Maktab amaliy psixlogining shaxsiy sifatlari - Psixologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	63.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	09 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Psixologiya

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Maktab amaliy psixlogining shaxsiy sifatlari

Sotib olish

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
PSIXOLOGIYA KAFEDRASI
5210204 – OILA PSIXOLOGIYA TA’LIM YO’NALISHI
“OILAVIY MUNOSABATLAR PSIXOLOGIYASI” FANIDAN
“MAKTAB AMALIY PSIXLOGINING SHAXSIY SIFATLARI ”
MAVZUSIDAGI
KURS ISHI
Bajaruvchi: ___________________________
Ilmiy rahbar: _____________________
Kurs ishi psixologiya kafedrasida bajarildi.
Kafedra mudiri:Kurs ishi himoya qilingan sana ____________ Kurs ishi bahosi _______
Komissiya raisi: _________________________
A’zolari: _________________________
_________________________
_________________________
Buxoro 2025

MUNDARIJA:
I BOB. MAKTAB AMALIY PSIXLOGINING SHAXSIY
SIFATLARINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. MAKTAB AMALIY PSIXOLOGI FAOLIYATIDA SHAXSIY
SIFATLAR TUSHUNCHASI VA ULARNING PSIXOLOGIK AHAMIYATI.
1.2. MAKTAB AMALIY PSIXOLOGIGA QO‘YILADIGAN
KASBIY VA AXLOQIY TALABLAR TIZIMI.
1.3. PSIXOLOG SHAXSINING KASBIY SHAKLLANISHIDA
INDIVIDUAL-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARNING O‘RNI.
II BOB. MAKTAB AMALIY PSIXLOGINING SHAXSIY
SIFATLARINING AMALIY JIHATLARI .
2.1. MAKTAB AMALIY PSIXOLOGINING KOMMUNIKATIV,
EMPATIK VA IJTIMOIY MOSLASHUVCHANLIK SIFATLARI.
2.2. PSIXOLOG FAOLIYATIDA STRESSGA CHIDAMLILIK,
HISSIY BARQARORLIK VA O‘ZINI BOSHQARISH KO‘NIKMALARI.
2.3 MAKTAB AMALIY PSIXOLOGINING SHAXSIY SIFATLARINI
RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI VA KASBIY SAMARADORLIK.
XULOSA VA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
KIRISH.
Oila psixologiyasining sharqona qarashlari insonning ruhiy olamini butunlay
o‘ziga xos tarzda talqin qiladi. Sharqda oila qadimdan nafaqat shaxsning
tarbiyalanish joyi, balki uning axloqiy yetilishi, ruhiy quvvati, ijtimoiy mas’uliyati,
e’tiqodi va hayotiy pozitsiyasining shakllanishida hal qiluvchi maktab sifatida
baholangan. Sharq falsafasi, Qur’on va hadis ilmlari, tasavvuf ta’limotlari,
2

shuningdek, Al-Farobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy, Bahouddin Naqshband, Ahmad
Yassaviy kabi mutafakkirlar qarashlarida oila jamiyatning barqarorligi, tinchligi va
kelajagini belgilovchi muqaddas maskan sifatida ta’riflanadi. Shu bois Sharqda
oilaviy munosabatlar shaxsning ichki olami bilan bevosita bog‘langan bo‘lib, har
bir harakat, so‘z yoki qaror ma’naviy mas’uliyat nuqtai nazaridan baholangan.
Oilada katta-kichikka qarab murojaat qilish, ularga hurmat ko‘rsatish, avlodlar
o‘rtasidagi izchillikni saqlash ham psixologik tarbiya jarayonining ajralmas qismi
sanaladi. Bu jarayonlar orqali bola oilada o‘z o‘rnini, vazifasini va jamiyatdagi
rolini anglaydi, ijtimoiy me’yorlarni ichkilashtiradi va ularni amaliy xulqqa
aylantira boradi.
Sharqona qarashlarda oila ruhiy uyg‘unlik, sabr, kechirimlilik, hushyorlik va
bag‘rikenglik kabi fazilatlarni shakllantiruvchi maktab sifatida talqin qilinadi.
Bunday an’anaviy muhitda oilaning har bir a’zosidan hissiy barqarorlik, o‘zini
tiyish, mojarolardan qochish, o‘zaro hurmatni saqlash kabi psixologik fazilatlar
kutiladi. Sharqda nizolarni ochiq keskinlik orqali emas, balki maslahatlashuv,
oqsoqollar bilan maslahat, “yumshoq so‘z bilan” hal qilish madaniyati mavjud
bo‘lib, bu jarayonning o‘zi psixologik terapiyaning sharqona ko‘rinishi sifatida
baholanishi mumkin. An’anaviy qarashlarda oilaning birligi shaxsning baxti uchun
poydevor sifatida ko‘rilgan; shu sabab oiladagi muvozanatning buzilishi insonning
ruhiy dunyosiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi, uning xulq-atvori, motivatsiyasi va
ijtimoiy moslashuviga putur yetkazishi mumkinligi ta’kidlangan.
Zamonaviy davrda esa sharqona oila psixologiyasiga ta’sir qilayotgan
modernizatsiya, texnologik rivojlanish va qadriyatlar almashinuvi oilaviy
munosabatlarda yangi psixologik jarayonlarning yuzaga kelishiga sabab
bo‘lmoqda. Avvalgidek qat’iy gender rollarining yumshashi, farzand tarbiyasida
demokratik yondashuvning kuchayishi, oilaviy erkinlik masalasiga e’tiborning
oshishi kabi o‘zgarishlar sharqona modelni qayta ko‘rib chiqishni talab qilmoqda.
Shu bilan birga, an’anaviy qadriyatlarning zamonaviy hayot bilan
uyg‘unlashtirilishi oilaning ruhiy barqarorligini saqlashning muhim omillaridan
biri sifatida ko‘riladi. Bugungi kunda psixologiya fani sharqona qarashlarning
3

afzalliklarini o‘rganib, ular asosida oilaviy terapiya, konfliktologiya,
kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirish kabi amaliy yo‘nalishlarni
boyitmoqda. Sharqona oila psixologiyasini chuqur o‘rganish nafaqat milliy tarbiya
an’analarini mustahkamlash, balki shaxsning ruhiy salomatligini qo‘llab-
quvvatlash, oilaviy muhitni sog‘lomlashtirish, jamiyat barqarorligini ta’minlash
kabi maqsadlar uchun ham muhimdir.
Kurs ishining maqsadi: Sharq xalqlariga xos bo‘lgan oila psixologiyasi
qarashlarini nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilish, sharqona tarbiya, qadriyatlar,
munosabatlar va oilaviy psixologik me’yorlarning shaxs rivojiga hamda oilaviy
muhitga ko‘rsatadigan ta’sirini ilmiy asosda yoritish.
Kurs ishining vazifalari:
— Sharq falsafasi, diniy manbalar va mutafakkirlar asarlarida oila
psixologiyasi haqidagi g‘oyalarni o‘rganish.
— Sharqona oilaviy qadriyatlar, ierarxiya, rollar va an’anaviy tarbiya
tizimining psixologik mazmunini tahlil qilish.
— Sharq oilalarida tarbiya, muloqot, mojarolarni hal etish usullari va
hissiy muvozanat tamoyillarini aniqlash.
— Zamonaviy o‘zgarishlar sharqona oila modeliga qanday psixologik
ta’sir ko‘rsatayotganini o‘rganish.
— Sharqona qarashlarning ijobiy va salbiy jihatlarini psixologik nuqtai
nazardan baholash.
Kurs ishining obyekti: Sharq xalqlariga xos an’anaviy va zamonaviy
oilalarning psixologik muhitini tashkil etuvchi munosabatlar, qadriyatlar va tarbiya
tizimi.
Kurs ishining predmeti: Sharqona qarashlar asosidagi oilaviy
munosabatlar, rollar, hissiy-psixologik jarayonlar, tarbiya usullari va ularning
shaxs rivojiga ta’sir etuvchi psixologik mexanizmlari.
4

I BOB. SHARQONA OILA PSIXOLOGIYASINING NAZARIY ASOSLARI.
1.1. SHARQONA TAFAKKURDA OILA TUSHUNCHASI VA UNING
MA’NAVIY ILDIZLARI. SHARQ FALSAFASI VA DINLARDA
OILANING MAQOMI.
Ma'lumki, nikohga va yaqin qarindoshlikka asoslangan axloqiy mas'uliyat,
o'zaro hurmat, tushunish va mehr-muhabbat umumiyligi bilan bog'langan kichik
5

ijtimoiy guruhni oila deyiladi. Oila boshqa turdagi kichik guruhlardan o'zining bir
qator jihatlari bilan ajralib turadi:
birinchidan, oila bir necha o'n yillar va undan ko'p yillar mavjud bo'ladi,
yashaydi;
ikkinchidan, oilada shaxslararo munosabatlarning bir necha turlari amalga
oshadi, ya'ni milliy mafkuramizga oid ilk tushunchalar, avvalo oila muhitida
singadi va bu jarayon bobolar o'giti, ota ibrati, ona mehri orqali amalga oshadi.
Bunda oilaviy munosabatlarda tarbiyaviy, psixologik, hissiy, moliyaviy, jinsiy va
boshqa vazifalarning amalga oshirilishi kuzatiladi;
uchinchidan, oiladagi barcha munosabatlar zaminida salbiy yoki ijobiy
holatlar yuzaga keladi, ya'ni oila a'zolaridan kimningdir kimgadir ta'siri oqibatida
shaxs yoki yaxshi shakllanishi va komil inson darajasiga yetishi yoki tarbiyasi
og'ir, xulqi buzuq odam bo'lib tarbiyalanishi mumkin.
Demak, jamiyat uchun nihoyatda ahamiyatli hisoblangan ota-ona va bola, er
va xotin, oila a'zolarining o'zaro munosabatlari bilan bog'liq bo'lgan muammolar
aynan oila negizida yuzaga keladi. Shuning uchun ham qadim zamonlardan
boshlab oila, undagi munosabatlar masalalari har bir davrning donishmand, olim,
mutafakkirlari tomonidan o'rganilib kelinganligini va ularning qarashlarida bu
masalalarning yoritilganligini kuzatamiz. Bu qarashlarni, fikrlarni sizning
hukmingizga havola etish orqali oila, o'zaro munosabatlar muammolari bizning
hayotimizda doimo muhim masalalar sirasiga kirishini qayd etamiz.
Inson va insoniy munosabatlar, shaxs va uning kamoloti muammolari uzoq
asrlardan buyon jamiyatning eng ilg'or kishilari, olimlar, buyuk allomalar va
donishmandlarning diqqat markazida asosiy masalalardan bo'lib kelgan.
Sharqning buyuk allomalari hisoblangan Abu N asr Forobiy, Abu Rayhon
Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Yusuf Xos Hojib, Mahmud Qoshg'ariy, Kaykovus,
Xotam ibn Tay, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Rizouddin ibn
Faxriddin, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Uvaysiy, Nodira, Abdurauf Fitrat, Abdulla
Avloniy kabi ko'plab olim va yozuvchilar bu masalalar yuzasidan o'zlarining
durdona fikrlarini tarixda qoldirib ketganlarki, ular hozirgi zamon fani uchun ham
6

katta ijtimoiy va mafkuraviy ahamiyatga egadir. Ularning asarlarida oila va oilaviy
munosabatlarga ham alohida e'tibor berilgan, shuning uchun biz yuqoridagi buyuk
mutafakkirlarning ayrim pedagogik va psixologik qarashlari yoritilgan asarlarini
tahlil etish orqali talabalarga mazkur muammolarning naqadar dolzarb ekanligini
bayon etamiz.
Sharq mutafakkirlarining barchasini g'oyaviy jihatdan birlashtirgan asos shu
bo'lganki, ular shaxs tarbiyasi va kamolotida oilaning, oilaviy tarbiyaning rolini
yuqori qo'yishgan, ayniqsa, shaxsning aqliy va axloqiy kamolotida oilaning o'rni,
ota-ona va yaqin kishilarning Yo'naltiruvchi va tarbiyalovchi vazifalariga alohida
e'tibor berganlar. Ular faqat oiladagina rivojlanishi mumkin bo'lgan sifatlar -
halollik, poklik, mardlik, mehribonlik, haqgo'ylik kabi qator fazilatlarni barcha
sifatlardan yuqori qo'yishlari bilan birga insoniy munosabatlarda namoyon
bo'ladigan yuksak fazilatlar, avvalo, ota-onadan bolaga o'tishi va ularning jamiyat
taraqqiyotiga ijobiy ta'siri kabi qimmatli fikrlar va bu boradagi amaliy
ko'rsatmalarni o'z falsafiy- axloqiy, sotsiologik va psixologik qarashlarida ifodalab
berganlar.
Sharqona tafakkurda oila tushunchasi va uning ma’naviy ildizlari haqida
gapirganda dastavval oilani oddiy iqtisodiy yoki biologik birlikdan ko‘ra
chuqurroq, ma’naviy va axloqiy markaz sifatida ko‘rish odati ko‘zga tashlanadi; bu
qarashning ildizi diniy manbalar, falsafiy an’analar va kundalik ijtimoiy
amaliyotlarning asrlar davomida hosil bo‘lgan sintezi hisoblanadi. Masalan, Islom
madaniyatida oilaning maqomi Qur’onda va hadislarda doimo alohida e’tirof
etilgan: ota-onaga hurmat, mehribonlik, tarbiya va nasihat berish majburiyati kabi
tamoyillar oilani yuksaltiradi; shu tariqa oilaning yuksakligi nafaqat qonuniy yoki
ijtimoiy, balki ma’naviy me’yor sifatida ham belgilangan.
Tasavvuf va sufiyona adabiyotlarda oilaviy munosabatlar ko‘pincha ruhiy
poklanish va insonning ichki tarbiya maktabi sifatida talqin qilinadi; masalan,
ruhiy ustoz bilan shogird munosabatlarini oilaviy mas’uliyatlar va tarbiya jarayoni
bilan analogiya qilish mumkin—shu orqali inson ichki axloqiy me’yorlarni
o‘zlashtiradi. Al-Farobiy va Ibn Sino kabi sharq mutafakkirlari ham ijtimoiy
7

birliklar va shaxsiy fazilatlar orasidagi bog‘liqlikni tahlil qilgan: ularning
tasavvurlarida odamning axloqiy va aqidaviy rivojlanishi ko‘pincha oilaviy muhit
va tarbiyadan boshlanadi; masalan, Al-Farobiy jamiyatdagi “fikriy makon”ning
asosiy elementlaridan biri sifatida oilani ko‘radi, ya’ni oilada shakllangan odatlar
va axloqiy tamoyillar keyinchalik kengroq jamoaga uzatiladi. Alisher Navoiy va
boshqa adib-mutafakkirlar esa oilaviy tarbiyaning estetik va axloqiy o‘lchamlariga
urg‘u bergan: adabiy misollar orqali ular ota-ona va avlod o‘rtasidagi mehr,
mas’uliyat va axloqiy talablarni ifoda etib, oilaning madaniy merosni uzatishdagi
rolini ta’kidlaganlar.
Hayotiy amaliyotdan misol keltirganda, sharq mamlakatlarida turmush
qurish, nikoh marosimlari, mehmonga munosabat va otaxon-ona qarash kabi
amaliy ibratlar oilaning ma’naviy funksiyasini kundalik hayotda qay tarzda ifoda
etishini ko‘rsatadi. Masalan, yangi uyga kirishda amalga oshiriladigan duolar va
ota-onani e’zozlash marosimlari bolaga oilaviy vazifalar va madaniy kutilmalarni
amalda o‘rgatadi — bu nafaqat ritual, balki ijtimoiy xulqni ichkilashtirish
(internalizatsiya) jarayonidir. Oilaning keng doirasi, ya’ni uyning bir necha avlodni
o‘zida jamlagan tartibi, qishloq va polulardagi iqtisodiy zaruratlardan kelib
chiqqan holda, qo‘llab-quvvatlash tarmog‘i bo‘lib xizmat qiladi: kasallik, farzand
tarbiyasi, moliyaviy qiyinchiliklarda qarindoshlar yordamiga tayanish — bular
ham sharqona oilaning ma’naviy va amaliy rolini ko‘rsatadi. Kundalik misol
sifatida o‘ylang: farzandning maktabdagi xulqini juda ko‘p hollarda faqat o‘zining
xatti-harakatlari emas, balki ota-onasining jamiyatdagi mavqe va ularning
tarbiyaviy uslublari belgilar; shuning uchun ota-onaning biror hurmatsizligi yoki
hamjihatlikdagi muammo butun oilaning nufuziga va ruhiy holatiga ta’sir qiladi.
Sharqona qarashlarda ota-ona, farzand va qarindoshlik munosabatlari
nafaqat huquqiy yoki iqtisodiy tomonlama, balki chuqur axloqiy va metafizik
o‘lchamlarda ham baholanadi. Filial piety (xitoy an’analarida “xiao”) yoki
musulmon dunyosidagi ota-onaga bo‘lgan hurmat shiori — bu tamoyillar bolani
kichikligidanoq o‘zining hayotiy vazifasi, majburiyati va ijtimoiy rolini anglashga
majbur qiladi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, oila — bu social identity (ijtimoiy
8

