Mahsulotni ishlab chiqarish va uni sotishni tahlil qilish usullari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	84.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Mahsulotni ishlab chiqarish va uni sotishni tahlil qilish usullari

Sotib olish

Mahsulotni ishlab chiqarish va uni sotishni tahlil
qilish usullari
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB. MAHSULOT ISHLAB CHIQARISH JARAYONINING TAHLILIY
ASOSLARI
1.1 Mahsulot ishlab chiqarish va sotish rejasining bajarilishi tahlili……………… 5
1.2. Mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmi tahlilining vazifalari………………
7
1.3. Ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish va uning tahlili………………….. 9
II BOB. MARKETING STRATEGIYASIA VA SIYOSATI HAMDA ASOSIY
MEXANIZMLARDAN BIRI BO’LGAN MARKETING FUNKSIYALARI
2.1. Marketing strategiyasini baholashning mezon va usullari …………………..
18
2.2. Marketingda sotish siyosati, kommunikatsiya siyosati va interaktiv
marketing……………………………………………………………………….... 30
2.3. Bozor muvozanatini taminlashda asosiy mexanizmlardan biri bo’lgan
marketing
funksiyalari………………………………………………………………………. 34
XULOSA ………………………………………………………………………...
39
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..
42
ILOVALAR……………………………………………………………………... 44
1

MAVZU: MAHSULOTNI ISHLAB CHIQARISH VA UNI SOTISHNI
TAHLIL QILISH USULLARI
REJA:
KIRISH
I BOB. MAHSULOT ISHLAB CHIQARISH JARAYONINING TAHLILIY
ASOSLARI
1.1 Mahsulot ishlab chiqarish va sotish rejasining bajarilishi tahlili
1.2. Mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmi tahlilining vazifalari
1.3. Ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish va uning tahlili
II BOB. MARKETING STRATEGIYASIA VA SIYOSATI HAMDA ASOSIY
MEXANIZMLARDAN BIRI BO’LGAN MARKETING FUNKSIYALARI
2.1. Marketing strategiyasini baholashning mezon va usullari
2.2. Marketingda sotish siyosati, kommunikatsiya siyosati va interaktiv marketing
2.3. Bozor muvozanatini taminlashda asosiy mexanizmlardan biri bo’lgan
marketing funksiyalari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
2

KIRISH
Bugungi kunda mahsulot ishlab chiqarish va uni samarali sotish har qanday
iqtisodiy tizimning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Korxonalarning
raqobatbardoshligi va bozorda o’z o’rnini mustahkamlashida ishlab chiqarish
jarayonini to’g’ri tashkil etish va sotish strategiyalarini samarali yuritish muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu jarayonlarning har tomonlama tahlili esa korxonaning
iqtisodiy samaradorligini oshirish, xarajatlarni optimallashtirish va bozor
talablariga moslashuvchanlikni ta’minlash imkonini beradi.
Kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, bugungi kunda
iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida mahsulot ishlab chiqarish jarayonini tahlil
qilish va samarali sotish usullarini qo’llash tadbirkorlik subyektlarining
muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir qiladi. Korxonalar uchun ishlab chiqarish hajmi va
uning xarajatlarini tahlil qilish, mahsulotni bozorda to’g’ri joylashtirish, marketing
strategiyasini belgilash va sotish siyosatini yuritish ustuvor vazifalardan
hisoblanadi.
Mazkur kurs ishining obyekti sifatida mahsulot ishlab chiqarish va sotish
jarayoni tanlanadi. Predmeti esa ushbu jarayonlarni tahlil qilish usullari, ularning
samaradorligi va marketing strategiyalarining ta’sir mexanizmlaridir.
Kurs ishining maqsadi – mahsulot ishlab chiqarish va sotish jarayonlarini
tahlil qilish orqali samaradorlikni oshirish usullarini o’rganish, shuningdek,
marketing strategiyasi va uning bozor muvozanatiga ta’sirini aniqlashdir.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
 Mahsulot ishlab chiqarish jarayoni va uning tahliliy asoslarini o’rganish;
 Ishlab chiqarish va sotish rejasining bajarilishini tahlil qilish;
 Mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmini baholash hamda tahlil qilish
usullarini o’rganish;
 Ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish va ularni optimallashtirish
yo’llarini aniqlash;
 Marketing strategiyasini baholash mezon va usullarini tahlil qilish;
3

 Sotish siyosati va kommunikatsiya siyosatining mahsulot savdosiga ta’sirini
aniqlash;
 Bozor muvozanatini ta’minlashda marketing funksiyalarining o’rnini
aniqlash.
Shunday qilib, mazkur kurs ishi mahsulot ishlab chiqarish va sotish
jarayonlarining tahliliy yondashuvlarini o’rganish hamda ularning marketing bilan
bog’liqligini aniqlashga qaratilgan bo’lib, korxonalar faoliyatini
optimallashtirishga amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
4

I BOB. MAHSULOT ISHLAB CHIQARISH JARAYONINING TAHLILIY
ASOSLARI
1.1 Mahsulot ishlab chiqarish va sotish rejasining bajarilishi tahlili
Korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish hajmini o'sishi bir tomondan yalpi
ijtimoiy ishlab chiqarilgan mahsulot va milliy daromad hajmini oshirsa, ikkinchi
tomondan korxona daromadini oshirish va ishlab chiqarishni jadal sur'atlar bilan
o'stirish uchun qo'shimcha imkoniyatlar yaratadi.
Mahsulot ishlab chiqarish dasturini bajarilishi korxonadagi barcha texnik-
iqtisodiy ko'rsatkichlarga ta'sir etadi. O'z navbatida mahsulot ishlab chiqarish
dasturini bajarilmasligiga ham turli omillar ta'sir etadi. Bu omillar ta'sirini
o'rganish esa korxona uchun qo'shimcha imkoniyatlarni aniqlashga va ulardan
ishlab chiqarishni samaradorligini oshirishda qo'shimcha imkoniyatlardan
foydalanishini ta'minlaydi.
Mahsulot ishlab chiqirish hajmi–korxona faoliyatining eng muhim
ko'rsatkichlaridan biri bo'lib, uning asosida ish kuchiga bo'lgan talab va ishlab
chiqarish quvvatlari, ish haqi fondi, aylanma mablag'lar va hokazolar aniqlanadi.
Korxona bo'yicha barcha turdagi ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmi
qiymat o'lchovida umumlashadi. Tahlil o'tkazishdan sanoat korxonalari ishlab
chiqargan mahsulot hajmini o'rganishda quyidagi umumlashtiruvchi ko'rsatkichlar
o'rganiladi:
- yalpi mahsulot;
- tovar mahsuloti;
- sotilgan mahsulot.
Yalpi mahsulot ko'rsatkichi ishlab chiqarish hajmiga baho berish uchun
qo'llaniladi; tovar mahsuloti esa mahsulot ishlab chiqarish rejasining bajarilishiga
baho berish uchun qo'llaniladi; sotish hajmining bajarilish esa sotilgan mahsulot
uchun korxonaning hisobiga pul mablag'i kelib tushganligini bildiradi.
Tovar mahsuloti–ishlov berish jarayoni to'liq tugallangan, korxona
omborlariga qabul qilingan va sotish uchun tayyor mahsulotdir. U quyidagi
formula yordamida aniqlanadi:
5

TM=M
ish.ber. +YAT+SI
Bunda:
M
ish.ber – Ishlab chiqarish jarayonida to'liq ishlov berilgan mahsulot
qiymati;
Yat
– yarim tayyor mahsulotlar qiymati;
Si
– sanoat xarakteridagi ishlar, maishiy xizmat ko'rsatish va korxona
tarkibidagi ishlab chiqarish bilan bog'liq bo'lmagan xo'jaliklarda bajarilgan ish
qiymati.
Shu bilan birga, ishlab chiqarilgan mahsulot hajmining o'sish sur'atlarini
aniqlash uchun korxonalarda yalpi mahsulot ko'rsatkichi hisoblab chiqiladi. Yalpi
mahsulot korxonaning ma'lum bir xo'jalik yilida bajarilgan ishlarining umumiy
hajmini so'm hisobida ifodalaydigan ko'rsatkichdir va uning tarkibiga tovar
mahsuloti hamda korxona ichidagi aylanma mablag'lar kiradi. Uni quyidagicha
ifodalash mumkin:
YAM=TM+(TICH0-Tichb)+(Yat0-Yatb)+(Ko-Kb)
Bunda:
TM – tovar mahsuloti qiymati (ming so'm);
Tich
0 , Tich
b - hisobot yili boshi va oxiridagi tugallanmagan ishlab chiqarish
hajmi;
Yat
0 ,Yat
b –korxona o'zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar hajmi
yil boshi va oxirida (ming so'm);
K
o , K
b – korxona o'zida ishlab chiqarilgan jihozlarning yil boshi va
oxiridagi qoldig'i (ming so'm).
Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxona bozor raqobatiga bardosh bera
olishi uchun sifatli va iste'molchi talabini qondiruvchi mahsulot ishlab chiqarishi
kerak. Sotilgan mahsulot hajmi ko'rsatkichi bozorda sotilgan mahsulotlar uchun
korxonaga kelib tushgan pul mablag'lari bo'lib, korxona moliyaviy holatini
belgilovchi eng muhim ko'rsatkichlardan biridir. Bu ko'rsatkich quyidagi formula
yordamida aniqlanadi:
SM=TM+(Q
b -Q
o )+(TQ
b -TQ
o )+(D
b -D
o )
6

Bunda:
Q
b , Q
o – reja yili boshi va oxiridagi tayyor tovar mahsuloti qoldig'i;
TQ
b , TQ
o - hisobot yili davrida ortib jo'natilgan tovar mahsuloti qoldig'i;
D
b , D
o – reja yili boshi va oxiridagi sotilgan mahsulot bo'yicha debitorlar.
Yuqorida keltirilgan uslub asosida ko'rsatkichlar rejalashtirilganda sotilgan
mahsulot hajmi va tovar mahsuloti hajmi ko'rsatkichlari bir-biriga mos kelishi
kerak. Aks holda, agarda sotilgan mahsulot hajmi tovar mahsuloti hajmidan kam
bo'lsa, korxona ichki imkoniyatlaridan foydalanilmagan bo'ladi; agarda sotilgan
mahsulot hajmi tovar mahsuloti hajmidan ko'p bo'lsa, korxona ichki
imkoniyatlaridan to'liq foydalanilgan bo'ladi. 1
1.2. Mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmi tahlilining vazifalari
Korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish hajmini o'sishi bir tomondan yalpi
ijtimoiy ishlab chiqarilgan mahsulot va milliy daromad hajmini oshirsa, ikkinchi
tomondan korxona daromadini oshirish va ishlab chiqarishni jadal sur'atlar
bilan o'stirish uchun qo'shimcha imkoniyatlar yaratadi.
Mahsulot ishlab chiqarish dasturini bajarilishi korxonadagi barcha texnik-
iqtisodiy ko'rsatkichlarga ta'sir etadi. O'z navbatida mahsulot ishlab chiqarish
dasturini bajarilmasligiga ham turli omillar ta'sir etadi. Bu omillar ta'sirini
o'rganish esa korxona uchun qo'shimcha imkoniyatlarni aniqlashga va ulardan
ishlab chiqarishni samaradorligini oshirishda qo'shimcha imkoniyatlardan
foydalanishini ta'minlaydi.
Mahsulot ishlab chiqirish hajmi–korxona faoliyatining eng muhim
ko'rsatkichlaridan biri bo'lib, uning asosida ish kuchiga bo'lgan talab va ishlab
chiqarish quvvatlari, ish haqi fondi, aylanma mablag'lar va hokazolar aniqlanadi.
Korxona bo'yicha barcha turdagi ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmi
qiymat o'lchovida umumlashadi. Tahlil o'tkazishdan sanoat korxonalari ishlab
chiqargan mahsulot hajmini o'rganishda quyidagi umumlashtiruvchi ko'rsatkichlar
o'rganiladi:
- yalpi mahsulot; - tovar mahsuloti; - sotilgan mahsulot.
1
https://zenodo.org/records/8186678
7

