Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 106.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mahmudxo‘ja Behbudiy publitsistikasi va dramalari

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN ʻ KURS ISHI MAVZU: MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY PUBLITSISTIKASI VA DRAMALARI Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………….3 I BOB. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING MA’RIFATPARVARLIK FAOLIYATI VA PUBLITSISTIK MEROSI…………………………………5 1.1.Behbudiyning ma’rifatparvarlik dunyoqarashi va jadidchilik harakati bilan bog‘liqligi………………………………………………………………………...5 1.2.Behbudiy publitsistikasining mavzu doirasi va asosiy yo‘nalishlari………..14 Bob yuzasidan xulosa……………………………………………………………22 II BOB. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY DRAMATURGIYASINING BADIIY XUSUSIYATLARI……………………………………………………………..23 2.1.“Padarkush” dramasi: mavzu, g‘oya va konflikt talqini……………………..23 2.2.Behbudiy dramaturgiyasida konflikt, kompozitsiya va badiiy vositalar……..27 Bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………….31 UMUMIY XULOSA…………………………………………………………….33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….35 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. XX asr boshlarida Turkiston jadidchiligi ijtimoiy- madaniy hayotning deyarli barcha jabhalariga ta’sir ko‘rsatgan keng ko‘lamli ma’rifiy harakat sifatida shakllandi. Ushbu jarayonning yetakchi namoyandalaridan biri Mahmudxo‘ja Behbudiy bo‘lib, u publitsist, dramaturg, pedagog va ma’rifatparvar sifatida o‘zbek milliy tafakkuri tarixida alohida o‘rin egallaydi. Behbudiy faoliyati Turkiston jamiyatining ma’naviy uyg‘onishiga xizmat qilib, millatni zamonaviy dunyoqarashga yo‘naltirish, ilm-ma’rifatga chorlash, ijtimoiy- siyosiy ongni o‘stirish kabi ulkan vazifalarni o‘zida mujassam etgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy publitsistikasi va dramaturgiyasi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha, milliy o‘zlikni anglash, ma’naviy qadriyatlarni tiklash, ta’lim-tarbiya tizimini isloh qilish jarayonlarida muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning “Padarkush” singari dramalari hamda o‘nlab publitsistik asarlarida ilgari surilgan fikrlar jamiyatning ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotiga oid dolzarb masalalarga bevosita daxldor. Hozirgi globallashuv sharoitida ma’rifatli jamiyat qurish, yoshlarni barkamol etib tarbiyalash, milliy o‘zlikni anglash masalalari yana- da muhim ahamiyat kasb etayotgani bois Behbudiy merosini ilmiy baholash zamonaviy adabiyotshunoslikning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Behbudiy ijodi haqida ilmiy tadqiqotlar XX asrning ikkinchi yarmidan beri davom etib keladi. U haqidagi ilk ma’lumotlar Fitrat, Abdulla Qodiriy kabi adiblar asarlarida uchrasa-da, keng ko‘lamli ilmiy izlanishlar mustaqillik yillarida jadal rivojlandi. H.Boltayev, D.Quronov kabi olimlar Behbudiy publitsistikasining g‘oyaviy yo‘nalishlarini ochib bergan bo‘lsalar, tadqiqotchilar uning dramaturgik faoliyatini tahlil qilganlar. Biroq Behbudiy publitsistikasi bilan dramaturgiyasining o‘zaro bog‘liqligi, badiiy- falsafiy tamoyillarning mushtarakligi va ularning hozirgi davrdagi ijtimoiy-ma’rifiy qiymati haqida keng qamrovli ilmiy tahlil hali to‘liq yakuniga yetmagan. 3 Ushbu kurs ishiningobyekti . Mahmudxo‘ja Behbudiyning publitsistik asarlari va dramatik merosi (xususan, “Padarkush” dramasi hamda publitsistik maqolalari). Kurs ishining predmeti . Behbudiy publitsistikasida ilgari surilgan ma’rifiy g‘oyalar, ijtimoiy-siyosiy qarashlar, dramatik asarlaridagi badiiy obrazlar tizimi, konflikt va kompozitsiya xususiyatlari hamda ularning o‘zaro bog‘liqligi. Kurs ishiningmaqsadi. Mahmudxo‘ja Behbudiy publitsistikasi va dramalarini zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida tahlil qilish, ularning g‘oyaviy- badiiy mohiyatini ochish va hozirgi davr uchun ahamiyatini asoslab berish. Quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: 1)Behbudiy yashagan davrning ijtimoiy-madaniy sharoitini ilmiy asosda yoritish. 2)Uning publitsistik merosini tematik va g‘oyaviy jihatdan tahlil qilish. 3)Behbudiy dramaturgiyasining badiiy xususiyatlarini, obrazlar tizimini o‘rganish. 4)“Padarkush” dramasining g‘oya va konfliktini ilmiy izohlash. 5)Publitsistika va dramaturgiya o‘rtasidagi mushtarak g‘oyaviy tamoyillarni aniqlash. Ishning tarkibiy tuzilishi. Mazkur ish kirish, ikki bob, to‘rt fasl, xulosa, foydalanilgan adabiyotkardan tashkil topadi. Jami: 36 bet. 4 I BOB. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING MA’RIFATPARVARLIK FAOLIYATI VA PUBLITSISTIK MEROSI 1.1.Behbudiyning ma’rifatparvarlik dunyoqarashi va jadidchilik harakati bilan bog‘liqligi Turkiston ijtimoiy-siyosiy harakatining eng yirik namoyandasi, Turkiston jadidlari rahnamosi, mustaqil jumhuriyat g‘oyasining bayroqdori, yangi maktabchilik nazariyotchisi va amaliyotchisi, o‘zbek dramaturgiyasi asoschisi, noshir Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875-1919-y.) tariximizning g‘oyat og‘ir va murakkab bir davrida yashadi. O‘lkamizni bosib olgan Rossiya imperiyasi uzoq yillar zo‘r berib, uni turg‘un va tutqun saqlashga urinayotgan bir sharoitda Vatanni butunlay yo‘q bo‘lishdan saqlab qolish, avlodlarni ozodlik va mustaqillik ruhida tarbiyalash, ma’rifat va taraqqiyotga boshlash Mahmudxo‘ja Behbudiy va uning izdoshlari zimmasiga tushgandi. Ular Turkistonda “Usuli jadid”, “Usuli savtiya” nomlari bilan shuhrat topgan yangi maktablar tashkil etib, ulardagi o‘qitish tizimini isloh qildi. Xususiy maktablar ochib, bolalarga diniy fanlar bilan birga aniq va tabiiy fanlarni o‘qitdi, she’r va maqolalari hamda sahna asarlari orqali milliy ongni shakllantirish, milliy g‘urur va iftixor tuyg‘ularini singdirishga urindi. Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875-yil 19-yanvarda Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlog‘ida dunyoga kelgan. Otasi Behbudxo‘ja Solihxo‘ja o‘g‘li Ahmad Yassaviy avlodidan bo‘lib, imom-xatiblik bilan shug‘ullangan. Ona tomondan bobosi Niyozxo‘ja urganchlik bo‘lib, Buxoro amiri Shohmurod davrida (1785-1800-y.) Samarqandga kelib qolgan 1 . Mahmudxo‘ja tog‘asi qozi Muhammad Siddiq tarbiyasi va qaramog‘ida o‘sib voyaga yetdi. Arab tili grammatikasini kichik tog‘asi Mulla Odildan o‘rgandi. Buxoro madrasalarida tahsil olib yurgan paytlarida dastlab onasi (1893-y.), so‘ng otasi (1894-y.) vafot etgach, moddiy qiyinchiliklar sabab 1 Jamolova D. // “Yangi O‘zbekiston” gazetasi 2022-yil 19-yanvar, 12-son. https://uzkimyosanoat.uz/ 5 o‘qishni nihoyasiga yetkaza olmadi. Samarqandga qaytib, Muhammad Siddiq qozixonasida mirzalik qila boshladi. Tez orada qozilikdan mufti darajasiga ko‘tarildi. 1899-1900-yillarda Mahmudxo‘ja Behbudiy Haj ziyoratiga otlanadi. Sakkiz oylik sayohati davrida ozodlik uchun kurash yo‘llarini izladi. Jahonda bo‘layotgan voqea-hodisalar, jumladan, milliy ozodlik harakatlari va ularning sabablari, mohiyatini millat manfaati nuqtai nazaridan tafakkur chig‘irig‘idan o‘tkazadi. Sharqning Yevropa davlatlari mustamlakasi ostida bo‘lgan boshqa mamlakatlari ahvoli haqida ma’lumot to‘plab, ularning hurriyat yo‘lidagi harakatlarini o‘rgandi. Vataniga qaytgan mutafakkir tariximizning tanazzul bosqichlari, sabablarini taftish qildi, bu masalalar borasida maslakdoshlari Hoji Baqo, Ho‘qandboy Abduxoliq o‘g‘li, Badriddin singari dunyoqarashi keng insonlar bilan munozaralar o‘tkazdi. Ana shu bahslar, fikr almashuvlar natijasida xulosalar chiqarib, Turkistonning mustamlakaga tushib qolishi sabablarini ko‘rsatib, yurtni ozod qilish bo‘yicha rejalarini ishlab chiqadi. Ammo buni amalga oshirish yo‘lida bir-biridan kuchli to‘siqlar bor edi. Ularning eng og‘iri xalq ommasining parokandaligi, ijtimoiy va huquqiy ongining pastligi edi. Shuning uchun ham Mahmudxo‘ja Behbudiy va uning safdoshlari hurriyat uchun kurashning dastlabki va zaruriy bosqichi – millatni ma’rifat bilan “qurollantirish”ni tanlaydi. 1903-yili alloma tashabbusi bilan shogirdlari Siddiqiy Ajziy, Abduqodir Shakuriy Rajabamin qishlog‘ida, Hoji Muin Xo‘ja Nisbatdor mahallasida jadid maktablarini ochadi. Behbudiy maktablar faoliyatini tashkil etish bilan birga, ular uchun “Risolai asbobi savod” (1904-y.), “Risolai jug‘rofiyai umroniy” (1905-y.), “Risolai jug‘rofiyoyi Rusiy” (1905-y.), “Kitobat ul-atfol” (1908-y.), “Amaliyoti islom” (1908-y.), “Tarixi islom” (1909-y.) kabi darslik va qo‘llanmalar yozadi. 1908-yili “Qiroatxonayi Behbudiya” (keyinchalik “Behbudiya” nomi bilan mashhur bo‘lgan) kutubxonasini ochadi. Ushbu kutubxona ikki navbatda – soat 9 dan 17 gacha va soat 18 dan 24 gacha kitobxonlarga xizmat ko‘rsatgan. 6 Alloma “Samarqand kutubxona islomiyasi” maqolasida kutubxonada 600 ta kitob va risola, gazeta va jurnal esa undan ham ko‘p bo‘lganini yozadi. 1914-yilgi sayohati davomida Kavkaz, Qrim, Turkiya, Yunoniston, Bulg‘oriston, Avstriya va Germaniyaning turli shaharlarida bo‘lib, u yerlardan o‘z kutubxonasi uchun juda ko‘p kitob va risolalar olib keladi. Mahmudxo‘ja Behbudiy yangi usul maktablari faoliyatini tashkil etish, darsliklar yozish, kutubxona ochish bilan cheklanib qolmagan. Zamon va dunyo voqealari bilan tanishib borish, millat va Vatan ahvolidan, kundalik hayotidan ogoh bo‘lish uchun 1913-yildan matbuot ishlarini yo‘lga qo‘yadi va shu yilning aprelidan “Samarqand” gazetasi hamda avgust oyidan “Oyina” jurnalini chiqara boshlaydi. “Samarqand” gazetasi o‘zbek va tojik tillarida, haftada ikki marta, dastlab ikki, so‘ng to‘rt sahifada chop etilgan. 1913-yil 17-sentabrda gazetaning 45-soni chiqqach, bir tomondan, mustamlakachilar senzurasi, ikkinchi tomondan, yetarli mablag‘ bo‘lmagani sabab to‘xtatiladi. Haftalik “Oyina” jurnali obunachilari nafaqat Turkiston, balki Kavkaz, Tatariston, Eron, Afg‘oniston, Hindiston va Turkiyada ham bor edi. 1915-yilgacha nashr qilingan jurnalda Turkiston aholisining haq-huquqi, tarixi, til-adabiyot masalalariga bag‘ishlangan g‘oyat muhim maqolalar, bahslar berib borilgan. Ayniqsa, til masalasi muharrirning hamisha diqqat markazida turgan. Mutafakkirning adabiy tanqidga oid maqolalari ham jurnal sahifalaridan o‘rin olgan. Alisher Navoiydan keyingi bir necha asrlik sukunatdan so‘ng, “Tanqid saralamoqdur” maqolasida bu sohaning o‘ziga xos xususiyatlarini ta’kidlab, adabiyotda teng huquqlilik masalasini o‘rtaga qo‘yadi. Millat o‘zini anglagandagina, ijtimoiy-siyosiy masalalarni boshqalar bilan teng muhokama eta oladi, degan fikrni ilgari suradi. Mahmudxo‘ja Behbudiy millat ziyolilaridan Abdurauf Fitrat, Siddiqiy, Hoji Muin, Akobir Shomansur, Muhammad Said, Saidrizo Alizoda, Saidahmad Vasliy, Tavallo, Sadriddin Ayniy, Hakim Buxoriy, Niyoziy Rajabzodaning maqolalari va she’rlarini “Oyina” sahifalarida chop etib boradi. 7 Nashr yosh qalamkashlar, bo‘lg‘usi adib va ma’rifatparvarlar uchun tajriba maydoni vazifasini ham o‘tagani ma’lum. “Oyina” jurnali tahririyatining faoliyati mustamlakachilar tomonidan doimiy nazoratda bo‘lgan. O‘zbekiston Milliy arxivida Turkiston harbiy okrugining shtab boshlig‘i imzosi bilan Samarqand viloyat harbiy gubernatoriga 1914-yil 19-avgust kuni 100-xat yuborilgan bo‘lib, unda Birinchi jahon urushi davrida “mahalliy matbuotda Rossiya manfaatiga zid maqolalar paydo bo‘lishi mumkinligi bois” Turkiston harbiy senzurasi Samarqanddagi nashrlarni nazorat qilib turishni shtabs- kapitan Otayevga topshiradi. “Oyina” jurnali to‘g‘rilama-qoralamasidan ko‘chirma jurnal bosmadan chiqishiga ikki kun qolguncha senzuraga yuborilishi bosh muharrir zimmasiga yuklatiladi. Mahmudxo‘ja Behbudiy harbiy okrugga chaqirtirilib, ushbu “o‘ta maxfiy xat” ostiga “o‘qidim va ma’lumot uchun qabul qildim”, deya imzo chektiriladi. Shu bilan birga, Turkiston general-gubernatorligi nashri “Turkiston viloyatining gazeti”da milliy jurnalda chop etilgan fikrlarga qarshi chiqishlar ko‘paytiriladi. “Oyina” bosh muharriri esa ularga munosib javob berib boradi. Ammo jurnal faoliyatini cheklash uchun olib borilgan uzluksiz harakatlar o‘z samarasini beradi va 1915-yilga kelib jurnal faoliyati butunlay to‘xtatiladi. Alloma jamiyat hayotidagi illatlar, nuqsonlar va ilmsizlikni sahnada ko‘rsatish orqali xalqni taraqqiyparvarlikka da’vat etish maqsadida 1914-yili milliy teatrga asos soladi. Teatr sahnasi uchun “Padarkush” dramasini yozadi. Kitob jildiga “Borodino jangi va Rossiyaning fransuzlar bosqinidan xalos bo‘lishining yubiley sanasiga bag‘ishlanadi”, degan yozuv bilan Tiflis senzurasidan ruxsat olgach, 1913-yili uni chop ettiradi. “Padarkush” dastlab 1914-yil 15-yanvarda Samarqandda, 1914-yil 27-fevralda Toshkentda sahnaga qo‘yilgan. Abdulla Avloniyning “Turon” guruhi o‘z faoliyatini mana shu “Padarkush” bilan boshlagan edi “Turon” guruhi 1914-1916-yillarda bu spektakl bilan butun Farg‘ona vodiysini aylanib chiqadi. Ushbu sahna asari Turkistonni junbushga keltirgan qirg‘inbarot yillarda ham sahnadan tushmaydi. 8 Bu, bir tomondan, millatni ma’rifat va taraqqiyot sari undagan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, rosmana o‘zbek teatri va dramaturgiyasining maydonga kelishi hamda taraqqiyotiga xizmat qiladi. 1917-yil mart oyida Toshkentda Turkiston musulmonlari qurultoyi o‘tkazilib, Turkiston musulmonlari sho‘rosi milliy markazi saylanadi. Unga mintaqanin g hamma bo‘laklarida n vakillar, jumladan, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev, Nosirxon To‘ra, Muhammad Tinishboyev, O‘roz Sardor ham kiritiladi. 1917- yilning 16-23- aprelida Toshkentda bo‘lib o‘tgan Turkiston musulmonlarining 150 vakili ishtirok etgan qurultoyda Mahmudxo‘ja Behbudiy nutq so‘zlab, millatni o‘zaro ixtiloflardan voz kechish, buyuk maqsad yo‘lida birlashish, ittifoq bo‘lishga chaqiradi. “Ixtilofimiz sababli mustamlakot qoidasi ila bizni idora eturlar”, deb ochiq aytadi. 1917-yil yozida Rossiya o‘z muammolari bilan ovora bo‘lib turgan davrda Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkiston xalqlari kelajagini o‘ylab, “Biz istaymizki, butun Rusiya musulmonlari muxtoriyat usuli yuzasidan tirikchilik qilsunlar... Turkiston musulmonlari bundagi rusiy, yahudiy va boshqalar qo‘shilgan holda... Turkiston hukumati ta’sis etsak, o‘zimizni majlisi mushovaratimiz (parlamentarizm) bo‘lsun”, deb yangi takliflar beradi. Bu taklifga birinchi bo‘lib chorizmdan qolgan “burjuachilar” emas, “morozovchilar”, ya’ni bo‘lg‘usi bolsheviklar qarshi chiqadi. Ular Mahmudxo‘ja Behbudiyning adolatli yondashuvlaridan xato topa olmaydi. Biroq uning takliflarini “shoshqaloqlarcha” berilgan, deya e’tiroz bildiradi. Shuningdek, o‘zlarining har jihatdan ustunligini ko‘rsatib, “Musulmonlar o‘zlarini boshqarishda hali ruslardan ko‘p o‘rganishlari kerak. Dumada ishbilarmon, uddaburon, mehnatsevar kishilar o‘tirsa, unda turli jamiyat va siyosiy guruh talablarini yoqlaydigan kishilar bo‘lsa, shaharda ishlar yaxshi ketadi. Bunday guruhlar ruslarda ko‘p bo‘ladi, musulmonlarda esa bo‘lmaydi... Fikrimizcha, agar musulmonlar va mahalliy yahudiylar saylovchilarning yarmini yuborib, ikkinchi qismini mahalliy 9 bo‘lmaganlarga qo‘yib bersa, ish ravnaqi uchun foyda va haqqoniylik buzilmagan bo‘ladi”, deb xulosa yasaydi. 1917-yil oktabrda hokimiyatni to‘liq egallagan bolsheviklar yeng shimarib mustamlakachilik siyosatini kuchaytirishga kirishadi. Millat oydinlari yangi hukumatdan muxtoriyat talab qila boshlaydi. 1917-yil 26-noyabr kuni Qo‘qon shahrida o‘lka musulmonlarining favqulodda IV qurultoyi chaqiriladi va Turkiston muxtoriyati tashkil etilgani e’lon qilinadi. Yangi Turkiston asoschilaridan biri Mahmudxo‘ja Behbudiy bo‘lib, millat fidoyisining ozodlikka bo‘lgan intilishi, uni intiqib kutganini “Hurriyat” gazetasining 1917-yil 22-dekabr sonidagi “Turkiston muxtoriyati” sarlavhali maqolasidagi quyidagi fikrlaridan bilib olish mumkin: “27- noyabrda Ho‘qandda Turkiston muxtoriyati Umumiy musulmon s’yezdida e’lon qilindi. Muborak va xayrli bo‘lsun! Kamina ham majlisda bo‘lganim uchun iftixor etaman. Yashasun, Turkiston muxtoriyati! ...Shuni bilmoq kerakki, butun Turkiston xalqi ittifoq etsa, qon to‘kilmas. Yer va amlok ham taqsim bo‘lmay qolur. Din ham rivoj topur. Ming karra dodu bedodlik ixtilof etmoq uchun ittifoq etganmiz va ixtilofimiz sababi ila badbaxtliqg‘a duchor bo‘lurmiz. Butun Turkiston ittifoq etsa, 15 millionlik bir quvvat ummong‘a kelurki, shunga yer titraydur. Agar so‘zumni fahmlata olgan bo‘lsam, o‘zimni baxtli hisoblardim” 2 . Turkistondagi mustamlakalaridan mahrum bo‘lishni istamagan bolsheviklar Muxtoriyatga qarshi chiqadi va 1918-yil fevralda Qo‘qon shahri qonga botiriladi. Mustaqil davlat tuzishga harakat qilgan hukumat bor-yo‘g‘i 72 kun yashagan. Mahmudxo‘ja Behbudiy Qo‘qondagi voqealardan tushkunlikka tushmagan, millat manfaati yo‘lida xizmat qilishda davom etib, so‘nggi nafasigacha ozodlik uchun kurashgan. U ayrim yurtdoshlari singari “qizil” bosqinchilar safiga qo‘shilgan emas, balki 1917-yildayoq bolsheviklarga qarshi tuzilgan, yashirin faoliyat olib borgan “Ittihodi taraqqiy” jamiyatiga kirgan. 1919-yilda Mahmudxo‘ja Behbudiy 2 Jamolova D. // “Yangi O‘zbekiston” gazetasi 2022-yil 19-yanvar, 12-son. https://uzkimyosanoat.uz/ 10 Favqulodda komissiya ayg‘oqchilari yordamida Shahrisabz bekligida qo‘lga olinadi. Oradan taxminan ikki oy o‘tgach, Qarshiga keltirib zindonga tashlanadi. Bir necha kundan so‘ng Qarshi begi Tog‘aybekning buyrug‘i bilan yordamchisi Nuriddinxo‘ja Og‘aliq Ahmadxo‘ja o‘g‘li tomonidan zindon yaqinidagi “podsholik chorbog‘i”da o‘ldiriladi. Mahmudxo‘ja Behbudiyning qatl qilingani Samarqandda bir yildan keyin ma’lum bo‘ladi. Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho‘lpon, Sadriddin Ayniy va boshqa shoirlar allomaga atab marsiyalar yozgan. Keyinchalik Mahmudxo‘ja Behbudiyning Samarqandda faoliyat yuritayotgan shogirdlari, safdosh va maslakdoshlari uning qabrini izlab topish, qotillarni aniqlash harakatiga tushadi. Ular “Samarqand komissiyasi”ni tuzib, Qarshiga kelganida, bu paytda ushr-soliq nazorati idorasining boshlig‘i bo‘lib olgan Nuriddin Og‘aliq ularning faoliyatiga yo‘l qo‘ymaydi. Qarshi shahridagi hukumat a’zolari esa uning xohish-irodasiga qarshi chiqolmagan. Amirlik davrida yuqori mansabda ishlagan Nuriddin Og‘aliq sovet hukumatida ham o‘z mavqeini saqlab qolishining sababi bolsheviklar bilan hamkorlikda o‘zbekning ulug‘i Mahmudxo‘ja Behbudiyni yo‘q qilib yuborgani bilan bog‘liqligini hech kim inkor etolmaydi, albatta. U “Samarqand komissiyasi” faoliyatiga yo‘l qo‘ymay, “yopiqliq qozon yopig‘ligicha qoladi”, deb o‘ylaydi. Ammo 1923-yilning kuzida BXSR hukumati taftish komissiyasi Qarshi viloyati soliq idorasi faoliyatini tekshiruvdan o‘tkazadi. Komissiya Nuriddin Og‘aliq hamda uning safdoshlari katta qonunbuzarlik va jinoyatga qo‘l urganini aniqlaydi. Chunonchi, Nuriddin Og‘aliq hukumatning 42 ming pud bug‘doyi va 20 ming oltin quymasini talon-taroj qilganlikda, mehnatkashlarning bir-ikki mingini yarim och, yarim to‘q holatda o‘z yerlarida ishlatganlikda ayblanadi. Bundan tashqari, buyuk mutafakkir Mahmudxo‘ja Behbudiy hayotiga zomin bo‘lgani bilan bog‘liq jinoyati ham qo‘shilib, sud Nuriddin Og‘aliqni otishga qaror qiladi. Hukm 1923-yil 19-sentabrda Registon maydonida 5000 aholi ishtirokida amalga oshiriladi. 11 “Buxoro axbori” gazetasida “Behbudiy va rafiqlarining o‘ldirilishiga sabab bo‘lg‘on fuqaro hukumatning molig‘a xiyonat qilgan mazkur Og‘aliq 19-sentabrda (1923-yil) odil hukumatimiz tomonidan otildi, demak, Behbudiy va rafiqlarining o‘chlari olindi”, deb xabar beradi. Buxoro hukumati Qarshi viloyati ijroqo‘mi raisi Jo‘ra Zokiriy hamda Qarshi viloyat firqo‘mi Nazarov zimmasiga Mahmudxo‘ja Behbudiy qabrini qidirib topib, uning haykalini o‘rnatish vazifasini yuklaydi. Lekin bu mutasaddi shaxslar o‘zlariga yuklangan vazifani uddalay olmagan. “Ozod Buxoro” gazetasining 1923-yil 19- oktabrdagi sonida “Turkistonning mashhur jamoat xodimlaridan Behbudiyning ismini umrbod (abadiy) qoldirmoq uchun Buxoro Respublikasi qurultoyi Qarshi viloyatini Behbudiy viloyati deb ismlamakka qaror berdi”, deb xabar beradi. Qarshi viloyati 1937-yilga qadar Behbudiy viloyati deb yuritilib, 1937-yili boshlangan qatag‘onlar oqibatida viloyatdan alloma nomi olib tashlanadi. O‘zbekning barcha ziyolilari singari Mahmudxo‘ja Behbudiy ham millat ozodligi va taraqqiyoti uchun kurashgani uchun sovetlarning qora ro‘yxatidan o‘rin oladi. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, barcha jadid bobolarimiz singari Mahmudxo‘ja Behbudiyning ham muborak nomi qayta tiklandi. Tarixchi va tilshunos olimlar tomonidan uning ijtimoiy-siyosiy faoliyati hamda ilmiy merosini o‘rganish boshlandi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev XX asr boshlarida Turkistonda zamonaviy ta’lim tizimiga asos solgan, millat ozodligi, xalq farovonligi uchun kurashgan barcha jadidlarga, jumladan, Mahmudxo‘ja Behbudiyga ehtirom bildirib, yoshlarga o‘rnak qilib ko‘rsatish hamda ma’naviy merosini chuqur o‘rganish bo‘yicha adolatli ishlar qilmoqda. Chunonchi, 2020-yil 24-yanvar kuni Oliy Majlisga qilgan Murojaatnomasida milliy yetakchimiz “...2020-yilda xalqimiz tarixining murakkab damlarida ma’rifat mash’alasini baland ko‘tarib chiqqan ulug‘ alloma va jamoat arbobi Mahmudxo‘ja Behbudiyning 145 yillik tavallud sanasi keng nishonlanadi. 12 Umuman, biz jadidchilik harakati, ma’rifatparvar bobolarimiz merosini chuqur o‘rganishimiz kerak. Bu ma’naviy xazinani qancha ko‘p o‘rgansak, bugungi kunda ham bizni tashvishga solayotgan juda ko‘p savollarga to‘g‘ri javob topamiz. Bu bebaho boylikni qancha faol targ‘ib etsak, xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimiz bugungi tinch va erkin hayotning qadrini anglab yetadi 3 ” , deya ta’kidlagani buyuk allomaning millatimiz va davlatimiz oldidagi tengsiz xizmatlari e’tirofidir, albatta 4 . Davlatimiz rahbari 2020-yil 30-sentabr kuni O‘qituvchi va murabbiylar kuni munosabati bilan ziyolilarga murojaatida esa jadidchilik harakati va uning yirik namoyandalari haqida to‘xtalib, “...mamlakatimizda Uchinchi Renessansni XX asrda ma’rifatparvar jadid bobolarimiz amalga oshirishlari mumkin edi... Bu fidoyi va jonkuyar zotlar butun umrlarini milliy uyg‘onish g‘oyasiga bag‘ishlab, o‘lkani jaholat va qoloqlikdan olib chiqish, millatimizni g‘aflat botqog‘idan qutqarish uchun bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etdilar. Shu yo‘lda ular o‘zlarining aziz jonlarini ham qurbon qildilar 5 ” dedi hamda uch jadid – Abdulla Avloniy, Mahmudx o‘ja Behbudiy va Munavva rqori Abdurashidxonovni istiqlol, ozodlik, erkinlik uchun qilgan fidokorligi, milliy ta’lim va tarbiya tizimini yaratishdagi hissasi o‘laroq “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan mukofotlaganini bildirdi. O‘z davridayoq “Turkiston jadidchilik harakati otasi”, deb e’tirof etilgan Mahmudxo‘ja Behbudiyning qilgan xizmatlari e’tirof etilib, davlatimiz rahbari tomonidan munosib taqdirlandi 6 . 3 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-yanvar kuni Oliy Majlisga qilgan Murojaatnomasidan. 4 Jamolova D. // “Yangi O‘zbekiston” gazetasi 2022-yil 19-yanvar, 12-son. https://uzkimyosanoat.uz/ 5 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 30-sentabr kuni O‘qituvchi va murabbiylar kuni munosabati bilan ziyolilarga murojaatidan. 6 Jamolova D. // “Yangi O‘zbekiston” gazetasi 2022-yil 19-yanvar, 12-son. https://uzkimyosanoat.uz/ 13 1.2.Behbudiy publitsistikasining mavzu doirasi va asosiy yo‘nalishlari Mahmudxo‘ja Behbudiy XX asr boshlarida shakllangan jadidchilik harakatining eng peshqadam va eng faol namoyandalaridan biri, el orasida “Turkiston jadidlarining otasi” sifatida shuhrat qozongan ma’rifatparvar ziyolidir 7 . U o‘zining serqirra ijodi, teran tafakkuri, ma’rifatparvarlikka asoslangan ijtimoiy- siyosiy qarashlari, xalq manfaatini ko‘zlagan islohotparvar g‘oyalari bilan o‘zbek milliy uyg‘onish davrining yorqin ramziga aylangan. Behbudiy hayoti va ijodi millat taqdiri, uning istiqboli, ma’naviy kamoloti uchun kurash va fidoyilik namunasi sifatida qadrlanadi. Uning butun faoliyati Turkiston jamiyatida yangi fikr uyg‘otish, xalqni ilm-ma’rifatga chorlash, eski qarashlar girdobida qolgan millatni zamonaviy taraqqiyot sari yetaklashga qaratilgan edi. Behbudiy qalamiga mansub asarlar tematikasi nihoyatda keng bo‘lib, ular ta’lim-tarbiya masalalaridan tortib, diniy-axloqiy islohotlar, geografiya, tarix, ijtimoiy muammolar va ma’rifat masalalarigacha bo‘lgan sohalarni qamrab oladi. Adibning “Risolai asbobi savod” (“Savod chiqarish kitobi”, 1904) asari o‘sha davr maktablarida savod o‘rgatish uslubiyatini takomillashtirishni nazarda tutgan bo‘lib, jadid maktablari uchun muhim o‘quv qo‘llanma vazifasini bajargan. “Risolai jug‘rofiyai umroniy” (“Aholi geografiyasiga kirish”, 1905) hamda “Muntaxabi jug‘rofiyai umumiy” (“Qisqacha umumiy geografiya”, 1906) kabi kitoblari esa yosh avlodga dunyoqarashni kengaytirish, global manzara haqida tasavvur berish maqsadida yozilgan bo‘lib, bu jihati bilan jadid ta’limining ilmiy asoslarini mustahkamlashga xizmat qilgan. “Kitobat ul-atfol” (“Bolalar xati”, 1908) asari bolalar nutqi va xat-savodini shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, o‘qish-yozish jarayonini osonlashtiruvchi didaktik qo‘llanma sifatida katta ahamiyat kasb etgan. Behbudiy tomonidan yaratilingan “Amaliyoti islom” (1908) va “Tarixi islom” (1909) esa diniy- ma’rifiy 7 Eshboyeva D . Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Bizni kemirguvchi illatlar” maqolasi haqida. // Collection of scientific papers SCIENTIA. 14 yo‘nalishdagi asarlar bo‘lib, ularning asosiy maqsadi islom dinining mohiyatini chuqur va to‘g‘ri anglatish, diniy bilimlarni zamonaviy yondashuvlar asosida xalqqa yetkazishdan iborat edi. Bu asarlar o‘z davrida keng tarqalgan diniy jaholat, xurofot va bid’atlarning oldini olishda ham muhim vosita sifatida xizmat qilgan. Behbudiy asarlarining mavzu doirasi kengligi, uslubiy mukammalligi va mazmuniy teranligi uning tafakkur doirasi naqadar keng bo‘lganini ko‘rsatadi. Adibning publitsistik merosi ham juda boy bo‘lib, bugungi kungacha uning 300 ga yaqin maqolasi aniqlangan . Bu maqolalar ijtimoiy-ma’naviy hayotning turli masalalarini qamrab oladi: ta’lim-tarbiya, iqtisodiy qoloqlik, diniy islohot, siyosiy madaniyat, millat manfaatlari, davlat boshqaruviga oid muammolar, axloqiy masalalar, zamonaviy fan yutuqlari va boshqa dolzarb mavzular. Ana shu publitsistik meros orasida alohida e’tiborga molik materiallardan biri Behbudiyning “Bizni kemirguvchi illatlar” maqolasidir. Ushbu maqola Turkiston jamiyatida keng tarqalgan ma’naviy zaifliklar, ijtimoiy illatlar, jaholat va tanazzul omillarini ochib berishga qaratilgan bo‘lib, muallif unda millatning rivojiga to‘siq bo‘layotgan asosiy kamchiliklarni keskin, ammo asosli tanqid ostiga oladi. Behbudiy bu maqolada nafaqat mavjud illatlarni sanab o‘tadi, balki ulardan qutulish yo‘llarini ham ko‘rsatadi. Shu bois mazkur asar jadid publitsistikasining eng dolzarb, eng ta’sirchan namunalari qatoridan munosib o‘rin oladi. Behbudiy ijodining o‘ta sermahsul bo‘lishi, davlat va xalq manfaatiga daxldor masalalarni muntazam ko‘tarib chiqishi uning publitsistik faoliyatini nafaqat tarixiy manba, balki bugungi ma’naviy islohotlar uchun ham bebaho manba darajasiga ko‘taradi. Mahmudxo‘ja Behbudiy publitsistik merosining eng keskin, eng ta’sirchan va eng ijtimoiy mazmunli namunalardan biri – bu 1915-yilda “Oyna” jurnalining 13- sonida e’lon qilingan “Bizni kemirguvchi illatlar” maqolasidir. Mazkur maqola o‘z davrining faqat ma’lum bir muammosini tasvirlabgina qolmay, balki umumjamiyat miqyosida keng tarqalgan, millatning ma’naviy va iqtisodiy hayotini yemirib borayotgan illatlarni chuqur tahlil etadi. Behbudiy o‘z zamondoshlarini 15 o‘ylantirgan, jamiyatni taraqqiyotdan to‘xtatib qo‘yayotgan muammolarni qat’iy ohangda, dalil va misollar bilan yorqin tasvirlaydi. Maqolaning boshida adib “bizni kemirguvchi illatlar” deganda nimani nazarda tutayotganini o‘quvchiga tushuntiradi. Behbudiy bu iborani kasalliklar – sil, dizenteriya, zaxm yoki boshqa jismoniy dardlar ma’nosida emas, balki jamiyatni ichidan yemirayotgan, taraqqiyotga to‘sqinlik qilayotgan ijtimoiy illatlar ma’nosida qo‘llaydi. U shunday deydi: Bizni kemirguvchi illatlar deganda, zaxmu maraznimi gumon etarsiz? Yoinki, sil, sil-ar-iya va maxavliknimi dersiz? Yo‘q, andan ham yamonroq va andan ham jonxarosh, bevoya, xonavayron va g‘arib etguvchi bir dard, biz – turkistoniylarni shahri va qishloqi yoyinki yarim madaniy, yarim vahshiy sinflarimizg‘acha istilo etib, butun tirikligimizg‘a sorilgon va bizni inqirozg‘a va tahlikag‘a va jahannamg‘a yumalataturgon to‘y, azo ismindagi ikki qattol dushmanni derman. Behbudiyning bu keskin hissiy murojaati bejiz emas. Chunki u to‘y va ta’ziya kabi diniy-marosimiy tadbirlarning asl mohiyatidan chetga chiqib ketgan, haddan ziyod dabdaba, isrof va keraksiz xarajatlar bilan o‘tkazilayotganini o‘sha zamonning eng katta muammosi sifatida ko‘rsatadi. Adibga ko‘ra, xalqning iqtisodiy ahvoli og‘ir, ilm-ma’rifatga ehtiyoj keskin oshib borayotgan bir davrda, odamlarning boyliklari, vaqtlari va kuch-quvvatlari bekorchi marosimlarga sarflanishi jamiyatni tanazzulga yetaklayotgan omillardandir. Behbudiy ta’kidlaydiki, shariatda to‘y va ta’ziya marosimlarining ma’lum chegarasi bor: ular ortiqcha dabdaba, behuda xarj va ko‘z-ko‘z qilish vositasiga aylantirilmasligi lozim. Ammo amalda bu marosimlar xalqning iqtisodiy quvvatini qaqshatadigan darajaga yetib qolgan edi. Behbudiy bu holatni isrofgarchilik va nodonlikning eng og‘ir ko‘rinishlaridan biri sifatida baholaydi. Ayniqsa, o‘zidan ortiqcha majburiyat olish, qarzga botib bo‘lsa ham dabdabali to‘y o‘tkazish, aysh- ishratga sarf bo‘layotgan mablag‘ning o‘rniga ta’lim va rivojlanishga sharoit yaratmaslik jamiyatning taraqqiyotdan orqada qolishiga sabab bo‘layotganini alohida ta’kidlaydi. 16 Shuningdek, adib to‘y va ta’ziyalarning iqtisodiy zararidan tashqari, jamiyat vaqtini ham talon qilib ketayotganini alohida ko‘rsatadi. Dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo-sotiq kabi sohalarda vaqtning juda muhim o‘rin tutishini bilgan Behbudiy, aynan ushbu marosimlar tufayli minglab kishilar o‘zining foydali ishidan qolayotganini tanqid qiladi. Bu esa, ayniqsa, qishloq xo‘jaligida mehnat unumdorligining pasayishiga, mavsumiy ishlarning o‘z vaqtida bajarilmasligiga sabab bo‘lgan. Maqolada ko‘p yillardan beri davom etib kelayotgan xalq bayramlari, ommaviy tomoshalar, Navro‘z sayillari, ko‘pkari (uloq) kabi musobaqalar va ulardagi fojeaviy oqibatlar ham chuqur yoritiladi. Behbudiy bunday tadbirlarga katta miqdorda odamlar to‘planishini, ularda ko‘plab fuqarolar halok bo‘lishi, mayib- majruh bo‘lishi, ayollarning beva, bolalarning yetim qolishi kabi mislsiz fojialar sodir bo‘layotganini achchiq haqiqat sifatida ta’riflaydi. Bu borada u tarixiy misollar ham keltirib, muammoning naqadar dolzarb ekanini yanada ravshanlashtiradi. U shunday yozadi: “Bir oy muqaddam Samarqandni Panjakent qasabasidagi navro‘z sayrig‘a mushak-fishang otishdan uchgina kishi o‘lub, o‘ndan ziyoda kishi majruh bo‘ldi. Ko‘pkari va uloq chopmoqlik odati mal‘unonasig‘a har viloyatdan har sana yuzlar ila kishi oxiratg‘a ko‘char, na qadar kishi majruh va ma’yub bo‘lar. 8 ” Bu misollar nafaqat tarixiy bir fojiani aks ettiradi, balki o‘sha davr Turkiston jamiyatidagi ko‘p yillik muammolarning naqadar og‘ir oqibatlarga olib kelayotganining dalilidir. Behbudiy bunday marosimlar, o‘yinlar va odatlarni “mal’un odatlar” deb atar ekan, asosiy maqsad – yoshlarni, kelgusi avlodni, butun millatni aqlsizlikdan, isrofdan, jaholatdan asrash, ularni ilm-ma’rifatga, tartib- intizomga, mas’uliyatga chorlashdan iborat edi. 8 Mahmudxo‘ja Behbudiy. Bizni kemirguvchi illatlar. Oyna jurnali, 1915. B-338. 17 Ushbu maqola o‘z davrida ham, bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Chunki unda ko‘tarilgan g‘oyalar – vaqtni qadrlash, isrofdan tiyilish, inson hayotining qadriga yetish, ta’lim va mehnatni ustuvor qo‘yish – bugungi jamiyat uchun ham umuminsoniy ahamiyatga ega bo‘lgan tamoyillardir. Shu jihatdan Behbudiyning ushbu maqolasi faqat bir publitsistik asar emas, balki millatning ma’rifiy uyg‘onishiga qaratilgan ogohlik qo‘ng‘irog‘i, jamiyatni uyg‘otishga da’vatdir. Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z maqolasida to‘y va ta’ziyalar tufayli eng ko‘p zarar ko‘radigan qatlam – oddiy xalq, ya’ni do‘konchi, kosib, mehnatkash, faqirhol oilalarni alohida qayg‘u bilan tilga oladi. U shunday yozadi: “Bir do‘konchi, bir gulkor, bir faqirhol, bir kosib uchun bu to‘y va ta’ziyalar o‘lumdan qatig‘durki, muning uchun bechora har kun o‘lur. Har kun o‘lgon ila-da qutulmas. 9 ” Bu fikr Behbudiy tanqidining asosiy mohiyatini yanada ochiq ko‘rsatadi. Aslida, marosimlar jamiyatning eng kambag‘al, iqtisodiy jihatdan nochor tabaqalari zimmasiga eng og‘ir yuk bo‘lib tushayotgan edi. Oddiy hunarmand, kosib yoki do‘konchi xalqning kundalik tirikchiligi juda nozik bo‘lgan bir sharoitda, dabdabali to‘ylar uchun yillar davomida pul yig‘ishga majbur bo‘lgan. Ular ba’zan o‘zlariga tegishli asosiy tirikchilik manbaidan voz kechib, qarzga botib, ko‘pincha esa butun oilaviy farovonligini qurbon qilib bo‘lsa-da, “xalq orasida sharmanda bo‘lmaslik” uchun dabdaba o‘tkazishga urinardi. Afsuski, bu illat o‘sha davrda bo‘lgani kabi, bugun ham jamiyatning ayrim qatlamlarida saqlanib qolgan. Yosh oilalar katta qarzlar evaziga o‘tkazilgan to‘ylar natijasida iqtisodiy bosimga dosh bera olmay, hatto ajralish darajasiga yetib kelish hollari mavjud. Behbudiy tanqid qilganidek, o‘sha paytda ham ko‘plab oilalar, ota- onalar o‘z bolalarining baxti emas, balki o‘zining obro‘-e’tibori, “el orasida izzat” 9 Mahmudxo‘ja Behbudiy. Bizni kemirguvchi illatlar. Oyna jurnali, 1915. 18 uchun haddan tashqari xarajatlar qilgan. Hozirgi kunda ham ayrim oilalarda: “Qizimning sepi boshqalardan kam bo‘lmasin”, “O‘g‘limga shohona to‘y qilaman”, “Bu bizning urug‘ning odati” degan qarashlar hali-hanuz uchrab turibdi. Behbudiy fikricha, bunday illatlar jamiyatning ma’naviy inqirozidan, isrofga moyillikdan, nafsga berilishdan kelib chiqadi. U insonning haqiqiy baxti boylikda emasligini ta’kidlab, jamiyatni ma’naviy poklanishga, oqilona hayot tarziga chorlashni maqsad qiladi. Haqiqatan ham baxt na pul, na dabdaba, na ko‘z-ko‘z qilish bilan o‘lchanadi. Baxt mehrda, halollikda, o‘zaro hurmatda, ma’naviy totuvlikda mujassamdir. Behbudiyning hali bir asr avval aytgan tanqid va ogohlantirishlari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Marosimlardagi isrof, haddan tashqari dabdaba jamiyat taraqqiyotiga to‘sqinlik qilayotgan omillardan biri sifatida ko‘rilmoqda. Shu bois davlat tomonidan ham ushbu sohani tartibga solish borasida muhim chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi Kengashi va Oliy Majlis Senatining “To‘ylar, oilaviy tantanalar, ma’raka va marosimlar o‘tkazilishini tartibga solish tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi qo‘shma qarori qabul qilinib, unda marosimlarni ixcham, milliy qadriyatlarga mos va iqtisodiy jihatdan oqilona tashkil etish bo‘yicha aniq normalar belgilandi. Mazkur qaror nafaqat iqtisodiy isrofning oldini olish, balki jamiyatda mehnat unumdorligini oshirish, ma’naviy poklanish, ilm-ma’rifatga e’tibor qaratish kabi ustuvor yo‘nalishlarga xizmat qiladi. Bu borada O‘zbekiston musulmonlari idorasi tomonidan berilayotgan fatvolar ham muhim o‘rin tutadi. Fatvolarda shariatga zid bo‘lgan dabdaba, isrof va behuda xarajatlardan tiyilish, marosimlarni ixcham o‘tkazish, sadaqa va ehsonni ko‘z-ko‘z qilish vositasiga aylantirmaslik qat’iy ta’kidlanadi. Bularning barchasi Behbudiy bir 19 asr ilgari ko‘targan masalalarning bugungi kun uchun ham qanchalik dolzarb ekanini yaqqol ko‘rsatadi 10 . Shunday qilib, Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Bizni kemirguvchi illatlar” maqolasida ko‘tarilgan illatlar – isrof, dabdaba, haddan tashqari marosimbozlik, odatlarga ko‘r-ko‘rona ergashish – bugungi jamiyatni ham o‘ylantirib kelayotgan eng muhim ijtimoiy muammolardan bo‘lib qolmoqda. Bu maqola jamiyatni izchil tarbiyalovchi, nafsga qarshi kurashishga da’vat qiluvchi, isrofdan tiyilishning diniy, axloqiy va ijtimoiy jihatdan zarurligini yorituvchi kuchli ma’naviy xitob sifatida o‘z qimmatini saqlab turibdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z maqolasida keltirgan tanqidlar faqat marosimlar doirasida qolib ketmagan, balki ularning jamiyatning iqtisodiy hayotiga, mulkiy barqarorligiga, hatto milliy manfaatlariga qanday zarar yetkazganini ham chuqur tahlil qiladi. Adibning qayd etishicha, qadim zamonlardan boshlab xalq orasida keng tarqalgan dabdaba, marosimboplik va isrofgarchilik kabi illatlar natijasida ko‘plab oilalar o‘z mulklaridan ayrilib, iqtisodiy jihatdan zaiflashib borganlar. Tarixiy manbalarga nazar tashlaganimizda ham bu haqiqat o‘z tasdig‘ini topadi. Behbudiy aytishicha, ba’zi marosimlarni o‘tkazish uchun odamlar o‘zlariga tegishli yerlarini juda arzon narxlarda begonalarga sotib yuborgan. Bu fakt xalqimizning ma’naviy o‘rniga qo‘ygan noto‘g‘ri qadriyatlarning iqtisodiy oqibatlarini ham ko‘rsatadi. Masalan, Qrimda bir tanob yerning narxi o‘sha davrda o‘n ming so‘mdan uch ming so‘mgacha baholangan bir paytda, bizning xalqimiz o‘z yerini atigi 200 so‘mga sotganini “yaxshi foyda” deb o‘ylagan. Bu esa ma’rifatdan yiroqlik, iqtisodiy tafakkurning pastligi va jamiyatdagi illatlarning naqadar chuqur ildiz otganini ko‘rsatadi. 10 Eshboyeva D . Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Bizni kemirguvchi illatlar” maqolasi haqida. // Collection of scientific papers SCIENTIA. 20 Behbudiy bunday misollar orqali shuni uqtiradiki, ortiqcha urf-odatlar, dabdaba va marosimlarga ortiqcha sarmoya sarflash xalqni nafaqat hozirgi kunidan, balki kelajagidan ham mahrum qiladi. O‘z mol-mulkini bir lahzalik obro‘ uchun sotib yuborgan odam va jamiyatning kelajagi puch bo‘ladi. Bu jarayon uzoq davom etgan taqdirda millatning iqtisodiy mustaqilligi zaiflashadi, uning siyosiy va madaniy mavqei ham tobora pasayib boradi. Shu bois “Bizni kemirguvchi illatlar” nafaqat bir publitsistik chiqish, balki milliy iqtisodiy ongni uyg‘otishga qaratilgan chaqiriq edi. Behbudiy xalqni hushyorlikka, fikrlashga, o‘zining real imkoniyatlarini to‘g‘ri baholashga, eng muhimi, boylik va obro‘ni emas, ilm va ma’rifatni ustuvor qo‘yishga undagan. Darhaqiqat, maqolaning bugungi kun yoshlarimiz uchun ham tarbiyaviy ahamiyati nihoyatda katta. Unda ilgari surilgan tamoyillar – vaqtni qadrlash, ilmga intilish, foydali faoliyat bilan shug‘ullanish, mol-dunyoga hirs qo‘ymaslik, baxt pulda emasligini anglash, zararli odatlar va jamiyatni yemiruvchi illatlardan qochish – zamonaviy yoshlar uchun ham hayotiy dasturilamal bo‘la oladi. Bu fikrlar Imom Buxoriy bobomizning: “Ilmdan o‘zga najot yo‘q” degan hikmatlari bilan hamohang bo‘lib, ilm-ma’rifatning inson hayotidagi eng oliy qadriyat ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Behbudiy ta’kidlaganidek, jamiyat taraqqiyoti mol-mulk va boylikka emas, balki ilm, ma’rifat va mehnatga tayanishi kerak. Illatlar qanchalik chuqur bo‘lmasin, millat ularni bartaraf etishga intilsa, uni hech narsa to‘xtata olmaydi. Adib buni quyidagi satrlar bilan yanada aniqroq ifodalaydi: “To‘y va ta’ziyag‘a sarf qilinaturgon oqchalarimizni biz, turoniylar, ilm va din yo‘lig‘a sarf etsak, anqarib ovrupoyilardek taraqqiy etarmiz.” Bu fikr bugungi kunda ham juda dolzarb. Agar jamiyat moddiy boyligini marosimlarga emas, balki ilm-fan, ta’lim, texnologiya, yoshlar tarbiyasi va ma’naviy yuksalish yo‘liga sarf qilsa, taraqqiyotga erishish muqarrardir. Asl taraqqiyotning asoslari – bu ma’rifatli avlod, iqtisodiy ong, mas’uliyatli jamiyat va sog‘lom ma’naviyat dir. 21 Behbudiyning ushbu maqolasi bizni har doim hushyorlikka chaqiruvchi, zamon o‘tgani sayin ahamiyati ortib borayotgan ibratli asardir. Bu maqola nafaqat o‘tmishdagilarni, balki bugungi avlodni ham ogohlikka da’vat qiladi: jamiyatni yemiruvchi illatlardan voz kechib, milliy taraqqiyot yo‘lida birlashish zarur 11 . Bob yuzasidan xulosa Mahmudxo‘ja Behbudiy faoliyati, xususan, uning publitsistik merosi jadidchilik harakatining g‘oyaviy asoslarini belgilagan, o‘z davri jamiyatining ma’naviy-ma’rifiy uyg‘onishiga kuchli turtki bergan muhim manbalardan biridir. Ushbu bobda o‘rganilgan dalillar shuni ko‘rsatadiki, Behbudiy nafaqat zamonasining ilg‘or fikrli ziyolisi, balki xalq taqdiriga befarq bo‘lmagan fidoyi ma’rifatparvar sifatida Turkistonning ijtimoiy hayotidagi eng dolzarb muammolarni keskin, aniq va og‘riqli uslubda yoritgan. Birinchidan, Behbudiyning publitsistik qarashlari uning ma’rifiy dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, xalqni uyg‘otish, ilm-ma’rifatga chorlash, jaholat va orqada qolish sabablarini tahlil qilishga qaratilgani bilan ajralib turadi. U jamiyatni ichidan yemirayotgan illatlarni isrof, dabdaba, marosimbozlik, ma’naviy sustlik, vaqtni behuda sarflash, iqtisodiy ong yetishmasligini asosiy halokat omillari sifatida ko‘rsatgan. Ikkinchidan, “Bizni kemirguvchi illatlar” maqolasi Behbudiy publitsistikasining eng yorqin namunasi bo‘lib, unda o‘sha davr Turkiston jamiyatining hayotiy muammolari teran tahlil qilingan. To‘y va ta’ziyadagi ortiqcha sarf-xarajatlardan tortib, yillar davomida shakllangan lekin shariatda mavjud bo‘lmagan urf-odatlar, marosimlardagi dabdaba va maishiy isrofgarchilikning jamiyatga, xususan, oddiy mehnatkashlarga, kosiblarga va faqirhol oilalarga yetkazayotgan zararlar keng miqyosda yoritilgan. Behbudiy bu illatlarni millatni inqirozga olib boruvchi, iqtisodiy barqarorlikni izdan chiqaruvchi xavfli jarayon sifatida baholaydi. 11 Eshboyeva D . Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Bizni kemirguvchi illatlar” maqolasi haqida. // Collection of scientific papers SCIENTIA. – 177-178-B. 22 II BOB. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY DRAMATURGIYASINING BADIIY XUSUSIYATLARI 2.1.“Padarkush” dramasi: mavzu, g‘oya va konflikt talqini Taniqli dramaturg, publisist, din va jamoat arbobi, jadidchilik harakati yetakchilaridan biri Mahmudxo‘ja Behbudiy Samarqandda tug‘ilgan. Behbudiy Ahmad Yassaviy avlodidan, qozixonada qozi, mufti darajasigacha ko‘tariilgan. Behbudiy 1911-yilda “Padarkush” dramasini yozdi. Bu birinchi o‘zbek dramasi edi 12 . Drama tuzilishi 3 parda, 4 manzaradan iborat. Milliy fojiaga asoslangan bu asarni dastlab nashr qilish biroz cheklanadi. Bunga esa o‘sha zamondagi davlat tuzumi sabab bo‘lgan. Asar mazmuni o‘qimagan va johil farzandning o‘z otasini o‘ldirishi haqida edi. Padarkush so‘zining ma’nosi “ota qotili” degan ma’noni beradi. Dramada Boy, uning o‘g‘li Toshmurod, yangi fikrli Domla, ruscha tahsil olgan Ziyoli, boyning mirzasi Xayrullo, boyning qotili bo‘lgan Tangriqul va boshqa obrazlar qatnashadi. Dramaturg ilgari surgan ma’rifatparvarlik g‘oyasi shu obrazlarning o‘zaro suhbatlari, bahs-munozaralari jarayonida namoyon bo‘ladi. Behbudiy Boy obrazi orqali pul, mol-dunyoga ega bo‘lgan, ammo farzand tarbiyasi va ilmiga e’tibor bermagan kimsa sifatida aks ettiradi. Dramadagi boyning eng katta xatosi Ziyoli va Domlaning gapiga quloq solmaganligidadir. Asardagi domla va Ziyolining hayot yo‘llari bir-biriga yaqin. Dramada ikki obraz xususiyatlari bir- biriga qarama-qarshi qo‘yiladi. Domla va Ziyoli Boy, Toshmurod, Tangriqul, Toshmurod, Artun obrazlariga qarama-qarshi zidlangan tarzda ifodalanadi. Dramatik asar voqealarini o‘zaro ziddiyat shakllantiradi. Bu vaziyatni ilmlilar va ilmsizlar o‘rtasidagi kurash bilan izohlanadi. Ushbu asar 1911-yilda yozilgan. Oradan ikki yil o‘tgach, ushbu asar kitob holatda chop etiladi. “Turon truppasi 1914-1916 yillarda bu spektakl bilan butun Farg‘ona vodiysini aylanib chiqdi. 12 Yorbulova D. Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” dramasi tahlili . // Central asian academic journal of scientific research. – 551-B. 23 “Padarkush” Turkistonni junbushga keltirgan qirg‘inbarot inqilob yillarda ham sahnada tushmadi. Bir tomondan, millatni ma’rifat va taraqqiyot sari undashda buyuk rol o‘ynagan bo‘lsa, ikkinchi yoqdan professional o‘zbek teatri va dramachiligining maydonga kelishi hamda taraqqiyotida muhim xizmat qildi” Biz bir narsani yodimizdan chiqarmasligimiz kerak, mehnat-mashaqqatsiz hech qachon biror narsaga erisha olmaysiz. Qachonki o‘qib bilim olsak, shundagina hayot yo‘limiz saodatli, umrimiz oxirigacha rohat-farog‘atda o‘tadi. Shuni ham unutmaslik kerakki , farzandlar aynan ota-onasidan o‘rnak oladi. Bu hayotiy hikmatni Mahmudxo‘ja Behbudiy tengdoshimiz Toshmurod misolida bizga buni yetqazmoqchi bo‘lgan, albatta. Xulosa qilib aytganda, «Padarkush» dramasi ana shunday ilm-ma’rifatga targ‘ib va tashviq qilish e’tiboridan juda katta tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi 13 . “Qadim chilar” (mutaassib ulomolar) va yangicha hurfikrli jadid namoyondalari o‘rtasida qarama-qarshiliklar kuzatildi. Bir tamon esa anarxik boshqaruv tizimini yoqlagan bo‘lishsa, bir tamon esa yangicha xalqchil nisbatan hurfikrlikka asoslangan jamiyat tarafdori edilar. Jadidchilik harakati keng tus ola boshladi. Xalqni to‘lqinlantiruvchi kuchga aylandi. Gazeta, jurnal, teat sohalari bu vazifani bajardilar. Yevropadan kirib kelgan drama janri ommalashib bordilar. Yozuvchilar tamonidan yaratilgan asarlar asosida teatr sahnalari qo‘yildi. Biz ana o‘shalar orasidan Mahbudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” drammasini ko‘rsatishimiz mumkin. Asar 1913- yil yozilib o‘sha yili sahna yuzini ko‘rdi. Behbudiy bu asari orqali xalq hayotining eng chirkin hayotini aks ettirishga harakat qildi. Avvalo, yozuvchi jaholatga qarshi kurashish, ma'rifatsizlikni qoraladi. Asarda tilga olingan “Boy” obrazi orqali bu narsani yoritib berishga harakat qilib, ramziy ma'noda uning boyligi va o‘tkinchi hayoti sababkim, uning valadi bo‘lmish “Toshmurod” ota qotili ya'ni padarkush bòladi.O‘g‘lining ta'lim tarbiyasiga 13 Yorbulova D.Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” dramasi tahlili. // Central asian academic journal of scientific research. – 551-552-B. 24 bee'tibor, xudosi pul bo‘lgan otaning ayanchli qismati edi. Tarix sahnasida xonliklar davri qora bo‘yoqlarda chirkin hayot tarzini ko‘proq yodimizga tushadi. Asriy qoloqlik oqibati barchamizga ma' lum. Aksar aholi fuqarolarida bòlganidek, “Boy” sòzi bilan aytganda: “Men o‘zim besh vaqt namozni keraklik duolari ila bilurman. Shuning o‘zi kifoya”. Dinni faqatgina ibodat va to‘rt_ besh sura oyatidan iborat deb bilguvchilar kam emasdi. Shu sababli taraqqiyparvar jadidchilar dunyoning har bir nuqtasida bo‘lib turgan yangilanish texnik inqilobdan ta'sirlangan holda òlka aholisining axvoli maishati naqadar nochorligini his qilishardi. “Padarkush” bu_ bizning ajdodlarimiz yeriga , boyligi_yu , shaniga hiyonat qildik. O‘z otamizning qotili bo‘ldik. Asar so‘ngida “Ziyoli” (asar qahramoni) millatdoshlariga yuzlanib: “Ilm va tarbiyasiz bolalarning oqibati shuldir. Bizlarni xonavayron, bachagiryon va bevatan bandi qilg‘on tarbiyasizlik va jaholatdur. Modomiki, bizlar tarbiyasiz bolalarimizni o‘qutmaymiz, bul tariqa yomon hodisalar va badbaxtliklar oramizda doimo hukmfarmo bo‘lsa kerak”. Endi hozirgi kunimizga solishtirsak, to‘g‘ri, u davrdan hozirgi kunimizdan tubdan farq qilishi mumkin. Mustaqil davlat o‘laroq o‘z o‘rnimiz bor Hamma narsa qiyoslashdan nisbiylikda ayon bólgani singari fikrimizni dalillashga harakat qilamiz. Yunon faylasufi “Aristotel” davlat bolalari ideallarinin g o‘zginasidir".Axbarotlashuv davrida yashayabmiz o‘z o‘rnida madaniyatlarning glaballashuviga olib keldi. Hayotni jo‘n qabul qilish , yengiltabiatlik, taqlid qilish ommalashdi. Albatta, bu barchaga tegishli emas. O‘z tarixiga bepisandlik eng yomoni bularning orasida. Ko‘rib turgan voqelik sohibqiron Amir Temurga yana bir kun Xazrat Navoiyning ustidan masxara qilishlik yaqqol misoldir. Achinarlisi, bunga aytarli chora ko‘rilmadi. Tan olish kerak o‘rtada ma'naviy bo‘shliq yuzaga keldi. Axloq normalari , ruhiy kamolot masalalari o‘z holiga tashlab qo‘yildi. Shu sababli davlat rahbari SH.M.Mirziyoyev tamonidan BMT minbaridan turib hozirgi kunda dunyo bo‘yicha 2mlrdga yetgani ularning ta'lim tarbiyasi aktual masala sifatida ko‘tarib chiqdi. “Islom sivilizatsiyasi markazi” qurish bilan O‘zbekistonning uchunchi renessansga poydevor bòlishini aytib o‘tdilar. 25 Ajdodlarimizning boy diniy, ilmiy salohiyatidan unumli foydalanish kechiktirib bo‘lmaydigan masala sifatida umummilliy harakatga aylandi. Rus mutafakkiri Chadaev: “Sog‘lom va teran fikrli avlod tarbiyasi shaxs namunasidadir”. Bizga oldi-qochdi serialdan tortib konsert zallarini yil o‘n ikki oy band qilib turgan ayrim xalq taqdiri, ummat taqdiriga dahldorlik tuyg‘usi bg‘lmagan kimsalardan olish amrimaholdir.Dunyoda beshinchi sanoat inqilobiga tayyorgarlik ko‘rayotgan bir zamonda maishiy muammolardan ortmaydigan millatga aylanish kerak emas. Ma’naviyat, ilm esa aksari kitoblardadir. Kitobxonlik saviyamiz xalqaro reytinglikda qorong‘ulikka sho‘no‘igan. Ta'lim va tarbiya ayni bir narsadir ularni ayro tasavvur qilish qiyin masala. Ismoil G‘aspirali yozganidek: "Bizlar ta'limni tarbiyadan aslo ajratmaymiz aksincha ta'lim orqali tarbiyaga yaqinlashamiz". Shunday ekan ta'limni tarbiyadan tarbiyani ta'limdan ajratish xato talqin qilish xatarlidir. Tarbiya- tarixiy sharoitlarda millat ongida shakllangan xalq ideologiyasidir. Ta'lim esa har zamonning taqozisi bilan yuzaga keladigan bilimlar manbayi. Ammo hamma zamon uchun taaluqli bo‘lgan ilmlar ham mavjud.(Matematika ,tibbiyot, astromiya va h.k). Bu asarda jamiyatning eng og‘ir nuqtasi ochib beriladi. Savotsizlik jinoyatga bosilgan ilk qadam ekanligini anglashimiz mumkin. “Padarkush” umumiy ma’noda jamiyatning ko‘zgusi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Mahmudxo‘ja Behbudiy mana shu ko‘zguni sindirishlikni jamiyatga o‘rgatdi. Bundan tashqari bu asarda boylarning o‘z manfaatlarini xalq manfaatlaridan ustun qo‘yajakligini yana bir bor o‘z tasdig‘ini topdi. Xalqimizda mavjud bo‘lgan, va azal-azaldan qonimizga o‘tib kelayotgan tarbiya va ta’limni oqsab qolganligini namayon qildi. Agar biz jamiyatda ilim- marifatni rivojlantirmas ekanmiz shu kabi “Padarkush”lar bizning jamiyatda yo‘q bo‘lib ketmaydi 14 . 14 Qurbonov Sh., Muratov A., Rasulova R. Mahmudxo ja Behbudiyning "Padarkush" dramasida ilgari surilgan g oya ʻ ʻ va qarashlar. // université de montréal. – 2-B. 26 2.2.Behbudiy dramaturgiyasida konflikt, kompozitsiya va badiiy vositalar Mahmudxo‘ja Behbudiy dramaturgiyasi o‘zbek sahna san’ati tarixida yangi bosqichni boshlab bergan, ijtimoiy-ma’rifiy mazmuni bilan ajralib turadigan, millat taqdiri va ma’naviy uyg‘onish masalalarini markazga qo‘ygan noyob hodisadir. Uning dramaturgik merosi xususan, “Padarkush” dramasi konflikt qurilishi, kompozits ion tuzilishi va qo‘llangan badiiy vositalari jihatidan jadid dramaturgiyasining eng yetuk namunalaridan hisoblanadi. Behbudiy o‘z dramalarida badiiy maqsadni aniq belgilab, sahna vositalari orqali jamiyatdagi illatlarni fosh etadi, o‘quvchi va tomoshabinni o‘ylashga undaydi, ma’naviy uyg‘onishga chorlaydi. Behbudiy dramalaridagi asosiy konflikt ijtimoiy va ma’naviy mazmundagi to‘qnashuvlardan iborat bo‘lib, u shaxs bilan jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar orqali ochiladi. “Padarkush” dramasida konfliktning markazida eski qarashlar, johillik, tarbiyadagi bo‘shliq, ota-onaning e’tiborsizligi tufayli buzilib ketgan yosh avlod muammosi turadi. Real hayot asosida yaratilgan ushbu drama konfliktining serqatlamligi quyidagilarda namoyon bo‘ladi: – Ma’rifat va jaholat o‘rtasidagi konflikt. Ilm-ma’rifatga beparvo ota-onalar, beparvolik oqibatida “o‘g‘irlik, sharobxo‘rlik, aysh-ishrat” yo‘liga kirib ketgan yoshning fojeasi jamiyatdagi ma’naviy inqiroz bilan to‘qnashuvi sifatida tasvirlanadi. – Avlodlar to‘qnashuvi . Ota-ona qadriyatlari soddalik, halollik, mehnatsevarlik bo‘lsa, yoshlar orasida o‘sib chiqqan manfiy odatlar dangasalikka, beparvolikka, maishiy illatlarga moyillik. Behbudiy konfliktni faqat voqea bo‘lib o‘tgan shaxs doirasida emas, balki uni jamiyat miqyosiga kengaytirib tahlil qiladi. Shu bois “Padarkush” oddiy bir oilaning fojeasi emas, balki butun millatning ma’rifiy holati, tarbiyadagi bo‘shliq, yoshlar taqdiridagi xavfli yo‘nalishlar haqidagi ijtimoiy faryod sifatida namoyon bo‘ladi. 27 Behbudiy kompozitsiya masalasida juda ixcham, mantiqan izchil va dramatik rivoj nuqtai nazaridan kuchli struktura yaratgan. “Padarkush”ning kompozitsiyasi quyidagi jihatlari bilan ajralib turadi: Kirish qismida asosiy muammo qo‘yiladi. Dastlabki sahnalardayoq ota-onaning beparvoligi, bolaga yetarli tarbiya berilmagani, uy xo‘jaligidagi tartibsizlik ko‘rsatiladi. Bu asarning butun davomiy konfliktiga asos bo‘ladi. Asar voqealari ketma-ket kuchayib boradi. Muallif kichik ko‘rinishlardan boshlab fojeani asta-sekin chuqurlashtiradi: uyda tarbiya yo‘qligi → yoshlikdagi e’tiborsizlik → yomon do‘stlar → ichkilik, o‘yin-kulgi → o‘g‘irlik → fojia. Kulminatsiya o‘g‘ilning otasini o‘ldirishi. Bu dramatik cho‘qqi nafaqat bir oilaning fojeasi, balki millatning ma’naviy qulash ramzidir. Yakun ijtimoiy xulosa. Asar yakunida muallif ogohlantiradi: jamiyat tarbiyasiz avlodning halokatli oqibatlariga befarq bo‘lmasligi kerak. Behbudiy sahna qurilishi, sahnalarning ixchamligi, voqealar dinamikasi va dramatik keskinlikni kuchaytirish usullaridan samarali foydalanadi. Behbudiy dramatik tasvirda badiiy vositalardan mahorat bilan foydalanadi. Uning asarlarida quyidagi vositalar alohida o‘rin tutadi: Dialoglarning tabiiyligi va hayotiyligi. Dialoglar xalq tili, oddiy xalq nutqi asosida qurilgan bo‘lib, obrazlarning dunyoqarashi, axloqiy pozitsiyasi va ichki kechinmalarini yoritishga xizmat qiladi. Xarakterlar orqali tanqidiy ruh. Ota obrazi e’tiborsiz, tarbiyaga beparvo, lekin aslida mehribon; o‘g‘il tarbiyasizlikning natijasi; qo‘shnilar jamiyat fikrining ramzi sifatida talqin etiladi. Realistik tasvir. 28 Behbudiy voqealarni xayolan emas, balki real hayotdan oladi. Bu tomoshabinga asarni hayotiy haqiqat sifatida qabul qilishga imkon beradi. Didaktik maqsad. Drama bo‘ylab muallifning ma’rifiy ohangi eshitilib turadi. Asar tomoshabinni o‘ylashga, xulosa chiqarishga undaydi. Fojialilik va keskin dramatizm. Padarkushlik dramatik bo‘yoqlar ichida eng keskinidir. Behbudiy ushbu fojiani ma’rifiy uyg‘onishning boshlanish nuqtasi sifatida keltiradi. Uning dramalari konfliktning kuchliligi, kompozitsiyaning ixchamligi va badiiy vositalarning samarali qo‘llanishi tufayli ijtimoiy-ma’naviy mazmunga ega bo‘lgan, xalqni o‘ylashga majbur etadigan, millatning ertangi kuni haqida jiddiy mulohaza uyg‘otadigan asarlardir. Behbudiy dramasi sahna uchun yozilgan badiiy asar emas, balki jamiyatga qaratilgan ibratli da’vatdir. XX asr boshlarida hayotdagi tub o‘zgarishlarga monand holda o‘zbek adabiyoti va san’atiga yangi janrlar muvaffaqiyatli ravishda kirib kela boshladi. Hayot va jamiyatda mavjud bo‘lgan muammolar haqida chuqur o‘ylaydigan, fikr yuritadigan yozuvchilar oldida mislsiz keng imkoniyatlar ochildi. Tashqi adabiy ta’sirlar mumtoz adabiy an’analarga tayanib kelgan mualliflar oldiga xarakter, shakl, uslub va tomoshabin (kitobxon) ga munosabat borasida yangi vazifalarni qo‘ya boshladi. Iste’dodli ijodorkorlarning samarali izlanishlarida novatorlik kurtaklari yuz ko‘rsatdi. XX asr boshlarida Markaziy Osiyodagi turkiy adabiyot aruz vazniga tayangan bo‘lsa, asr so‘ngida jahon adabiyotiga xos bo‘lgan yuksak adabiy shakllar, uslublar yangi o‘zbek adabiyotida ham tamoman o‘ziga xos milliy qiyofada ustuvor o‘rin tutmoqda. Mana shu an’ana (tamoyil)lar doirasida ijod etgan mahalliy adiblar yangi o‘zbek adabiyoti karvonining yetakchilariga aylandilar. Jadid adabiyotining asoschilaridan bo‘lgan Behbudiy Markaziy Osiyo ijodkorlari orasida birinchi milliy dramatik asar yaratdi. Ungacha mazkur xududda na turkiy, na forsiy tilda drama janrida birorta asar yaratilmagan edi. 29 Bu Behbudiyning adabiyotga qo‘shgan eng kata hissasi bo‘ldi. Bundan tashqari u o‘z vatandoshlariga til jihatidan ham, shakl jihatidan ham uncha murakkab bo‘lmagan, yangi sharoit va muhitga mos keladigan nasr namunalarini yaratdi. Behbudiy davri uchun bu katta hodisa edi. “Padarkush” dramasi yaratilishiga qadar Behbudiyni san’atkor sifatida ko‘rsatadigan yirik asarlari ko‘p emas edi. O‘sha vaqtgacha u ko‘proq ma’rifatparvar adib, islom tarixi, geografiyasi hamda ijtimoiy hayot muammolarini yoritgan faol jurnalist va olim sifatida tanilgandi. Behbudiy 1911 yilda yozib tugatgan “Padarkush” dramasi rus senzurasidan o‘tgandan keyin, 1913 yilda nashr qilindi. Drama bir yil mobaynida Samarqandning katta «Narodniy dom» rus teatrida namoyish etildi. Mazkur teatr binosiga odam sig‘may ketgan edi. Qizil Armiya tomonidan Sovet boshqaruvi o‘rnatilgunga qadar Behbudiyning ushbu asari Markaziy Osiyo bo‘ylab juda ko‘p shaharlarda namoyish etildi. Drama qisqa fursatda bir qancha yangi sahna asarlari yaratilishiga asos bo‘ldi. Shuningdek, u keyingi pyesalarning sahnalashtirilishi uchun bir tajriba namunasi bo‘lib ham xizmat qildi. Zamonaviy drama adabiy janr sifatida yangi davr ma’rifatparvarlari nazdida o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak edi. Ular ta’lim va ma’daniyatda yangi usul ( «usuli jadid») deb atalgan yetakchi guruh a’zolari edilar. Amalda jadidlar deb atalsa-da, aslida oddiy xalq bilan hamnafas bo‘lishga harakat qilardilar. Jamiyatni isloh qilish zarurligini yaxshi bilgan Behbudiy siyosiy harakatlari samara bermagach, madaniyat va san’at orqali xalq ongini uyg‘otish, uni ma’rifatga olib borish mumkin deb hisoblagan edi. Zamonaviy drama shu davrdagi barcha hayotiy muammolar va mumtoz adabiyot an’analaridan ancha uzoq bo‘lsa-da, u boshqa janrlarda yozilgan asarlardan farqli o‘laroq ijro etish, ko‘rsatish xususiyatiga ko‘ra mahalliy aholi ko‘ngliga birdek yo‘l topa oldi. 30 Mana shu muhim jihatiga ko‘ra yosh o‘zbek dramasi jamiyatda jiddiy islohotlar zarur bo‘lib turgan bir paytda muhim ma’rifiy tarbiya vazifasini bajardi. Qoloq konservativ ruhoniylar va mahalliy rahbarlar qarshiligiga qaramasdan XX asr boshlarida bir guruh ijodkorlar tomonidan drama janri islohotlarni amalga oshirishdagi muhim vosita sifatida tanlanishi mantiqan to‘g‘ri edi. Lekin, nazarimda, Markaziy Osiyodagi ilk drama bo‘lgan “Padarkush” uchun bunday murakkab mavzuning tanlanishi u darajada to‘g‘ri yo‘l emasdi. Avvallari ham xalq orasida ko‘rsatib kelingan ixcham milliy pyesalar, askiyalar, akrobatika kabi tomoshalar aslida hazil-mutoyibaga, yengil yumorga, majozga boy bo‘lib, odamlarni xursand qilish, ko‘nglini olishga qaratilgan edi. Bunday hazillar, askiyalar orqali ko‘pgina din peshvolari tanqid qilinardi. Yangi dramaturglar esa ruhoniylarga jiddiy munosabatda bo‘lar, e’tiqodli din arboblarini tanqid qilishdan qochardilar. Shunga qaramasdan qoloq kishilar zamonaviy pyesalardagi tarbiyaviy-ma’rifiy ruh tufayli Behbudiy va uning hamfikrlariga qattiq qarshilik ko‘rsatishardi. Bunday munosabat nafaqat Turkistonda, balki O‘rta Sharq, shuningdek, Osiyo, Ozarbayjon, Arabiston, Turkiyada yaratilgan ilk sahna asarlariga va barcha ko‘rinishdagi komediyalarga nisbatan ham mavjud edi 15 . Bob yuzasidan xulosa Ushbu bobda Mahmudxo‘ja Behbudiy dramaturgiyasining o‘ziga xos jihatlari konflikt qurilishi, kompozitsion tuzilishi va qo‘llangan badiiy vositalar keng qamrovda tahlil qilindi. Behbudiy o‘zbek dramaturgiyasida yangi sahifani ochgan, milliy sahna san’atiga ijtimoiy ma’rifat ruhini olib kirgan va dramatik janrga mazmunan ham, shaklan ham yangicha yondashuvni tatbiq qilgan ijodkor sifatida namoyon bo‘ladi. Behbudiy dramalarida konflikt tizimi faqat voqeiy to‘qnashuv 15 https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/mahmudxoja- behbudiy-padarkush-edvort-olvort-birinchi-ozbek- shuhrat-riayev-jadid-dramasi. 31 emas, balki ijtimoiy-axloqiy muammolarning badiiy ifodasi sifatida talqin etiladi. “Padarkush” dramasi misolida ko‘rilganidek, uning konfliktlari shaxsiy mojarodan ko‘ra kengroq ijtimoiy ziddiyatlarni ma’rifat va jaholat, ota-ona e’tiborsizligi va yosh avlodning buzilishi, tarbiya yetishmasligi va fojiali oqibatlar o‘rtasidagi keskin qarama-qarshilikni o‘zida aks ettiradi. Bu orqali Behbudiy dramasi nafaqat bir oilaning fojeasini, balki butun jamiyatning ma’naviy holatini ko‘rsatadi.Dramaturgning kompozitsion mahorati alohida e’tiborga loyiq. Behbudiy sahnalashtirish tamoyillarini chuqur bilgan dramaturg sifatida asar tuzilishini ixch am, mantiqan izchil va tomoshabinni bosqichma-bosqich dramatik cho‘qqiga olib boradigan tarzda quradi. “Padarkush”da muallif kichik muammolardan boshlab, ularni asta-sekin murakkablashtiradi, konfliktni kuchaytiradi va dramatik kulminatsiya orqali tomoshabinni ruhiy larzaga soladi. Bu esa Behbudiyning dramaturg sifatidagi yuksak iste’dodini namoyon etadi. 32 UMUMIY XULOSA Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zbek milliy uyg‘onish davri adabiyoti va ijtimoiy fikrining eng yorqin namoyandalaridan biri bo‘lib, uning publitsistik hamda dramaturgik merosi xalqning ma’naviy hayotida chuqur iz qoldirgan bebaho boylikdir. Ushbu tadqiqot davomida uning publitsistik qarashlari, jamiyatdagi illatlar haqidagi teran mulohazalar i, ma’rifatpar varlik g‘oyalari hamda dramaturgiyasining badiiy xususiyatlari chuqur tahlil qilindi. Olingan ilmiy natijalar Behbudiy ijodining o‘zbek ma’naviyati va taraqqiyot yo‘lidagi ulkan o‘rnini yana bir bor tasdiqlaydi. Avvalo, Behbudiy publitsistikasi o‘z davri jamiyatining eng dolzarb muammolarini qamrab olganligi, xalqning kundalik hayoti, tarbiyasi, iqtisodi, marosim-madaniyati hamda ma’naviy holati bilan bevosita bog‘liq masalalarni keskin tanqid qilgani bilan ajralib turadi. “Bizni kemirguvchi illatlar” maqolasida ko‘tarilgan mavzular to‘y va ta’ziyadagi isrofgarchilik, marosimlardagi dabdaba, vaqtning behuda o‘tishi, diniy urf-odatlarning noto‘g‘ri talqin qilinishi, yoshlarning tarbiyasiz qolishi va buning og‘ir oqibatlari faqat bir davr muammosi emas, balki bugungi zamonda ham dolzarbligini yo‘qotmagan global ijtimoiy masalalardir. Behbudiy o‘z maqolalarida jamiyatni uyg‘otishga, xalqni ilm-ma’rifatga chorlashga, ma’naviy poklanishga undaydi. Behbudiy o‘z publitsistikasida diniy bilimni ijtimoiy ehtiyoj bilan uyg‘unlashtirgan holda shariatning asl mohiyatini sharhlaydi. U ta’ziya marosimlarining shariat ko‘rsatmalariga mos kelmasligini asoslaydi, uch kunlik motam tamoyilini eslatadi, isrofgarchilikning diniy va ijtimoiy jihatdan zararli oqibatlarini chuqur tahlil qiladi. Shunday qilib, Behbudiy publitsistikasi nafaqat tanqid, balki o‘git, ma’rifat, ijtimoiy muvozanat va axloqiy tarbiya vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Behbudiyning dramaturgiyasi, ayniqsa “Padarkush” dramasi, ma’rifatparvarlik g‘oyalarining badiiy ifodasi sifatida o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin egallaydi. Drama orqali u tarbiya masalasidagi beparvolikning fojeaviy oqibatlarini ko‘rsatadi. Konfliktning jamiyat ko‘lamiga yoyilgani, kompozitsiyaning 33 izchil qurilgani va badiiy vositalarning ta’sirchanligi uning dramaturgik san’atini yuksak darajada ekanini isbotlaydi. Drama o‘z vaqtida millatni uyg‘otuvchi kuch bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda ham tarbiyaviy, ma’naviy va pedagogik ahamiyatini yo‘qotmagan. Behbudiy publitsistikasida aytilgan fikrlar uning dramaturgiyasida badiiy shaklda davom qiladi. Publitsistikada ko‘tarilgan illatlar drama sahnasida hayotiy ko‘rinishlarga aylanib, tomoshabinni ruhiy to‘lqinlantiradi va o‘ylashga majbur qiladi. Demak, Behbudiy ijodida publitsistika va dramaturgiya bir-biri bilan uyg‘unlashgan holda millatning ma’naviy uyg‘onishiga xizmat qiladi. Mahmudxo‘ja Behbudiy faqat bir davr ijodkori emas. U o‘z fikrlari, ogohlantirishlari, tanqid va takliflari, ma’rifatparvarlik g‘oyalari, tarbiya haqidagi mulohazalari bilan bugungi kun jamiyati uchun ham dolzarb masalalarni yoritadi. U ilgari surgan tamoyillar vaqtni qadrlash, ilmga intilish, marosimbozlikdan voz kechish, tarbiyaga mas’uliyat bilan yondashish, jamiyatni jaholatdan asrash, ma’naviy va iqtisodiy uyg‘onish g‘oyasi zamonaviy taraqqiyotning ham poydevori bo‘lishi mumkin. Behbudiy merosi nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki bugungi avlod uchun ham yo‘l-yo‘riq beruvchi, milliy o‘zlikni mustahkamlovchi, jamiyatni uyg‘otuvchi ma’naviy maktabdir. Uning publitsistik va dramatik asarlari milliy tafakkur taraqqiyotiga, o‘zlikni anglashga, ma’naviy yuksalishga xizmat qiluvchi bebaho manbadir. 34 FOYDALNILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy ilmiy adabiyotlar 1.Begali Qosimov, Sharif Yusupov, Ulug‘bek Dolimov, Sunnat Axmedov. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti:.T – Ma’naviyat, 2004. 2. Qurbonov Sh., Muratov A., Rasulova R. Mahmudxo ja Behbudiyningʻ “Padarkush” dramasida ilgari surilgan g oya va qarashlar. // université de ʻ montréal. 3.Begali Qosimov. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik:.T – Ma’naviyat, 2002. 4.Eshboyeva D . Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Bizni kemirguvchi illatlar” maqolasi haqida. // Collection of scientific papers SCIENTIA 5.Jamolova D. // “Yangi O‘zbekiston” gazetasi 2022-yil 19-yanvar, 12-son. 6.Mahmudxo‘ja Behbudiy. Bizni kemirguvchi illatlar. Oyna jurnali, 1915. B- 338. 7.Nabiev M. XX asr boshlarida o‘zbek adabiy jarayoni. – Toshkent. 8.Qodirov N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent. 9.Qo shjonov M. Jadidchilik harakati tarixi. – Toshkent. ʻ 10.Shamsutdinov, Sh. Karimov, O‘. Ubaydullayev. Vatan tarixi 2 – T.: Sharq, 2010. 11.Sodiqov B. XX asr adabiy jarayoni. – Toshkent. 12.Valixo jayev B. O‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixi. – Toshkent. ʻ 13.Vohidov R. Cho‘lpon poetikasining asoslari. – Toshkent. 14.Yo ldoshev Q. Milliy uyg‘onish va o‘zbek adabiyoti. – Toshkent. ʻ 15.Yorbulova D.Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” dramasi tahlili. // Central asian academic journal of scientific research. 35 16.Zokirova R. Ma rifiy adabiyot va jadidlar merosi. – Toshkent. ʼ II. Elektron adabiyotlar 17.http://www.wikipedia. 18.https://lex.uz/ru/docs/ 19. 20. 21. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING MA’RIFATPARVARLIK FAOLIYATI VA PUBLITSISTIK MEROSI

1.1.Behbudiyning ma’rifatparvarlik dunyoqarashi va jadidchilik harakati bilan bog‘liqligi

1.2.Behbudiy publitsistikasining mavzu doirasi va asosiy yo‘nalishlari

Bob yuzasidan xulosa

II BOB. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY DRAMATURGIYASINING BADIIY XUSUSIYATLARI

2.1.“Padarkush” dramasi: mavzu, g‘oya va konflikt talqini

2.2.Behbudiy dramaturgiyasida konflikt, kompozitsiya va badiiy vositalar

Bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить