv bo yicha katta bahsi bo lganligi ma lum. ʻ ʻ ʻ ʼ Mahmud Koshg ariy turkiy qabilalar orasida uzoq muddat aylanib yurib, ʻ darhaqiqat, ularning tillari o rtasidagi umumiy va farqli jihatlarni yetarli dalillar ʻ asosida ko rsata oldi. Shu tariqa, tilshunoslikda yangi sahifa ochdi. U qiyosiy- ʻ tarixiy tilshunoslik, lingvogeografiya singari tilshunoslik yo nalishlariga asos ʻ soldi. II BOB. “DEVONU LUG‘ATIT TURK” – TURKIY TILLAR GRAMMATIKASI VA LUG‘ATINING POYDEVORI 16 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 1 tom, 1960. 4-bet 26 2.1. Koshg‘ariy “Devon”ida so‘z yasalishi yuzasidan tahlilar Mahmud Koshg ariy hozirgi tilshunoslikda alohida bo lim sanaluvchi “So zʻ ʻ ʻ yasalishi” haqida ham o zining qimmatli fikrlarini bildirgan. ʻ Turkiy tillarda so z yasalishining eng mahsuldor usuli affiksatsiya ekanligi ʻ ko pchilikka ma lum. Mahmud Koshg ariy shuning uchun ham so z yasalishi ʻ ʼ ʻ ʻ haqida gap ketganda, asosan, affikslar qo shib so z yasashga to xtaladi. U so zlarni ʻ ʻ ʻ ʻ yasalgan-yasalmaganlik belgisiga ko ra ikki turga - tub va yasama so zlarga ʻ ʻ ajratadi. Xususan, u otlarning yasalishi haqida fikr yuritib, shunday yozadi: “Otlar ikki turlidir: yasama ot va tub ot. Fe llardan yasalgan otlar fe l oxiriga o n ikki ʼ ʼ ʻ harfdan birini qo shish bilan yasaladi. Qilich, o q kabi otlar tub otlardir. Bu xil ʻ ʻ otlar boshqa so zlardan kelib chiqmagan. Yasama otlar boshqa so zlardan kelib ʻ ʻ chiqadi. Bularning ba zilari turmushda qo llanib, eshitilib yurilgan bo lsa, ba zilari ʼ ʻ ʻ ʼ aniq emas, qiyosiy asosdadir” 17 . Mahmud Koshg ariy hozirgi tilshunoslikda qo llanilayotgan uch uzvli so z ʻ ʻ ʻ yasalish tuzilishi haqida ma lumot beradi. U so z yasashga asos, yasovni vosita va ʼ ʻ yasalma haqida fikr yuritadi. Jumladan, otlarning yasalishi haqida ma lumot berar ʼ ekan, fe ldan (yasashga asos) o n ikki harf (yasovchi vosita) vositasida ot ʼ ʻ (yasalma) hosil bo lishini ta kidlaydi. Ot yasovchi qo shimcha atamasi o rniga harf ʻ ʼ ʻ ʻ atamasini qo llaydi. Fe ldan ot yasovchi qo shimchalar sifatida -a(-ga, -ma): bilga ʻ ʼ ʻ “bilimdon, aqlli” (bildi so zidan), uva “taom” (uvdi “maydaladi” so zidan), kesma ʻ ʻ “kokil” (kesdi fe lidan; ko zni berkitmaslik uchun sochni kesiladigan joyi ham ʼ ʻ kesma deyilishi ta kidlanadi); -t (-ut,- it): kanut “qochuvchi” (qochdi fe lidan); ʼ ʼ bilish “tanish” (bildi fe lidan), urush, to qush “jang” (urdi, to qidi fe llaridan); - ʼ ʻ ʻ ʼ g (-ig,-g u): Bu qo shimchaning uch xil ma noli affiks ekanligi ta kidlanadi. ʻ ʻ ʻ ʼ ʼ Birinchi ma nosi arig “sof, toza” (arindi, “tozalandi” fe lidan); quruq (quridi ʼ ʻ ʼ fe lidan); ikkinchi ma nosi o rinni bildiradi: yaylag “saylgoh”, qishlog (Bu ʼ ʼ ʻ ʻ ʻ so zlar yay va qish otlari oxiriga -g qo shimchasi qo shib yasalgan, deyiladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Aslida -loq urin-joy oti yasovchi qo shimcha sifatida shakllanib bo lgan). ʻ ʻ 17 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 1 tom, 1960. 50-bet 27 Uchinchi ma nosi fe llarga –u harfi bilan birgalikda qo shilib, -g u holidaʼ ʼ ʻ ʻ qurol oti hosil qilishini ko rsatadi: ʻ - bichg u “narsalarni kesuvchi asbob” (bichdi fe lidan yasalgan). ʻ ʼ - q (-gaq): targ aq “taroq” (taradi fe lidan), o rg aq “o roq” (o rdi fe lidan); ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ - k (-ik-uk): kesak “biror narsaning bo lagi” (kesdi fe lidan), eshuk ʻ ʼ “yopinchiq” (eshudi “yopdi, o radi” fe lidan); ʻ ʼ - g: tirig (tirildi fe lidan); ʼ - oq va qora ranglarining almashinuvidan hosil bo lgan targ il “chavkar” ʻ ʻ (tarildi fe lidan); ʼ - aqin “sel” (aqdi fe lidan yasalgan) va boshqalar. ʼ Yuqoridagi qo shimchalarning so z yasashda faol ekanligi haqida gapirib, ʻ ʻ shunday yozadi: “Bu qoidalar falak qutb yulduzi atrofida aylanish qoidasi kabi har qanday so zga tatbiq etiladigan umumiy qoidalardir” ʻ 18 . Mahmud Koshg ariy so z yasashning affiksatsiya usulidan tashqari, boshqa ʻ ʻ usullar borligi haqida ham ma lumot beradi. Ana shunday usullardan biri ʼ enantiosemiyaga misollar beradi. Masalan, o t “dori”: o t ichtim “dori ichdim”, o t ʻ ʻ ʻ “zahar”: beg anga o t berdi ʻ “bek unga zahar berdi”. Shunday qilib, Mahmud Koshg ariy XI asrdagi turkiy tillar so z yasalishi ʻ ʻ haqida ma lum darajada ma lumot beradi. ʼ ʼ 2.2. Koshg‘ariyning morfologik qarashlari 18 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 1 tom, 1960. 55-bet 28 Mahmud Koshg ariy arab tilshunosligi an analari asosida turkiy tillardaʻ ʼ ham uchta so z turkumini ajratadi: otlar (ismlar), fe llar va yordamchilar (harflar). ʻ ʼ Bu so z turkumlari ichida ayniqsa fe llar chuqur tahlil etiladi. ʻ ʼ Fe llarning zamon, nisbat, shaxs kategoriyalari haqida ma lumot beradi. ʼ ʼ Fe llar uch zamonga - o tgan, hozirgi va kelasi zamonlarga bo linadi. “Fe lning ʼ ʻ ʻ ʼ o tgan zamon shakli hamma fe llarda -di qushilib yasaladi, hech qayerda ʻ ʼ o zgarmaydi”, deyiladi ʻ 19 Qizig i shundaki, Mahmud Koshg ariy affikslarning turli fonetik variantlari ʻ ʻ va bu variantlarning paydo bo lishidagi morfonologik o zgarishlarning sabablari ʻ ʻ haqida ham fikr yuritadi. Xususan, o tgan zamon shakli -di haqida to xtalib, ʻ ʻ shunday yozadi: “O tgan zamon fe l yasovchi - di p,t, ch, k kabi to rtta qattiq ʻ ʼ ʻ harflar (tovushlar) bilan qo shilganda “d” “t” ga almashadi. Chunonchi, tapti ʻ “tepid”, tutti “oldi”, qachti “qochdi, cho kti “cho kdi” kabi. O zidan so nggi “d”ni ʻ ʻ ʻ ʻ “t”ga almashtirishda “q” ham “k”ga o xshaydi. Chunonchi Ol manga baqti kabi. ʻ Bu “d”ni “t”ga almashtirish, u harflarning mahrajlari qattiq bo lgani uchundir. ʻ Bularning asli “d”dir. Yuqoridagi harflarga qo