Yalpi mahsulot ko'rsatkichi ishlab chiqarish hajmiga baho berish uchun
qo'llaniladi; tovar mahsuloti esa mahsulot ishlab chiqarish rejasining bajarilishiga
baho berish uchun qo'llaniladi; sotish hajmining bajarilish esa sotilgan mahsulot
uchun korxonaning hisobiga pul mablag'i kelib tushganligini bildiradi. Tovar
mahsuloti–ishlov berish jarayoni to'liq tugallangan, korxona omborlariga qabul
qilingan va sotish uchun tayyor mahsulotdir. U quyidagi formula yordamida
aniqlanadi:
TM=Mish.ber.+YAT+SI
Bunda:
Mish.ber - Ishlab chiqarish jarayonida to'liq ishlov berilgan mahsulot
qiymati;
Yat - yarim tayyor mahsulotlar qiymati;
Si - sanoat xarakteridagi ishlar, maishiy xizmat ko'rsatish va korxona
tarkibidagi ishlab chiqarish bilan bog'liq bo'lmagan xo'jaliklarda bajarilgan ish
qiymati. Shu bilan birga, ishlab chiqarilgan mahsulot hajmining o'sish sur'atlarini
aniqlash uchun korxonalarda yalpi mahsulot ko'rsatkichi hisoblab chiqiladi. Yalpi
mahsulot korxonaning ma'lum bir xo'jalik yilida bajarilgan ishlarining umumiy
hajmini so'm hisobida ifodalaydigan ko'rsatkichdir va uning tarkibiga Tovar
mahsuloti hamda korxona ichidagi aylanma mablag'lar kiradi. Uni quyidagicha
ifodalash mumkin:
YAM=TM+(TICH0-Tichb)+(Yat0-Yatb)+(Ko-Kb)
Bunda:
TM – tovar mahsuloti qiymati (ming so'm);
Tich0, Tichb - hisobot yili boshi va oxiridagi tugallanmagan ishlab
chiqarish hajmi;
Yat 0,Yat b–korxona o'zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar
hajmi yil boshi va oxirida (ming so'm);
Ko, Kb – korxona o'zida ishlab chiqarilgan jihozlarning yil boshi va
oxiridagi qoldig'i (ming so'm).
8

Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxona bozor raqobatiga bardosh bera
olishi uchun sifatli va iste'molchi talabini qondiruvchi mahsulot ishlab chiqarishi
kerak. Sotilgan mahsulot hajmi ko'rsatkichi bozorda sotilgan mahsulotlar uchun
korxonaga kelib tushgan pul mablag'lari bo'lib, korxona moliyaviy holatini
belgilovchi eng muhim ko'rsatkichlardan biridir. Bu ko'rsatkich quyidagi formula
yordamida aniqlanadi:
SM=TM+(Qb-Qo)+(TQb-TQo)+(Db-Do)
Bunda:
Qb, Qo – reja yili boshi va oxiridagi tayyor tovar mahsuloti qoldig'i;
TQb, TQo - hisobot yili davrida ortib jo'natilgan tovar mahsuloti qoldig'i;
Db, Do – reja yili boshi va oxiridagi sotilgan mahsulot bo'yicha debitorlar.
Yuqorida keltirilgan uslub asosida ko'rsatkichlar rejalashtirilganda sotilgan
mahsulot hajmi va tovar mahsuloti hajmi ko'rsatkichlari bir-biriga mos kelishi
kerak. Aks holda, agarda sotilgan mahsulot hajmi tovar mahsuloti hajmidan kam
bo'lsa, korxona ichki imkoniyatlaridan foydalanilmagan bo'ladi; agarda sotilgan
mahsulot hajmi tovar mahsuloti hajmidan ko'p bo'lsa, korxona ichki
imkoniyatlaridan to'liq foydalanilgan bo'ladi. 2
1.3. Ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish va uning tahlili
Har qanday mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonaning faoliyati xoh
iqtisodiy xoh ishlab chiqarish faoliyati bo lsin u xom ashyo, materiallar, yoqilg iʻ ʻ
resurslari, energiya iste moli, ishchilarning ish haqini va ular bo yicha soliqlar,
ʼ ʻ
amortizatsiya, shuningdek boshqa bir qator zaruriy xarajatlar bilan bog liq bo ladi.
ʻ ʻ
Xo jalik faoliyati aylanish jarayoni orqali ushbu xarajatlar doimiy ravishda
ʻ
korxonaning mahsulot (ishlar, xizmatlar) sotishdan tushgan umumiy daromadidan
qoplanadi, bu esa ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta minlaydi. Barcha
ʼ
xarajatlar miqdorini hisoblash uchun korxonalar ularni pul ko rinishida taqdim
ʻ
etgan holda yagona ko rsatkichga keltiradilar - bu ko rsatkich tannarx narxidir.
ʻ ʻ
2
https://uzresearchers.com/index.php/BTRT/article/download/2973/2912/5558
9

Bozor iqtisodiyoti sharoitida mahsulot tannarxi korxonalarning ishlab
chiqarish va xo jalik faoliyatining eng muhim ko rsatkichidir, chunki buʻ ʻ
ko rsatkichni hisoblash quyidagilar uchun zaruratdir:
ʻ
- bu ko rsatkich bo yicha korxona rejaning bajarilishini va uning
ʻ ʻ
dinamikasini baholash mumkin;
- alohida mahsulot (ishlar, xizmatlar) turlari bo yicha ishlab chiqarish
ʻ
rentabelligini aniqlash mumkin;
- ishlab chiqarish ichidagi xarajatlarni hisobga olishni amalga oshirish
mumkin;
- ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish uchun mavjud zaxiralarni aniqlash
mumkin;
- ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar (ishlar, xizmatlar)ning ulgurji
narxlarini aniqlash mumkin;
- iqtisodiy samaradorlikni hisoblash va yangi uskunalar, texnologiyalar,
tashkiliy va texnik tadbirlarni joriy etish mumkin;
- yangi turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish va eskirganlarini bekor qilish
to g risidagi qarorlarni asoslash mumkin.
ʻ ʻ
- Odatda korxona xarajatlari uchta tur bo yicha hisobga olinadi hamda
ʻ
miqdori ko rsatkichlar bo yicha farqlanadi:
ʻ ʻ
- bevosita ishlab chiqarish tannarxi, xususan mahsulot ishlab chiqarish
bilan to g ridan-to g ri bog liq moddiy xarajatlar: ishlab chiqarish uskuna,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
jihozlarining amortizatsiyasi hamda ularga texnik xizmat ko rsatish va ulardan
ʻ
foydalanish xarajatlari, asosiy ishlab chiqarish sexi ishchilarining ish haqi, ijtimoiy
badallari va boshqa umumiy bevosita ishlab chiqarish xarajatlari;
- ishlab chiqarish tannarxi (tayyor mahsulot tannarxi), do kon tannarxidan
ʻ
tashqari, umumiy korxona xarajatlarini (ma muriy, boshqaruv va umumiy iqtisodiy
ʼ
xarajatlar) va yordamchi ishlab chiqarish xarajatlarini o z ichiga oladi;
ʻ
- umumiy xarajatlar yoki sotilgan (jo natilgan) mahsulotlarning tannarxi
ʻ
mahsulot (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarish tannarxi va uni sotish xarajatlarini
birlashtirgan ko rsatkichdir.
ʻ
10

Zamonaviy iqtisodiy sharoitlar yuqoridagilardan tashqari, rejalashtirilgan
va haqiqiy xarajatlar o rtasida farqlarni vujudga keltirmoqda. Rejalashtirilganʻ
xarajatlar stavkalari va ma lum davr uchun uning miqdoriy ko rsatkichlar ushbu
ʼ ʻ
davr boshida aniqlanadi. Haqiqiy tannarx ko rsatkichlari esa hisobot davri oxirida
ʻ
haqiqiy ishlab chiqarish xarajatlari to g risidagi buxgalteriya ma lumotlari asosida
ʻ ʻ ʼ
aniqlanadi.
Tadqiqotlar shuni ko rsatmoqdaki mahsulot tannarxi ishlab chiqarish
ʻ
samaradorligi ko rsatkichlari bilan o zaro bog liqdir. Bu mahsulot tannarxining
ʻ ʻ ʻ
katta qismini aks ettiradi hamda ishlab chiqarish va sotish sharoitlarining
o zgarishiga bog liq hisoblanadi. Hozirgi zamonaviy talablarga muvofiq
ʻ ʻ
xarajatlarni tahlil qilish, odatda, ularni kamaytirish uchun ishlab chiqarish ichidagi
zaxiralarni aniqlashni o z ichiga oladi hamda bu hisobot yil davomida muntazam
ʻ
ravishda amalga oshiriladi.
Korxonaning ishlab chiqarish tannarxini boshqarish - bu barcha
mahsulotlarni ishlab chiqarish xarajatlari va alohida mahsulotlar tannarxini
shakllantirishning tizimli jarayoni, mahsulot tannarxini pasaytirish bo yicha
ʻ
topshiriqlarning bajarilishini nazorat qilish, uni kamaytirish zaxiralarini aniqlashdir
[4].
Korxona xarajatlarni hisobga olish uning samarali boshqarishning eng
muhim vositasidir. Iqtisodiy faoliyat shartlari murakkablashib, rentabellikka
qo yiladigan talablar oshgani sayin xarajatlarni hisobga olish zarurati ortadi.
ʻ
Iqtisodiy mustaqillikka ega bo lgan korxonalar har xil turdagi tayyor mahsulotlar,
ʻ
ko rsatilayotgan xizmatlarning qaytarilishi, qabul qilingan har bir qarorning
ʻ
samaradorligi va ularning moliyaviy natijalarga, shuningdek xarajatlar miqdoriga
ta siri to g risida aniq tushunchaga ega bo lishi kerak.
ʼ ʻ ʻ ʻ
Yuqoridagilardan kelib chiqib o rganilayotgan mavzuning dolzarbligi
ʻ
shundaki korxona faoliyatning muhim xususiyati bo lgan mahsulotlar (ishlar,
ʻ
xizmatlar)ning ishlab chiqarishda xarajatlarni hisobi noto g ri tashkil etilganligi
ʻ ʻ
korxona kelajagini shubha ostiga qo yadi va bu jiddiy halokatli oqibatlarga olib
ʻ
kelishi bilan izohlanadi. Korxona xarajatlari asosiy daromad (foyda)mi
11

cheklovchisi va shu bilan birga yetkazib berish hajmiga ta sir qiluvchi asosiy omilʼ
bo lganligi sababli, korxona rahbariyati mavjud ishlab chiqarish xarajatlari va
ʻ
ularning kelajak uchun qiymatini tahlil qilmasdan qaror qabul qilishi mumkin
emas.
Raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishda har qanday korxonaning
faoliyati asosi hisoblanadi, bunda samarali ishlab chiqarish omili sifatida uning
investitsiya faoliyati muhim ahamiyat kasb etadi: asbob-uskunalar, moddiy va
mehnat resurslarini sotib olish va boshqalar, bu albatta korxonaning ma lum
ʼ
xarajatlarga olib keladi.
Shu o rinda ko plab olimlar soha mutaxassislari korxona xarajatlari
ʻ ʻ
bo yicha o z tadqiqotlarini olib borganlar va fikr mulohazalar yuritgan, shulardan
ʻ ʻ
xarajatlar to g risida eng keng tarqalgan fikr bu “xarajatlar – hisobot davrida
ʻ ʻ
aktivlarning kamayishi yoxud majburiyatlarning ko payishidir”, ushbu ta rif
ʻ ʼ
ko plab mahalliy adabiyotlarimizda uchratishimiz mumkin, chunki bu ta rif 1-son
ʻ ʼ
BHMS “Hisob siyosati va moliyaviy hisobot” da berilgan, ushbu mulohaza
korxonaning daromadi, xarajati va foydasi to g risidagi konsepsiyaga asoslanadi
ʻ ʻ
ya ni “yalpi foyda amalda sotilgan mahsulot qiymati va ishlab chiqarishga ketgan
ʼ
xarajatlar o rtasidagi farq sifatida namoyon bo ladi”.
ʻ ʻ
Yuqoridagiga asosan fikrimizcha “xarajatlar - bu korxona mahsulot ishlab
chiqarish va sotish bo yicha faoliyatni amalga oshirishi uchun zarur bo lgan ishlab
ʻ ʻ
chiqarish omillaridan foydalanishning iqtisodiy ifodasidir” deb ta riflasak bo ladi.
ʼ ʻ
Xarajatlarni hisobini tashkil etish haqida fikr yuritganda biz albatta uning
boshqaruv hisobi bilan bog liqligini kuzatishimiz mumkin, bu boshqaruv hisobi,
ʻ
xarajatlarni hisobiga asoslanishi uning paytda bo lishiga sababchi ekanligi bilan
ʻ
bog liqdir ushbu fikrning isboti sifatida yurtimizning taniqli olimlari A.X.
ʻ
Pardayev va Z.A. Pardayeva muallifligidagi “Boshqaruv hisobi” darslikligida
ko rishimiz mumkin. Boshqaruv hisobining vujudga kelishi, xarajatlar hisobini
ʻ
tashkil qilish va yuritish bazasida yuzaga kelgan, shuning uchun uning asosiy
tarkibiy qismini turli yo nalishlardagi kelgusi va o tgan davrlar uchun ishlab
ʻ ʻ
chiqarish xarajatlari tashkil etadi. Ushbu holat keyingi vaqtda milliy iqtisodiy
12