identifikatsiya) shakllantiruvchi asosiy muhit bo‘lib, uning ichida inson “kimligini”
va “qanday bo‘lishi kerak”ligini o‘rganadi. Psixologik teoriya bilan bog‘langan
misol: Taraftarlar yoki guruhlar bilan tanishishda olingan o‘xshashlikni oilaviy
qadriyatlar ham shakllantiradi — masalan, oilada avlodlararo hikoyalar, oilaviy
qomus va qadriyatlar bolalar ongiga singib, ularni jamiyatning ma’lum
normalariga moslashtiradi.
Sharqona oilaviy tarbiya ruhiy-ma’naviy qadriyatlarni faqat tushuncha
darajasida emas, balki kundalik refleks va odat darajasida ham shakllantiradi.
Bunda modelga olish (role modeling) mexanizmi muhim rol o‘ynaydi: ota-onaning
o‘zaro munosabati, jamoat oldidagi xulq-atvori, diniy va axloqiy majburiyatlarga
amal qilish — bularning barchasi bolaga o‘rnak bo‘lib xizmat qiladi. Misol
tariqasida aytish mumkin: ota-ona bir-biriga hurmat bilan munosabat qilsa, bolalar
kelajakda xuddi shunday munosabatlarni o‘zaro munosabatlarda ko‘rsatish
ehtimoli yuqori bo‘ladi; aksincha, oilada keskin bahs-munozaralar, haqorat yoki
haddan tashqari qat’iy nazorat farzandda hissiy noxushlik va ishonchsizlik hissini
shakllantirishi mumkin. Shu jihatdan Sharqona pedagogik an’analar ichida
“tarbiya” tushunchasi ko‘pincha ichki fazilatlarni — sabr, qat’iyat, majburiyatni —
rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Nazariy jihatdan sharqona oila psixologiyasining ildizlarini tahlil qilishda bir
nechta qatlamni ajratish mumkin: diniy-falsafiy (Qur’on, hadis, tasavvuf,
konfutsiyona etika), an’anaviy-huquqiy (adatlar va urf-odatlar), va ijtimoiy-
ekonomik (qishloq xo‘jaligi, ko‘p avlodli yashash) omillar. Diniy-falsafiy qatlam
oilaviy huquq va vazifalarni ma’naviy nuqtai nazardan asoslab beradi — bu esa
ijtimoiy intizom va ma’naviy motivatsiyani mustahkamlaydi; masalan, diniy
marosimlarda ishtirok etish oilaning birligini mustahkamlash bilan birga, uning
a’zolariga ma’naviy yo‘naltirish beradi. An’anaviy-huquqiy qatlam— nikohning
ijtimoiy funksiyalari, meros masalalari, nikohdan avvalgi va keyingi urf-odatlar —
oilaviy munosabatlarni barqarorlashtirishga xizmat qiladi. Ijtimoiy-ekonomik
omillar esa oilani resurslarni boshqarish va o‘zaro yordam mexanizmi sifatida
9

ko‘rsatadi; masalan, qishloq sharoitida birgalikda ishlash, ekin ekish va hayvon
boqish kabi ishlar oilaviy birdamlik va o‘zaro qaramlikni kuchaytiradi.
Nazariy tafakkurda sharqona qarashlarni modern psixologik yondashuvlar
bilan bog‘lashda qiziqarli parallel chizish mumkin: masalan, bir tomondan,
Bowlby’ning attachment (biriktirish) nazariyasi bolalar uchun xavfsiz asosning
zarurligini isbotlaydi; sharqiy oilalardagi doimiy mavjud ota-ona yoki keng oila
qo‘llab-quvvatlovi aynan shu xavfsiz bazani ta’minlaydi, boshqa tomondan,
o‘zbek, tojik yoki fors-islom madaniyatlaridagi avlodlararo hurmat va majburiyat
tushunchalari bolada o‘zligini jamiyatga moslashtirishni rag‘batlantiradi. Shu bilan
birga, modern psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qat’iy ierarxiya va haddan
tashqari nazorat ham bolada mustaqillikni cheklaydi va tashqi dunyoga
moslashishni qiyinlashtirishi mumkin; demak, sharqona an’analar ham
o‘zgaruvchan sharoitga moslashishi zarur.
Nega bunday qadriyatlar yuzaga kelgan? Tarixiy va ekologik sabablar bor:
agrar jamiyatlarning barqarorligida oilaning keng tuzilishi (extended family)
mehnat va resurslarni birlashtirishga qulaylik tug‘dirgan, qishloq hududlarda xavf-
xatarlarni kamaytirish uchun ko‘p avlodli yashash maqul bo‘lgan. Shu sababli oila
faqat emotsional yoki ma’naviy birlik emas, balki hayotiy strategiya sifatida
shakllangan. Bundan tashqari, diniy ta’limlar va falsafiy maktablarning ta’siri —
masalan, islomiy axloqiy ko‘rsatmalar yoki konfutsiyona etika — o‘z navbatida
oilaviy xulq-qoidalarni mustahkamlashga xizmat qilgan: din va etika oilaga
“nimani qilish kerak” va “nimani qilmang” deb ko‘rsatma bergan, bu esa butun
jamiyatda barqaror xulqiy me’yorlarni yaratilishiga olib kelgan.
Qachon va qanday hollarda bu tizimlar o‘zgaradi? Tarix davomida
urbanizatsiya, ta’limning ommalashuvi, iqtisodiy mustaqillikning kuchayishi va
kommunikatsiya texnologiyalari sharqona oilaviy tizimlarga bosim ko‘rsatdi.
Masalan, shaharlashgan oilalar qisqa muddat ichida noyob vaziyatlarga duch
keladi: mustaqil yashash, farzandlarning o‘z mustaqilligini talab qilishi, mehnat
bozoridagi o‘zgarishlar — bular oilaviy rollarning qayta ko‘rib chiqilishini talab
qiladi.
10

Shu nuqtada sharqona nazariyalar ham o‘zgarib, an’anaviy sabr va
hamjihatlik tamoyillarini zamonaviy inson huquqlari, gender tengligi va psixologik
farovonlik bilan uyg‘unlashtirishga intilmoqda. Masalan, avval ota er-xotin
o‘rtasida aniqlangan qat’iy ierarxiya endi ko‘proq sheriklik, murosaga asoslangan
qarorlarga aylanishi mumkin; farzand tarbiyasida ham rasmiy intizomdan ko‘ra,
emotsional qo‘llab-quvvatlash va ijobiy mustahkamlashga e’tibor ortmoqda.
Muhim olimlar va nazariyalar haqida ayrim batafsil fikrlar: Al-Farobiyning
ijtimoiy falsafasi oilaning axloqiy tarbiyadagi rolini ko‘rsatadi; u ideal jamiyat
tasavvurida oilani ahloqiy va intellektual tayyorlovchi eng dastlabki birlik sifatida
ko‘radi. Ibn Sino (Avicenna) esa inson tabiatining ruhiy va jismoniy jihatlarini
tahlil qilib, tarbiyaning shaxs ruhiy holatiga ta’sirini tushuntirishga harakat qilgan;
uning g‘oyalari keyingi avlod sharqona va yevropalik tafakkurga ta’sir ko‘rsatgan.
Alisher Navoiy va boshqa adabiy mutafakkirlar oilaviy tarbiya, axloq va mehr
haqida adabiy dialoglar orqali fikr bildirganlar, bu esa madaniy norma va ideal
xulqni shakllantirishda katta rol o‘ynagan. Konfutsiyona maktab (Sharqiy Osiyoda)
filial piety va oilaviy ierarxiyani markazlashtirgan ta’lim bilan oilaning ma’naviy
rolini boshqa tomondan mustahkamlagan; konfutsiyona etika va ijtimoiy tartib
bugungi kungacha Sharqiy Osiyo oilaviy me’yorlariga ta’sir qiladi. Zamonaviy
psixologiyadan attachment nazariyasi, social learning theory (Bandura) va social
identity theory (Tajfel) kabi yondashuvlar sharqona oilaviy an’analarni psixologik
nuqtai nazardan tushuntirishga yordam beradi: bandura modelida ota-onaning
xatti-harakatlari imitatsiya orqali o‘rgatiladi, Tajfel esa guruh identifikatsiyasining
rolini, ya’ni oilaning shaxs identifikatsiyasini qanday belgilashini tushuntiradi.
Har bir kichik detalga to‘xtaladigan bo‘lsak, oilaviy til va muloqot
formalarining o‘rni, masalan, “hurmat bilan murojaat qilish” an’anasi qanday qilib
konfliktlarni tormozlashi yoki oldindan bartaraf qilishi mumkinligini misollar
orqali ko‘rsatish mumkin. Agar oila a’zolari bir-biriga norozilik bildirganda ham,
madaniyat doirasida faoliyat ko‘rsatib, “o‘rtamiyona so‘z” yoki
“shuhratparastlik”ni cheklaydigan me’yorlar mavjud bo‘lsa, bu ziddiyatning
eskalatsiyasini kamaytiradi. Boshqa tomondan, oilada qat’iy mahkamiy me’yorlar
11

mavjud bo‘lsa, bu individual ehtiyojlar e’tiborsiz qolishiga olib kelishi va natijada
depressiv simptomatika yoki ichki norozilikni kuchaytirishi mumkin — ya’ni
ma’naviy intizom va individual erkinlik o‘rtasida nozik muvozanat talab etiladi.
Xulosa tarzida aytganda, sharqona tafakkurda oila — bu ijtimoiy, ma’naviy
va psixologik tizim bo‘lib, uning asosiy funktsiyalari tarbiya, axloqiy me’yorlarni
uzatish, iqtisodiy yordam va emotsional qo‘llab-quvvatlashdir. Ushbu tizimlar
qadimiy sabablar — din, falsafa, ekologik va iqtisodiy zaruratlar — natijasida
shakllangan va bugungi kunda ham o‘zgaruvchan ijtimoiy sharoitlar ta’sirida
moslashib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, sharqona oila psixologiyasini chuqur
o‘rganish oilaning ichki mexanizmlarini, uning ruhiy sog‘lomligini saqlash
yo‘llarini va zamonaviy psixologik amaliyotga moslashtirilgan samarali
interventionlarni ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
1.2. SHARQ MUTAFAKKIRLARI TA’LIMOTLARIDA OILA VA
TARBIYA PSIXOLOGIYASI. OILA MUHITIDA SHAXS SHAKLLANISHI
HAQIDAGI G‘OYALAR.
Tarbiya so‘zi arabcha “tarbiya”dan kelib, aslida “o‘stirish, parvarishlash,
shakllantirish” ma’nolarini bildiradi; psixologik va pedagogik nuqtai nazardan
olganda tarbiya — bu shaxsning bilim, ko‘nikma, xulq-atvor, hissiy va axloqiy
fazilatlarini maqsadli va tizimli ravishda rivojlantirish jarayoni. Tarbiya nafaqat
tashqi ta’lim (ma’ruza, dars), balki ichki xarakter, odat va qadriyatlarga singdirish
(internalizatsiya) orqali amalga oshadi; ya’ni tarbiya — bu ongli va ongsiz
ta’sirlarning majmuasi bo‘lib, individning butun hayoti davomida boshqariladi va
shakllantiriladi. Tarbiya holatida uch asosiy komponent hamisha mavjud: 1)
maqsad — qaysi xulqiy yoki bilim-ko‘nikma elementini rivojlantirish kerakligi; 2)
vositalar va shakllar — qanday usullar orqali (muloqot, marosim, o‘yin, mehnat,
intizom) bu maqsad amalga oshirilishi; 3) nazorat va baholash — natija qanchalik
o‘lchanadi, qaysi mezonlar asosida tekshiriladi.
12

Tarbiya shakllari klassik ravishda uch guruhga bo‘linadi: rasmiy (formal),
rasmiy bo‘lmagan (non-formal) va noformal (informal). Rasmiy tarbiya maktab,
madrasalar, kollejlardagi o‘quv dasturlari, o‘quv rejalari, sinf darslari va
o‘qituvchilar tomonidan maqsadli boshqariladigan jarayon — bunda o‘quv
materiallari, baholash tizimi va metodika aniqlangan. Noformal tarbiya — bu
kurslar, masalan, qo‘shimcha darslar, ma’rifiy guruhlar, diniy majlislar yoki
jamiyat tashkilotlari faoliyati orqali amalga oshadigan, ammo ancha
moslashuvchan va strukturadan kamroq jarayon. Noformal tarbiyaga rasmiy
ta’limdan tashqari, lekin maqsadli shaklda bolaning yoki yetuk insonning
ma’naviy-axloqiy, kasbiy yoki texnik ko‘nikmalarini rivojlantirish kiradi. Uchinchi
va eng keng tarqalgan — noformal yoki informaldir: bu oiladagi kundalik muloqot,
oilaviy odatlar, do‘stlar bilan munosabat, mehnat va hayotiy tajriba orqali hosil
bo‘ladigan tarbiya; aynan shu shakl bolada asosiy axloqiy stereotip va hissiy xulq-
atvorni yaratadi.
Sharq kontekstida tarbiya shakllari va ularning usullari an’anaviy jihatdan
bir-biriga chambarchas bog‘langan: maktab va madrasalar (formal) bilan bir
qatorda oilaviy majlislar, diniy tadbirlar, hunarmandchilik mashg‘ulotlari (non-
formal) ham ijtimoiy-ma’naviy qadriyatlarni singdiradi, lekin eng kuchli ta’sirni
ko‘rsatadigani — oiladagi kun tartibi, til va muloqot uslubi, marosimlar va rituallar
(informal). Masalan, bola uchun onaning kundalik duo o‘qishi yoki kechki oilaviy
suhbat — bu ilmiy terminologiyada “repeated contextual cues” (takroriy
kontekstual signal) bo‘lib, ular bolaga ma’lum xulq-qoidalarni
avtomatiklashtirishga yordam beradi.
Sharq ta’lim nazariyalarida tarbiya haqida turli oqimlar mavjud va ularning
har biri tarbiya vazifasi, usuli va natijalariga boshqacha e’tibor qaratgan. Islomiy
pedagogika an’anasida tarbiya — bu ruhiy-axloqiy kamolatga yetaklovchi jarayon:
Qur’on va hadislarda ota-onaning roli, sabr, adolat va mehr-oqibat kabi fazilatlarni
singdirish ustuvor vazifa sifatida ko‘rsatilgan. Bu makonda tarbiya yo‘li ko‘pincha
ta’lim va ibodat, marosimlar va nasihat orqali olib boriladi; muhim nuqta shundaki,
bu tizimda tarbiya maqsadi faqat bilim berish emas, balki qalbni poklash, niyatni
13