shilganda “t” ravishda talaffuz ʻ qilish yaxshiroqdir” 20 Kelasi zamon fe li barcha fe l turlaridan -r qo shimchasi qo shish orqali ʼ ʼ ʻ ʻ hosil qilinishi ko rsatiladi. Masalan, turur (tur fe lidan), kelir (kel fe lidan), kulur ʻ ʼ ʼ (kul fe lidan). Shuningdek, -g ay, -qay, -kay, -gay affikslari ham kelasi zamonni ʼ ʻ ifodalashini ta kidlaydi: qurg ay, sag qay, kelgay. ʼ ʻ ʻ Hozirgi zamon fe lining shakllari haqida esa nima uchundir fikr ʼ yuritilmaydi. Asarda masdarlar, masdar shakllarining singarmonistik variantlari haqida izchil ma lumot beriladi. Mahmud Koshg ariy yozadi: “Masdarlar hamma ʼ ʻ fe llarda bir ʼ xildir. O zagida “q”, “g ” harflari bo lgan yoki talaffuzda to liq ʻ ʻ ʻ ʻ aytiladigan so zlarda -maq qushib yasaladi. O zagida “k” harfi bo lgan yoki ʻ ʻ ʻ yumshoq talaffuz qilinadigan so zlarda -mak qo shib yasaladi ʻ ʻ 21 . Masalan, ko rmak, sog maq, barmaq; turmak, kelmak, achmak (ochdi fe lidan). ʻ ʻ ʼ 19 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 2 tom, 1963. 41-bet 20 O‘sha asar, 41-42-bet 21 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 2 tom, 1963. 45-46-betlar 29 Masdarlarning yana biri “sof fe l shakliga ishlovchi shaxs ma nosiniʼ ʼ anglatuvchi qo shimcha qo shish bilan yasalishi va bu xil masdarlarning otlar ʻ ʻ turkumidagi so zlar kabi ot o rnida qo llanishi”dir. Bular fe l o zagiga qalin ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ so zlarda -qi, -g i, yumshoq tovushli so zlarda -ki, -gi qo shimchalari bilan ʻ ʻ ʻ ʻ yasalishi ta kidlanadi. Masalan, ʼ Ul barig bardi ʻ “U bora borguncha biror narsaga to xtamay to g ri bordi”; ʻ ʻ ʻ So gal to no g i artaq ʻ ʻ ʻ ʻ “Kasalning nafas olishi yomon, og ir”; ʻ Aning yarmaq terigi ko r ʻ “Uning pul to plashini ko r”; ʻ ʻ Taz keligi bo rkchiga ʻ “Kalning yugurishi do ppifurushgacha” ʻ 22 . Yana -duq, -duk; -dug , -dug ʻ shakllari haqida ham to xtaladi. Lekin ularni bir affiks emas, balki o tgan zamon ʻ ʻ (-di) shakli va masdar (-q,-k,-g ,- g) shakllari sifatida, demak, ikki grammatik shakl ʻ sifatida quyidagicha talqin qiladi: “Keligi masdarining asli keldidir. Bu so zning ʻ ma nosi o zgartirilib, masdar yasovchi (-k) qo shilgandir. Shu mazmunli so zlarda ʼ ʻ ʻ ʻ “g ” o rnida “q” qo llanmaydi. Faqat “g ” qo shilishi mumkin bo lmagan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ joylardagina “q” qo llanadi. Bu “q” o tgan zamon fe l qo shimchasi bo lgan -d ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ bilan -i orasiga kiradi va muzoafmasdarga aylanadi. Aning barduqi, barmaduqi bir gapidagi barduq, barmaduq so zlari ʻ bardi fe lidan yasalgan bo lishli, bo lishsiz ʼ ʻ ʻ masdarlardir. Shuningdek, Mening turduqim-turmaduqim bir iborasidagi turduq, turmaduq so zlari ham ʻ turdi fe lidan yasalgan bo lishli va bo lishsiz masdarlardir. ʼ ʻ ʻ Bu misollarda -g qo llanishiga o rin yo q. Chunki ʻ ʻ ʻ ʻ turduki o rnida ʻ turdug i ʻ deyish mumkin emas” 23 Mahmud Koshg ariy fe lning mayllari haqida ham batafsil ma lumot beradi. ʻ ʼ ʼ Uning ta kidlashicha, fe l o zaklari buyruq shaklida bo ladi: ʼ ʼ ʻ ʻ bar, kel kabi. Shuningdek, ko p turkiy qabilalarda buyruqni ifodalash uchun fe l o zaklariga - ʻ ʼ ʻ g il, -qil -gil, -kil ʻ affikslari qo shib ishlatilishi haqida fikr yuritadi: ʻ barg il, turg il, ʻ ʻ kelgil kabi. Istak mayli -sa affiksi yordamida hosil bo lishini ko rsatish bilan ʻ ʻ birga, “ish harakatni bajarish sharafiga bajaruvchi muvaffaq ekanini, unga erishayotganini ifodalaydigan -qalir, -g alir, -galir, -kalir ʻ affikslari mavjudligini ko rsatadi: ʻ Men barg alirman ʻ “Men borish sharafiga egaman”, Ul evga kirgalir “U 22 O‘sha asar, 48-bet 23 O‘sh joyda 30 uyga kirish sharafiga ega, kirishi yaqin qolgandir”, Ul yarmaq tergalir “U pul to plashga erishgan, moyil bo lgandir”ʻ ʻ 24 Fe llardagi sonning ifodalanishini arab tiliga qiyoslagan holda, turkiy ʼ tillarning o ziga xos xususiyatini, bu tillarda ikkitalik va ko plik farqlanmasligi, ʻ ʻ son birdaniga ikki qarama-qarshi guruhga: birlik va ko plik shakllariga zidlanishi ʻ ta kidlanadi. Muzakkar (muj.r.), muannas (jen.r.) ham farqlanmasligi ko rsatiladi. ʼ ʻ Birlik nol shakl orqali (fe l o zaklari birlikni bildiradi), ko plik esa ʼ ʻ ʻ -i(ng), -i(iglar,- i(ngiz) kabi shakllar orqali ifodalanadi. Masalan , bar - baringlar . -i(ng) shakli faqat ko plikni bildirmasdan, hurmat ma nosini ham ifodalashi mumkinligi ʻ ʼ ko rsatiladi. “Tinglovchi yoshi katta, hurmatli bo lsa, hurmat yuzasidan ʻ ʻ baring deyiladi” 25 Shuningdek, o g uzlar va qipchoqlarning ba zilari suvorinlar o tgan ʻ ʻ ʼ ʻ zamonning -di shakli o rniga ʻ -duq, -duk shakllarini qo llashi va bu shakllar birlik- ʻ ko plikda farqlanmasligi haqida ma lumot beriladi. Bundan tashqari, bu shakllar ʻ ʼ shaxslar bo yicha ham farqlanmasligi ko rsatiladi. ʻ ʻ Mahmud Koshg ariy fe llarda bo lishli-bo lishsizlikning ifodalanishi, ʻ ʼ ʻ ʻ bo lishsizlik barcha qabilalarda fe l o zaklariga ʻ ʼ ʻ -ma affiksini qo shish orqali hosil ʻ bo lishini aytadi. ʻ Bundan tashqari, fe l nisbatlari, nisbat shakllari haqida ham ma lumot ʼ ʼ beriladi. Ko rinib turibdiki, “Devonu lug atit turk” asari XXI asr turkiy tillar ʻ ʻ morfologiyasi haqida to la tasavvur beruvchi qomusiy asardir. ʻ Mahmud Koshg ariy sintaksisga bag ishlab “Javohirun nahv fil lug atit ʻ ʻ ʻ turk” asarini yozganligi haqida ma lumotlar bor. Lekin bu asar bizgacha yetib ʼ kelmagan. Shuning uchun ham uning sintaktik qarashlari haqida izchil ma lumot ʼ berish qiyin. X ULOSA 24 Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘atit turk. T.: “Fan”, 2 tom, 1963. 