adabiyotlarda paydo bo lgan “boshqaruv hisobi” tushunchasini aniqlashda,ʻ
shuningdek buxgalteriya hisobini olib borishda va boshqaruv faoliyatida uning
ma lumotlaridan foydalanishda muhim rol o ynaydi. E tirof etish joizki, ana shu
ʼ ʻ ʼ
fikr-mulohazalardan kelib chiqib, bir qator olimlarimiz boshqaruv hisobini
xarajatlar hisobi bilan bir yaxlitlikda talqin qilishadi”.
Umuman olganda biz tadqiqot mavzusidan qilib chiqib ishlab chiqarish
xarajatlarini hisobga olish va uning tahlili haqida fikr yuritib mulohaza qilganda
ma lum mahsulot ishlab chiqarish faoliyati bilan shug ullanadigan korxonalar va
ʼ ʻ
boshqa faoliyat bilan shug ullanadigan korxonalar o rasida juda katta farq borligini
ʻ ʻ
ko rishimiz mumkin, zero, ishlab chiqarish faoliyati ko proq ta minot bilan bog liq
ʻ ʻ ʼ ʻ
bo lib uning asosiy xarajat nuqtalari ham shunga asoslanadi, boshqa misol uchun
ʻ
sotish va savdo yoki vositachilik faoliyatini amalga oshiradigan korxonalar esa
ko proq muomala xarajatlarini amalga oshiradi.
ʻ
Fikrimizcha sodda qilib aytganda xarajatlar - bu yetkazib beruvchiga
korxona uchun daromad, qabul qiluvchi korxona uchun xarajat, biroq har ikkala
tomon uchun foyda olish manbaidir. Shunga asosan korxona iqtisodiyotining
mohiyati xarajatlar va ko rsatkichlarni taqqoslashdan iborat, shuning uchun
ʻ
korxona samaradorligini faqat xarajatlar va natijalarni o lchash orqali baholash
ʻ
mumkin.
Ushbu maqolada ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish va uning tahlili
etish masalalari muhokama etiladi, bunda ilmiy abstraksiya, ma lumotlar qiyosiy
ʼ
tahlili, natijalarni qayta ishlash, deduksiya va induksiya kabi usullardan
foydalaniladi. Shuningdek sohaga oid iqtisodiy adabiyotlar, ilmiy jurnallar va
konferensiya materiallari ushbu maqolaning axborot manbai hisoblanadi.
Fikrimizcha ko rib chiqilayotgan mavzu korxona uchun markaziy o rin
ʻ ʻ
egallaydi, zero, ishlab chiqarish jarayoni korxonaning yuragi sanaladi, bu tayyor
mahsulotni yaratish va ishlarni bajarish bilan bog liq texnologik operatsiyalar
ʻ
majmuini anglatadi. Ko plab adabiyotlarda ishlab chiqarish jarayonini uchta asosiy
ʻ
omil bilan bog lashadi —mehnat, mehnat vositalari va mehnat buyumlari, ya ni
ʻ ʼ
13

ishlab chiqarish jarayoni ushbu omilarning o zaro ta siridan kelib chiqadi. Albattaʻ ʼ
ushbu omillarning ishlab chiqarishdagi ishtiroki ma lum xarajatlarni talab qiladi:
ʼ
- birinchidan, uzluksiz ishlab chiqarish jarayonini ta minlash uchun moddiy
ʼ
resurslarni muntazam sotib olish zarur, buning natijasida kiruvchi xarajatlar
shakllanadi;
- ikkinchidan, korxona mablag lari (xarajatlari) to g ridan-to g ri tovar-
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
moddiy zaxiralarni qayta ishlash jarayonida ishtirok etadi bunda mahsulot ishlab
chiqariladi va sotish uchun sarflanadi — personalning ish haqi, mehnat
buyumlarining qiymati, ishlab chiqarishda band bo lgan mehnat vositalarining
ʻ
amortizatsiyasi, ishlab chiqarishga xizmat ko rsatish va boshqarish (texnik xizmat
ʻ
ko rsatish va boshqaruv xodimlarining ish haqi, umumiy sanoat va umumiy
ʻ
iqtisodiy ehtiyojlar uchun sarflangan mablag lari: isitish, yoritish, binolarni
ʻ
tozalash va boshqalar).
Bozor munosabatlari va mexanizmlari samarali ishlab chiqarish jarayonini
ta minlash uchun muntazam ravishda real ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga
ʼ
olish va nazorat qilishning aniq tizimini yaratishni, takomillashtirib borishni
zarurati vujudga keltiradi.
Fikrimizcha bunda asosi masala bu ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga
olish va uning tahlili qilishdir, zero, samarali tahlil xarajatlarini kamayishining
omili hisoblanadi. Shunday qilib biz, ma lum korxonaning iqtisodiy faoliyati
ʼ
natijalari to g risida xulosa chiqarish uchun tahlil o tkazamiz. Buning uchun “BS
ʻ ʻ ʻ
TEXTILE FARGONA” mas uliyati cheklangan jamiyat ma lumotlaridan
ʼ ʼ
foydalanamiz bunda xarajatlar elementlari bo yicha tahlil 2 turda o tkaziladi.
ʻ ʻ
Tahlil qilish uchun zarur bo lgan ma lumotlarni mas uliyati cheklangan
ʻ ʼ ʼ
jamiyat balansidan olamiz. Hisob-kitoblar uchun jamiyat tijorat sirini ta minlash
ʼ
uchun o zgartirib ko rsatilishi mumkinligini e tirof etishimiz zarur, shu bilan
ʻ ʻ ʼ
birgalikda xarajatlar tahlil uchun 2021-2022 yillar oralig idagi ko rsatgichlar
ʻ ʻ
ko rib chiqiladi. Shunday qilib xarajatlar dinamikasi va tuzilishini tahlil qilish
ʻ
uchun “BS TEXTILE FARGONA” mas uliyati cheklangan jamiyat
ʼ
ma lumotlaridan asosida 1-jadvalni tuzamiz.
ʼ
14

“BS TEXTILE FARGONA” mas uliyati cheklangan jamiyatining asosiyʼ
daromad manbai mahsulot sotishdan olingan foyda bo lib, biz uni mutlaq farqlar
ʻ
usuli yordamida tahlil qilamiz. Shunisi e tiborliki bunda bir qator omillarning
ʼ
foydaga ta sirini yodda tutish kerak:
ʼ
- ishlab chiqarish hajmi miqdori;
- bir dona mahsulot uchun xarajatlari.
“BS TEXTILE FARGONA” mas uliyati cheklangan jamiyati 2021-yilda
ʼ
mahsulot sotishdan tushgan daromad 602193 ming so mni, 2022-yilda esa 716238
ʻ
ming so mni tashkil etdi, bundan ko rinadiki o sish sur ati 18,94% ni tashkil
ʻ ʻ ʻ ʼ
etmoqda.
Xarajatlarni nazorat qilish ko rsatkichlarining o zgarishi boshlang ich
ʻ ʻ ʻ
darajadan 10% dan oshmaydi, bu jamiyat xarajatlarining nazoratsiz o sishi
ʻ
ehtimoli pastligini bildiradi va ko rsatadi, shuning uchun bu foydaning salbiy
ʻ
o zgarishi ehtimolini anglatadi.
ʻ
Yana shuni ta kidlashimiz kerakki biz “BS TEXTILE FARGONA”
ʼ
MCHJning oddiy faoliyat xarajatlarini omil tahlilini o tkazdik, ya ni mahsulot
ʻ ʼ
ishlab chiqarish hajmining daromad miqdori ta sir qiluvchi omillarni:
ʼ
- inflyatsiya darajasi;
- moddiy iste mol;
ʼ
- ish haqi intensivligi;
- amortizatsiya quvvati;
- boshqa xarajatlar uchun resurs intensivligi.
Shunday qilib biz, “BS TEXTILE FARGONA” MCHJning xarajatlari
tahlilni va ular bo yicha hisob-kitoblarni amalga oshirib, aniqlangan ma lumotlarni
ʻ ʼ
3-jadval ko rinishiga keltirdik.
ʻ
Yana biz “BS TEXTILE FARGONA” MCHJ xarajatlarni omillarni tahlil
qilish uchun oraliq hisob-kitoblarni amalga oshirdik:
- hisobot yilidagi inflyatsiya darajasi yoki narxlarning o sish indeksi;
ʻ
- hisobot va o tgan yillar uchun tovarlarni sotishdan tushgan daromad;
ʻ
- xarajatlar elementlari nuqtalari.
15

Hisobot yilining taqqoslanadigan narxlardagi daromadi 699,451 ming
so mni tashkil etdi, hajm o zgarishi hisobiga daromadning o sishi 97,258 mingʻ ʻ ʻ
so mni, narxlarning o zgarishi tufayli daromadning o sishi 16,787 ming so mni
ʻ ʻ ʻ ʻ
tashkil etdi.
Hisoblangan ma lumotlar bizning oldingi xulosalarimizni tasdiqladi,
ʼ
xususan: xarajatlarning o sishi tashkilot faoliyatining kengayishi bilan bog liq (shu
ʻ ʻ
sababli xarajatlarning o sishi qiymati 93,480 ming so m), resurslar narxining
ʻ ʻ
oshishi (16,135 ming so m) va amortizatsiya va boshqa xarajatlarning nomutanosib
ʻ
o sishi (473 ming so m va mos ravishda 42,645 ming so m), boshqa omillar
ʻ ʻ ʻ
xarajatlarga ijobiy ta sir ko rsatdi, bu materiallar va ish haqi xarajatlari. 2021-yilda
ʼ ʻ
xarajatlarning yakuniy o sishi 2022-yilga nisbatan 116 977 ming so mni tashkil
ʻ ʻ
etdi.
Yuqorida takidlaganimizdek bozor iqtisodiyoti sharoitida real ishlab
chiqarish xarajatlarini hisobga olish va nazorat qilish muhim masalalardandir, aniq
tizim yaratish uni doimiy takomillashtirib borish zarurati har bir ishlab chiqarish
korxonasi uchun strategik vazifadir. Biz tadqiqotimiz mobaynida real korxona “BS
TEXTILE FARGONA” MCHJ xarajatlarni tahlillarini amalga oshirdik bu boradagi
umumiy quyida keltiramiz.
Shunday qilib, ishlab chiqarish xarajatlarni ko rsatkichlari narx siyosati,
ʻ
mahsulot va sotish strategiyalarini ishlab chiqish sohasidagi muhim qarorlarning
asosini tashkil etadi. Deyarli har bir korxona xarajatlarni oqilona darajada amalga
oshirishi hamda zaruriy zaxiralarga ega bo’lishi darkor, bu esa iqtisodiy
samaradorlikni oshirishga va raqobatbardoshlikni oshirishga imkon beradi.
Mahsulot birligini ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish kompaniyaga pastroq va
moslashuvchan narxlarni belgilash imkonini beradi, bu esa raqobatchilardan
muhim ustunlik beradi. Shuning uchun har bir korxona uchun yuqori iqtisodiy
natijaga erishish uchun xarajatlarni tahlil qilish va samarali boshqarish muhim
ahamiyatga egadir.
16