to‘g‘ilash va shaxsni jamiyatga foydali insonga aylantirish. Masalan, ramazon
oyida ro‘za tutish jarayoni orqali sabr va o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalari
shakllanadi, bu esa psixologik jihatdan impulsiv xatti-harakatlarni kamaytiradi va
empatiyani oshiradi.
Tasavvufiy pedagogika yana bir qator xos jihatlarga ega: bu yo‘nalishda
tarbiya ichki tajriba va ruhiy marosimlar orqali — zikir, muhitdagi ruhiy ustozlik,
shogirdlik — amalga oshadi. Tasavvufda tarbiya asosan qalbni tarbiyalash, egoni
(nafs) boshqarish va axloqiy kamolatga erishishdan iborat; bu esa psixologik
nuqtai nazardan emotsional regulyatsiya, o‘zini kuzatish va ichki motivatsiya bilan
bog‘liq jarayonlarni rivojlantiradi. Hayotiy misol: shogird ustozining amaliyati,
uning tinch va nazokatli xatti-harakati, doimiy rasm va nasihat bolaning ichki
dunyosiga chuqur singib, u ertangi kunlarda ham shu uslubni takrorlashga moyil
bo‘ladi.
Konfutsiyona (Sharqiy Osiyo) ta’lim tizimi esa filial piety, iyerarxiya va
ijtimoiy tartibni asoslarga qo‘yadi. Konfutsiyona pedagogik ta’limotida tarbiya
avvalo axloqiy modelga identifikatsiya orqali — bolaning ota-ona va o‘qituvchini
qabul qilish, ularning xatti-harakatiga taqlid qilish orqali shakllanadi. Konfutsiyona
maktabida ongli ravishda javobgarlik, hurmat, va tartib me’yorlari
mustahkamlanadi; bu esa jamoaviy hamjihatlikni, o‘zaro farovonlikni va ijtimoiy
moslashuvni ta’minlaydi. Masalan, Sharqiy Osiyoda bolalarni maktabga juda erta
yoshdan qatnashga o‘rgatish, xavfsiz va qat’iy qadriyatlarga mos tarbiyalash orqali
ular jamiyatda ko‘proq intizomli va samarali bo‘lishadi — bu ijtimoiy mehnat
bozoriga moslashish uchun zarur.
Sharq mutafakkirlari o‘z nazariyalarida tarbiya metodlarini ilmiy-falsafiy
nuqtai nazardan yoritib bergan. Al-Farobiyda tarbiya ijtimoiy va ma’naviy kamolot
vositasi bo‘lib, u jamiyat va shaxsning o‘zaro bog‘liqligini ta’kidlaydi: tarbiya
orqali inson ma’naviy fazilatlarni o‘zlashtiradi va shu baza asosida mantiqiy-
axloqiy fikrlashni rivojlantiradi. Ibn Sino inson ruhining tarkibini analiz qilib,
tarbiyada aqliy va hissiy jihatlarni uyg‘unlashtirish zarurligini aytadi — ya’ni
tarbiya nafaqat mantiqiy bilimlar berish, balki hissiy regulyatsiyani o‘rgatish bilan
14

ham shug‘ullanishi lozim. Alisher Navoiy esa adabiy va axloqiy jihatdan
tarbiyaning estetikasiga urg‘u bergan: ma’rifat va adab orqali qalbni tarbiyalash,
go‘zallik va axloqiy idealni namoyish etish bilan tarbiya o‘zining eng chuqur
maqsadiga erishadi.
Tarbiya metodlari jihatidan sharqona model bir qancha an’anaviy
mexanizmlarga tayanadi: rasmiy san’at pedagogikasi (ma’ruza, qiroat), nasihatlar
va hikoyalar (didaktik dostonlar, masallar), ritual va marosimlar (nikoh, tug‘ilish
marosimlari, diniy bayramlar), mehnat va hunarmandchilik orqali o‘rgatish, hamda
oilaviy norma va til orqali o‘rgatish. Har bir metodning psixologik ta’siri
boshqacha: hikoya va masallar orqali o‘rganish empatiya va axloqiy qaror qabul
qilishni rivojlantirsa, marosimlar takrorlanuvchi holat orqali odatlarni
mustahkamlaydi; mehnat esa mas’uliyat va kooperatsiya ko‘nikmalarini
mustahkamlaydi. Masalan, qishloq hududida bolani ekin ishlari yoki chorvadorlik
ishlariga jalb qilish uni mehnatsevarlik, vaqtni boshqarish va jamoada ishlash
ko‘nikmalariga o‘rgatadi — bu psixologik jihatdan unga hayotiy barqarorlik va
shaxsiy mas’uliyat hissini beradi.
Nega sharqona tarbiya shunday usullarga tayanadi? Tarixiy jihatdan bu
metodlar ekologik va ijtimoiy zaruratlar natijasida paydo bo‘lgan. Agrar
jamiyatlarda amaliy mashg‘ulotlar va rituallar hayotning ajralmas qismi bo‘lgan,
shuningdek diniy va ma’naviy institutlar jamiyatni birlashtirish vazifasini bajargan.
Ushbu sharoitda tarbiya ko‘proq jamiyatni barqarorlashtirish, avlodlararo bilim va
ko‘nikmalarni uzatish hamda axloqiy-ma’naviy qat’iyatni ta’minlashga
yo‘naltirilgan.
Qachon va qanday hollarda tarbiya tizimlari o‘zgaradi? Zamonaviylashuv,
urbanizatsiya, maktab tizimining kengayishi, internet va ommaviy axborot
vositalarining ro‘yxatga kirishi tarbiya manbalarini diversifikatsiya qildi. Shahar
sharoitida oilaning bevosita nazorat kuchi kamayib, maktab, media va tengdosh
guruhlar (peers) ta’siri oshadi; bu esa tarbiya metodlarida rasmiy va non-formal
shakllarning rolini kuchaytirdi. Shu bilan birga, sharqona usullarning ijobiy
tomonlari — masalan, jamoaviy qo‘llab-quvvatlash, emotsional sozlashmalar va
15

qat’iyat — zamonaviy pedagogik metodlar bilan kombinatsiyalash orqali samarali
natijalar beradi: masalan, maktabda sifatli psixologik xizmat va oilaviy
konsultatsiyalar orqali an’anaviy tarbiya bilan zamonaviy pedagogik
yondashuvlarni uyg‘unlashtirish mumkin.
Kichik detal sifatida tarbiya jarayonida tilning roli juda muhim: tasviriy til,
urf-odatlardagi “gapirish shakllari” (masalan, kichiklarga murojaat uslubi), doimiy
maqtash yoki tanbeh usullari — bularning barchasi bolaning o‘zini anglashini,
motivatsiyasini va o‘zini qadrlash hissini belgilaydi.
Shu jihatdan, tarbiya faqat “nima o‘rgatiladi” emas, balki “qanday til bilan”
va “qanday kontekstda” o‘rgatilishi ham muhim. Misol: bir oilada xatoliklar
imkoniyat sifatida qaralsa, bola tajriba qilish va mustaqil qaror qabul qilishni
o‘rganadi; aksincha, agar xatoliklar doimiy tanqid bilan qaralsa, bola xavotirli va
riskdan qochuvchi bo‘lib qolishi mumkin.
Nazariy jihatdan, sharqona tarbiya nazariyalarini zamonaviy psixologiya
bilan solishtirganimizda, bir qancha kesishuvlar va farqlar kuzatiladi. Kesishuv —
metodik jihatdan modelga olish (Bandura), attachment nazariyasidagi xavfsiz baza
(Bowlby) va ichki motivatsiya (Deci va Ryan) kabi tamoyillar sharqona
amaliyotlarda ham mavjud; farq esa ko‘proq maqsadlar va uslubda: sharqona
tarbiya ko‘proq kollektiv, ma’naviy va ierarxik qiymatlarga urg‘u bersa,
zamonaviy g‘arb pedagogikasi ko‘proq individual huquqlar, tanqidiy fikrlash va
o‘zini o‘zi aniqlashga e’tibor qaratadi.
Tarbiya — bu shaxsni ma’naviy, emotsional va ijtimoiy jihatdan
shakllantirish jarayoni bo‘lib, sharqona an’analar bu jarayonni ritual, oila va
madaniy-pedagogik mexanizmlar orqali amalga oshiradi. Tarbiya shakllarining
(formal, non-formal, informal) kombinatsiyasi, metodlarning tanlovi va
tarbiyaning maqsadi tarixiy sharoit va ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlar bilan
belgilanadi. Bugungi kun talabi shundaki, an’anaviy sharqona tarbiya usullarini
saqlagan holda, ularni inson huquqlari, psixologik farovonlik va zamonaviy ta’lim
talablariga moslashtirish zarur — shunda tarbiya shaxsni nafaqat jamiyatga mos,
balki ruhiy jihatdan mustahkam va ijodiy rivojlangan insonga aylantiradi.
16

Sharq mutafakkirlari ta’limotlarida oila va tarbiya psixologiyasi haqida
gapirganda biz qarama-qarshi emas, balki o‘zaro to‘ldiruvchi qatlamlar — diniy-
ta’limiy, falsafiy-axloqiy va amaliy-pedagogik — qanday qilib yuzaga kelganini
ko‘ramiz; bu qatlamlar Al-Farobiy, Ibn Sino va Alisher Navoiy kabi ulug‘larning
asarlarida aniq ifoda topgan. Al-Farobiyning “Fazilatli shahar” tasavvurida (Al-
Madīnat al-FādBila) jamiyatning asosiy bo‘gini sifatida oilani ko‘rish g‘oyasi
markaziy o‘rin tutadi: uning nazariyasida ideal jamiyat barqaror axloqiy va ilmiy
qadriyatlarga tayangan holda barpo etiladi va shu qadriyatlarning ilk manbai —
oiladir. Al-Farobiy uchun oila — aqliy va axloqiy odatlarni shakllantiruvchi mikro-
muassasa; undan boshlanadigan tarbiya bosqichlari jamiyatning umumiy
fazilatlarini belgilaydi. Bu nuqtai nazardan qaralganda, ota-onaning mayda-mayda
kundalik amallari — bolaga qanday hukm qilish, qaysi qadriyatlarni ustun qo‘yish,
me’yoriy suhbatlar olib borish — oxir-oqibat ijtimoiy xarakter va fuqarolik
fazilatlarini yaratadi. Hayotdan misol keltirsak, qishloq jamoalarida kechqurun
oilaviy majlislar — ota hikoyalari, diniy rivoyatlar, ajdod tajribalari bilan bolalar
tanishadi; bu jarayon Al-Farobiy nazarida “aqliy tarbiya” va axloqiy odoblarni
o‘rgatishdan farq qilmaydi, chunki unda aqliy tasnif va axloqiy me’yorlar
birgalikda singdiriladi.
Ibn Sino (Avicenna) esa inson ruhiy holatini tibbiyot va falsafa nuqtai
nazaridan tahlil qilib, tarbiya jarayonining ichki mexanizmlarini batafsil
tasvirlaydi. Uning asarlarida ruhiyat va aql-farzandlikning o‘zaro munosabati,
hissiyotlar boshqaruvi, xulq-atvorning shakllanishi haqida psixofiziologik fikrlar
uchraydi. Ibn Sino davrida psixologik sog‘liq va axloqiy tarbiya bitta uzviy tizim
deb qaralgan: masalan, bolalik davridagi ozuqa, uyqu va ibodat ritmi ruhiy
tarovatga ta’sir qilgani kabi, tarbiya uslubi ham ruhiy muvozanatni belgilashda
muhim ekanligi ta’kidlangan. Amaliy misol: agar bola kichikligidan sabr-qanoat,
mas’uliyat va o‘zini boshqarish mashqini ko‘rganda, uning hissiy reaksiyalari va
impulsiv xatti-harakatlari kamroq bo‘ladi; Ibn Sino bu holatni ichki temperamental
va aqliy kamolotning natijasi sifatida ko‘radi. Shuningdek, Ibn Sino ruhiy kasallik
va aqlan tarbiya etishmasligi orasidagi bog‘liqlikka ham e’tibor qaratgan; u ota-
17

onaga bolaning his-tuyg‘ularini tushunish va boshqarishni o‘rgatish, shuningdek,
tarbiyaviy muhitni shaxsning aqliy rivojlanishi bilan uyg‘unlashtirishni tavsiya
etadi. Bu tavsiyalar bugungi attachment va repertuar nazariyalari bilan ham
kesishadi: xavfsiz bog‘lanish va emotsional barqarorlik bolaning ijtimoiy va
kognitiv rivojlanishiga turtki beradi.
Alisher Navoiy adabiyot va etika maydonida oilaviy tarbiya va axloqiy
g‘oyalarni badiiy til bilan ifoda etgan buyuk mutafakkirdir. Uning asarlarida ota-
ona hurmati, mehr-oqibat, odob va ma’naviyat masalalari ko‘p marotaba qayd
etilgan; Navoiy tarjimai hol va nasihatlar orqali tarbiyani faqat qattiq intizom yoki
tashqi nazorat emas, balki ruhiy tarbiya, qalbning xushruhligi va odob-axloqni
jonlantirish jarayoni sifatida ko‘rsatadi. Hayotiy jihatdan Navoiy asarlaridagi
hikoya va misollar oilaviy qadriyatlarning qanday qilib kishining ichki dunyosiga
singib ketishini, qaysi ibtidoiy xulq-atvorlar kelajak avlodga qanday namuna bo‘lib
qolishini ko‘rsatadi: ota-onaning bir ijobiy yoki salbiy aksi (masalan, bolaga
nisbatan sabr yoki sovuqlik) o‘nlab yillar davomida uning ruhiy holatiga ta’sir
etishi mumkinligini adabiy til bilan yoritadi.
Sharq pedagogik merosida axloqiy-psixologik tarbiya tamoyillari esa asosan
bir nechta bosh printsiplarga asoslanadi: modelga ko‘rsatish (role modeling),
odatga singdirish (habituation), hikoya va misol orqali ta’sir etish, marosimlar va
ritullar orqali ichkilashtirish (internalizatsiya), va ruhiy-axloqiy namuna orqali
o‘rgatish. Bandura zamonaviy social learning theoryda aytganidek, insonlar
atrofdagi modelni kuzatib o‘rganadi; sharq pedagogik an’analarida esa aynan ota-
ona va qarindoshlarning o‘zxatti bolalar uchun asosiy model hisoblanadi.
Shu sababli ko‘plab sharqona amaliyotlarda “ko‘rsatish orqali o‘rgatish”
ustuvor sanaladi: ota-onalar bolaga faqat gapirmaydi, balki o‘z xatti-harakati bilan
namuna ko‘rsatadi — ibodatning mўhimligi, mehmondo‘stlik yoki mehribonlikni
harakatlar orqali o‘rgatish. Masalan, ro‘za tutish yoki mahalla ichidagi yordam
tadbirlari bolalarga ijtimoiy mas’uliyatni amalda o‘rgatadi, bu esa ichki axloqiy
hisni shakllantiradi.
18