70-bet 25 O‘sha asar, 51-bet 31 Xullas, Mahmud Koshg ariy turkiy tillarning qiyosiy fonetikasi, qiyosiyʻ fonologiyasi, qiyosiy leksikologiyasi, so z yasalishi hamda qiyosiy morfologiyasi ʻ haqida batafsil ma lumot bergan, lug at tuzishning namunali mezonini yaratgan, ʼ ʻ qiyosiy tilshunoslikning, dialektologiya, lingvogeografiya kabi tilshunoslik yo nalishlarining asoschisi bo lgan buyuk tilshunos olimdir. ʻ ʻ Mahmud Koshg ariyning qayerda, qachon o qigani haqida ham aniq ʻ ʻ ma lumot yo q. “Devonu lug atit turk” asaridek qomusiy bir asarni yaratgan buyuk ʼ ʻ ʻ zot, so zsiz, o z davrining yetuk olimlaridan edi. Xususan, tilshunoslikka katta ʻ ʻ havas bilan qaragan olim edi. Shuning uchun ham u turkiy urug va qabilalar ʻ yashagan barcha yerlarni birma-bir kezib, ularning tillaridagi o xshash va farqli ʻ jihatlarini aniqlaydi. Darhaqiqat, Mahmud Koshg ariy turkiy qabilalarni birma-bir kezib, ʻ ularning tilidagi farqli xususiyatlarni aniqladi, til xususiyatlariga ko ra turkiy ʻ tillarni guruhlarga tasniflash imkoniyatiga ega bo ldi. Mahmud Koshg ariyning ʻ ʻ o zi bu haqida shunday deydi: “Puxta qo llanma bo lsin deb, har bir qabilaning ʻ ʻ ʻ o ziga xos xususiyatlariga qiyosiy qoidalar tuzdim... Bu masalaga qiziqqan ʻ mutaxassislarga asarni qo llanma qildim” ʻ – deydi. Mahmud Koshg ariy o z oldiga qo ygan ulkan vazifani a lo darajada ʻ ʻ ʻ ʼ bajardi. Barcha satrlar bo yicha turkiy tillarni o zaro qiyoslab, umumiy va farqli ʻ ʻ jihatlarini ajrata oldi. Mahmud Koshg‘ariyning arab filologiyasining ilmiy uslublaridan foydalangan holda yozilgan mehnati bugun ham tilshunoslar, folklorchilar va adabiyotshunoslar orasida, shubhasiz, qadr-qimmatga egadir. Buyuk alloma Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk” asari qoraxoniylar davrining noyob durdonasi hisoblanadi. U o‘lmas obida sirasiga kiradi va o‘zida davr tili, adabiyoti, tibbiyoti, tarixi, geografiyasi, etnografiyasi, hunarmandchiligi va astronomiyasi xaqidagi bilimlarni qamrab olgan. Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk” asari qomusiy asardir. U turkiy islomiy madaniyatni yanada boyitib, yuksak pog‘onaga ko‘tardi. 32 Mahmud Koshg‘ariy shuni isbotladiki, turkiy tilning ahamiyati arab tilinikidan kam emas. Til va adabiyotning qadimiy obidasi – “Devonu lug‘otit- turk” yaratilganidan buyon o‘n asrdan oshiq vaqt o‘tdi. U hamon turkiy xalklar tarixini o‘rganishda betakror manba hisoblanadi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, “Devoni lug‘atit turk” turkiy tildagi so‘z yasalishini chuqur o‘rganish imkonini beruvchi keng qamrovli asardir. Lug‘at turkiy til haqidagi tushunchamizni shakllantirishga yordam berdi va uning so‘z boyligini kengaytirishda muhim rol o‘ynadi. Kitob turkiy til va tilshunoslikni o‘rganishga qiziquvchilar uchun muhim manba hisoblanadi. Koshg‘ariyning “Devoni lug‘atit turk” asari turkiy tilshunoslik uchun qimmatli manba bo‘lib, turkiy tilni shakllantirgan so‘z yasalishi, tuzilishi va ijtimoiy lingvistik omillar haqida tushuncha beradi. Uning hissasi boshqa tilshunoslar va akademiklarga ta’sir ko‘rsatdi va uning tadqiqoti turkiy tilshunoslik sohasidagi zamonaviy tadqiqotchilar uchun muhim ma’lumotnoma bo‘lib qolmoqda. 