Biz yuqorida Farg ona viloyatida joylashgan paxta tolasini tayyorlash vaʻ
yigirish yo nalishidagi korxona “BS TEXTILE FARGONA” MCHJ xarajatlarning
ʻ
tahlillarini o tkazdik bu boradagi umumiy xulosalarimiz quyidagilardan iborat:
ʻ
Birinchidan hisob kitoblardan shuni ko rish mumkinki 2022-yilda ishlab
ʻ
chiqarish hajmining oshishi hisobiga xom ashyo va materiallarning tannarxi 28,3%
ga, yarim tayyor mahsulotlar 2% ga oshdi.
Ikkinchidan korxonaga tegishli texnik bazani yangilash oqibatida 2022-
yilda 36,4 foizga texnik ta mirlash xarajatlari qisqardi. Buni yangi uskunalar
ʼ
sezilarli darajada kamroq texnik ko rikni va uni ta mirlash ehtiyojini talab etishi
ʻ ʼ
bilan izohlash mumkin.
Uchinchidan 2022-yilda elektr energiyasi uchun xarajatlarni 10,5 foizga
o sishi ko rishimiz mumkin bu elektr energiyasini iste mol qilish miqdori yuqori
ʻ ʻ ʼ
bo lgan yangi uskunalarni o rnatish hisobiga sodir bo ldi. Bu elektr energiyasi
ʻ ʻ ʻ
ta riflari oshmaganiga qaramay bu ko rsatgich bo yicha xarajatlarni oshishiga
ʼ ʻ ʻ
sabab bo ldi.
ʻ
To rtinchidan 2022-yilda bino va inshootlarni kapital ta mirlash xarajatlari
ʻ ʼ
44,8 foizga kamaydi, biroq transport xarajatlari 24,9 foizga oshdi. Amortizatsiya
miqdori ham 27,2% ga oshishi bu ushbu yilda asosiy vositalarni qayta baholash,
shuningdek, yangi qimmatbaho uskunalarni olish hisobiga sodir bo ldi.
ʻ
Beshinchidan xodimlarning ish haqqini oshirilishi bu ko rsatgich bo yicha
ʻ ʻ
xarajatlarni oshishiga, shu bilan birgalikda bu yo nalishdagi soliqlar va boshqa
ʻ
to lovlarni oshishiga olib keldi.
ʻ
Umuman olganda, “BS TEXTILE FARGONA” MCHJning 2022-yildagi
17,5% xarajatlarning o sish sur ati 18,94% mahsulot sotishdan tushgan
ʻ ʼ
daromadning o sish sur atlaridan oshmaydi, bu shuni anglatadiki jamiyat sanoat va
ʻ ʼ
iqtisodiy rivojlanish bosqichida.
Shundan qilib umumiy xulosa sifatida shuni aytishimiz mumkinki ishlab
chiqarish xarajatlarini hisobga olish va uning tahlili, har bir xo’jalik yurituvchi
17

subyektning farovon kelajagini ta minlaydi, hamda bu boradagi tadqiqotlar ushbuʼ
omilning yanada samarali foydalanishga olin kelishiga ishonamiz. 3
II BOB. MARKETING STRATEGIYASIA VA SIYOSATI HAMDA ASOSIY
MEXANIZMLARDAN BIRI BO’LGAN MARKETING FUNKSIYALARI
2.1. Marketing strategiyasini baholashning mezon va usullari
Bugungi kunda marketingni rejalashtirishni qo’llamaydigan korxonalar
raqobat bozorida yo’nalishni yo’qotishi va ziyon ko’rishi mumkin. Aksincha,
marketingni rejalashtirish tizimi yo’lgan qo’yilgan korxonalar to’laligicha
vaziyatni nazorat qiladi, ularning ishi bozor samaradorligi va iqtisodiy
samaradorlik darajasining yuqori ekanligi bilan tavsiflanadi.
Korxonalar faoliyatida marketing strategiyasini baholashning me’zonlari va
usullarini ishlab chiqish qiyin vazifa bo’lib kelmoqda, marketing bo’limi xizmati
orqali iste’molchilarga ko’rsatilgan xizmat ta’sirini har doim ham o’lchab
bo’lmaydi va yaratilgan qiymat aniq natija bermaydi.
Marketing bo’yicha mutaxassislar korxona samaradorligi, marketing
strategiyasi samaradorligi muammolariga yetarlicha e’tibor qaratganiga qaramay,
hozirgacha marketing strategiyasi faoliyatini baholashga imkon beradigan aniq
tuzilgan modellar, usullar va ko’rsatkichlar tizimi mavjud emas. Shu bois ham
mazkur yo’nalishda ilmiy tadqiqot ishlarini olib boorish bugungi kunda dolzarb
hisoblanadi.
Marketing faoliyatini samarali yo’lga qo’yish, strategiyasini ishlab chiqish
va samaradorligini baholash bo’yicha iqtisodchi olimlar tomonidan qator
tadqiqotlar amalga oshirilgan. Jumladan, marketing faoliyati samaradorligini
baholashni hisobga olgan holda Piter Doyl quyidagicha xulosaga kelgan:
“Samaradorlik natijalarini xarajatlar bilan bog’laydi, bu ichki ko’rsatkich
hisoblanadi, agar kerak bo’lsa uni o’lchash oson va yaxshilash imkoniyati mavjud.
Samaradorlik tushunchasi iste’molchilarning ehtiyojlarini qondirish bilan bog’liq
3
https://cyberleninka.ru/article/n/ishlab-chiqarish-xarajatlarini-hisobga-olish-va-uning-tahlili
18

hamda tashqi ko’rsatkich bo’lib, uni o’lchash qiyin va uni amalga oshirish uchun
uzoq vaqt talab etiladi”. Bundan tashqari iqtisodchi olimlardan biri Piter Druker
samaradorlik tushunchasini tahlil qilib, mahsuldorlik va samaradorlikni
taqqoslaydi, ularning mohiyatini quyidagicha talqin qiladi: “Mahsuldorlik sizga
kerak bo’lgan hamma narsani bajarish imkonini beradi, samaradorlik esa sizga
kerakli narsani izlab topishdir”.
Yana bir marketing sohasi olimlaridan biri Filipp Kotler o’zining ilmiy
izlanishlarida marketing faoliyatining samaradorligiga e’tibor qaratib, quyidagi
fikrni ilgari suradi: “Samaradorlikni doimiy kuzatib borish, har qanday firma
uchun juda muhim jarayon ekanligini taklif qiladi”.
Sifat usuli marketing nazorati va auditidan foydalanishni o’z ichiga olib,
uning davomida tashkilotning tashqi muhitini, shuningdek ichki muhiti SWOT
tahlili natijalari orqali barcha tahdid va imkoniyatlarni har tomonlama tahlil qilish
hisoblanadi. Natijaga yo’naltirilgan marketing nazorati va auditi, tashkilot
faoliyatining sifat tomonlarini tahlil qilish yoritilgan. Marketing faoliyati
samaradorligini baholashning miqdoriy usuli marketing xarajatlari qilingandan
so’ng olingan yalpi foydadan marketing va reklama xarajatlarini olib tashlash bilan
solishtirishni talab qiladi, ular tashkilot faoliyatining yakuniy moliyaviy natijalarini
ifodalaydi.
Marketing faoliyati samaradorligini baholashning sotsiologik usuli amaliy
sotsiologiya vositalaridan foydalanishga - sotsiologik tadqiqot dasturini ishlab
chiqishga va shunga muvofiq tadqiqotni o’zini o’tkazishga qaratilgan bo’ladi.
Marketing faoliyati samaradorligini baholashning balli usuli mezonlar
ro’yxatiga rioya etilishini, tuzilmalar va jarayonlarning marketing konsepsiyasiga
mosligini hisobga olgan holda har bir hodisa bo’yicha samaradorlikni har bir
mezon uchun ma’lum bir ball qo’yish yo’li bilan aniqlash imkonini beradi.
Marketingni strategiyasini baholash bu – korxona imkoniyatlarini bozor
talablariga mos holga keltirishga qaratilgan korxonaning bozordagi harakatlarini
tahlil qilish, ishlab chiqish va nazorat qilish uzluksiz jarayonidir. Keng ma’noda
marketing baholash bu – korxonaning marketing faoliyati vositasi, boshqaruv
19

marketing qarorlari qabul qilish va amalga oshirish usulidir. amaliy jihatdan bu –
korxonaning bozordagi maqsadlari, ularga erishish yo’llari va chora-tadbirlaridan
iborat bo’lgan hujjat.
Sotsialistik reja asosidagi iqtisodiyot yillarida mavjud bo’lgan
buyruqbozlik rejalaridan farqli ravishda, marketing rejalari bajarilishi majburiy
emas, chunki tashqi sharoitlar muntazam ravishda o’zgarib turadi. Shu sababli
marketingni rejalashtirishning vazifasi eng avvalo, kelajakni bashorat qilishdan
emas, balki korxona menejerlarining e’tiborini mavjud bozorning asosiy jihatlariga
va yuzaga keladigan imkoniyatlardan foydalanishga jalb qilishdan iborat.
Marketingni rejalashtirish yordamida boshqaruvchilar korxona o’z maqsadlariga
erishish uchun bozorda qanday pozitsiya egallashi lozimligini tushunishi mumkin.
Marketingni baholashda rejalashtirish tamoyillari quyidagilardan iborat:
1. Tizimli baholash yondashuvi. Korxona rejasi bu – bir qator o’zaro
bog’liq rejalarni birlashtiradigan tizim bo’lib, ulardan biri marketing rejasi
hisoblanadi.
2. Korxonalar, ularningmaqsadlari, chiqaradigan mahsulotlari xilma-xilligi
tufayli marketingni rejalashtirishga individual baholash yondashuvi.
3. Ko’p variantli xarakter.
4. Dinamiklik: korxona faoliyatiga ta’sir etuvchi barcha o’zgarishlarning
zudlik bilan rejaga kiritilishi.
Korxonalar faoliyatini strategik baholashni rejalashtirish uning sotish,
foyda olish va rentabellik ko’rsatkichlarini yaxshilashga xizmat qiladi.
Strategik baholashni rejalashtirish - bu korxonani istiqbolda ko’rish,
korxonaning iqtisodiyotda, mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi o’rni, rolini
bilish va yangi darajaga erishish yo’llari, vositalarini ishlab chiqishdir. strategik
rejalashtirishda aniq hisoblangan ko’rsatkichlar bo’lmaydi, balki turli bashoratlar
asosida mo’ljallar, kelgusiga nazar tashlashdan iboratdir.
Korxona dasturi o’z ichiga korxonaning bugungi holati haqida, uning
mijozlari, mijozlar uchun qadrli bo’lgan tomonlari, korxona istiqboli haqida
ma’lumotlarni oladi. savdo korxonasi bunday dasturni doimo diqqat markazida
20

saqlashi, muntazam ravishda unga tuzatishlar kiritib turish kerak. Korxona dasturi
maqsad qo’yishga, uning ahamiyatini oshirishga ko’maklashadi va maqsadga
erishishga yo’llaydi.
Korxona dasturida korxonaning faoliyat doirasi ko’rsatiladi. Bu doiraning
chegarasi bo’lib, mahsulotlar, texnologiyalar, mijozlar guruhi, ular ehtiyoji yoki bir
necha omilning aralashmasi xizmat qilishi mumkin. masalan, korxonada
avtomashinalar, radio-tele-apparatlari, boshqa tovarlar sotilishini ifodalash tovarlar
doirasi chegarasini bildiradi. savdo korxonasining imkoni boricha tovar
assortimenti kengroq bo’lishi kerak.
Korxonaning vazifalari va maqsadi bosqichi har bir boshqaruvchi,
rahbariyat xodimi oldiga maqsadga erishishga qaratilgan vazifalar qo’yadi. o’z
vazifalarining bajarilishiga har bir xodim javobgardir.
Korxonaning asosiy maqsadi foyda olish bo’lsa,unga erishish uchun foyda
keltiradigan tovarlarni sotishni ko’paytirish, ular hissasini oshirish lozim. bunday
tovarlar sotilishini ko’paytirish esa,tovar manbalarini topishni, ular ichidagi eng
samaralisini tanlashni talab etadi. Bulardan o’z navbatida qator vazifalar kelib
chiqadi. bu vazifalar marketing vazifalari bo’lib, marketing strategiyasini ishlab
chiqishni talab etadi. Bunda bozorni o’rganish, taklif manbalarini o’rganish,
korxonaga tegishli har bir tovar bo’yicha kon’yunkturani o’rganish va xulosa
chiqarish jarayoni bajariladi.
Korxona xo’jaligini rivojlantirish rejasi strategik rejalashtirishning muhim
bosqichi hisoblanadi. Bunda xo’jalik faoliyatining bosh yo’nalishlari tahlili amalga
oshiriladi va ayrim tovarlarning rentabelligi aniqlanadi. Rentabellik darajasiga
ko’ra, uni savdoda qoldirish yoki qoldirmaslik, jalb etish yoki jalb etmaslik
qarorini qabul qilish kerak bo’ladi. yuqori rentabellik tovarlarga ko’proq moliyaviy
resurslarni safarbar etish, kam foydalilaridan chetlasha borishga qaratilgan ishlar
rejalashtiriladi.
Korxonani o’sishni baholash strategiyasini baholashda uch bosqichdagi
tahlil asosida ishlab chiqish mumkin. birinchi bosqichda hozirgi faoliyat
doirasidagi foydalanishi mumkin bo’lgan imkoniyatlari aniqlanadi. Bunda o’sishga
21

jadallashtirish omili orqali erishiladi; tovar yoki bozorning mavjud holatida
imkoniyatlarni topish va o’sishga intilish o’rin egallaydi. imkoniyatlari turlicha
bo’lishi mumkin.
Jumladan, tovarni bozorga chuqurroq singdirish (xaridorning e’tiborini
ko’proq kozonish maqsadida raqobatchisiga nisbatan tovarni arzonroq sotish,
sotilgan tovarlar ma’lum songa etganida xaridorga mukofot berish bilan
rag’batlantirish, shu tovarning yangi iste’molchilarini topish) yo’li bilan sotishni
ko’paytirish mumkin.
Boshqa imkoniyati bozor chegarasini kengaytirish, ya’ni yangi bozorlar
topish va mavjud tovari bilan ularda savdo-sotiq yuritishdan iboratdir. navbatdagi
imkoniyati tovarni takomillashtirish, ya’ni mavjud tovardan keskin farq qiladigan,
sifati, iste’mol qiymati yuqori bo’lgan tovarning yaratilishi bilan bog’liqdir.
Ikkinchi bosqichda korxona tarmoq doirasida boshqa korxonalar bilan
hamkorlikda (integratsiya) ishlashi mumkin. bunda shu tarmoq doirasida taqsimot
tizimi qattiq nazorat qilinadi. bunda raqobatchi firmalar ustidan doimiy nazorat
olib boriladi. Korxonaning o’sish strategiyasining uchinchi bosqichida tarmoq
doirasida o’sish imkoniyatlari qolmagan bo’lsa, korxonaning mavjud turiga
yaqinroq yangi yo’nalishini tanlash, o’zlashtirishdan iborat jarayon amalga
oshiriladi.
Strategik rejalashtirish korxona faoliyatining asosiy yo’nalishlarini
belgilaydi, mahsulot ishlab chiqarish va sotish sohasidagi barcha harakatlarning
maqsadga muvofiq yo’nalishini aks ettiradi. So’ngra har bir yo’nalish bo’yicha
batafsil rejalar tuziladi, chunki, marketing konsepsiyasini qo’llaydigan korxonalar
faoliyat natijalari ko’proq savdo sohasi bilan belgilanadi, rejalar orasida tovar
nusxasini yaratishdan boshlab, to pirovard sotishga qadar tovar harakati
jarayonlarini kamraydigan marketingni rejalashtirish alohida o’rinni egallaydi.
Marketingni operativ rivojlantirishda qisqa davr uchun reja chora-
tadbirlarini aniqlash yo’li bilan taktik dasturlarni aniqlashtiradi. Marketingni
strategik, taktik va operativ rejalarini ishlab chiqish jarayonida rejalashtirishning
turli xil uslublaridan foydalaniladi. ular bir-biridan muddati bo’yicha farq qiladi va
22

uzoq muddatli, o’rta muddatli va qisqa muddatli bo’ladi. uzoq muddatli
marketingni rejalashtirish uslubiga portfel tahlil, morfologik tahlil, delfi uslublarini
kiritish mumkin.
O’rta muddatli marketingni rejalashtirish uslublariga tarmoqli rejalashtirish
texnikasi, maqsadli daraxt bo’yicha qaror qabul qilish uslubi, morfologik tahlil,
chiziqli dasturlash, moliyaviy-matematik uslublar, evristik uslublar kiradi.
Qisqa muddatli marketingni rejalashtirish uslublariga esa tarmoqli
rejalashtirish texnikasi, chiziqli dasturlash, transport masalalarini optimallashtirish
uslublari, evristik uslublar kiradi. Amaliyotda tarmoqli rejalashtirish, bozor tahlili,
moliyaviy- matematik, chiziqli dasturlash uslublari keng qo’llaniladi.
Marketingni nazorat qilish jarayoni 5 ta asosiy bosqichni o’z ichiga oladi:
1974 yilda F. Kotler marketingni baholashning ikki turini marketingni
boshqarish tizimiga ta’sir etishini ko’rsatib o’tgan, ya’ni tashqi va ichki muhitni
omillarini o’zgarish imkoniyatiga ko’ra – marketingni nazorat qilishni ochiq va
yopik tizimlaridir.
Muddatiga qarab marketingda baholash qisqa, o’rta va uzoq muddatli
turlarga bo’linadi. Ayrim firmalar esa ikki yoqlama dastur tuzadilar, ya’ni uzoq
muddatli va qisqa muddatli dasturlar.
Oddiy marketing dasturlari firmani ishlab chiqarish, sotish faoliyati bilan
barcha funksiyalarni savollarini echishga yo’naltiriladi. Maqsadli dasturda esa
yangi mahsulot ishlab chiqarish yoki segmentni o’zlashtirish, firma siyosatini
rag’batlantirish samaradorligini oshirish kabi muhim vazifalarni amalga oshirishga
qaratiladi.
Obyektga bog’liqligiga qarab marketing dasturlari mahsulotlar bo’yicha va
ishlab chiqarish bo’limi bo’yicha bo’lishi mumkin. Ishlab chiqarish bo’limi
bo’yicha marketing dasturi quyidagi maqsadlarga yo’naltirilgan bo’ladi:
tovarlar siyosatini hisobga olgan holda chiqarilayotgan mahsulotni zaruriy
nomenklaturasini aniqlash;
innovatsiya bo’yicha qarorni asoslash;

23

chiqarilayotgan mahsulot sifati va texnik darajasini oshirish bo’yicha qaror
qabul qilish;
tovar ishlab chiqarishning tuzilishida har bir mahsulot ulushini o’rnatish;

ishlab chiqarishni ustuvor yo’nalishlari bo’yicha xarajatlarni umumiy

hajmi va ularning tuzilishini hisoblash;
moliyalashtirish manbalarini topish;

ishlab chiqarishni moddiy va mehnat resurslari bilan ta’minlash;

ishlab chiqarish va muomala xarajatlarini hisoblash;

ishlab chiqarish samaradorligini aniqlash va foydani prognoz qilish.

Ishlab chiqarish bo’limi bo’yicha marketing dasturi firmaning to’liq ichki
rejalashtirish va ishlab chiqarish rejasini hisobga oluvchi optimallashtirilgan
ko’rsatkichlarni o’z ichiga olishi lozim. Shunday qilib, ishlab chiqarish bo’yicha
marketing dasturi ishlab chiqarish bo’limining xo’jalik faoliyatini jami
ko’rsatkichlari to’plamini tahlili asosida ishlab chiqilgan asosiy hujjat hisoblanadi.
Mahsulot bo’yicha marketing quyidagi maqsadlarga yo’naltirilgan bo’ladi:
mahsulotni optimal texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlarini ishlab chiqish;

mahsulotni ishlab chiqish va sotish samaradorligini ko’p variantli hisob-

kitobini o’tkazish;
yangi (takomillashgan) tovar ishlab chiqarish rentabelligini va zarurligini

asoslash;
Marketingni baholashning namunaviy tuzilishi o’zida quyidagilarni
mujassamlashtiradi:
Marketingni makro va mikromuhit omillari
maqsadli bozorda firmaning bozor pozitsiyasi xulq-atvorini asoslangan

strategiya va taktikasini tanlash;
tovar, kommunikatsiya, sotish, narx va kadrlar siyosati bo’yicha

asoslangan marketing kompleksini ishlab chiqish;
dasturni moliyalashtirish manbalari va uni amalga oshirishni nazorat

qilish.
24

Ammo strukturaning to’liq standartlashishi va unifikatsiyalashishi hamda
marketing dasturi mazmuni doim ham maqsadga muvofiq bo’lavermaydi. Dasturni
ishlab chiqish uchun ishlatiladigan namunaviy ko’rsatkichlar tizimi haqida gapirish
mumkin. Shunday qilib, mahsulot bo’yicha marketing dasturini muhim
ko’rsatkichlari quyidagilar bo’lishi mumkin:
ko’zda tutilayotgan bozor ulushi;
mahsulot differensiatsiyasi, bozor ulushi va maqsadli bozor tavsifnomasi

va bashoratini hisobga olgan holda uni chiqarish hajmi;
bashorat qilinayotgan foyda va uning o’sish sur’ati;

moliyaviy xarajatlarning tuzilishi (ishlab chiqarishni rivojlantirish,

moddiy- texnika ta’minoti, sotish va uni rag’batlantirish, reklama, servis xizmatlari
va boshqalar);
bitta mahsulot uchun ishlab chiqarish xarajatlarini hisoblash;

foydani aniqlash (yalpi, sof, har bir mahsulot sotuvidan tushgan foyda va

hokazolar);
sotish samaradorligini baholash;

ishlab chiqarish rentabelligi va boshqa ko’rsatkichlarni baholash.

maqsadli bozor segmenti rivojlanishini prognoz qilish;

maqsadli bozorga nisbatan firmaning umumiy strategiyasi;

tovar siyosati;

kommunikatsiya siyosati;

sotish siyosati;

narx siyosati;

marketing kompleksini amalga oshirish uchun xarajatlarni moliyalashtirish

manbalari va byudjet;
dasturning amalga oshirilishini nazorat qilish.

Dasturni «Bozor rivojlanishini prognoz qilish» bo’limida shunday
tavsiyanomalar beriladi, ya’ni:
o’xshash tovarni mahalliy ishlab chiqarish hajmi;

bozor ulushining hisobi;

25

imkoniy sotish hajmi;
sotishning infratuzilmasi tuzilishi;

to’lovga kodir talab darajasi va dinamikasi;

ko’zda tutilayotgan narx darajasi;

tovar sifati va texnik darajasiga talablar;

xaridning motivi va xulq-atvor xususiyatlari;

servisni talab etilish darajasi;

bitta xaridning o’rtacha hajmi va boshqalar.

«Korxonaning bozor strategiyasi» bo’limida korxonaning asosiy raqobatli
ustunliklarini aniqlash bilan tanlangan bozorda sotishni amalga oshirish
imkoniyatlari baholanadi. Buning uchun quyidagi tavsifnomalar hisobga olinadi:
tanlangan maqsadli bozorda faoliyatning kutilayotgan rentabelligi;

firmaning rejalashtirilayotgan tovar sotuvi hajmi;

firmaning bozor ulushi dinamikasi;

talab dinamikasi va potensial talab o’lchami.

Kompaniyaning raqobatchilik ustunliklarini tovar bo’yicha, narx darajasi,
ko’rsatilayotgan xizmat assortimenti, sotish kanalining maradorligi,
kommunikatsiya siyosatining hozirgi sharoitga mos kelishi va uning markasini
potensial xaridorlar o’rtasida mashhurligi bo’yicha tavsiflash mumkin.
Dasturning bu bo’limida shuningdek, ushbu kompaniya faoliyatini
tanlangan bozorda resurslar (moliyaviy, ishlab chiqarish, marketing, inson) bilan
ta’minlanganligiga baho berish zarurdir. Tovar siyosatini ishlab chiqishda quyidagi
ma’lumotlar hisobga olinadi:
tovarning yangilik darajasi;

chiqarilayotgan mahsulot assortimenti;

ushbu bozor segmentidagi o’xshash tovarlar yoki o’rinbosar tovarlar soni;

ushbu bozor segmentini aniq xaridorlari ehtiyojiga uning mos kelish

darajasi;
tovar sifati;

texnologik murakkabligi;

26

sotishgacha va sotuvdan keyingi xizmat ko’rsatish bo’yicha talablar
darajasi;
standartlashtirish yoki tovar moslashuvchanligining maqsadga

muvofiqligi;
yangi tovar uchun, patentni himoya qilish va patent sofligi;

kompaniyaning mavjud tashkiliy tuzilishi yangi ishlab chiqarishga mos

kelishi;
yangi tovarni yaratish xarajatlari hajmi;

maqsadli bozorda tovar sertifikatsiyasining majburiyligi;

maqsadli bozorda yangi tovarni ishlab chiqish va sotish rentabelligi;

investitsiyani qoplash muddati;

yangi assortimentni o’zlashtirish muddati va uni optimallashtirish;

bitta mahsulot uchun xarajatlar va boshqalar.

Sotish siyosatini ishlab chiqishda quyidagilar hisobga olinadi:
ushbu bozor segmentini sotuv tarmog’iga talabnomasi;

firma sotuvini tashkiliy tuzilishi va malakali savdo xodimlari soni;

ushbu bozor segmentida sizning korxonangiz ish tajribasini baholash;

vositachilar xizmatlaridan foydalanishni maqsadga muvofiqligini

baholash;
vositachilar yordamida sotish hajmining o’sish imkoniyatlari;

vositachilarni firmaga nisbatan siyosati;

sotish tizimini yaratish uchun moliyaviy mablag’lar mavjudligi;

shaxsiy sotuv tizimi va muqobil takliflar rentabelligini solishtirma

baholash;
bozorga mavjud tovarni etkazib berishni amalga oshirish;

potensial buyurtmachilar soni;

buyurtmani taqsimlash xarakteri;

sotishning geografik konsentratsiyasi;

pirovard iste’molchilarning odatlari va ustun ko’rishlari;

tovarning bo’linuvchanligi;

27

tovarning o’zgaruvchanligi va barqaror emasligi;
firma rahbariyatining kurashish harakatlari;

sotish kanalini nazorat qilish va hokazolar.

Narx siyosatini ishlab chiqib, quyidagi parametrlarni hisobga olish
foydalidir:
raqobatchilar amaliyotini hisobga olgan holda, firma imkoniyatlari va

maqsadlariga mos keluvchi narxni tashkil etish usulini tanlash;
bitta mahsulot uchun narx darajasi;

tovarni yashash davri bosqichiga mos narx dinamikasi;

tovarni yangilik darajasi, sifat farqlari va texnik darajasi bo’yicha

assortimentda (nomenklatura)gi narx nisbati;
maqsadli bozordagi raqobatlashayotgan o’xshash tovar bilan narx darajasi

munosabati;
talabning elastiklik darajasi;

funksional va sof raqobat darajasi;

maqsadli bozorga yangi tovar chiqarish uchun narx strategiyasini tanalash;

servis siyosati, savdo markasining mashhurlik darajasi, sotish kanalining

uzunligi va savdo vositachilari turi, etkazib berish shart-sharoiti, chegirtma tizimini
va boshqalarni narxga mos kelishi.
«Kommunikatsiya siyosati» bo’limida tovarni bozorga siljitish siyosatini
alohida tashkil etuvchilari bilan byudjetni taqsimlash va ularni tanlashni asoslash,
kommunikatsiya vositalari haqidagi savolni echish tavsiya etiladi.
Reklama kompaniyasi haqida qaror qabul qilish uchun quyidagilarni tahlil
qilish zarur:
reklama siyosati xususiyatlari;

reklama argumentlari;

reklama kompaniyasi rejasi;

ushbu bozor segmentida ko’zda to’tilgan va samarali reklama vositalari;

reklama xarajatlari hajmi;

reklama samaradorligini baholash usullari;

28

tovar xarakteriga reklamaning mos kelishi;
reklama chora-tadbirlarini tovarning yashash davri bilan aloqasi;

yarmarka va ko’rgazmalarning asosiy turlari va ularda qatnashishining

imkoniy samaradorligini baholash;
pirovard iste’molchilar va sotish bo’yicha vositachilarni rag’batlantirish

vositalarini tanlash;
sotishni rag’batlantirishga moliyaviy mablag’lar ajratish uslublari, qayd

qilingan foizlar uslubi, foyda summasidan foiz belgilash uslubi, kelgusida ko’zda
tutilayotgan yoki o’tgan davr sotish hajmidan va hokazolar.
Marketing dasturini amalga oshirib borib, byudjetni aniqlash orqali
quyidagilarni ko’rib o’tish zarur:
ushbu dasturda kurilayotgan barcha marketing chora-tadbirlarini amalga

oshirish uchun umumiy xarajatlar hajmini;
marketing tadqiqotlari xarajatlari;

bozorni rivojlantirish bashoratini tuzish xarajatlari;

firmaning shaxsiy ishlab chiqarish-sotish imkoniyatlarini o’rganish uchun

xarajatlar;
marketing dasturini tuzish uchun xarajatlar;

kompaniyaning marketing bo’limi xodimlari ish haqi uchun xarajatlar;

maxsus marketing va reklama tashkilotlari xizmatlari uchun xaq to’lash

xarajatlari;
savdo vositachilari xizmatlariga xaq to’lash xarajatlari;

ushbu marketing dasturini avvaldan va yakuniy samaradorligini baholash

uchun xarajatlar;
marketing dasturini olib borishda nazoratni amalga oshirish uchun

xarajatlar va monitoring;
marketing dasturini amalga oshirish davrida joriy o’zgartirishlarni kiritish

uchun xarajatlar va hokazolar.
Xulosa
29

Yuqorida keltirilgan ma’lumotlarga tayanib xulosa qilish mumkinki,
korxona marketing strategiyasini baholashda turli xil ko’rsatkich va me’zonlarni
inobatga olish, qolaversa, har bir ko’rsatkich va me’zon bo’yicha alohida ishlarni
bajarish muhim hisoblanadi. Bugungi shiddat bilan rivojlanayotgan bozor
iqtisodiyoti sharoitida tashqi muhitning tez o’zgarishi va korxonalar bozor
faoliyatining murakkablashishi bilan biznes-jarayonlari, iste’molchilar ehtiyojlarini
qondirish, har bir jabhada xizmat ko’rsatish sifatini oshirish, shu jumladan,
marketing samaradorligini doimiy ravishda kuzatib borish va baholash muhim
ahamiyat kasb etadi. 4
2.2. Marketingda sotish siyosati, kommunikatsiya siyosati va interaktiv
marketing
Bugungi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan biznes sohasida kompaniyalar
doimiy ravishda mijozlarni jalb qilish va ularni ushlab turishning innovatsion
usullarini izlamoqda. Raqamli texnologiyalarning yuksalishi va shaxsiy tajribaga
bo’lgan talabning ortishi bilan savdo, aloqa va interaktiv marketing har qanday
muvaffaqiyatning muhim jihatlariga aylandi. Yaxshi ishlab chiqilgan savdo siyosati
kompaniyaning daromadlarini oshirish uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Unda
savdo guruhlari o’z mahsuldorligini oshirish va natijalarga erishish uchun amal
qilishi kerak bo’lgan ko’rsatmalar, tartiblar va maqsadlarni belgilaydi. Aniq
maqsadlarni belgilash, savdo hududlarini belgilash yoki rag’batlantiruvchi
tuzilmalarni o’rnatish bo’ladimi, qat’iy savdo siyosati butun savdo guruhining
uzviy va izchil ishlashini ta’minlaydi.
Samarali muloqot mijozlar bilan uzoq muddatli munosabatlar o’rnatishning
markazida yotadi. Aloqa siyosati kompaniyaning maqsadli auditoriya bilan turli
kanallar, jumladan, ijtimoiy media, elektron pochta marketingi va mijozlarga
xizmat ko’rsatish bilan o’zaro munosabatlari bilan qanday aloqada bo’lishini
belgilaydi. Mijozlar o’zaro bog’lanish va shaxsiy tajribaga muhtoj bo’lgan davrda
interaktiv marketing jarayonni o’zgartiruvchi vosita sifatida paydo bo’ldi. Interfaol
marketing brendlar va iste’molchilar o’rtasida immersiv, ikki tomonlama o’zaro
4
https://iqtisodiyot.tsue.uz/journal/index.php/iit/article/download/470/502/541
30

aloqalarni yaratish uchun texnologiyadan foydalanadi, bu esa ularga marketing
jarayonida faol ishtirok etish imkonini beradi.
Sotish siyosati, yoki sotish strategiyasi, mahsulot yoki xizmatni
tinglovchilarni mahsulotni sotib olishga yoki xizmatdan foydalanishga ishonchli
tarzda sotish strategiyasidir. Sotishning o’sishi kuzatilmoqda, mahsulotni bozorga
olib chiqish, barqaror talabni yaratish va sotishni rag’batlantirish uchun bir qator
strategiyalar, taktikalar va usullarni ishlab chiqish, xaridor va sotuvchi uchun
jozibador bo’lgan narx siyosatini ishlab chiqish kerak. Sotish hajmi, sotishdan
tushgan tushum, olingan foyda miqdori sotish bozorlariga ham bog’liq. Shuning
uchun har bir mahsulot turining pozitsiyasi dinamikasini o’rganish kerak[1]
Ommaviy kommunikatsiya deganda ommaviy axborot vositalari orqali keng
miqyosdagi xabarlar yoki ma lumotlarni yuborish, qabul qilish, almashish jarayoniʼ
tushunilishi mumkin. Xabarlarni bir vaqtning o zida bir nechta odamga yetkazish
ʻ
ommaviy kommunikatsiya deb ataladi. U jurnalistika va reklamani o z ichiga
ʻ
olgan media-texnologiyalarning turli shakllaridan foydalanadi. [2] Interaktiv
marketing, media konvergentsiyasi ananaviy media, bosma ommaviy axborot
vositalari, radioeshittirish vositalari, yangi media va Internet kabi turli xil ommaviy
axborot vositalarini, shuningdek raqamli media platformalari orqali portativ va
yuqori interaktiv texnologiyalarni birlashtirishni anglatadi. Bu kommunikatsiya,
komputer texnologiyalari va kontentning kombinatsiyasiga olib keladi, chunki
uchtasi ham texnologiya orqali birlashtirilgan bo’ladi.
Sotish siyosati, marketingning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. U,
mahsulotlarni sotish jarayonini tashkil etish, narxlarini belgilash, mijozlar bilan
aloqalar tuzish va ularni qondirish jarayonlarini o’z ichiga oladi. 1. Mahsulot
Siyosati bu, mahsulotlarni tanlash, ularning xavfsizligi, ishlash huquqi,
xususiyatlari, sotish usullari, kafolatlari to’g’risida ma'lumot olish huquqi va
boshqa iste'molchilar huquqlarini o’z ichiga oladi.
2. Narx Siyosati bu, mahsulotlarni qancha narxga sotishni belgilash
jarayonidir. Narx siyosati, mahsulotning sifati, mijozlarining soliq imkoniyatlari,
raqobatchilarining narxlari va boshqa omillarga asoslanadi. 3. Tovarlar va
31

Xizmatlar Ko’rsatish Siyosati bu, mahsulotlarni mijozlarga etkazib berish
jarayonini tashkil etishdir. Bu jarayon, mahsulotlarni qanday etkazib berish,
qanday reklama qilish, qanday mijozlar bilan aloqa qurish va boshqa omillarni o’z
ichiga oladi. 4. Mijozlar Bilan Aloqa Siyosati bu, mijozlar bilan qanday aloqa
qurishni belgilaydi. Bu siyosat, mijozlar bilan qanday muloqot qurish, qanday
muammo yechish, qanday mijozlarni qondirish va boshqa omillarni o’z ichiga
oladi.Barcha bu siyosatlar, kompaniyaning umumiy marketing strategiyasining
tarkibiy qismi hisoblanadi va ular bir-biriga bog’liq bo’lib, kompaniyaning
umumiy maqsadlarini amalga oshirishga yordam beradi.
Marketingda kommunikatsiya siyosati, kompaniyaning mijozlar,
hamkorlar, va boshqa stakeholderlar bilan qanday muloqot qurishini belgilaydi.
Ushbu siyosatning asosiy maqsadi, kompaniyaning mahsulotlari, xizmatlari, va
qiymatlari haqida ma'lumot berish, mijozlarni jalb qilish, va ularning loyali
(sadoqatli) bo’lishlarini ta'minlash.Kommunikatsiya siyosati, quyidagi asosiy
elementlarni o’z ichiga oladi:
1. Reklama: Bu, kompaniyaning mahsulotlarini va xizmatlarini keng
ommaga tanishtirish uchun ishlatiladigan asosiy vosita hisoblanadi. Reklama orqali
kompaniya, mijozlarni jalb qilish, mahsulotlarini tanishtirish, va kompaniyaning
imijini yaxshilashga harakat qiladi.
2. Shaxsiy Sotuv: Bu, kompaniyaning sotuv agentlari tomonidan mijozlar
bilan shaxsan muloqot qilish jarayonidir. Shaxsiy sotuv orqali kompaniya,
mijozlarni mahsulotlari haqida to’liqroq ma'lumot berish, ularning savollariga
javob berish, va ularni mahsulotlarni sotib olishga rag’batlantirishga harakat qiladi.
3. Jamiyat Bilan Aloqalar (PR): Bu, kompaniyaning umumiy imijini
yaxshilash va mijozlar bilan yaxshi munosabatlar qurish uchun ishlatiladigan
strategiya hisoblanadi. PR orqali kompaniya, ommaviy axborot vositalari orqali
o’zining yangiliklarini, tadbirlarini, va boshqa muhim ma'lumotlarini keng
ommaga tarqatadi.
4. Mijozlar Bilan Aloqalar: Bu, kompaniyaning mijozlar bilan muloqot
qurish uchun ishlatiladigan usullarini o’z ichiga oladi. Mijozlar bilan aloqalar
32

orqali kompaniya, mijozlarning savollariga javob berish, ularning shikoyatlarini
hal qilish, va ularning ehtiyojlarini aniqlashga harakat qiladi.
5. Tovarlar va Xizmatlar Ko’rsatish Siyosati: Bu, kompaniyaning
mahsulotlarini mijozlarga etkazib berish jarayonini tashkil etishdir. Bu jarayon,
mahsulotlarni qanday etkazib berish, qanday reklama qilish, qanday mijozlar bilan
aloqa qurish va boshqa omillarni o’z ichiga oladi.
Barcha bu elementlar, kompaniyaning umumiy kommunikatsiya siyosatini
tashkil etadi va ular bir-biriga bog’liq bo’lib, kompaniyaning umumiy maqsadlarini
amalga oshirishga yordam beradi.
Interaktiv Marketing Haqida Interaktiv marketing, kompaniyalar va
mijozlar o’rtasidagi ikki tomonlama muloqotni o’z ichiga oladi. Ushbu muloqot,
kompaniyalar va mijozlar o’rtasida to’g’ridan-to’g’ri, shuningdek, real vaqt
rejimida bo’lishi mumkin. Interaktiv marketingning asosiy maqsadi, mijozlar bilan
shaxsiy aloqa qurish va ularning ehtiyojlarini, qiziqishlarini va xulqiy
xususiyatlarini aniqroq tushunish. Interaktiv marketingning asosiy vositalari
quyidagilardir:
1. Veb-saytlar: Kompaniyalar o’z mahsulotlari va xizmatlari haqida
ma'lumot berish, mijozlar bilan muloqot qurish va ularning fikr-mulohazalarini
olish uchun veb-saytlardan foydalanishadi.
2. Elektron pochta: Kompaniyalar mijozlarga mahsulotlar, xizmatlar,
yangiliklar va maxsus takliflar haqida ma'lumot yuborish uchun elektron pochta
xizmatidan foydalanishadi.
3. Sotsial media: Kompaniyalar mijozlar bilan muloqot qurish, ularning
fikr-mulohazalarini olish va ularni mahsulotlari va xizmatlari haqida ma'lumot
berish uchun sotsial media platformalaridan foydalanishadi.
4. Mobil ilovalar: Kompaniyalar mijozlarga mahsulotlar, xizmatlar,
yangiliklar va maxsus takliflar haqida ma'lumot yuborish uchun mobil ilovalardan
foydalanishadi. Interaktiv marketingning asosiy afzalliklari quyidagilardir:
33

1. Shaxsiy muloqot: Interaktiv marketing, kompaniyalarga mijozlar bilan
shaxsiy muloqot qurish imkonini beradi, bu esa mijozlar bilan yaqin aloqalar
qurishga yordam beradi.
2. Tez va samarali: Interaktiv marketing, kompaniyalarga mijozlarga tez va
samarali ravishda ma'lumot yuborish imkonini beradi.
3. O’lchov va tahlil: Interaktiv marketing, kompaniyalarga mijozlarining
harakatlarini o’lchov va tahlil qilish imkonini beradi, bu esa marketing
strategiyalarini takomillashtirishga yordam beradi.
Mijozlar bilan munosabatlarni o’rnatish: Professional sotish - bu xaridor va
sotuvchini o’z ichiga olgan interaktiv yondashuv. O’zaro aloqa shaxsan, telefon
orqali yoki boshqa texnologiya orqali amalga oshirilishi mumkin. Xaridor bilan
munosabatlarni rivojlantirish, odatda, sotuvchi xohlagan narsadir. Shuning uchun
munosabatlarni o’rnatish strategiyalariga sarmoya kiritish sizning savdo
siyosatingizni sezilarli darajada yaxshilashi mumkin.
Faol tinglash: Faol tinglash so’zlovchiga og’zaki va og’zaki bo’lmagan
signallarga e'tibor berishni anglatadi. Ushbu turdagi faol tinglash sizni yaxshi
tuzilgan ochiq yoki tekshiriladigan savol, etishmayotgan ma'lumotlarni to’plash
imkoniyati haqida ogohlantiradi. Shuning uchun, faol tinglashni muloqot
siyosatingizga kiritish mijozlaringiz ehtiyojlarini tushunishingizni oshirishi
mumkin.
Qidiruv tizimini optimallashtirish (SEO): SEO - bu ushbu vositalar
yordamida qidiruvlarni amalga oshirayotgan odamlardan ogohlantirish, ko’rinish
va trafikni olish uchun Internet qidiruv tizimlaridan foydalanish jarayoni. SEO
sotuvlar yoki mijozlarning boshqa foydali harakatlariga erishish uchun ma'lum bir
auditoriya manfaatlariga yo’naltirilgan qimmatli kontentni ishlab chiqish va
tarqatishda strategik yondashuvni qo’llaydigan kontent marketingi bilan birgalikda
ishlaydi. Shuning uchun, SEO va kontent marketingiga sarmoya kiritish interaktiv
marketing strategiyangizni sezilarli darajada oshirishi mumkin. 5
5
https://cyberleninka.ru/article/n/marketingda-sotish-siyosati-kommunikatsiya-siyosati-va-interaktiv-marketing
34

2.3. Bozor muvozanatini taminlashda asosiy mexanizmlardan biri bo’lgan
marketing funksiyalari
Marketing funktsiyalari marketing bo’yicha mutaxassislar bajaradigan ish
uchun asosdir. Har bir funktsiya marketing jamoasi uchun muvaffaqiyatli
kampaniyani loyihalash, tashkil etish va amalga oshirish uchun mas'uliyat va
vazifalar to’plamini o’z ichiga oladi. Marketologlarning umumiy ishiga hissa
qo’shadigan yettita keng tarqalgan marketing funktsiyasi mavjud.
Yetti marketing funktsiyasi muhim ahamiyatga ega, chunki ularning har
biri marketingda sodir bo’ladigan faoliyat toifasini ifodalaydi. Marketingning
maqsadi raqobatbardosh bozorda mahsulotlarni targ’ib qilish va sotishdir va
kampaniyani ishlab chiqishda ko’pincha ettita marketing funktsiyasiga murojaat
qilish marketing guruhlariga o’z maqsadlariga e'tibor qaratishga imkon beradi.
Yetti marketing funktsiyasi marketing strategiyalari, jarayonlari va
vositalarining maqsadini tushunish uchun muhimdir. Bu funksiyalar
mutaxasislarga bir necha turdagi brendlar va tashkilotlar uchun izchil marketing
strategiyalarini ishlab chiqishda yordam berish uchun birgalikda ishlaydi.
7 ta marketing funktsiyasi
Bu erda marketing bo’yicha mutaxassislar uchun foydalari bilan birga ettita
marketing funktsiyasi mavjud:
1. Rag’batlantirish
Targ’ibot maqsadli auditoriyani brend mahsulotlari yoki xizmatlariga
o’rgatish bilan birga brend xabardorligini oshiradi. Bu sizning brendingiz bilan
potentsial iste'molchilarni tanishtirishga urg’u beradi. Marketingning bu
funktsiyasi shakl jihatidan farq qiladi va marketing bo’yicha mutaxassislar har bir
shaklni ma'lum bir mahsulot, brend yoki maqsadli auditoriyaga moslashtirish
uchun moslashtiradilar.
Rag’batlantirish quyidagi strategiyalardan birini o’z ichiga olishi mumkin:
elektron pochta marketingi
ijtimoiy tarmoqlardagi reklamalar

jamoat bilan aloqa

35

Raqamli yoki bosma reklama
kontent marketingi

Brend hamkorliklari

ta'sir qiluvchi marketing

Voqealar

Ushbu usullarning har biri mahsulot yoki xizmat haqida suhbat va
hayajonni yaratishga harakat qiladi. Biroq, reklamaning o’zi muvaffaqiyatli
bo’lishi uchun ko’pincha boshqa marketing funktsiyalarini qo’llab-quvvatlashni
talab qiladi.
2. Sotish
Sotish - bu potentsial mijozlar bilan muloqot qilish va sotish bo’yicha
yetakchilikn o’z ichiga olgan marketing funktsiyasi. Marketing mutaxassislari
uchun potentsial mijozlar bilan munosabatlarni o’rnatishga yordam beradigan
noziklik bilan sotuvga kirishishlari muhimdir. Potentsial mijoz bilan muloqot
davom etar ekan, muvaffaqiyatli sotuvchilar o’z mahsulotlarini taqdim etishlari va
mijozlarning
savollariga javob berishlari mumkin. Samarali sotish texnikasi sizning
brendingizni
raqobatchilardan ajratishga yordam beradi. Marketologlar va sotuvchilar o’z
mahsulotlarini o’z bozorida qanday qilib eng yaxshi joylashtirish va uni potentsial
mijozlarga sotishni aniqlash uchun hamkorlik qilishlari mumkin.
3.Mahsulotni boshqarish
Mahsulotni boshqarish mahsulot yoki xizmatlarni ishlab chiqish, loyihalash
va takomillashtirishni o’z ichiga oladi. Mahsulotni boshqarishda marketologning
roli tayyor mahsulot xaridorlarning ehtiyojlariga javob berishini ta'minlashdan
iborat. Bu mahsulotning umumiy ko’rinishini , uning foydaliligini va qanday
etkazib berilishini o’rganishni o’z ichiga oladi. Ba'zi mahsulotlarni boshqarish
strategiyalari quyidagilarni o’z ichiga oladi:
36

Raqobatchilarni tahlil qilish: Raqobatchilaringizni tadqiq qilish va tahlil
qilish sizni ularnikiga raqobat qiladigan yoki undan oshib ketadigan mahsulotni
ishlab chiqish uchun ma'lumot bilan ta'minlaydi.
Mijozlar bilan muloqot qilish : Ushbu strategiya mahsulotingizni bozorga

chiqishdan oldin yaxshilash yo’llari haqida foydali ma'lumot beradi.
Fikr-mulohazalarni amalga oshirish: marketing bo’yicha mutaxassislar

ishlab chiqarish jarayonlarini yaxshilash uchun tashkilot ichida ham, tashqarisida
ham bir nechta sohalardan fikr-mulohazalarni to’plashlari muhimdir.
Bozor tadqiqotlarini o’tkazish: Shu kabi mahsulotlarni o’rganish marketing

guruhiga mijozlar nimani xohlashini va ularni qanday qondirishni aniqlashga
yordam beradi.
Boshqa bo’limlar bilan muvofiqlashtirish: Tashkilotingizdagi boshqa

jamoalar bilan hamkorlik qilish butun kompaniyangizni mahsulotni chiqarishga,
tarqatish uchun g’oyalarni yaratishga va mahsulotlarni uzluksiz etkazib berishga
tayyorlaydi.
4. Narx belgilash
Mahsulot narxini belgilash bir qancha xarajat va qiymat omillarini o’z
ichiga oladi. Ideal holda, sotuvchilar xaridorlarning mahsulot qiymati haqidagi
tasavvurlari va uni ishlab chiqarishning haqiqiy xarajatlari o’rtasidagi narxni
topadilar. Boshqa omillarga raqobatchilaringiz belgilagan narx va mijozlar
mahsulotingiz uchun to’lashi mumkin bo’lgan miqdor kiradi. Marketing bo’yicha
mutaxassislar ma'lum bir mahsulot yoki xizmatni qanday narxlashni hal qilishda
ushbu elementlarni hisobga olishadi.
Mahsulotingiz uchun narxni aniqlash qiyin bo’lishi mumkin, ammo bozorni
chuqur o’rganishdan foydalanish ongli qaror qabul qilishga yordam beradi.
Mahsulotingiz uchun qanday narxni tanlamasligingizdan qat'iy nazar,
reklamalaringiz va brendingingiz uning narxiga mos kelishi muhim. Misol uchun,
agar siz sumkani 1000 dollarga sotsangiz, uni hashamatli buyum sifatida
sotishingiz mumkin. Bu sizning mahsulotingizning qiymatini ta'kidlaydi, bu esa
xaridorlarni mahsulotingizni sotib olishga ishontirishi mumkin.
37

5. Marketing axborotini boshqarish
Ma'lumotlar va ma'lumotlarga e'tibor qaratsangiz, marketing
strategiyalaringizni optimallashtirishingiz mumkin. Mijozlarning afzalliklari va
demografiyasi kabi ma lumotlarni to plash va saqlash muhim. Ko’pincha, buʼ ʻ
ma'lumotlar mahsulot va xizmatlaringiz uchun maqsadli auditoriyangizga bevosita
bog’liq. Bu, shuningdek, butun kompaniya uchun samarali biznes qarorlari haqida
ma'lumot berishi mumkin, shuning uchun ma'lumotlaringiz va topilmalaringizni
boshqa bo’limlar bilan baham ko’ring.
Har bir marketing vositasi noyob ma'lumotlar va fikr-mulohazalarni taqdim
etadi, shuning uchun to’g’ri tanlash sizning o’ziga xos ehtiyojlaringizga bog’liq.
Misol uchun, agar sizning jamoangiz so’nggi ijtimoiy media kampaniyangiz
samaradorligini o’lchashni xohlasa, kampaniya davomida brendingiz akkauntlari
to’plagan izdoshlar sonini o’rganishingiz mumkin. Bu sizning harakatlaringiz
ijtimoiy media ishtirokini oshirishda muvaffaqiyat qozonganligini aniqlashga
yordam beradi.
6. Moliyalashtirish
Moliyalashtirish - marketing kampaniyalarini yaratish uchun ichki yoki
tashqi moliyalashtirishni ta'minlashni o’z ichiga olgan marketing funktsiyasi.
Marketing guruhlari oldingi marketing kampaniyalarini yaxshilash va sanoat
tendentsiyalari bilan yangilanib turish uchun yillik byudjetlarida yetarlicha
mavjudligini ta'minlashlari muhim.
Agar yuqori sifatli marketing kampaniyalari tufayli daromadlar o’sishda
davom etsa, marketing jamoasi o’z kompaniyasiga o’zining qo’shimcha qiymatini
namoyish qilishi mumkin. Ushbu ko’tarilish traektoriyasi, shuningdek, ushbu
jamoaga kelajakdagi mablag’ni ta'minlashga imkon berishi mumkin, chunki ular
o’z investitsiyalaridan miqdoriy ijobiy daromadni ko’rsatishi mumkin.
7. Tarqatish
Tarqatish - bu sizning kompaniyangiz mahsuloti yoki xizmatlarini
mijozlaringizga tashish jarayoni. Tarqatishning bir nechta jismoniy va raqamli
usullari mavjud, jumladan:
38

onlayn-do’konlar
Kataloglar yoki jurnallar

savdo qo’ng’iroqlari

chakana savdo do’konlari

Ulgurji sotuvchilar

Marketologlar ko’pincha ma'lum bir mahsulot, brend yoki maqsadli
auditoriyaga eng mos keladigan tarqatish kanalini tanlaydilar . Maqsadli
auditoriyangiz tez-tez tashrif buyuradigan mahsulotingizni sotish uchun joy tanlash
muhimdir. Tarqatish marketing funktsiyasi bo’lib, har bir mahsulot sizning
iste'molchilaringizga o’z mo’ljalida etib borishini ta'minlash uchun bo’limlar
o’rtasida hamkorlikni talab qiladi. 6

6
https://nauchniyimpuls.ru/index.php/sf/article/view/9523
39

XULOSA
Mahsulot ishlab chiqarish va uni sotishni tahlil qilish korxona faoliyatining
samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu kurs ishida
mahsulot ishlab chiqarish jarayonining tahliliy asoslari, sotish hajmi va
xarajatlarning hisobga olinishi, shuningdek, marketing strategiyalari va
funksiyalari atroflicha yoritildi.
Tahlillar shuni ko’rsatadiki, mahsulot ishlab chiqarish va sotish rejasining
bajarilishini chuqur o’rganish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish,
xarajatlarni optimallashtirish va rentabellikni ta’minlash mumkin. Mahsulot ishlab
chiqarish hajmi tahlili esa bozordagi talab va taklif muvozanatini saqlash,
resurslardan samarali foydalanish va raqobatbardoshlikni oshirish uchun muhim
vosita hisoblanadi.
Marketing strategiyasi korxonaning bozor sharoitlariga moslashuvini
ta’minlaydi va raqobatbardosh ustunlikka ega bo’lish imkonini beradi. Ayniqsa,
sotish siyosati, kommunikatsiya strategiyalari va interaktiv marketingning to’g’ri
yo’lga qo’yilishi iste’molchilar bilan barqaror aloqalarni shakllantirish va bozorda
yetakchilikni saqlashga xizmat qiladi.
Ushbu kurs ishi doirasida belgilangan vazifalar izchil va puxta bajarildi.
Tadqiqot davomida mahsulot ishlab chiqarish jarayoni hamda uning tahliliy
asoslari o’rganilib, ishlab chiqarish va sotish rejasining bajarilish darajasi tahlil
qilindi. Mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmi tegishli baholash va tahlil
usullari asosida tahlil qilinib, ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish va ularni
optimallashtirish yo’llari aniqlandi.
40

Shuningdek, marketing strategiyasini baholash mezonlari va usullari
o’rganilib, sotish siyosati va kommunikatsiya siyosatining mahsulot savdosiga
ta’siri tahlil qilindi. Bozor muvozanatini ta’minlashda marketing funksiyalarining
o’rni aniqlanib, tadqiqot natijalari asosida tegishli xulosalar berildi. Umuman
olganda, kurs ishi maqsadiga erishildi va belgilangan vazifalar to’liq amalga
oshirildi.
Umuman olganda, mahsulot ishlab chiqarish va sotish jarayonlarini tahlil
qilish, samarali marketing siyosatini ishlab chiqish orqali korxonaning umumiy
daromadini oshirish va bozorda mustahkam mavqega ega bo’lish mumkin. Shu
sababli, zamonaviy iqtisodiy sharoitda har bir korxona marketing strategiyasini
puxta o’rganib, innovatsion yondashuvlar asosida o’z faoliyatini takomillashtirib
borishi lozim.
41

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar
Mahkamasining qarorlari:
1. O zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti “1-sonliʻ
BHMS Hisob siyosati va moliyaviy hisobot” [O zbekiston Respublikasi Adliya
ʻ
vazirligi tomonidan 1998-yil 14-avgustda 474-son bilan davlat ro yxatidan
ʻ
o tkazilgan]. https://lex.uz/docs/-828581.
ʻ
2. O'zbekiston Respublikasi soliq kodeksi.-T.: O'zbekiston. 2019 yil. 30 dekabr
3. "Buxgalteriya hisobi to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi qonuni.
2016.13.04.
4. O'zbekiston Respublikasi soliq kodeksi.-T.: O'zbekiston. 2007yil.
5. "Auditorlik faoliyati to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi qonuni (yangi
tahriri) 2000 yil 26 may.
6. "Buxgalteriya hisobi to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi qonuni.1996y.
30 avgust.
II Darslik va o’quv adabiyotlari :
7. Vaxobov A.V. Ibragimov A.T.Moliyaviy tahlil T.: Sharq 2002.
8. Vaxobov A.V. Ibragimov A.T boshqa tarmoqlarda iqtisodiy tahlil
xususiyatlari. T.:2004.
9. Ibragimov A.K. Ishlab chiqarish xarajatlarini hisobi, auditi va qishloq
xo'jaligi mahsulotlari tannarxini aniqlashni takomillashtirish.: Iqt. fan. dokt.
dis....Avtoref.-T.: O'zR BMA. 2002.
10. A.B.Muxametov. Moliyaviy hisob.-T.: Moliya. 2024.-272 b.
II. Davriy nashrlar, statistik to’plamlar va hisobotlar:
11. Nurillaev, J. (2024, April). The Role of Cluster Education and Science in
The Stable Development of Society. In International Conference of Economics,
Finance and Accounting Studies (Vol. 4, pp. 21-23).
12. Qudbiyev, N. T. (2023). Korxonalarning innovatsion strategiyasini ishlab
chiqish xususiyatlari: korxonalarning innovatsion strategiyasini ishlab chiqish
xususiyatlari.
42

13. Курбонова, Ш. (2024). ИҚТИСОДИЁТНИ ЭРКИНЛАШТИРИШ ВА
ДИВЕРСИФИКАЦИЯЛАШ ШАРОИТИДА ИҚТИСОДИЙ ТАҲЛИЛНИНГ
ТУТГАН ЎРНИ. Iqtisodiyot va ta lim, 25(2), 397-402.ʼ
14. Qudbiyev, N. T., Ulug’Bek Erkinjon, O. G. L., & Mominov, I. L. O. (2022).
TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA ICHKI NAZORATNING SAMARALI
TIZIMI SIFATIDA ICHKI AUDITNING O RNI VA AHAMIYATI. Scientific
ʻ
progress, 3(1), 449-457.
III.Internet saytlari:
15. http:// www. accounting. rut gars. edu
16. http:// www. buhgalteria. com. ua
17. http:// www.Arxiv . uz
18. https://cyberleninka.ru/article/n/ishlab-chiqarish-xarajatlarini-hisobga-olish-
va-uning-tahlili
43

ILOVALAR
1 – ILOVA
Marketingni nazorat qilish jarayoni asosiy bosqichlari
44

2 – ILOVA
“BS TEXTILE FARGONA” MCHJ xarajatlarini tahlil qilish uchun
dastlabki ma lumotlar [18]ʼ
Ko rsatkichlar
ʻ
nomi 2021-yil 2022-yil Yil
davomida
o zgarish
ʻ 2021-yil 2022-yil Yil
davomid
a
o zgaris
ʻ
h
summa Resurs hajmi
Daromad
miqdori 602193 716238 114045
Xom ashyo
uchun
xarajatlar 414475 469064 54589 0,688 0,655 -0,033
Mehnatga haq
to lash
ʻ
xarajatlari va
davlat
jamg armalari
ʻ
ga to lovlar
ʻ 139545 154123 14578 0,232 0,215 -0,017
Amortizatsiya
xarajatlari 5697 7249 1552 0,009 0,010 0,001
Boshqa
xarajatlar 19080 65338 46258 0,032 0,091 0,060
45

Mahsulotni ishlab chiqarish va uni sotishni tahlil qilish usullari

Sotib olish