Oila muhitida shaxs shakllanishi haqidagi g‘oyalar sharq mutafakkirlarida
ko‘plab tabaqalarda bayon etilgan: avvalo, shaxs oilaning ichki munosabatlaridan
ruhiy struktura oladi — uning o‘zini anglash, ichki intizomi, ijtimoiy rollarni qabul
qilishi, va axloqiy mezonlari oiladan o‘tkaziladi. Bu jarayon qanday sodir bo‘ladi?
Birinchidan, til va muloqot usullari orqali: oiladagi tilning hurmatsiz yoki
mehribon bo‘lishi bolaning hissiy reaktsiyalarini shakllantiradi; masalan, “sen
doimo xato qilasan” degan gaplar bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini kamaytiradi,
“senning mehnating qadrli” degan iboralar esa uning o‘zini qadrlashiga hissa
qo‘shadi. Ikkinchidan, qiymatlar va qadriyatlarni uzatish: oilada qay darajada
adolat, mehnatsevarlik, saxiylik yoki hurmat ustuvor bo‘lsa, bola ham shu
printslarga ega bo‘ladi. Uchinchi jihat — munosabatlarni boshqarish usullari:
konfliktlarni ochiq muhokama qilish, maslahatlashish yoki aksincha, sir bilan
yashirish — bularning barchasi shaxsning stressga qarshi chidamliligini, murosaga
qobiliyatini va empatiya darajasini belgilaydi.
Nega bu tamoyillar aynan sharqda kuchliroq ko‘rinish topdi? Tarixiy-
sotsiologik sabablar muhim: ko‘p hollarda sharq jamiyatlari agrar tuzilish, qishloq-
mahalla hayoti, keng oila tizimi va diniy-tarbiyaviy institutlarning kuchli ta’siri
ostida shakllangan. Keng oilaviy tizimlarda resurslarni birgalikda boshqarish,
xavfsizlikni ta’minlash va ijtimoiy himoya zarurati aniq bo‘lgan — shu vaziyatda
ijtimoiy moslashuv va birgalikdagi majburiyatlar qadrlanadi. Shu tariqa, tarbiya
ham qator texnik va axloqiy komponentlardan iborat bo‘lib, ularning barchasi
hayotiy zaruratlar bilan uyg‘unlashgan: masalan, birga ishlash, mehnatni
bo‘lishish, qarindoshlik zanjiri orqali uzoq vaqt davomida o‘zaro yordam
ko‘rsatish — bular bolada mas’uliyat va hamkorlik tuyg‘usini shakllantiradi.
Qachon va qanday hollarda bu usullar o‘zgarishi mumkinligini ham sharq
mutafakkirlari va amaliy nazariyalar orqali tushunish mumkin. Urbanizatsiya,
maktab tizimining kengayishi, iqtisodiy mustaqillik va modern kommunikatsiyalar
an’anaviy oilaviy modelga bosim o‘tkazadi: masalan, shahar sharoitida oilalar
kichikroq bo‘lib, tashqi ijtimoiy institutlar (maktab, mass media, do‘stlar)
tarbiyaviy rolni qisman o‘z zimmasiga oladi. Bu esa oilada avvalgi modelga
19

nisbatan mustaqillikni, tanqidiy fikrlashni va individual huquq-erkinlikni oshiradi.
Shu sabab Al-Farobiyning ideal shahridagi oilaviy funktsiyalar hozirgi kungacha
muhim bo‘lsa-da, ularni zamonaviy kontekstda qayta talqin etish zarur: ya’ni
oilaviy qadriyatlarni saqlagan holda, farzandlarning huquqlari va o‘zaro hurmat
asosida yangi pedagogik metodlarni joriy etish.
Sharqona pedagogik merosda o‘rgatiladigan konkret tamoyillarni amaliy
jihatdan batafsil ifodalash mumkin: birinchi tamoyil — bosqichma-bosqich
tarbiya; bolaning yoshiga mos vazifalar va mas’uliyatlar berilib, ularni asta-sekin
mustaqil bajarishga o‘rgatish. Ikkinchi tamoyil — takrorlash va rituallarning roli;
marosimlar, tafsirlar va kundalik tartib bolaning ongiga qayta-qayta singib boradi.
Uchinchi tamoyil — birgalikda ishlash va jamiyat oldidagi majburiyatlar orqali
ijtimoiy rolni o‘rgatish. To‘rtinchi tamoyil — ma’naviy namuna va adabiy meros;
ertaklar, dostonlar va hadislar orqali axloqiy tajribalar beriladi. Har bir tamoyilning
psixologik mexanizmi — e’tirof etish, ichkilashtirish, identifikatsiya va
mustahkamlash orqali shaxs shakllanadi.
Zardushtiylikning qadimiy kitobi - «Avesto»da oila muqaddas dargoh
ekanligi, oila barqarorligida er va xotinnin teng mas'ulligi, farzand tarbiyasi
to'g'risidagi fikrlar bayon etilgan. Oilaning tinch va farovon bo'lishi nimalarga
bog'liq ekanligi haqida esa: “Porso, inson uy tiklab, olovga, oilasiga, xotin va
farzandlariga o'rin ajratib bersa, uyida noz-ne'matlar muhayyo bo'lib, xotin va
farzandlari farovon yashasa, uyida e'tiqod, sobit olovi alangali, boshqa narsalari
ham mo'l-ko'l bo'lsa, o'sha manzil muhtaramdir”, - deb yozilgan. Bu kitobda
ko'rsatilishicha, oilada ota yetakchi bo'lgani ma'qul. Shuningdek, unda ifodalangan
oila va oilaviy munosabatlarga hamma rioya etishi lozim bo'lgan. Eng ahamiyatli
jihati shundaki, unda er-xotinni o'zaro sodiq, g'amxo'r, mehribon bo'lishlari
lozimligi va ayolning haq-huquqini himoya qilish o'sha davrda ham qonun
darajasiga ko'tarilganligi ma'lumdir.
Umuman olganda, zardushtiylik davridanoq oila masalalariga katta e'tibor
qaratilgan bo'lib, bu esa oilaning jamiyatda tutgan o'rni va mavqeyini
mustahkamlash uchun azal davrlardanoq zamin yaratilganligini kuzatamiz.
20

Ma'lumki, Islom dinining muqaddas manbalaridan bo'lmish Qur'on va
Hadislarda ham odob-axloq, ayollarning turmushdagi o'rni va vazifalari, er va
xotin o'rtasidagi munosabatlar, bolalar tarbiyasi, oila yuritish, nikoh va muhabbat
masalalariga keng o'rin berilgan.
Agar xalq eposi va diniy risolalar odamlarda og'izdan og'izga, avloddan
avlodga ko'chib saqlanib kelgan bo'lsa xalqning eng donishmand fuzalolari
qimmatli flkrlarini xalq an'analariga tayangan holda o'z asarlarida yoritib, ularni
kelgusi avlodlar uchun qoldirganlar, shunday faylasuf-olimlardan biri Abu Nasr
Forobiydir. Uning inson kamoloti, baxti, ta'lim va tarbiyasi, umuman axloqi, dinga
munosabati haqidagi qarashlari umumfalsafly qarashlar va tushuntirishlardan
iborat o'git bo'lib, axloq nazariyasini boyitdi. Uning ta'limotlarida keltirilishicha,
haqiqiy baxt bir odamning boshqasiga nisbatan g'ayirligi, zulmi yo'qolgandagina
bo'ladi, oila a'zolarining birbirlariga samimiy munosabatlari, mehr-u oqibatlari esa
ana shu oiladagi odarnlarning baxtini tashkil qiladi. Bundan tashqari har bir ota-
onaning o'z farzandlari uchun birlamchi ustoz, yo'l ko'rsatuvchi ekanligi va aynan
ular bolada ta'lim-tarbiyaga kerakli tayyorgarlik holatini shakllantirish ta'siriga ega
ekanligi to'g'risidagi xulosalar mutafakkir qarashlarining hozirgi kunlar uchun ham
naqadar ahamiyatli ekanligini ko'rsatadi.
O'rta asrlarning buyuk olim-ensiklopedisti Abu Raybon Beruniy /973-1048/
Forobiy qarashlari ta'sirida qator fanlar bobida o'z izini qoldirgan donishmanddir.
Uning ko'pgina asarlarida inson odobi va axloqi xususidagi noyob flkrlar o’z
ifodasini topgan, Mutaffakkir o'zining «Minerologiya», «Geodeziya», «Hindiston»,
«O'tgan avlodlar obidalari» nomli asarlarida inson shaxsi, uning kamoloti, aql-
idroki, halovat va lazzati, sabr-toqat va kamtarlik, go'zallik va did, poklik va
xudbinlik kabi tushunchalarga inson ruhiyatining bilimdoni sifatida ta'rif bergan. U
bunday yozadi: «Inson jamiyatda o'z qarindosh-urug'lari bilan birlashib olishga
majburdir, bundan maqsad bir-birini qo'llab-quvvatlash hamda har bir kishining
ham o'zini, ham boshqalarini ta'minlash uchun ishlarni bajarishdir». (Minerologiya,
1966, 10-bet).
21

Abu Rayhon Beruniy “ozodalik va orastalik olijanoblikning o'zagi” bo'lishi
kerakligini uqtiradi; insonning tashqi yoqimli qiyofasi bilan uning axloqiy qiyofasi
o'rtasidagi bog'liqlik haqida gapirib, «tishni yuvib, ko'z va qovoqlami toza tutish,
ularga surma qo'yish, sochni esa zarur bo'lganda bo'yab, tirnoqlarni olib turish va
silliqlash» inson salomatligi va ruhiy pokligining asosidir, deb ta'kidlaydi. Bu
flkrlar hozirgi zamonda ham o'z dolzarbligini yo'qotgani yo'q, chunki oila
a'zolarining, erxotinning ushbu ko'rsatmalarga amal qilishi oila totuvligining
zaminlaridan biridir. Axloq-odob egasi bo'lgan inson eng avvalo o'z yurish-turishi,
muomala madaniyatida, hayot kechirishida, oila barqarorligida namuna bo'lishi
kerakligi haqidagi fikrlari olimning oila etikasi bo'yicha ibratli qarashlaridan
namunadir: dnson o'z ehtiroslariga hukmron, ulami o'zgartirishga qodir, o'z jon va
tanini tarbiyalar ekan, salbiy jihatlarni maqtagudek narsalarga aylantirishga, uni
ma'naviy shifokorlik bilan davolashga hamda asta-sekin, axloq haqidagi kitoblarda
ko'rsatilgan usullar bilan illatlarni bartaraf etishga qodirdir».
Shunday qilib, Beruniy ustozlari izidan borib, o'zining gumanistik qarashlari
bilan oila psixologiyasiga munosib hissasini qo'shdi. U insonlar o'rtasida o'zaro bir-
birlarini tushunish, tenglik va boshqaruvda adolatni himoya qilib chiqdiki, bu
qarashlar bizning davrimizda ham o'z ahamiyatini yo'qotgani yo'q.
Hayotiy misollar bilan yakunlansa, zamonaviy o‘zbek yoki tojik oilalarida
ham ko‘p hollarda bu tamoyillar jonli: masalan, to‘y marosimida ota-onaga hurmat
ko‘rsatishning ijro etilishi — bu nafaqat ritual, balki yosh avlodga “ota-onaga
xizmat qilish va ularga minnatdor bo‘lish” tamoyilini amalda o‘rgatadi. Yana bir
misol — uy ichidagi kundalik mas’uliyatlar (kechki taom tayyorlash,
qarindoshlarga yordam) bolaga ma’naviy va ijtimoiy majburiyatni o‘rgatadi.
Bunga qarama-qarshi misol sifatida, oilada doimiy keskinlik va jazo bilan tarbiya
qilingan hollarda, bola o‘zini cheklangan va ishonchsiz his qilishi, tashqi dunyoda
riskni qabul qilishdan qo‘rqishi mumkin — bu esa uning ijodiy va ijtimoiy
rivojlanishini cheklaydi.
Xulosa qilib aytganda, Sharq mutafakkirlari ta’limotlarida oila va tarbiya
psixologiyasi — bu nafaqat axloqiy va diniy kodekslar majmuasi, balki shaxsning
22

ichki dunyosini, ijtimoiy identifikatsiyasini va hissiy mexanizmlarini
shakllantiruvchi tizimdir. Al-Farobiyning ijtimoiy falsafasi, Ibn Sinoning ruhiyatga
oid tahlillari va Alisher Navoiyning ma’naviy-adabiy nasihatlari birgalikda
oilaning tarbiyaviy kuchini, uning amaliy mexanizmlarini va bugungi kunda
qanday o‘zgarishi mumkinligini tushunishda bizga boy material beradi.
1.3. SHARQONA IJTIMOIY-PSIXOLOGIK ME’YORLAR VA OILAVIY
ROLLAR TIZIMI. AVLODLARARO BOG‘LIQLIK VA IJTIMOIY
XOTIRA SHAKLLANISHI.
Sharqona ijtimoiy-psixologik me’yorlar va oilaviy rollar tizimi haqida
gapirganda avvalo “rol” va “me’yor” tushunchalarining nima ekanligini aniqlab
olmasak bo‘lmaydi: rol — bu jamiyat yoki oila tomonidan bir shaxsga yuklangan
kutishlar majmui, ya’ni u qanday xulq-atvor, majburiyat va huquqlarni bajarishi
kerakligi haqidagi ijtimoiy skript; me’yor esa shu rollarni tartibga soluvchi yozma
yoki yozilmagan qoidalar, qadriyatlar va odatlardir. Sharq jamiyatlarida bu ikki
element — rol va me’yor — o‘zaro chambarchas bog‘langan va tarixan an’anaviy
ijtimoiy tuzumni saqlab qolishning muhim vositasi bo‘lgan. Gender rollar
masalasida Sharqda an’anaviy taqsimot ko‘pincha aniq: erkak — oilaning tashqi
bog‘lovchi, moddiy ta’minlovchi va qaror qabul qiluvchi, ayol — uy va oilaviy
madaniyat, tarbiya va bolalarga mas’ul, bu taqsimlashning psixologik asoslari esa
ikkita asosiy omilga borib taqaladi: birinchidan, iqtisodiy-ekologik sharoitlar —
agrar yoki kichik ishlab chiqarish tabiatida erkakning tashqi mehnatga chiqishi va
ayolning uy ichidagi ishlarni boshqarishi samarali hayot strategiyasi bo‘lgan;
ikkinchidan, diniy-falsafiy ta’limotlar va madaniy an’analar bu taqsimni ma’naviy
jihatdan sharhlab, axloqiy me’yorlar sifatida mustahkamlab kelgan. Shu bois,
masalan, o‘zbek, tojik yoki fors-islom kontekstlarida ota yoki boboning oilaviy
qarorlarida qat’iyligi va ayolning tez-tez oilaviy mas’uliyatlarni anglab bajarishiga
yuqoridan pastga qarash bilan yondashilishi — faqat ijtimoiy stereotip emas, balki
asrlar davomida shakllangan me’yorlarning natijasidir. Psixologik nuqtai nazardan
23

bu holatlarda shaxsning o‘zini anglashida “kim bo‘lishi kerak” savoliga javob aniq
bo‘ladi: erkak o‘zini ta’minlovchi, himoyachi, ayol esa tarbiyachi va hushyorlik
timsoli sifatida ko‘radi; bu esa identifikatsiya jarayonlarini osonlashtiradi, lekin
shu bilan birga individual ehtiyojlar va o‘zini ifoda etish imkoniyatlarini cheklashi
mumkin. Bunday rollarning o‘ziga xos psixologik natijalari ham mavjud: qat’iy
gender rollar hissiy ekspressiyani cheklashi, ayolda o‘ziga bo‘lgan qiymatni
oilaviy vazifalar orqali aniqlashga majbur qilishi va erkaklarda esa ichki stressni
ichkarida saqlashga olib kelishi mumkin — aynan shu jihatlar zamonaviy
psixologik tadqiqotlarda depressiya va zo‘riqish manbai sifatida ko‘rilmoqda.
Oiladagi ierarxiya va hurmat tamoyillari Sharqda nafaqat ijtimoiy tartib,
balki psixologik barqarorlik manbai sifatida ko‘riladi. Ierarxiya — bu qaysidir
tartibdagi mas’uliyat va huquq taqsimoti: uzoq avlodli oilalarda qarindoshlar
orasida kattalarga hurmat, qarorlarni kattalar qabul qilishi va ularning maslahatlari
bilan hayotiy yo‘l tanlanishi odatiy. Ierarxiyaning psixologik ta’siri ikki
tomonlama: bir tomondan u aniq kutishlar va hayotiy qoidalarning mavjudligi
orqali xavfsizlik hissini beradi — inson nima kutilayotganini biladi va shu asosda
o‘z xatti-harakatini moslashtiradi, bu attachment nazariyasi nuqtai nazaridan
xavfsiz baza vazifasini o‘taydi; ikkinchi tomondan, haddan tashqari qat’iy
ierarxiya individual erkinlikni zo‘rlab cheklashi, avtokratik qarorlar va norozilikni
ichga yutishga majbur qilishi mumkin, bu esa ichki stres, passiv agresivlik yoki
o‘zini o‘zi past baholashga olib kelishi mumkin. Sharq mutafakkirlari va ijtimoiy
olimlar — masalan, Ibn Khaldun tomonidan ta’kidlangan asabiyya (guruh birligi)
tushunchasidagi kabi, ierarxiya va hurmat tashkiliy uyg‘unlikni ta’minlab, guruhni
barqarorlashtiradi; zamonaviy sotsiologlar, xususan Talcott Parsons esa oilani
jamiyatning reproduktiv va ijtimoiy integratsiya funksiyasini bajaruvchi
institutsiya sifatida ko‘radi, ya’ni hurmat va ierarxiya oilaning funksiyalarini
muvofiqlashtirishga xizmat qiladi. Hayotiy misollarda, masalan, qishloq jamiyatida
qarindoshlar yig‘ilishida qarorlar katta opa-uka yoki otaxon so‘zlari bilan hal
qilinadi; bu jarayon inkor etib bo‘lmas xavfsizlik va ijtimoiy qabulni beradi, ammo
24

o‘sha qarorlar yoshlarning individual xohishlari bilan ziddiyatga kirganda, mavjud
ierarxiya ularni cheklashi mumkin.
Shuning uchun ierarxiyani boshqarish va hurmat tamoyillarini
moslashuvchan qilish bugungi kunda muhim masala hisoblanadi: hurmat saqlanib
qolishi uchun ham, yoshlar va ayollarning huquq va istaklariga ham e’tibor
qaratilishi kerak.
Avlodlararo bog‘liqlik va ijtimoiy xotira shakllanishi sharqona oilalarda
alohida ahamiyatga ega: avlodlararo bog‘liqlik — bu nafaqat biologik avlod
uzluksizligi, balki bilim, qadriyat, tarixiy xotira va kollektiv tajribaning uzatilishi.
Ijtimoiy xotira deganda esa jamiyat yoki oilaning o‘z o‘tganini eslab qolishi,
an’analar, qahramonlar, oilaviy hikoyalar, marosimlar orqali o‘z identitetini
mustahkamlashi tushuniladi. Bu jarayonlarda marosimlar, bayramlar, nasihatlar,
oilaviy hikoyalar, nom berish an’analari va qabriston ziyoratlari kabi amallar
muhim rol o‘ynaydi — ular xotirani “materiallash” qiladi va generatsiyalar
o‘rtasida birma-bir tarjima orqali uzatiladi. Misol uchun, bobosining qahramonlik
hikoyasi yoki ajdodlar tomonidan o‘tgan sinovlar haqida ertaklar bolaga oilaviy
g‘urur va jamiyatga tegishlilik hissini beradi. Ijtimoiy xotira shakllanishidagi
psixologik mexanizm — identifikatsiya va kollektiv yodlash: oilaviy voqea yoki
bayram takrorlanganda, uning mazmuni bolalar ongida ichkilashtiriladi va keyingi
avlodlar uchun ham “haqiqiy” bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan Bourdieu’ning habitus
(hayotiy odatlar) tushunchasi ham mos keladi: oilaviy xotira va madaniyat
shaxsning didi, ko‘nikma va kutilmalarini ichkilashtiradi, natijada u jamiyat ichida
o‘zini qanday tutishni biladi. Avlodlararo bog‘liqlikning ijobiy tomonlari —
himoya, qo‘llab-quvvatlash, identitetning barqarorligi — bo‘lsa, salbiy tomonlari
esa konservativlik, o‘zgarishlarga qarshilik va avlodlar o‘rtasida ziddiyat bo‘lishi
mumkin; masalan, yoshlar boshqa hayotiy imkoniyatlar yoki gender tenglikka
intilganda, an’anaviy xotira va uning talablarini buzish sifatida qabul qilinishi
ehtimoli mavjud.
Sharqona oilaviy rollar tizimi esa o‘z ichiga bir qator maxsus rollarni oladi:
ota (ta’minlovchi, qaror qabul qiluvchi), ona (tarbiyachi, uy-joy boshqaruvchisi),
25

katta opa-uka yoki bobolar (maslahatchi, qadriyatlarga vakil), eri-xotin o‘rtasidagi
rollar (erkak rahbarlik, ayol uy boshqaruvchisi yoki hamkor), va kengroq
qarindoshlar tarmog‘i (xolalar, amakilar, jiyanlar) — har biri o‘zining
majburiyatlari, kichik yoki katta erkinliklari va ijtimoiy kutishlari bilan belgilanadi.
Ushbu rollarning psixologik tabiati shundaki, ular shaxsga identitet va maqsad
beradi, kunlik harakatlarni strukturaga soladi va muloqot kodlarini yaratadi.
Bandura’ning ijtimoiy o‘rganish nazariyasiga ko‘ra, bu rollar model sifatida ta’sir
qiladi — ya’ni bola kattalarning rolini kuzatib, uni o‘zida takrorlaydi. Shu bilan
birga, Foucault’ning nazariyasidagi quvvat va intizom elementlari ham mavjud:
rollar ijtimoiy tartibni saqlash va intizomni qo‘llash vositasi sifatida xulqni tartibga
soluvchi mexanizmlarga aylanishi mumkin. Bu esa o‘z navbatida oiladagi
hokimiyat munosabatlarini tahlil qilishda foydali bo‘ladi: kim gapiradi, kim qaror
qabul qiladi, qanday jazolar va mukofotlar qo‘llaniladi — bularning barchasi
psixologik iqlimni belgilaydi.
Nega bunday tizimlar paydo bo‘ldi? Tarixiy va funksional sabablar asosiy
rol o‘ynaydi: ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, resurslarni samarali taqsimlash,
avlodni himoya qilish va madaniy xotirani saqlash uchun bunday rollar zarur edi.
Qachon o‘zgarish yuz beradi? Haqiqatan ham industrializatsiya, urbanizatsiya,
ta’lim darajasining o‘sishi, ayollarning ishchi kuchiga kirishi va global media
ta’siri rollar va me’yorlarni qayta belgilashga olib keladi — masalan, shaharlarda
oilalar kichikroq bo‘lib, qarorlar ko‘proq eri-xotin tomonlama muhokama qilib
qabul qilinadi, ayollar mustaqil daromad manbaiga ega bo‘ladi va shu bilan gender
rollar yumshaydi.
Shu bilan birga ierarxiya va hurmat tamoyillari yo‘qolmaydi; ular ko‘pincha
yangicha shaklda davom etadi — masalan, hurmat ko‘proq yoshlarga nisbatan
empatiya va maslahat shaklida ifodalanadi, ierarxiya esa professional va ma’naviy
yutuqlar bilan bog‘liq ravishda qayta strukturalanadi.
XI asrning buyuk mutafakkiri va shoiri Yusuf Xos Hojib o'zining «Qutadg'u
bilig» - «Saodatga boshlovchi bilim» - kitobida va undan keyingi qator asarlarida
o'zining axloq hamda hayotga oid qarashlarini bayon etadi. Inson faqat
26

jamiyatdagina kamolotga yetishi mumkin, muloqot va ijtimoiy-foydali mehnat
uning rivojlanishi va yashashining mezonidir, deb hisoblaydi. «Boshqa odamlarga
foydasi tegmaydigan inson - o'likdir», - deb yozadi u. /O'sha asar, 529-betj. Odam
kim bo'lishidan qat'i nazar, shohmi, gadomi, avvalo, insoniy bo'lishi kerak, chunki
«dunyoda o'lmas bo'lib, faqat insoniylik qoladi», «Yaxshi axloqiy fazilatlarga ega
kishi - har qanday qimmatbaho durlardan ham qimmatlidir». Shoirning fikricha,
farzand ko'rish va unga tarbiya berish har bir inson uchun buyuk baxtdir, ularsiz
hayotning ma'nosi yo'q. Lekin bu narsa ota-onaga juda katta mas'uliyat yuklaydiki,
uning uddasidan chiqmoq, har bir ota-ona uchun ham farz, ham qarzdir. Shuning
uchun ham Yusuf Xos Hojib oilaviy tarbiyani bola axloqiy taraqqiyotining asosi,
deb hisoblagan: «Agap bolaning xulqi yomon bo'lsa, bunda bolaning aybi yo'q,
hamma ayb - otasida». Shuning uchun ham ota-ona, ayniqsa, ota bunga katta
e'tibor bermog'i lozim. Ma'lumki, so'fizm insoniy muhabbat, sevgini inkor etib,
faqat Ollohga nisbatan sevgi va muhabbatninggina borligini e'tirof etgan.
Bundan farqli o'laroq, Yusuf Xos Hojib, odamlar o'rtasidagi sevgi-
muhabbatni tarannum etgan. U sevgini oilaviy baxt va ijtimoiy
muvaffaqiyatlarning garovi, deb hisoblagan. «Yigit uylanmasdan avval kelinning
kimligini, uning kelib chiqishi, xarakteri va xulq-atvorini bilishi kerak» , - deydi u.
Uning axloqiy didaktikasi O'rta Osiyodagi ilg'or fikrlarning taraqqiyotiga katta
hissa qo'shgan, shuning uchun ham uning qarashlari musulmon xalqlari o'rtasida
keng tarqalgan va ko'pgina shov-shuvlarga sabab bo'lgan. Kaykovus Unsurulmaoni
- 63 yoshida o'g'liga atab «QOBUSNOMA» yozib, unda o'zining bola tarbiyasi,
oilaviy hayot, shaxs kamoloti masalalarini bayon etdi. Kitobdagi asosiy g'oya -
yoshlarni ota-onani hurmat qilishga, e'zozlashga chaqirishdir. Uning bu boradagi
fikrlari pandnomaning «Ota-ona haqqini bilmoq zikrida» bobida bayon etilgan:
«Har bir farzandki, oqil va dono bo'lsa, ota-ona, mehr-muhabbatini ado etmakdin
bosh tortmagay». U bu borada «Nima eksang, shuni o'rasan» degan maqolni
ishlatib, u oilada bola tarbiyasining qo'yilishi ana shu muhim maqol asosida
qurilsa, maqsadga muvofiq bo'ladi, deb hisoblaydi. Ma'lumki, «QOBUSNOMA»
tarbiya borasida shunchalik nodir asarlardan hisoblanadiki, uni mashhur hind
27

masala «Kalila va Dimna», Nosir Xisravning «Saodatnoma», Ahmad
Yugnakiyning «Hibat ul haqoniq», Alisher Navoiyning «Mahbub ul qulub»,
“Vaqfiya” kabi asarlar qatorida ko'radilar. Undagi fikrlar va ko'rsatmalar ota-onalar
uchun, ayniqsa o'smir va o'spirinlik yoshidagi yigit-qizlarni tarbiyalanishida
muhim dasturdir.
Turmush madaniyati, odob-axloq, sevgi-muhabbat borasida o'ziga xos
qaytarilmas fikrlar sohibi buyuk bobokalonimiz Alisher Navoiyning «Mahbub ul-
qulub» yoki «Qalblarning sevgisi» deb nom qo'yilishi bejiz emas. Chunki bu
asarda Navoiy insonlarga qalbidagi eng kerakli o'gitlarini bayon etib, ularni
turmushdagi, oilaviy hayotdagi turli hodisalar va vaziyatlardan chiqishga imkon
beruvchi yaxshi fazilatlar, ularni tarbiyalash masalalariga diqqatni qaratadi.
Risolaning «Vylanish va xotinlar to'g'risida» bobida u uylanish va uning foydasi,
oilaviy munosabatlar haqida durdona flkrlarni bayon etadi, Unda asosan insoniyat
dunyosida mavjud bo'lgan 3 xil sevgining naqadar go'zal, tabiiy va insoniyat
taraqqiyoti uchun zarurligini zikr qiladi. Insoniy sevgi, chin muhabbat, ikki xil -
jinsning turmushda barkamollik kasb etishi kabi g'oyalarni tarannum etgan bu
nodir asar bugungi davrimiz uchun ham g'oyat g'immatlidir. Navoiy ayol kishining
oiladagi o'rniga quyidagicha to'xtaladi: «Yaxshi xotin - oilaning davlati va baxti.
Uyning ozodaligi, uy egasining xotirjam va osoyishtaligi undan, husnli bo'lsa -
ko'ngil yozig'i, xushmuomala bo'lsa - jon ozig'idir. Oqila bo'lsa, ro'zg'orda tartib-
intizom bo'ladi, asbob-anjomlar saranjom turadi. Kishi bu kabi jufti halol bilan
qovushsa, agar bunday baxtga erishsa, g' am va kulfatda sirdoshga, oshkor va
pinhoniy dard-alamda hamnafas tan mahramiga ega bo'ladi. Turmushda boshingga
har qanday jafo tushsa, hamdarding u. Teskari aylanuvchi falakdan har balo kelsa,
ko'makdoshing u. Ko'nglingga g'am yuzlansa, u hamroh, badaningga xastalik va
zaiflik kelsa, ulling ham joni halak, ammo xudo ko'rsatmasin, nomuvoflq xotin
uchrasa, o'z uyingda halokatli illat paydo bo'ladi. U beandisha, shallaqi bo'lsa,
ko'ngil undan ozor chekadi va yomonlik axtaruvchi bo'lsa, undan ruh azob chekadi.
Tili achchiq bo'lsa, barchaning dilini yaralaydi, pokiza bo'lmasa, eriga yuzi qoralik
28

keltiradi, agar mayxo'r bo'lsa, uy odobi yo'qoladi, axloqsiz bo'lsa, oila rasvo
bo'ladi».
Buyuk allomaning oilaviy baxt, sevgi va er-xotin munosabatlari, ularga zarur
bo'lgan fazilatlar borasidagi bunday flkrlarini bilish, ularga rioya qilish har bir
yoshning muqaddas burchi bo'lmog'i shart.
Sharqda yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlashga qadimdan jiddiy ahamiyat
berilgan. Ular «Nasihatnoma», «Pandnoma», «Hikmatnoma» tarzida bizgacha
yetib kelgan. Bu manbalarda qizlarni hayotga tayyorlashda, ularda birinchi
navbatda insoniy fazilatlar shakllangan bo'lishi, oila muqaddas, uni avaylab-asrash
aynan uy bekalariga bog'liq ekanligi haqida turli tarbiyaviy ahamiyatga ega bo'lgan
hodisalar hikoya qilinadi. «Bolajonim, sevikli qizim, meni yaxshilab tingla.
Nasihat har kimga lozimdur, o'git hammaga zarurdir. Nasihat bilmaganga o'rgatadi,
bilganni esiga soladi. Alloh bergan qonunga ko'ra, hayotga qadam qo'yadigan har
bir qiz erga, har bir erkak ayolga muhtoj bo'ladi. Erkaklar ayol uchun, ayollar
erkak uchun yaratilgandir. Hayot mavjud ekan, bu qonunni hech kim buza
olmaydi. Shu sababli, sen tug'ilib o'sgan va voyaga yetgan uyingdan, yayrab-
yashnab, o'ynab-kulib yurgan yeringdan chiqib, o'zing bilmaydigan, notanish uyga
borasan. Kelajakda bu uy senikidir. Sen eringga shunday xizmat qilki, ul ham
senga qul bo'lsin! Sen unga yer bo'lki, u senga osmon bo'lsin! Sen unga uy bo'l, ul
senga ustun bo'lsin! Aytganlariga amal qilsang, ering bilan go'zal hayot
kechirasizlar, mas'ud, baxtiyor va saodatli turmush qurasizlar. Bizlar ham (har ikki
oila - bizning ham eringning oilasi ham) huzur-halovatda baxtiyor bo'lamiz. Aks
holda (ya'ni aytganlarimga amal qilmasang) ikkala oilada ham huzur-halovat
bo'lmaydi. Sen o'zing bir jahannamda yashagandek bo'lasan. Qizim! Endi senga
aytadigan o'n o'gitimga quloq sol! Bularni doimo yodingda tut:
l. Qanoat sohibasi bo'l. O'z holingga shukur qil. Ya'ni ering uyga nimaiki
olib kelsa, u xoh yeydigan, xoh kiyadigan narsa bo'lsin, xushfe'llik bilan, go'zal
odob bilan qabul qilib, eringga tashakkur aytib, xushnudlik ko'rsat. Zero, baxtli
hayot kechirmoqning bir yo'li o'z holiga shukur etmoqlikdir. Holiga shukur
etmagan, o'z nafsini tiymagan kishida ko'ngil huzuri, qalb rohati bo'lmaydi.
29

2. Eringga itoat qil, qil degan ishlarini qil, qilma deganini qilma! Ya'ni, ering
bilan suhbatiashganda, muloqotda bo'lganda itoatli bo'lishingni, uning so'zlarini
odob bilan tinglab, ado etishingni sening so'zlashib, quloq solishingdan tushunib
oladigan bo'lsin. Shunda Alloh Taolo sendan xushnud va uyingiz saodat nuridan
porloq bo'ladi.
3. Eringning ko'zi tushadigan joylarga yaxshi e'tibor ber! Ya'ni uyning
ichini, tashqarisini nihoyatda toza tut. Shunday qilki, eringning ko'ziga bir chirkin
yer ko'rinmasin.
4. Ust-boshingni toza tut. Ering faqat xushbo'yni sezsin, dimog'iga yomon
hid kelmasin. Chunki yomon hidlar erring ko'z o'ngida sening obro'yingni
tushiradi. Sendan irganishiga sabab bo'ladi. Shuni yaxshi bilgilki, tozalik va
zariflik eng yaxshi narsalardir. Inson ko'ziga xush ko'rinishlik shular bilandir.
5. Ovqatni vaqtida tayyorla. Ya'ni ovqatlanish vaqtini hech qachon
kechiktirma. Ering qachon ovqatlanishga o'rgangan bo'lsa, o'sha paytda ovqatini
tayyorlagin. U kelishi bilan darhol dasturxon sol. Shuni yaxshi bilginki, ochlik
insonning tez jahlini keltiradi.
6. Uyqu vaqtini, uyg'onish paytini yaxshi bilib ol! Ya'ni, uning qachon
uyquga ketish payti bo'lsa, o 'mini tayyorlab qo'y. Zero, uyqusizlik insonni xafaqon
etadi. Asabning buzulishi, xafaqonlik odamlarning ehtirosi, muhabbatini sekin-
sekin so'ndiradi.
7. Eringning moli va ashyosiga juda e'tiborli bo'l! Ya'ni, eringning mol-
dunyosini yaxshi saqla, ashyolarini avayla, muhofaza qilgil. Chunki uning mol-
dunyosi senikidir. Eming mol-dunyosini isrof etmaslik ish bilish va qadriga yetish
demakdir.
8. Eringning qarindosh va yaqinlariga hurmat ko'rsat! Ya'ni eringning
qarindoshlari va yaqinlariga hurmat, uning e'tiborini qozonmoq demakdir. Ularni
hurmat qilish eringni hurmat qilish demakdir. Bu esa qadr va e'tibor qozonishdir.
9. Eringning sirini boshqalarga aytma! Ya'ni eringning ba'zi sirlarini bilgan
vaqtingda ehtiyot bo'lib, uni saqla, birovlarga aytib yurma. Agar aytib qo'ysang,
30

uning g'azabini keltirib qo'yasan, ishonchini yo'qotasan. Bunda tuzayotgan oilangiz
buziladi.
10. Eringning dinga to'g'ri keladigan barcha buyruqlarini ado qil! Hech
qachon unga nisbatan itoatsiz bir harakat bo'lmasin. Agar bir shunday harakat
bo'lsa, senga kin saqlab, oxiri dushman bo'ladi. U senga dushmanlik yo'lini tutsa,
sen ko'p zarar ko'rasan va qo'lingdan hech narsa kelmaydi. Shuni yaxshi bilib
olginki, ering xafa bo'lganda sen nash 'ali , xursand bo'lishdan, u xursand
bo'lganda, sen xafa bo'lishdan juda ehtiyot bo'lgin. Chunki uning xafa bo'lgan
paytida sening xursand ko'rinishing, uning quvonchli bo'lgan vaqtlarida sening
g'amgin bo'lishing unga hamdard bo'lmaslik kabi bir qusurni o'rtaga tushiradi. Bu
esa, fahmsiz va tarbiyasi yomon odamlarga munosib ishdir.
Yuqorida keltirilganlar yoshlarning yaxshi oila qurishi va baxtli yashashi
uchun zarur dasturulamal hamdir.
Hayotiy kichik detallarni ham unutmaslik zarur: til va murojaat shakllari
(sizlash yoki senlash), oilaviy rasm-rusumlar (masalan, moliyaviy masalalarni kim
boshqarishi), qonuniy va diniy marosimlar — bularning barchasi uning ijtimoiy-
psixologik me’yorlarini mustahkamlaydi. Misol uchun, kattalarga “hurmat bilan
murojaat qilish” oilaviy konfliktlarda hissiy eskalatsiyani oldini olishi mumkin,
chunki bu kommunikativ kod norozilikni yumshatib, muloqotga imkon beradi.
Ammo agar hurmat tamoyili yolg‘iz boshqaruvni qo‘llab-quvvatlasa va fikr
almashuvga imkon bermasa, u o‘z navbatida muammolarni ichkarida yig‘ilishiga
va keyinchalik katta psixologik muammolarga olib kelishi mumkin.
Umuman olganda, sharqona ijtimoiy-psixologik me’yorlar va oilaviy rollar
tizimi insonning kimligini, qanday his qilishini va jamiyatga qanday moslashishini
belgilovchi kuchli vosita bo‘lib, uning ijobiy jihatlari — barqarorlik, qo‘llab-
quvvatlash, an’anaviy ma’naviy yo‘nalish — bilan bir qatorda, salbiy jihatlari —
shaxsiy erkinlikni cheklash, ayollarning yoki yoshlarining o‘zini ifoda eta
olmasligi — ham mavjud. Shu sababli zamonaviy davrda ushbu tizimlarni
o‘rganish va ularga moslashuvchan, inson huquqlari va psixologik farovonlikni
hisobga olgan o‘zgartirishlar kiritish muhimdir.
31

I BOB YUZASIDAN XULOSA.
Sharqona oila psixologiyasi I bob doirasida oilaning mohiyati, tarbiya tizimi
va ijtimoiy-psixologik me’yorlar yoritildi. Birinchi bo‘limda oilaning sharqona
tafakkurdagi qadriyatlari va uning ruhiy-ma’naviy ildizlari batafsil tahlil qilindi.
Oila nafaqat biologik birlik, balki shaxsning emotsional, axloqiy va ijtimoiy
rivojlanishining asosiy maydoni sifatida qaraldi. Sharq falsafasi va diniy an’analar
oilaning jamiyatdagi roli, ota-ona va farzand o‘rtasidagi munosabatlar hamda
qarindoshlik rishtalari orqali shakllangan qadriyatlar tizimini belgilaydi. Shu bilan
birga, oilada tarbiyaning maqsadi shaxsni ma’naviy va axloqiy jihatdan yetuk
qilish, ijtimoiy muhitga moslashishini ta’minlash ekanligi ta’kidlandi.
Sharq mutafakkirlari — Al-Farobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy kabi
olimlarning qarashlarida oilaning ahamiyati, tarbiya tamoyillari va shaxs
shakllanishi keng yoritildi. Ularning fikricha, tarbiya — bu nafaqat bilim berish,
balki hissiy va axloqiy fazilatlarni uyg‘unlashtirish jarayoni bo‘lib, shaxsning ruhiy
barqarorligini va ichki motivatsiyasini shakllantiradi. Tarbiya shakllari (formal,
non-formal va informal) oilada, maktab va madrasalarda, shuningdek, madaniy va
diniy marosimlar orqali amalga oshiriladi, va ayniqsa oilaviy noformal tarbiya
bolalarning emotsional va axloqiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
32

Shuningdek, sharqona ijtimoiy-psixologik me’yorlar va oilaviy rollar tizimi
batafsil tahlil qilindi. An’anaviy gender rollari, oiladagi ierarxiya, hurmat
tamoyillari va avlodlararo bog‘liqlik bolalarning identifikatsiyasi, ijtimoiy xotirasi
va shaxsiy rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ierarxiya va hurmat orqali
oilaviy barqarorlik, identitet va ijtimoiy qabul shakllanadi, avlodlararo bog‘liqlik
esa jamiyat va oilaning madaniy xotirasini saqlashga xizmat qiladi. Shu bilan
birga, bu tizimlarning qattiq shakllari individual erkinlikni cheklashi mumkinligi,
shaxsiy o‘zini ifoda qilish imkoniyatlarini kamaytirishi ham ta’kidlandi.
Umuman olganda, I bob oilaning sharqona psixologiyasini keng qamrovli
tahlil qilib, oilaviy qadriyatlar, tarbiya shakllari va ijtimoiy-psixologik
me’yorlarning shaxs va jamiyat rivojlanishidagi muhimligini ko‘rsatdi. Sharqona
oilaviy tizimlar tarixiy, ijtimoiy va ma’naviy kontekstga asoslangan bo‘lib, ular
bugungi kunda ham shaxsning ruhiy barqarorligi va ijtimoiy moslashuvini
shakllantirishda ahamiyatli manba sifatida xizmat qilmoqda.
33

II BOB. SHARQONA OILA PSIXOLOGIYASINING AMALIY
KO‘RINISHLARI.
2.1. OILA ICHIDAGI PSIXOLOGIK MUVOZANATNI SAQLASHNING
SHARQONA USULLARI. AN’ANAVIY SULH VA MASLAHATLASHUV
MADANIYATI.
Sharqona oila psixologiyasining amaliy ko‘rinishlari, xususan oila ichidagi
psixologik muvozanatni saqlash usullari, sharqona tafakkurda chuqur ildiz otgan
qadriyatlar, an’analar va psixologik tamoyillar orqali amalga oshiriladi.
Bag‘rikenglik, sabr va kechirimlilik tamoyillari oilaviy psixologik barqarorlikning
poydevori hisoblanadi. Sharqona tafakkurda bag‘rikenglik nafaqat boshqa
insonning xatolarini kechirish, balki turli ijtimoiy va madaniy farqlarga nisbatan
ochiq bo‘lishni anglatadi. Masalan, hind va fors mutafakkirlari, shuningdek, Al-
Farobiy va Ibn Sino oilaviy munosabatlarda insonlar o‘rtasida tushunishni
mustahkamlash, nizolarni yumshatish va hissiy taranglikni kamaytirish vositasi
sifatida bag‘rikenglikni tavsiya qilgan. Bu tamoyilning psixologik ahamiyati
shundaki, u oiladagi stress darajasini pasaytiradi, shaxslararo munosabatlarni
mustahkamlaydi va farzandlarda emotsional xavfsizlik hissini shakllantiradi.
Hayotiy misolda, ota-onaning bir-biriga nisbatan bag‘rikengligi farzandlar oldida
34

ijobiy model bo‘lib xizmat qiladi, ularni ham xatolarini tan olish va kechirishga
o‘rgatadi, natijada oilaviy muhitda tushunish va hurmat kuchayadi.
Sabr va kechirimlilik oilaviy qarorlar qabul qilish, nizolarni hal etish va
kelajakdagi kelishmovchiliklarga tayyorgarlik ko‘rishda muhim vosita hisoblanadi.
Sharqona tafakkurda sabr faqat vaqtni kutish emas, balki harakatlar va his-
tuyg‘ularni muvofiqlashtirish, xotirjamlikni saqlash orqali psixologik barqarorlikni
mustahkamlash sifatida talqin qilinadi. Masalan, Ibn Sino o‘z asarlarida oilada
kichik nizolar paydo bo‘lganda hissiy javobni kechiktirish va muammoni
maslahatlashuv orqali hal qilishni tavsiya qiladi. Kechirimlilik esa shaxslararo
ziddiyatlarni ichkarida to‘plamaslik va hissiy jarohatlarni yumshatish mexanizmi
sifatida ishlaydi. Hayotiy amalda, qarindoshlar yoki eri-xotinning bir-biriga kichik
xatolarni kechirishlari oilada hissiy taranglikni kamaytiradi va konfliktlarni
uzluksiz shakllanishidan himoya qiladi. Shu bilan birga, Alisher Navoiy o‘z
asarlarida sabr va kechirimlilikni insonning ruhiy mukammalligi va oiladagi
barqarorlikka erishish kaliti sifatida ko‘rsatadi. Psixologik jihatdan bu tamoyillar
oilaning stressga chidamliligini oshiradi, emotsional iqlimni ijobiy qiladi va
shaxslararo hurmatni mustahkamlaydi.
An’anaviy sulh va maslahatlashuv madaniyati sharqona oilaning muhim
psixologik usuli hisoblanadi. Maslahatlashuv jarayoni oilaning ierarxik tuzilishi,
avlodlararo hurmat va qaror qabul qilishdagi ijobiy model orqali amalga oshiriladi.
Masalan, o‘zbek qishloq oilalarida katta opa-uka yoki bobolar o‘rtasida yuzaga
kelgan qarorlar bo‘yicha maslahatlashuv barcha a’zolarning qatnashishi bilan
amalga oshiriladi. Bu jarayon psixologik jihatdan ikki yo‘nalishda foyda beradi:
birinchidan, qarorlar kollektiv tarzda qabul qilinishi sababli shaxsiy norozilik
darajasi kamayadi; ikkinchidan, har bir oila a’zosi o‘z fikri inobatga olinayotganini
his qiladi va natijada hissiy barqarorlik oshadi. Al-Farobiy maslahatlashuvni
insonlarning bir-birini tushunish va ijtimoiy hamkorlikni rivojlantirish vositasi
sifatida ko‘rgan, bu esa oilada muvozanatni saqlash va avlodlararo bog‘liqlikni
mustahkamlashga xizmat qiladi.
35

Oila a’zolarida hissiy barqarorlikni mustahkamlash yo‘llari Sharqda ko‘plab
pedagogik va psixologik tamoyillar bilan bog‘liq. Bu yo‘llar oilada muloqotni
rivojlantirish, emotsiyalarni konstruktiv tarzda ifodalash, me’yoriy qadriyatlarni
o‘rgatish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimini yaratish orqali amalga oshiriladi.
Ibn Sino va Alisher Navoiy psixologik barqarorlikni shakllantirishda tarbiyaviy
dialog va o‘zaro hurmatni ustuvor usul sifatida tavsiya qilgan. Hayotiy misolda,
ota-onaning farzand bilan his-tuyg‘ularini ochiq muhokama qilishi, ularni tinglashi
va mas’uliyatli qarorlar qabul qilishga jalb qilishi farzandlarda xavfsizlik hissini
oshiradi, o‘z navbatida hissiy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Shu bilan birga, oilaviy marosimlar, diniy va madaniy bayramlar ham
psixologik muvozanatni mustahkamlash vositasi sifatida ishlatiladi — ular oila
a’zolari orasida ijobiy hissiy bog‘lanishni kuchaytiradi va stressni kamaytiradi.
Sharq olimlarining qarashlarida qaysi uslub samarali ekanligi kontekstga
bog‘liq: bag‘rikenglik va kechirimlilik kundalik munosabatlarda hissiy
barqarorlikni mustahkamlashda eng foydali hisoblanadi, maslahatlashuv va sulh
esa ierarxik yoki qarindoshlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni hal qilishda samarali. Shu
bilan birga, hissiy barqarorlikni shakllantirish yo‘llari, ayniqsa Al-Farobiy va Ibn
Sino ta’limotlarida, doimiy muloqot, mas’uliyatni bo‘lishish va ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash orqali amalga oshiriladi, bu esa oila ichida muvozanatni uzoq muddatli
saqlashga imkon beradi.
Umuman olganda, sharqona usullar bag‘rikenglik, sabr, kechirimlilik,
maslahatlashuv va hissiy barqarorlikni mustahkamlash orqali oila ichidagi
muvozanatni saqlashning mukammal tizimini yaratadi. Ushbu tamoyillar nafaqat
individual psixologik rivojlanishga, balki oilaning ijtimoiy barqarorligi va
avlodlararo bog‘liqlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
2.2. SHARQONA TARBIYA AN’ANALARI VA ULARNING
ZAMONAVIY OILAGA TA’SIRI. ZAMONAVIY OILALARDA
AN’ANAVIY QADRIYATLARNING UYG‘UNLASHUVI.
36

Sharqona tarbiya an’analari va ularning zamonaviy oilaga ta’siri oilaning
ruhiy-ma’naviy va psixologik barqarorligini shakllantirishda markaziy o‘rin tutadi.
Kattaga hurmat va kichikka izzat tamoyillari Sharq tafakkurida nafaqat ijtimoiy
odob-axloq normalari sifatida qaraladi, balki shaxsning ichki psixologik tizimini
tartibga soluvchi, hissiy barqarorlikni mustahkamlovchi mexanizmlar sifatida ham
tushuniladi. Kattaga hurmat oiladagi ierarxiyani, avlodlararo aloqani va qaror
qabul qilishdagi tartibni saqlashga xizmat qiladi.
Al-Farobiy o‘z asarlarida kattalarga hurmatni shaxsning ma’naviy
mukammalligi va ijtimoiy ongining belgisi sifatida talqin qiladi. Unga ko‘ra, ota-
onaga, bobolarga va boshqa qarindoshlarga hurmat farzandlarda mas’uliyat, o‘zini
boshqalar bilan solishtirish va ichki intizomni rivojlantirishga yordam beradi.
Hayotiy misolda, agar bola ota-onaning maslahatini hurmat bilan qabul qilsa, u
kelgusidagi muammolarni hal qilishda ham o‘zaro tushunishni birinchi o‘ringa
qo‘yadi. Shu bilan birga, Alisher Navoiy o‘z asarlarida hurmatni shaxsiy va oilaviy
barqarorlikni mustahkamlash vositasi sifatida tasvirlaydi, ya’ni hurmat faqat
ijtimoiy majburiyat emas, balki oiladagi hissiy muvozanat va psixologik
xavfsizlikni ta’minlovchi psixologik resursdir.
Kichikka izzat esa oilada hissiy aloqani mustahkamlash, farzandning ichki
xavfsizlik hissini rivojlantirish va shaxsiy o‘zini anglashni shakllantirish uchun
zarur. Ibn Sino bolaga ota-onaga, katta opa-uka yoki qarindoshlarga izzat
ko‘rsatishni, ularni tinglashni va maslahatlariga amal qilishni shaxsiy va axloqiy
kamolotning belgisi sifatida ko‘rsatgan. Psixologik nuqtai nazardan, izzat hissi
farzandda ijtimoiy identifikatsiyani rivojlantiradi, u oilaviy me’yorlarni
o‘zlashtiradi va o‘zining shaxsiy chegaralarini tushunadi. Hayotiy misolda, kichik
akasini yoki singlisini hurmat qiladigan katta farzand oilaviy vazifalarni
taqsimlashda mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi, oilaviy nizolarni yumshatadi va
hissiy barqarorlikni saqlashga yordam beradi. Shu tarzda hurmat va izzat
tamoyillari oilada konfliktlarni oldini olish va hissiy muvozanatni saqlashning
psixologik asosini yaratadi.
37

Ota-ona va farzand munosabatlarida sharqona tarbiya usullari doimiy
muloqot, hissiy qo‘llab-quvvatlash va modelga asoslangan ta’lim orqali amalga
oshiriladi. Al-Farobiy ota-onaning farzand tarbiyasida o‘rni va ta’sirini,
shuningdek, hissiy namuna ko‘rsatishning ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. Unga
ko‘ra, ota-onaning o‘zaro hurmatli munosabati, sabr va bag‘rikengligi farzandning
shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishini shakllantiradi.
Ibn Sino esa ota-onaning tarbiyaviy muloqoti orqali bolaga hissiy nazorat,
muammolarni hal qilish qobiliyati va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish
mumkinligini ta’kidlaydi. Hayotiy misolda, ota-ona farzand bilan kechki
suhbatlarda kun davomida yuzaga kelgan hissiy vaziyatlar, konfliktlar va
qarorlarni muhokama qilsa, bola o‘zini tushunilgan va qabul qilingan his qiladi, bu
esa uning psixologik barqarorligini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, Alisher
Navoiy ota-onaning sabrli va izchil yondashuvini shaxsiy mukammallik va oilaviy
barqarorlikni ta’minlashning kaliti sifatida ko‘rsatadi, bu esa zamonaviy oilalarda
ham samarali ishlatilishi mumkin.
Sharqona tarbiya an’analari oilaning ijtimoiy psixologik tizimini
shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. Masalan, katta va kichik o‘rtasidagi
hurmat va izzat farzandning shaxsiy identifikatsiyasi va avlodlararo bog‘liqlikni
mustahkamlashga yordam beradi. Al-Farobiy va Ibn Sino fikriga ko‘ra, kattalarga
hurmat bolalarda mas’uliyatni uyg‘otadi, ularning ijtimoiy va axloqiy qarorlar
qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Hayotiy misolda, bobosi yoki ota-onasi
bilan maslahatlashgan farzand oilaviy vazifalarni o‘z zimmasiga oladi, kichik opa-
singillariga mehr-muhabbat ko‘rsatadi va oila ichidagi nizolarni yumshatadi.
Shu bilan birga, sharqona tarbiya tamoyillari farzandning hissiy
barqarorligini rivojlantiradi: sabr, bag‘rikenglik, kechirimlilik kabi fazilatlar
oilaviy va ijtimoiy konfliktlarni kamaytiradi, farzandlarni muammolarni
konstruktiv hal qilishga o‘rgatadi.
Zamonaviy oilalarda an’anaviy qadriyatlarning uyg‘unlashuvi globalizatsiya,
urbanizatsiya, ayollarning ishchi kuchiga kirishi, ta’lim darajasining oshishi kabi
omillar bilan bog‘liq. Ammo hurmat, izzat, sabr va maslahatlashuv tamoyillari o‘z
38

ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha yangi formatlarda: teng huquqli eri-xotin
muloqoti, qarorlarni maslahatlashuv orqali qabul qilish, bolalarni hurmat va
mas’uliyat asosida tarbiyalash orqali uyg‘unlashmoqda.
Psixologik nuqtai nazardan, bu uyg‘unlashuv oilada hissiy barqarorlikni
saqlab qoladi, farzandning ijtimoiy va axloqiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi va
yangi hayotiy sharoitlarga moslashuvchanlikni oshiradi. Hayotiy misol:
shaharlardagi oilalarda ota va onaning ish jadvali farzand tarbiyasida hamkorlikni
talab qiladi; shunda an’anaviy hurmat va sabr prinsiplari saqlanadi, lekin ular
zamonaviy kommunikatsiya va vaqt taqsimlash usullari bilan uyg‘unlashadi. Shu
bilan birga, sharq olimlarining — Al-Farobiy, Ibn Sino va Navoiy qarashlaridagi
tarbiya tamoyillari bugungi pedagogik tadqiqotlar, xususan Vygotskiy va Bandura
nazariyalari bilan mos keladi: modelga asoslangan ta’lim, ijtimoiy o‘rganish va
hissiy qo‘llab-quvvatlash shaxsning barqaror rivojlanishi va psixologik
muvozanatiga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, sharqona tarbiya an’analari oilada avlodlararo bog‘lanish
va madaniy xotirani saqlashga ham xizmat qiladi. Kattalarga hurmat va kichikka
izzat tamoyillari orqali avlodlar tajribasi va bilimlari farzandlarga yetkaziladi,
oilaviy va madaniy qadriyatlar uzluksiz ravishda avloddan-avlodga o‘tadi. Hayotiy
misolda, bobosining hayotiy maslahatlarini tinglaydigan va ota-onasining
qadriyatlarini hurmat qiladigan bola o‘z madaniy va psixologik ildizlarini anglaydi,
bu esa uning shaxsiy barqarorligini oshiradi. Shu bilan birga, zamonaviy
sharoitlarda o‘zaro hurmat va sabr, maslahatlashuv tamoyillari onlayn va oflayn
kommunikatsiya orqali ham qo‘llanilishi mumkin, bu esa oilaning hissiy
bog‘liqligi va muvozanatini mustahkamlash imkonini beradi.
Sharqona tarbiya an’analari oilaning psixologik muvozanatini saqlash,
shaxsning ijtimoiy va axloqiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, avlodlararo
bog‘liqlikni mustahkamlash va madaniy xotirani saqlashning samarali
mexanizmini ta’minlaydi. Kattaga hurmat, kichikka izzat, ota-ona va farzand
o‘rtasidagi sabrli muloqot, maslahatlashuv, hissiy qo‘llab-quvvatlash va zamonaviy
uyg‘unlashuv — bularning barchasi oilaning psixologik barqarorligi va shaxsiy
39

kamolotini ta’minlashda muhim vositalardir. Shu yo‘l bilan sharqona pedagogik
meros zamonaviy oilaga tatbiq etilib, hissiy va axloqiy barqaror, uyg‘un va
ijtimoiy jihatdan moslashgan oila muhitini yaratadi.
2.3. SHARQ MAMLAKATLARIDA OILAVIY NIZOLARNI HAL
ETISHNING PSIXOLOGIK YONDASHUVLARI. AN’ANAVIY
OQSOQOLLIK INSTITUTI VA IJTIMOIY VOSITACHILIK.
Sharq mamlakatlarida oilaviy nizolarni hal qilish psixologik va ijtimoiy
jihatdan murakkab jarayon bo‘lib, bu jarayon ko‘pincha an’anaviy qadriyatlar,
oilaviy ierarxiya va madaniy me’yorlar bilan chambarchas bog‘liq. An’anaviy
oqsoqollik instituti bu tizimning eng muhim elementlaridan biri hisoblanadi.
Oqsoqollar, ya’ni tajribali va hurmatga sazovor shaxslar, oilaviy nizolarni hal
qilishda vositachi sifatida faol qatnashadi. Ular nafaqat taraflarning fikrini
tinglaydi, balki ularning hissiy holatini tushunib, adolatli va ijtimoiy me’yorlarga
mos qaror chiqarishga harakat qiladi. Al-Farobiy va Ibn Sino falsafiy qarashlariga
ko‘ra, bunday vositachilik insonning hissiy barqarorligi va ijtimoiy ongini
uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi, shuningdek, shaxslarni murosaga chaqirish orqali
oilada psixologik barqarorlikni ta’minlaydi. Masalan, o‘zbek oilalarida ota yoki
boboning vositachiligi bilan kelib chiqqan mulkiy yoki shaxsiy nizolar ko‘pincha
janjalga aylanmay, murosa bilan hal qilinadi. Bu jarayon nafaqat oilaviy nizolarni
kamaytiradi, balki avlodlararo hurmatni mustahkamlaydi va oilaning ijtimoiy
barqarorligini ta’minlaydi.
Oilada muloqot va murosaning o‘rni Sharqona psixologik yondashuvning
markaziy jihatidir. Nizolarni keskin yoki majburiy tarzda hal qilish emas, balki
konstruktiv suhbat, hissiy nazorat va murosaga intilish afzal ko‘riladi. Alisher
Navoiy va boshqa sharq olimlari oilaviy muloqotning hissiy barqarorlik va shaxsiy
rivojlanishdagi rolini alohida ta’kidlagan. Muloqot jarayonida oilaning har bir
a’zosining fikri inobatga olinadi, farzandlar o‘zini tinglangan va qabul qilingan his
qiladi, bu esa ularning hissiy barqarorligini mustahkamlaydi va oilaviy nizolarni
40

yumshatadi. Hayotiy misolda, turkman oilasida turmush o‘rtog‘i va bolalar
o‘rtasida yuzaga kelgan nizoni oqsoqol yordamida tinglash va murosaga chaqirish
jarayoni oilaning ijtimoiy va hissiy tizimini saqlashga xizmat qiladi. Shu tarzda,
muloqot va murosa Sharq oilasida psixologik barqarorlikni saqlash va avlodlararo
hurmatni rivojlantirishning samarali usuli sifatida namoyon bo‘ladi.
Turli xalqlarning oilaviy nizolarni hal qilish tajribalari ham o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. O‘zbek oilalarida an’anaviy tarzda mulkiy, shaxsiy yoki
turmush masalalari bo‘yicha ota-bobolar vositachiligida nizolar hal qilinadi; bu
jarayonda sabr, hurmat va murosa tamoyillari asosiy o‘rin tutadi. Tojik oilalarida
esa ko‘proq muloqot va oilaviy maslahatlar tizimi rivojlangan; qarindoshlar va
yaqin qo‘shnilar nizolarni yumshatish va kelishish jarayonida faol qatnashadi.
Turkman oilalarida an’anaviy hokimiyat tizimi, ya’ni oqsoqollar va jamoa
rahbarlari vositachiligida nizolar hal qilinadi, bu esa oilaning ijtimoiy strukturasini
saqlashga xizmat qiladi. Qozoq oilalarida esa oila boshlig‘ining nazorati va
qarindoshlar maslahatining ahamiyati katta; shuningdek, hissiy barqarorlikni
saqlash uchun oilada ierarxiya va hurmat tizimi muhim ahamiyatga ega. Shu bilan
birga, har bir xalqning tarixiy va madaniy konteksti nizolarni hal qilish usullarini
shakllantiradi: masalan, o‘zbek va tojik oilalarida murosa va hurmatga asoslangan
yondashuvlar, turkman va qozoq oilalarida esa jamoa boshqaruvi va tajribali
shaxslarning vositachiligi muhim hisoblanadi.
Sharqona psixologik yondashuvlarning yana bir muhim jihati shundaki, ular
oilaviy nizolarni hal qilishni nafaqat muammolarni bartaraf etish, balki shaxsiy
rivojlanish va hissiy barqarorlikni oshirishning vositasiga aylantiradi. Oqsoqolning
tavsiyalari va maslahatlari farzandlar uchun ijtimoiy va hissiy trening rolini
o‘ynaydi. Farzandlar bu jarayonda o‘zini nazorat qilish, qaror qabul qilish va hissiy
o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini o‘rganadi. Al-Farobiy va Ibn Sino bu jarayonni
shaxsning hissiy intizom va axloqiy kamoloti bilan bog‘lagan.
Hayotiy misolda, Qozoq oilasida ota-onaning farzand bilan yuzaga kelgan
kelishmovchilikni jamoa boshlig‘i yoki qarindosh vositachiligida hal qilishi bola
uchun ijtimoiy va hissiy tajriba bo‘lib xizmat qiladi. Shu tarzda, sharqona
41

psixologik yondashuvlar oilaviy nizolarni hal qilishni nafaqat muammolarni
bartaraf etish, balki shaxsiy rivojlanish, hissiy barqarorlik va avlodlararo
bog‘liqlikning samarali vositasiga aylantiradi.
Oilaviy nizolarni hal qilishning psixologik samaradorligi Sharq oilalarida
qadriyatlar, ijtimoiy me’yorlar va hissiy ko‘nikmalar uyg‘unligida namoyon
bo‘ladi. Hurmat, sabr, kechirimlilik, muloqot va murosa prinsiplari oilaviy
nizolarni yumshatadi, farzandlar va ota-onaning hissiy bog‘liqligini
mustahkamlaydi va avlodlararo tajriba va bilimlarning uzluksizligini ta’minlaydi.
Hayotiy misolda, turkman yoki o‘zbek oilalarida qarindoshlar vositachiligida hal
qilingan nizolar nafaqat oilani saqlab qoladi, balki farzandlarda ijtimoiy
identifikatsiya, hurmat va sabr ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Shuningdek, Sharq oilalarida oilaviy nizolarni hal qilishda ijtimoiy
vositachilikning psixologik aspekti katta ahamiyatga ega. Oqsoqolning hissiy
barqarorligi, tajribasi va adolatli yondashuvi nizolarni murosa va konstruktiv
yechim bilan yakunlashga xizmat qiladi. Alisher Navoiy bu jarayonda oilaviy
ahillik va avlodlararo bog‘lanishning muhimligini ta’kidlagan; uning fikricha, har
bir qarindoshning tajribasi va hissiy bilimlari oilaning psixologik barqarorligini
saqlashga xizmat qiladi.
Umuman olganda, Sharq mamlakatlarida oilaviy nizolarni hal etishning
psixologik yondashuvlari an’anaviy oqsoqollik instituti, muloqot va murosa,
shuningdek turli xalqlar tajribasi orqali amalga oshiriladi. Ular oilaning ijtimoiy,
hissiy va psixologik barqarorligini saqlash, farzandlarning axloqiy va hissiy
rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash va avlodlararo bog‘liqlikni mustahkamlashning
samarali mexanizmini ta’minlaydi. Shu yondashuvlar bugungi kunda ham
zamonaviy oilalarda, xususan oila psixologiyasi va oilaviy tarbiyada, katta
ahamiyatga ega bo‘lib, ularning pedagogik va psixologik samaradorligi o‘rganilgan
va tasdiqlangan.
42

II BOB YUZASIDAN XULOSA.
II bob sharqona oila psixologiyasining amaliy jihatlarini, oilaviy muvozanat,
tarbiya an’analari va nizolarni hal etish usullarini batafsil yoritadi. Oila ichidagi
psixologik muvozanatni saqlash Sharq falsafasi va pedagogik merosida muhim
tamoyil sifatida ko‘riladi. Bag‘rikenglik, sabr va kechirimlilik oilaning hissiy
barqarorligini ta’minlaydigan asosiy psixologik vositalar sifatida namoyon bo‘ladi.
Al-Farobiy, Ibn Sino va Alisher Navoiy qarashlarida oiladagi hissiy muvozanat
faqat shaxsiy fazilatlar orqali emas, balki oilaviy muloqot, maslahatlashuv va
an’anaviy sulh madaniyati orqali ham shakllanadi. Hayotiy misollarda ota-onaning
sabr bilan farzandni tinglashi, oilaviy maslahatlar orqali kelishmovchilikni murosa
bilan hal qilishi hissiy barqarorlik va ijtimoiy uyg‘unlikni mustahkamlaydi.
Sharqona tarbiya an’analari va ularning zamonaviy oilaga ta’siri oilada
kattaga hurmat va kichikka izzat tamoyillari orqali o‘z ifodasini topadi. Bu
tamoyillar oiladagi ierarxiya va avlodlararo bog‘liqlikni mustahkamlash,
farzandlarda mas’uliyat va ijtimoiy identifikatsiyani rivojlantirishga xizmat qiladi.
Ota-ona va farzand o‘rtasidagi muloqot, sabrli yondashuv va hissiy qo‘llab-
quvvatlash orqali shaxsiy va ijtimoiy rivojlanish ta’minlanadi. Zamonaviy oilalarda
an’anaviy qadriyatlar yangi sharoitlar bilan uyg‘unlashib, hissiy barqarorlik va
oilaviy uyg‘unlikni saqlashning samarali vositasi bo‘lib qoladi.
43

Sharq mamlakatlarida oilaviy nizolarni hal etish psixologik yondashuvlari
ham o‘ziga xos bo‘lib, ular asosan an’anaviy oqsoqollik instituti, muloqot va
murosa tamoyillari orqali amalga oshiriladi. Oqsoqollar vositachiligida nizolarni
hal qilish, turli xalqlarda oilaviy nizolarni yumshatish va hissiy barqarorlikni
saqlashda samarali vosita hisoblanadi. O‘zbek, tojik, turkman va qozoq oilalarida
bu yondashuvlar turlicha ifodalanadi, ammo barchasida umumiy maqsad — oilada
hurmat, sabr, murosa va hissiy uyg‘unlikni saqlashdir. Sharqona yondashuvlarning
psixologik samaradorligi shundaki, ular oilaviy nizolarni hal qilishni nafaqat
muammolarni bartaraf etish, balki shaxsiy rivojlanish, hissiy barqarorlik va
avlodlararo bog‘liqlikni mustahkamlash vositasiga aylantiradi.
Umuman olganda, II bobda ta’kidlangan fikrlar Sharq pedagogik merosining
amaliy ahamiyatini, oiladagi hissiy va ijtimoiy barqarorlikni shakllantirishdagi
psixologik tamoyillarni va zamonaviy oilaga tatbiq etish imkoniyatlarini aniq
ko‘rsatadi. Bag‘rikenglik, sabr, kechirimlilik, hurmat, izzat, muloqot va murosa
kabi qadriyatlar nafaqat tarixiy tajriba, balki bugungi kun oilasi psixologiyasida
ham samarali vositalardir. Shu yo‘l bilan Sharq pedagogik va psixologik merosi
zamonaviy oilaviy amaliyotga tatbiq etilib, oila muhitining ijtimoiy, hissiy va
psixologik barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
44

UMUMIY XULOSA.
Kurs ishining I va II boblari Sharqona oila psixologiyasining nazariy va
amaliy jihatlarini keng qamrovda yoritadi. I bobda Sharqona oila psixologiyasining
nazariy asoslari ko‘rib chiqildi. Ushbu bobda Sharq falsafasi va dinlarida oilaning
maqomi, ota-ona, farzand va qarindoshlik munosabatlarining qadimiy talqini
hamda oilaviy tarbiyada ruhiy-ma’naviy qadriyatlarning shakllanishi batafsil tahlil
qilindi. Sharq tafakkurida oila nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy birlik sifatida
qaraladi. Al-Farobiy va Ibn Sino fikriga ko‘ra, oilaviy munosabatlar shaxsning
axloqiy, ruhiy va ijtimoiy kamolotida markaziy o‘rin tutadi. Masalan, o‘zbek va
tojik oilalarida ota-onaning farzand tarbiyasida faolligi va hissiy qo‘llab-
quvvatlashi oiladagi barqaror muhitni shakllantiradi, shaxsiy fazilatlarning
rivojlanishini rag‘batlantiradi.
I bobda, shuningdek, sharq mutafakkirlari ta’limotlarida oilaning mohiyati
va tarbiya psixologiyasi yoritildi. Al-Farobiy oilaning asosiy maqsadi shaxsni
ma’naviy jihatdan yetuk qilish deb hisoblagan, Ibn Sino esa oilani shaxsiy va
ijtimoiy muvozanat manbai sifatida ko‘rgan. Alisher Navoiy qarashlarida esa
oilada tarbiya hissiy va axloqiy yetuklikni shakllantirish vositasi sifatida
qadrlanadi. Sharq pedagogik merosida axloqiy-psixologik tarbiya tamoyillari,
xususan, sabr, adolat, hurmat va murosa, oilaviy va ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashda asosiy rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, tarbiya o‘zining shakllanishi
45

jihatidan rasmiy (maktab va madrasalarda olingan ilmiy bilimlar), oilaviy (ota-ona
va qarindoshlar tarbiyasi), ijtimoiy (jamoaviy tajriba, qoidalar) va axloqiy (odob-
axloq, madaniy me’yorlar) ko‘rinishlarga ega bo‘ladi. Sharq olimlari fikricha,
tarbiya jarayoni oilaning psixologik muhitida nafaqat bilim berish, balki hissiy va
ma’naviy rivojlanishni ta’minlaydi.
I bobda oiladagi ijtimoiy-psixologik me’yorlar va rollar tizimi ham batafsil
tahlil qilindi. Sharq jamiyatida an’anaviy gender rollari va ularning psixologik
asoslari oilaning barqarorligini ta’minlovchi muhim element hisoblanadi. Erkaklar
ko‘proq himoya va moddiy ta’minot vazifasini bajarsa, ayollar oilaviy
munosabatlar, tarbiya va hissiy qo‘llab-quvvatlashni amalga oshiradi. Oiladagi
ierarxiya va hurmat tamoyillari shaxslarning psixologik barqarorligini
shakllantiradi, avlodlararo bog‘liqlik va ijtimoiy xotira shakllanishiga yordam
beradi. Masalan, o‘zbek oilasida katta avlodning maslahat va qarorlari kichik avlod
tomonidan hurmat qilinadi, bu esa hissiy barqarorlik va ijtimoiy identifikatsiyani
mustahkamlaydi.
II bob esa sharqona oila psixologiyasining amaliy ko‘rinishlariga
bag‘ishlandi. Oila ichidagi psixologik muvozanatni saqlashning sharqona usullari
bag‘rikenglik, sabr, kechirimlilik, muloqot va maslahatlashuv madaniyati orqali
amalga oshiriladi. Bu tamoyillar oilaning hissiy barqarorligini oshirish, nizolarni
yumshatish va farzandlarning shaxsiy rivojlanishini rag‘batlantirishga xizmat
qiladi. Al-Farobiy, Ibn Sino va Alisher Navoiy qarashlarida oilaviy muloqot va
maslahatlashuv hissiy intizom va ijtimoiy uyg‘unlikni ta’minlash vositasi sifatida
qadrlanadi. Hayotiy misol sifatida, turkman oilasida turmush o‘rtog‘i va bolalar
o‘rtasida yuzaga kelgan nizolarni oqsoqol vositachiligida hal qilish jarayoni
oilaning ijtimoiy va hissiy tizimini mustahkamlaydi.
Sharqona tarbiya an’analari va ularning zamonaviy oilaga ta’siri ham katta
ahamiyatga ega. Kattaga hurmat va kichikka izzat tamoyillari farzandlarda
mas’uliyat, ijtimoiy identifikatsiya va axloqiy fazilatlarni shakllantiradi. Ota-ona
va farzand o‘rtasidagi sharqona tarbiya usullari sabr, muloqot, maslahat va hissiy
qo‘llab-quvvatlash orqali shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishga yordam beradi.
46

Zamonaviy oilalarda an’anaviy qadriyatlar yangi sharoitlar bilan uyg‘unlashib,
oilada barqarorlikni saqlashning samarali vositasiga aylanadi.
Sharq mamlakatlarida oilaviy nizolarni hal etishning psixologik
yondashuvlari ham alohida o‘rganildi. An’anaviy oqsoqollik instituti, muloqot va
murosa, shuningdek, turli xalqlar tajribasi (o‘zbek, tojik, turkman, qozoq) oilaviy
nizolarni hal qilishda samarali vositalar sifatida xizmat qiladi. Oqsoqol
vositachiligi oiladagi nizolarni nafaqat bartaraf etadi, balki farzandlar va ota-
onaning hissiy va ijtimoiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Sharqona
yondashuvlarning psixologik samaradorligi shundaki, ular oilaviy nizolarni hal
qilishni shaxsiy rivojlanish, hissiy barqarorlik va avlodlararo bog‘liqlikni
mustahkamlash vositasiga aylantiradi.
Umuman olganda, I va II boblar Sharqona oila psixologiyasining nazariy
asoslari va amaliy ko‘rinishlarini mukammal tarzda birlashtiradi. Sharq pedagogik
va psixologik merosi oilaning ijtimoiy, hissiy va psixologik barqarorligini saqlash,
shaxslarning axloqiy, hissiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlash, avlodlararo
bog‘lanish va ijtimoiy identifikatsiyani mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega
ekanligini ko‘rsatadi. Bag‘rikenglik, sabr, kechirimlilik, hurmat, izzat, muloqot va
murosa kabi qadriyatlar nafaqat tarixiy tajriba, balki bugungi kun oilasi
psixologiyasida ham samarali vositalardir. Shu yo‘l bilan Sharq pedagogik va
psixologik merosi zamonaviy oilaviy amaliyotga tatbiq etilib, oilaviy muhitning
ijtimoiy, hissiy va psixologik barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
47

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Abdullaev, Sh. (2015). Oila psixologiyasi. Toshkent: Fan va texnologiya.
2. Nematov, A. (2017). Oilaviy tarbiya va psixologik rivojlanish. Toshkent:
Ilm.
3. Qodirov, T. (2016). Oila va jamiyat. Toshkent: Ma’naviyat.
4. Raximov, S. (2018). Sharqona tarbiya an’analari. Toshkent: Akademiya.
5. Xolmirzaev, F. (2014). Psixologik me’yorlar va oilaviy rollar. Toshkent:
Fan.
6. Islomov, B. (2019). Oila va shaxsning ma’naviy rivojlanishi. Toshkent: Ilm-
fan.
7. Rahmonova, M. (2016). Oilaviy nizolarni hal etishning psixologik
yondashuvlari. Toshkent: Sharq.
8. Sobirov, J. (2015). Sharqona pedagogik meros. Toshkent: O‘qituvchi.
9. Toshpulatov, D. (2017). Oilada hissiy muvozanatni saqlash. Toshkent: Fan.
10. Yusupova, N. (2018). Oilaviy tarbiya tamoyillari. Toshkent: Ma’naviyat.
11. Navoiy, A. (2008). Xazoyin ul-maoniy. Toshkent: Adabiyot nashriyoti.
12. Farobiy, Al. (2005). Al-Madina al-Fadila. Toshkent: Ilm-fan.
48

13. Ibn Sino, (2006). Kitob al-Shifa. Toshkent: Sharq.
14. Akbarov, R. (2019). Oila psixologiyasi va tarbiya. Toshkent: Fan.
15. Mirzaev, K. (2017). Avlodlararo bog‘liqlik va oilaviy qadriyatlar. Toshkent:
Akademiya.
Internet manbalari:
16. www.psychology.uz/oila_psixologiyasi (2020). Oila psixologiyasi asoslari.
17. www.ziyonet.uz/articles/family-values (2021). Sharqona tarbiya va oila
qadriyatlari.
18. www.education.uz/family-psychology (2019). Oilaviy tarbiya va psixologik
muhit.
19. www.islom.uz/oila-ananalari (2022). Sharqona oilaviy me’yorlar.
20. www.madaniyat.uz/articles/psixology-family (2020). Oila psixologiyasida
hissiy barqarorlik.
49

Maktab amaliy psixlogining shaxsiy sifatlari

Sotib olish