33 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R 1. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият,2008. 2. Мирзиёев Ш. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. Т.: “Ўзбекистон”, 2017. 3. Маҳмуд Кошғарий . Девону луғатит турк. I - II -II I томлар, Т.: “Фан”, 1960-1963. 4. Фозилов Э. Маҳмуд Кошғарий ва унинг “Девон”и.- Узбек тили ва адабиёти, 1971, 5-сон. 5. Фозилов Э. Шарқнинг машҳур филологлари. Т., “ Фан ” , 1971. 6. Ҳасанов X. Маҳмуд Кошғарий. Т.: “Фан”, 1963. 7. Шербак А. Грамматический очерк язика тюрческих текстов Х-Х III . Из Восточного Туркестана. 1961 . 8. Mutallibov S. Mahmud Koshg‘ariy. So‘z boshi. Devonu lug‘atit turk. 9. Нурмонов А. Ўзбек тилшунослиги тарихи. Т.: “ Ўзбекистон ” – 2002 . 10. Абдурасулов.Ё.Туркий тилларнинг қиёсий-тарихий грамматикаси. Т.: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси. “Фан ” нашриёти – 2009. 11. Абдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. Тошкент, 1973. 12. O ‘ zbekiston milliy ensiklopediyasi . – Toshkent : “ O ‘ zbekiston milliy ensiklopediyasi ” Davlat ilmiy nashriyoti , 2003, 5- jild . 13. Abdurahmonov F , Mutallibov S . Devonu lug ‘ otit - turk . – Toshkent : “ Fan ” nashriyoti , 1967 yil . 14. Abdulaxat Qahhorov . Ma ’ rifat osmonidagi yulduz . – Toshkent : “ Sharq yulduzi ” jurnali , 2010, 1- son . 15. Ma ’ naviyat yulduzlari ( To ‘ plovchi va mas ’ ul muharrir M . Xayrullaev ). – Toshkent : Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti , 2001. 16. Doniyorov A . X . Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi / Darslik . Toshkent: NIF MSH, 2020. 34 17. Madraimov A., Fuzailova G. Manbashunoslik / Darslik. -T.: O zbekistonʻ faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008. 18. O zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti. 2006. ʻ Internet manbalari 1. uz.m.wikipedia.org 2. diss.natlib.uz 3. press.natlib.uz 4. cyberleninka.ru 5. iht.uz 6. arxiv.uz 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. KOSHG‘ARIY QIYOSIY-TARIXIY TILSHUNOSLIK ASOSCHISI

1.1. Mahmud Koshgʻariy lingvistik qarashlarining asoslari haqida

1.2. Koshg‘ariyning fonetikaga oid qarashlari

1.3. “Devonu lugʻatit turk”da leksika va leksikografiya sohasidagi qarashlar

II BOB. “DEVONU LUG‘ATIT TURK” – TURKIY TILLAR GRAMMATIKASI VA LUG‘ATINING POYDEVORI

2.1. Koshg‘ariy “Devon”ida so‘z yasalishi yuzasidan tahlilar

2.2. Koshg‘ariyning morfologik qarashlari

III. XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить