Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 247.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Геометрия

Продавец

Bohodir Jalolov

Maktab geometriya darslarida innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llashning nazariy asoslari

Купить
“ Maktab geometriya darslarida innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo ʻ llashning nazariy asoslari ” mavzusida MUNDARIJA Kirish ………………………………………………………………………. 3 I BOB. MAKTAB GEOMETRIYA KURSINI O ʻ QITISHNING NAZARIY ASOSLARI. 1. 1. Ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanishning nazariy asoslari ............................................................................................... 8 1.2. P edagogik ada kichik guruhlarda ishlashning nazariy asoslar i….. ……… 1 7 II – BOB. MAKTAB GEOMETRIYA KURSINI O ʻ RGANISHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH USLUBIYATI 2.1. Maktab geometriya fanini o ʻ rganishning mazmuni va qo ʻ llaniladigan innovatsion texnologiyalar …………………................................................. 2 6 2.2. Geometriyani o ʻ rganish jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanishning xususiyatlari ………………………………………………. 4 5 2.3. Geometriya darslarida innovatsion texnologiyalardan foydalanishning o ʻ rni va yo ʻ llari ……………………………………………………………... 56 Xulosa ……………………………………………………………………… 64 Adabiyotlar ro’yxati………………………………………………………. 66 3 KIRISH Bugun dunyo taraqqiyotning tamal toshi, mamlakatni qudratli, millatni buyuk eta oladigan qudratli kuch bo’lgan ilm-fan, ta’lim va tarbiyaga alohida e’tibor qaratmoqda. Jahonning qator yetakchi davlatlarida ta’limni rivojlantirish birinchi galdagi vazifa sifatida belgilanishi ham bejiz emas. Zero, mamlakatning ertangi kuni, ravnaqi aynan shu sohada qo’lga kiritilgan yutuqlarga bevosita va bilvosita bog’liq. Mamlakatimiz ham bu jarayonning faol ishtirokchisi ekani quvonarli hol, albatta. E’tirof etish lozim, oliy ta’lim tizimining keyingi yillardagi faoliyatiga nazar tashlaydigan bo’lsak, ko’plab ijobiy ishlar amalga oshirilganiga guvoh bo’lamiz. Oliy ta lim tizimida yuzaga kelgan muammolarni qisqa muddatda‟ bartaraf etish maqsadida keyingi yillarda sohani tubdan takomillashtirish, izchil rivojlantirish, XXI asr talablariga moslashtirish, zamon bilan hamnafas qilish borasida aniq, izchil va keng ko’lamli kompleks chora-tadbirlar amalga oshirildi. Shuningdek, soha taraqqiyotiga yo’naltirilgan o’nlab muhim farmon, qaror va dasturlar qabul qilindi. Jumladan, O’zbekiston Respublikasida oliy ta’limni tizimli isloh qilishning ustuvor yo’nalishlarini belgilash, mustaqil fikrlaydigan, yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga ko’tarish, oliy ta’limni modernizatsiya qilish, ilg’or ta’lim texnologiyalariga asoslangan holda ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish maqsadida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktyabrdagi farmoni bilan tasdiqlangan O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi sohadagi yangi islohotlar uchun dasturulamal vazifasini bajarmoqda. 4 O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasiga intellektual taraqqiyotni jadallashtirish, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, ilmiy va innovatsion faoliyatni samarali tashkil etish hamda xalqaro hamkorlikni mustahkamlash maqsadida fan, ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasini rivojlantirish singari vazifalar asos qilib olindi 1 . Konsepsiya mazmuni mamlakatimiz oliy ta lim tizimini isloh qilishning ustuvor‟ yo’nalishlarini aks ettirdi. Unda oliy o’quv yurtlarida qamrov darajasini kengaytirish hamda ta’lim sifatini oshirish, raqamli texnologiyalar va ta’lim platformalarini joriy etish, yoshlarni ilmiy faoliyatga jalb qilish, innovatsion tuzilmalarni shakllantirish, ilmiy tadqiqotlar natijalarini tijoriylashtirish, xalqaro e’tirofga erishish hamda boshqa ko„plab aniq yo’nalishlar belgilab berildi. Bularning barchasi ta’lim jarayonini yangi sifat bosqichiga ko’tarish uchun xizmat qildi. Mavzuning dolzarbligi . Geometriyani o ʻ qitishda o ʻ quvchilar intelektual qobiliyatini hisobga olsak, jamoaviy va individual ishlash maqsadga muvofiqdir, ya’ni ketma-ket savollar berish va uni muhokama qilish, aqliy hujum, klaster, hamkorlikda ishlash orqali o quv jarayonini tashkil etish, birinchidan o ʻ ʻ quvchilar faolligini oshiradi, ikkinchidan esa, o ʻ quvchilar fikrlash usullariga, mustaqil isbotlashga o ʻ rgatish uchun imkon beradi. Shu bilan bir qatorda pedagogik innovatsion texnologiyalarni bu usul bilan mos holda tashkil qilish yaxshi samaralar beradi. Shuni hisobga olib geometriyani o ʻ rganishning dolzarbligi kelib chiqadi Bitiruv ishining maqsadi. Umumta’lim maktablarida geometriya kursini o ʻ qitishda, o ʻ quv jarayonida an’anaviy o ʻ qitish usuliga muvofiq holda ya’ni pedagogik innovatsion texnologiyalardan foydalanishni samarali yo ʻ lga qo ʻ yish, o ʻ quvchilarga puxta va chuqur bilimlarni egallashlarida imkon beruvchi dars ishlanmalarini ishlab chiqish va joriy qilish. 1 5 Bitiruv ishining vazifalari: Umumta’lim maktablarida geometriyani o ʻ rgatishda o ʻ quvchilar bilim va ko ʻ nikmalarini tekshirish usullari. - O ʻ quvchilarning mustaqil ishlarini pedagogik innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etish usullari. - Umumta’lim maktablarida geometriyani o ʻ qitishda pedagogik innovatsion texnologiyalar va turlari. - Pedagogik va innovatsion texnologiya usullari. - Darsda va darsdan tashqari mashg ʻ ulotlarda mustaqil ishlarni tekshirish, uy vazifalari va individual mustaqil ishlarini muvofiqligini ta’minlash. Bitiruv ishining ilmiy ahamiyati. Ishda umumta’lim maktablarda geometriyani o ʻ qitishda o ʻ quvchilar bilim va ko ʻ nikmalarini tekshirish usullari, pedagogik innovatsion texnologiyalardan foydalanish imkoniyati va usullarining nazariy jihatdan asoslarining bayon etilishi. Bitiruv ishining amaliy ahamiyati. Ishdan natijalar umumta’lim maktablarida geometriya kursini o ʻ qitishda o ʻ quvchilarga dars jarayonida va darsdan tashqari mashg ʻ ulotlarda pedagogik innovatsion texnologiya usullaridan foydalanishni tashkil etishda ko ʻ nikma bo lishi va ilmiy tadqiqot ishlaridaʻ o ʻ quvchilar bilim, ko nikma va malakalari nazoratini o ʻ ʻ tkazishda pedagigik innovatsion texnologiyalarni qo ʻ llashning nazariy asoslarini ochib berishda qo l ʻ keladi. Bitiruv ishining tuzilishi. Ish kirish, 2 ta bob, beshta paragraf, xulosa va fo н dalanilgan adabiyotlardan iborat bo lib, ishning hajmi 66 betdan iborat. ʻ 6 I BOB. MAKTAB GEOMETRIYA KURSINI O ʻ QITISHNING NAZARIY ASOSLARI. 1. 1. Ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanishning nazariy asoslari . O ʻ zbekiston Respublikasidagi ta’limni rivojlantirishning yangi bosqichida pedagogika OTMlarining asosiy vazifasi jahon talablari darajasida yangilanib borayotgan ishlab chiqarish sharoitlariga moslasha oladigan mutaxassislarni tayyorlash, ushbu jarayonda asosiy omil sifatida beriladigan axborotlar hajmini e’tirof etish emas, balki ularga nisbatan ijodiy yondoshuvni shaklantirish va mustaqil fikrlash kabi sifatlarni tarbiyalashdan iboratdir. So ʻ nggi yilllarda fanda ta’lim berishning yangi yo ʻ nalishi sifatida pedagogik innovatsiya rivoj topib kelmoqda. Olimlarning ta’kidlashicha, amaliyotda yo ʻ l ko ʻ rsatuvchi pedagogik nazariyamizning asosiy kamchiliklaridan biri - bilim va ta’limning ustunligini qattiq bo ʻ rttirib yuborishdadir. Insoniy, ma’naviy, mehnat tarbiyasi zarariga bilimda yodlab olish hajmi ko ʻ payib borishi maktab hayotida odatiy hol bo ʻ lib qoldi. Bu holatdan chiqish uchun bo lgan har qanday harakatʻ innovatsion deb hisoblanyapti. Haqiqatan ham, pedagogik tizim saqlanib qolar ekan, bu holda faqat uni mukammallashtirish haqida gapirish mumkin. Bu masalani ijobiy hal qilish ilg’or tajribalar, yangi pedagogik texnologiyalarni izlash, ularning didaktik imkoniyatlarini sinab ko ʻ rgan holda amaliyotga tatbiq etishga bo ʻ lgan hayotiy ehtiyojni oshirib yubordi. Bundan kelib chiqadigan amaliy xulosa-ilg ʻ or ta’limiy yangiliklarni aniqlash, sinab ko ʻ rish, pedagogik amaliyotga joriy qilishning ilmiy 7 xulosalarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etish tizimini yaratish masalasining dolzarbligini oshirdi. Adabiyotlarda ko ʻ rsatilishicha, “innovatsiya” tushunchasi XIX asrda etnografiyada paydo bo ʻ lib, bir madaniyat elementlarini ikkinchisiga kiritishni bildirgan. ХХ asrga kelib ishlab chiqarish sohasiga kirib kelgan bu tushuncha ilmiy bilimlarning yangi bir sohasi, yangiliklarni kiritish haqidagi fan - innovatika sifatida shakllana boshladi. Bu fan ilmiy texnik yangiliklarni yaratish va tarqatishning iqtisodiy, ijtimoiy qonuniyatlarini o ʻ rganuvchi fandan hozirgi kunda aniq bir faoliyatdagi yangilik qonuniyatlari, tamoyillari, metod va mezonlarini o ʻ rganuvchi fanga aylandi. 30-yillarda AQSHda “firma innovatsion siyosati”, “innovatsion jarayon” atamalari paydo bo ldi. 60-70- yillarda Gʻ ʻ arbda firmalar va boshqa korxonalarda amalga oshirilayottan yangiliklarni empirik tekshirishlar keng quloch yoydi. Firma yangiliklarni kiritish tashabbuskori va yaratuvchisiga aylandi. Taxminan oltmish yillar avval pedagogik yangiliklar tadqiqot predmetiga aylana boshlagan. Ta’lim muassasalarini jadal rivojlantirish ehtiyoji bilan uni amalga oshirishga o ʻ qituvchilarning tayyor emasligi orasidagi ziddiyatdan pedagogik yangiliklar mustaqil sohaga aylandi. Buning natijasida yangilikni qo ʻ llash ommaviy tus oldi, yangi bilimlarga ehtiyoj kuchaydi. Pedagogik innovatikaning “yangi”, “yangilik”, “innovatsiya”, “innovatsion jarayon”, “innovator”, “innovatsion imkoniyat”, “innovatsion muhit” v.b. tushunchalari kirib keldi. “Yangi” tushunchasi innovatsion pedagogikada asosiy tushunchalardan biri hisoblanadi. Agarda birinchi – “birinchi yaratilgan” iborasi ilgari umuman ma’lum bo ʻ lmagan biror narsa haqida tasavvur bersa, “yaqindan beri” va ayniqsa “yangitdan ochilgan” iboralari yangilikda qandaydir darajada “eskilik” elementi, ilgari bo ʻ lgan biror narsa borligini ifodalaydi. S.I.Ojegov lug ʻ atida “yangi”-“birinchi marotaba yaratilgan yoki qilingan, oldingisi o ʻ rniga yaqinda paydo bo ʻ lgan, yaqin o ʻ tmish yoki hozirgi vaqtda qaytadan ochilgan, yaxshi tanish bo ʻ lmagan” deyilgan. 8 O.G.Xomeriki, M.M.Potashnik, A.V.Lorensov tadqiqotlarida ishlab chiqilgan innovatsiyalar tasnifi umumta’lim muassasalari rahbarlari uchun nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Jadvalda keltirilgan ma’lumotlarga ko ʻ ra mualliflar ta’limdagi yangiliklarni quyidagi asosiy belgilar bo ʻ yicha tasniflashni taklif etadilar: -yangilikni ta’lim-tarbiya jarayonining u yoki bu qismiga tegishliligiga qarab; -yangilikni o ʻ zgarish hajmi, miqyosiga qarab; -yangilikning innovatsion imkoniyati turiga qarab; -yangilikning o ʻ zidan oldingisi bilan aloqasiga qarab. Qayd etilgan har bir belgiga turli yangilik mos keladi. O quv-tarbiyaʻ jarayonining u yoki bu qismiga mos keladigan yangiliklar quyidagicha: -ta’lim mazmunida; -o ʻ quv jarayonining metodikasi, texnologiya, shakl, metod, uslub, vositalarida; -o ʻ quv-tarbiya jarayonini tashkil etishda; -ta’lim muassasasini boshqarishdagi yangiliklar. Yangliklar ko ʻ lami va hajmiga ko ʻ ra quyidagicha bo ʻ linishlarga ega: -xususiy (bir-biri bilan bog ʻ liq bo ʻ lmagan lokal, yakka); -modulli (aniq bir yosh guruhi yoki predmetlar guruhiga aloqador bo ʻ lgan, bir-biri bilan bog ʻ liq xususiy yangiliklar majmui); -tizimli (ta’lim muassasasini butunlay qamrab oluvchi) yangiliklar. Yangilikning salohiyati, imkoniyatiga ko ʻ ra u zamonaviylashtirilgan, kombinator va radikal yangiliklarga bo linadi. ʻ Zamonaviylashtirilgan yangiliklar takomillashtirish, ko ʻ rinishini o ʻ zgartirish, dasturi, metodikasi, tarkibi, algoritmi, ishlanmasi zamonaviylashtirilishidan paydo bo ʻ ladi. Kombinator yangilikda oldindan ma’lum bo ʻ lgan metodika elementlari yangicha talqinda ishlab chiqiladi. Radikal yangilik keskin o ʻ zgarishlarga olib keladigan tubdan o ʻ tkaziladigan 9 islohatlar natijasida vujudga keladi. O ʻ zidan oldingisi bilan aloqasiga ko ʻ ra aniqlanadigan yangiliklarni quyidagi turlarga ajratadilar: -o ʻ rnini almashtiruvchi (qandaydir eskirgan vosita o ʻ rniga boshqasi kiritiladi); -bekor qiluvchi (faoliyatning biror-bir qismi, shakli yoki dasturini boshqasi bilan almashtirish); -boshlovchi (oldindan mavjud bo ʻ lmagan yangi dastur, texnologiya, ta’lim xizmati v.b.larni ochish); -retro (qachonlardir dolzarb bo ʻ lgan, ta’lim amaliyotida ishlatilgan, lekin shu kunda ta’lim muassasasi uchun yangi). V.A.Slastenin, L.S.Podimovalar tadqiqotlarida yangilik absolyut, nisbiy, psevdo, sub’ektiv yangiliklarga ajratilgan (1-jadval). Yangilik turlari № Yangilik turi Yangilikning xarakterli xususiyati I. Absolyut yangilik Noma’lum bo ʻ lgan “yangilik”, unga o ʻ xshashi bo ʻ lmagan II. Nisbatan yangi: 1) xususiy Zamonaviylashtirish nuqtai nazaridan ayrim elementlar yangilanadi 2) shartli Avvaldan ma ’ lum elementlar orasidagi bog ʻ lanishlarni o ʻ zgartirish asosida murakkab va rivojlantiruvchi o ʻ zgarishlar kelib chiqadi 3) joyli Boshqa sohalarda qo ʻ llanilgan yangilikni aniq vaziyatlarga tatbiq etish ; noyobligi , umumlashtirish darajasiga ko ʻ ra boshqa yangilikni keltirib chiqaradi III. Psevdo yangilik Yaxshiroq emas, boshqacharoq bo ʻ lishiga intilish IV. Sub’ektiv Yangilik Sub ’ ekt uchun yangi . Boshqalarga ma ’ lum , lekin alohida olingan inson , jamoa yoki jamiyat uchun yangi predmet yoki hodisa 10 N . V . Bordovskaya va N . V . Reanlar maktablar hamda oliy o ʻ quv yurtlaridagi yangiliklarni tasniflaganlar (2- jadval ). “ Pedagogik yangilik ” tushunchasini R . N . Yusufbekova : ” Pedagogik voqelikni o ʻ zgartirishning mumkin bo ʻ lgan shunday mazmuni - ki , u oldindan ma ’ lum bo ʻ lmagan , avval uchramagan ta ’ lim - tarbiya nazariyasi va amaliyotini rivojlantiruvchi holat , natijaga olib keladi ”, - deb ta ’ riflaydi . Ilmiy pedagogik adabiyotlar tahlili olimlar tomonidan yangilik qandaydir aniq bir belgisi bo ʻ yicha tasniflanishini ko ʻ rsatdi . Nazariy va amaliy pedagogika uchun an ’ ana va innovatsiyalarning har ikkalasi ham muhimligidan ular orasidagi nisbat masalasi katta ahamiyatga ega . Ijtimoiy tajribada “ norma ”, “ an ’ ana ” tushunchalari barqarorligi mustahkam tushunchalardir . Ular ijtimoiy tajribani saqlaydi , innovatsiya esa o ʻ zgartiradi . An ’ ana va innovatsiyalarni mutanosiblikda qo ʻ llash rivojlanishga sharoit yaratadi , ularning o ʻ zgaruvchan o ʻ zaro munosabati birgalikda mavjud bo ʻ lish , o ʻ z funksiyalarini amalga oshirish va rivojlanish imkoniyatini beradi . Ta’lim sohasidagi yangiliklar № Tasnif belgilari Yangiliklar turlari 1. Ta’lim jarayonining u yoki bu qismiga mosligiga ko raʻ -ta’lim maqsadi va mazmunida; -pedagogik jarayonning metod, vosita, uslub, texnologiyalarida; -ta’lim-tarbiyani tashkil etish shakl va yo ʻ llarida; -ma’muriyat, o ʻ qituvchilar, o ʻ quvchilar faoliyatida. 2. Yangilikning innovatsion imkoniyatlari - dastur , o ʻ quv reja v . b . ni takomillashtirish , o ʻ zgartirish bilan bog ʻ liq bo ʻ lgan oldindan qabul qilingan va ma ’ lum bo ʻ lganlarni zamonaviylashtirish ; -kombinator yangiliklar; -radikal o zgarishlar. ʻ 11 3. O ʻ zidan oldingisi bilan aloqasiga ko ʻ ra -o ʻ rnini almashtiruvchi; -bekor qiluvchi; -eskini takomillashtiruvchi. 4. Yangilik miqyosi -lokal va ayrim, maktab yoki OTMdagi bir-biri bilan bog ʻ liq bo lmagan;ʻ -kompleks, bir-biri bilan o ʻ zaro bog ʻ liq o ʻ zgarishlar; -tizimli, ta’lim tizimi sifatida maktab yoki OTMni qamrab olgan yangilik. “Innovatsion jarayon” tushunchasi “pedagogik innovatsiya” tushunchasi bilan uzviy bog ʻ liq. Jarayon (lot. processus-siljish, ilgarilash) aniq natijaga erishishdagi ketma-ket harakatlar majmuasi. Ilmiy-pedagogik adabiyotlar tahliliga ko ra ʻ innovatsion jarayon - zamonaviy, dolzarb, berilgan sharoitga moslashgan va aniq mezonlarga javob beruvchi g ʻ oya (nazariya, uslubiyot, texnologiya v.b.)ni yaratish,o ʻ zlashtirish, qo ʻ llash va tarqatishdagi motivlashgan, maqsadga qaratilgan va ongli jarayondir. A.V.Lorensov, M.M.Potashnik, O.G.Xomeriki tadqiqotlarida innovatsion jarayon quyidagicha ta’riflanadi: innovatsion jarayon–yangilikni yaratish (tug ʻ ilishi, ishlab chiqilishi), o ʻ zlashtirish, qo ʻ llash va tarqatishdagi kompleks faoliyat. Ta’limdagi innovatsion jarayonlar asosini pedagogikaning ikkita muhim muammolari: pedagogik tajribani o ʻ rganish; psixologiya, pedagogika yutuqlarini amaliyotga yetkazish tashkil etib, uning natijasi yangilikni ham nazariy, ham amaliy qo ʻ llashdan iboratdir. Pedagogik innovatsiyalarning asosiy kategoriyalariga “innovatsion imkoniyat”, “innovatsion muhit” tushunchalari ham kiradi. Maktabning innovatsion imkoniyati - uning yangilikni yaratish, qabul qilish, amalga oshirish qobiliyati hamda pedagogik maqsadga javob bermaydigan, eskilardan holis bo ʻ lishi. Innovatsion muhit - maktab ta’lim jarayoniga yangiliklarni kiritishni ta’minlovchi tashkiliy, metodik, psixologik xarakterdagi choralar majmuasi bilan mustahkamlangan aniq bir ma’naviy-ruhiy sharoit. 12 Innovatsion jarayonni samarali boshqarish uni tarkibini puxta o ʻ rganish bilan amalga oshadi. Yangiliklarni kiritish jarayon bo lib, u bir nechta bosqichlarʻ asosida amaga oshiriladi. Pedagogik adabiyotlarda bu bosqichlar quyidagicha ko ʻ rsatilgan: 1) yangi g ʻ oyaning tug ʻ ilishi yoki yangilik konsepsiyasining paydo bo lishi; ʻ 2) kashf qilish, ya’ni yangilikning yaratilishi; 3) yangilikni kiritish va tarqatish; 4) aniq sohada yangilikning hukmronligi 5) boshqa yangilik kirib kelishi bilan bog ʻ liq holda bu yangilikni qo ʻ llanish miqyosining qisqarishi . B . M . Smirnov , NL . Ponomarev tadqiqotlari natijalariga ko ʻ ra ta ’ lim jarayoniga kiritiladigan yangiliklarning pedagogik qonuniyatlari quyidagilardan iborat : 1) ta ’ lim xizmatlari bozoridagi raqobatning kuchayishi , ta ’ limning fan va amaliyot bilan integrasiyasiga mos ravishda ta ’ lim mazmuni va metodlarida innovatsion komponentning o ʻ sishi ; 2) bilimlar eskirish jarayonining tezlashishi va bu bilan bog ʻ liq holda ta’limning fundamentallashish, o ʻ zgarish tezligi va miqyosining o ʻ sishi; 3) pedagogik innovatsiyalar sharoitida pedagogik jarayon stabilligining vaqtinchalik izdan chiqishi; 4) pedagogik yangiliklarni bilimlarni o ʻ zlashtirish jarayoni va metodlaridan innovatsion qobiliyatlarni shakllantirish jarayoni va metodlariga qarab yo ʻ naltirish; 5) fanlararo va ko ʻ p fanlarda qo ʻ llaniladigan pedagogik innovatsiyalarning paydo bo lishi va ʻ ahamiyatining ortishi; 6) o ʻ quv fanlarining maxsus pedagogik innovatsiyalardan integrallashgan yangiliklarga o ʻ tishi; 7) ilmiy-pedagogik yangiliklarni ko ʻ chirishning paydo bo lishi, miqyosining o ʻ ʻ sishi va rolining ortishi, yangi bilimlarni o ʻ quv jarayoniga qo ʻ llash va mos ravishda fan va pedagogik amaliyot orasidagi uzatish bo ʻ g ʻ inlarini 13 kuchaytirish. Innovatsion faoliyatning samaradorlik mezonlaridan yangilik, optimallik, yuqori natijaviylik, yangilikni ommaviy tajribada ijodiy qo ʻ llash imkoniyati muhim sanaladi. Yangilik ilmiy pedagogik tadqiqotlar hamda ilg ʻ or pedagogik tajribalar uchun birdek ahamiyatga ega bo lgan mezon sanaladi. Innovatsion faoliyatniʻ amalga oshirmoqchi bo ʻ lgan o ʻ qituvchi uchun tavsiya etilayotgan yangilikning mohiyati nimada, uning yangilik darajasi qanday ekanligini aniqlash muhim. Har bir alohida olingan o ʻ qituvchining psixologik xususiyatlari, xohish-irodasidan kelib chiqqan holda uni innovatsion faoliyatga jalb etish lozim, chunki kim uchundir yangilik bo ʻ lgan, boshqa birov uchun bunday bo ʻ lmasligi mumkin. Pedagogik innovatsiyalar samaradorligi mezonlaridan optimallik- ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchilarning natijaga erishishdagi vosita va kuchlari sarfini bildiradi. Ta’lim jarayoniga pedagogik innovatsiyalarni qo ʻ llash va yuqori natijalarga ershishda eng kam jismoniy, aqliy va vaqt sarfi uning optimalligini bildiradi. Yangilikning natijaviyligi o ʻ qituvchi faoliyatida olingan ijobiy natijalarning barqarorligini bildiruvchi, o ʻ lchashning texnologikligi, natijalarning kuzatuvchanligi va tasdiqlanishi, ularni bayon etish va tushunishdagi yagonalik, shaxsni shakllantirishdagi ta’lim-tarbiyaning yangi usullari va yo ʻ llarining muhimligini baholashdagi zarur mezondir. Yangilikni keng tajribada ijodiy qo ʻ llash imkoniyati -pedagogik innovatsiyalarni baholash mezoni sifatida pedagogik yangilikni texnik ta’minotning murakkabligi yoki o ʻ qituvchi faoliyatining o ʻ ziga xosligi sababli chegaralangan holda qo ʻ llanilishining aniq sabablarini o rnatish imkoniyatini ʻ beradi. Pedagogik tajribada innovatsiyani ijodiy tatbiq etishning boshlang ʻ ich bosqichi alohida olingan o ʻ qituvchilar faoliyatida tekshiriladi, tajriba-sinovdan o ʻ tkazilib, haqqoniy baholangandan so ʻ ng ommaviy qo ʻ llashga tavsiya etiladi. 14 Pedagogik innovatsiyalarni baholashning yuqorida qayd etilgan me’zolari va ularni qo ʻ llash ko ʻ nikmalari pedagogik ijod asosini tashkil etadi. Xorijiy va respublikamiz olimlarining tadqiqotlarida ta’kidlanishicha, bilimdonlik bilan tanlangan yangilik har doim ham o ʻ qituvchi amaliy faoliyati samaradorligi, o ʻ quvchilarning shaxsiy rivojlanishi va o ʻ quv yutuqlarini sezilarli darajada oshiradi. Umuman olganda, ta’lim jarayoniga kiritilayotgan u yoki bu yangilikni ta’lim-tarbiya jarayoni samaradorligi va sifatiga ta’siri haqida zamonaviy ijtimoiy-ta’lim instituti sifatida ta’lim muassasasi samaradorligini baholashning quyidagi mezonlari asosida baho berish mumkin: -maqsad va natijalarning mosligi; -tayanch me’yor sifatida bitiruvchilar tomonidan davlat ta’lim standartini o ʻ zlashirilganlik darajasi; -ta’lim-tarbiya darajasi va sifati; -a’lochilar soni; -turli sabablar bilan o ʻ qishdan chetlashtirilganlar soni; -ta’lim muassasasining aholi va pedagogik jamoa orasidagi mavqei; -uzluksiz ta’lim tizimining keyingi turiga o ʻ qishga kirganlar soni; -bitiruvchilar orasidan yetishib chiqqan mashhur kishilar soni. Olimlar tomonidan o ʻ tkazilgan tadqiqotlarda ta’kidlanishicha, pedagogik innovatsiyalarning, odatda, zaruriy kasbiy ekspertiza va tajriba-sinovdan o ʻ tazilmasligi; ayrim innovatsiyalarni oldindan texnik, tashkiliy, psixologik, shaxsiy tayyorlanmaganligi; ta’lim muassasasida innovatsion muhitning mavjud emasligi ko ʻ p hollarda yangiliklar amalga oshirilmay qolayotganligiga sabab bo ʻ lmoqda. Bundan tashqari, ko ʻ plab o ʻ qituvchilarning pedagogik innovatsiyalar haqida kam axborotga ega ekanligi, innovatsion jaryonda ishtirok etish va, ayniqsa, uni tashkil etishga metodik tayyorlanmaganligi, ayrim o ʻ qituvchilarning yangilikka “qarshilik ko rsatishi” ham pedagogik innovatsiyalarni ta’limʻ jarayonida qo ʻ llash jadalligini susaytiradi. Bunday vaziyatdan chiqishning yo ʻ li pedagogika OTMlari ta’lim-tarbiya jarayonida bo lajak o ʻ ʻ qituvchilarni innovatsion-pedagogik faoliyatga tayyorgarligini shakllantirishdir 15 1.2. P edagogik ada kichik guruhlarda ishlashning nazariy asoslari Bugungi kunda matematikadan nostandart, noananaviy va murakkabroq masalalani yechish uchun, ularga modellar yasashga doir masalalarning chuqurroq o’rgatilmayotgani o quvchilarning ‟ Hamkorlikda o’qitish g’oyasi turli mamlakatlardagi, jumladan, Amerikadagi J.Xopkins universiteti professori – R.Slavin (1990), Minnesot universiteti professori – R.Jonson, D.Jonson (1987), Koliforniya universiteti professori – SH.SHaron (1988), tomonidan ishlab ishlab chiqilgan. Amerika olimlari tomonidan ishlab chiqilgan hamkorlikda o’qitish, asosan o’quvchilarda DTS va fan dasturida qayd etilgan bilim, ko’nikma va malakalarni shakllantirish, Isroil va Evropa olimlari tomonidan tavsiya etilgan hamkorlikda o’qitish, ko’proq o’quvchilar tomonidan o’quv materialini qayta ishlash loyihalash faoliyatini rivojlantirish, o’quv bahsi va munozaralar o’tkazishni nazarda tutadi.Mazkur g’oyalar bir-birini to’ldiradi, didaktik jihatdan boyitadi va bir-birini taqozo etadi. Hamkorlikda o’qitish g’oyasi didaktikada 1970 yillarda paydo bo’lgan. Hamkorlikda o’qitish texnologiyasi Buyuk Britaniya, Kanada, Germaniya, Avstraliya, Niderlandiya, YAponiya, Isroil mamlakatlari ta`lim muassasalarida keng qo’llanila boshlagan. Hamkorlikda o’qitish har bir o’quvchini kundalik qizg’in aqliy mehnatga, ijodiy va mustaqil fikr yuritishga o’rgatish, shaxs sifatida onglilik, mustaqillikni tarbiyalash, har bir o’quvchida shaxsiy qadr qimmat tuyg’usini vujudga keltirish, o’z kuchi va qobiliyatiga bo’lgan ishonchni mustahkamlash, tahsil olishda mas`uliyat hissini shakllantirishni ko’zda tutadi. 16 Hamkorlikda o’qitish texnologiyasi har bir o’quvchining tahsil olishdagi muvafaqqiyati guruh muvafaqqiyatiga olib kelishini anglagan holda mustaqil va sidqidildan aqliy mehnat qilishga, o’quv topshiriqlarini to’liq va sifatli bajarishga o’quv materialini puxta o’zlashtirishga, o’rtoqlariga hamkor bo’lib, o’zaro yordam ubshtirishga zamin tayyorlaydi. Hamkorlikda o’qitish texnologiyasida o’quvchilarni hamkorlikda o’qitishni tashkil etishning bir necha metodlari mavjud: 1. Komandada o’qitish (R.Slavin) da o’quvchilar teng sonli ikki komandaga ajratiladi. Har ikkala komanda bir xil topshiriqni bajaradi. Komanda a`zolari o’quv topshiriqlarini hamkorlikda bajarib, har bir o’quvchi mavzudan ko’zda tutilgan bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirishga e`tiborni qaratadi. Hamkorlikda o’qitish texnologiyasi mualliflaridan biri bo’lgan R.Slavinning ta`kidlashicha, o’quvchilarga topshiriqlarni hamkorlikda bajarish uchun ko’rsatma berilishi etarli emas. O’quvchilar tom ma`nodagi hamkorlik, har bir o’quvchining qo’lga kiritgan muvafaqqiyatidan quvonish, bir-biriga sidqidildan yordam berish hissi, qulay ijtimoiy-psixologik muhit vujudga kelishi zarur. Mazkur texnologiyada o’quvchilarning bilimlarni o’zlashtirish sifatini aniqlashda ularni bir-biri bilan emas, balki har bir o’quvchining kundalik natijasi avval qo’lga kiritilgan natija bilan taqqoslanadi. Shundagina o’quvchilar o’zining dars davomida erishgan natijasi komandaga foyda keltirishini anglagan holda mas`uliyatni his qilib , ko’proq izlanishga, bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirishga intiladi. 2. Kichik guruhlarda hamkorlikda hamkorlikda o’qitish (R.Slavin, 1986). Bu yondashuvda kichik guruhlar 4 ta o’quvchidan tashkil topadi. O’qituvchi avval mavzuni tushuntiradi, so’ngra o’quvchilarning mustaqil ishlari tashkil etiladi. O’quvchilarga berilgan o’quv topshiriqlari 4 qismga ajratilib, har bir o’quvchi topshiriqning ma`lum qismini bajaradi. Topshiriq yakunida har bir o’quvchi o’zi 17 bajargan qism yuzasidan fikr yuritib, o’rtoqlarini o’qitadi, so’ngra guruh a`zolari tomonidan topshiriq yuzasidan umumiy xulosa chiqariladi. O’qituvchi har bir kichik guruh axborotini tinglaydi va test savollari yordamida bilimlarni nazorat qilib baholaydi.O’quvchilarning kichik guruhlardagi o’quv faoliyati o’yin (turnir, musobaqa) shaklida, individual tarzda ham tashkil etilishi mumkin. O’qituvchi va o’quvchining hamkorlikdagi faoliyatiga doir tadqiqotlarda asosiy e`tibor o’zaro munosabatning rivojlanishini o’rganishga qaratiladi, o’qitishni guruhli tashkil qilish jarayoni bayon qilinadi. Psixolog A.V. Petrovskiy jamoadagi shaxslararo munosabatlar faoliyatdan kelib chiqishini o’rganib, ta`lim jarayonidagi o’qituvchining o’quvchilar bilan hamkorligini tashkil qilish faqat ularni muloqotga ehtiyojini qondirish vositasi emas, balki o’quv materialini o’zlashtirishning ham vositasi ekanligini ta`kidlagan edi. O’zaro hamkorlikning muhim omili va o’quvchilarning o’zaro munosabati xususiyatini belgilovchi asos o’qituvchi bilan o’quvchi hamkorligining shakllaridir. Hamkorlikdagi o’quv faoliyati o’qituvchi va o’quvchi munosabatlarining va birgalikdagi xatti-harakatlarining alohida turidirki, u o’zlashtirish ob`ektini, bilim faoliyatining barcha qismlarini qayta qurishni ta`minlaydi. O’quvchilarning faolligi asta-sekin o’sib borib, butunlay ularning o’zi boshqaradigan amaliy va aqliy harakatiga aylanadi; o’qituvchi bilan o’quvchi o’rtasidagi munosbata esa sheriklik pozitsiyasi xususiyatiga ega bo’ladi. Pedagogika – psixologiya fanida hamkorlikning 8 ta shakli mavjud. Ular quyidagilardan iboratdir: 1. faoliyatga kirish; 18 2. mustaqil harakatlar o’qituvchi bilan o’quvchi hamkorlikda bajaradilar; 3. o’qituvchi harakatni boshlab beradi va unga o’quvchini jalb etadi; 4. taqlid harakatlari (o’qituvchidan ibrat olgan o’quvchi anna shu namuna asosida harakat qiladi); 5. madad harakatlari (o’qituvchi o’quvchiga oraliq mAqsadni va unga erish usullarini tanlashda yordam beradi va oxirgi natijani nazorat qiladi); 6. o’zini – o’zi boshqarish harakatlari (o’qituvchi umumiy maqsadni ko’rsatishda oxirgi natijani baholashda ishtirok etadi); 7. o’zini – o’zi ko’rsatuvchi harakatlar; 8. o’zini – o’zi uyushtiruvchi harakatlar. Interaktivlik – o’qituvchi va o’quvchining o’zaro ta`siri. Hamkorlik faoliyatini takomil bosqichiga o’tish jarayonida o’zaro ta`sir o’tkazish harakatini baholashdan o’z-o’zini baholash darajasiga ko’tarilishi sodir bo’ladi. Ushbu jarayon hamkorlik dinamikasidan dalolat beradigan eng muhim omillardan biri vazifasini o’taydi. Hamkorlikda o’qitishning «Birgalikda o’qiymiz» metodi 1987-yili Minnesot universiteti professorlari D.Jonson, R.Jonsonlar tomonidan ishlab chiqilgan. Sinf o’quvchilari 3-5 kishidan iborat kichik guruhlarga ajratiladi. Har bir guruh darsda bajarilishi lozim bo’lgan topshiriqni ma’lum qismini bajaradi. Guruhlar topshiriqlarning to’liq bajarilish natijasida o’quv materialining yaxlit o’zlashtirilishiga erishiladi. Mazkur metodning asosiy prinsiplari-komandani taqdirlash, o’quvchilarga individual yondashish, muvaffaqiyatlarga erishish uchun bir xil imkoniyatlarni vujudga keltirish. Erkin fikrlash darslari Erkin fikrlash darslari ilmiy-ommabop adabiyotlar, vaqtli matbuotda chop etilgan maqolalar va bu maqolalarning muhokamalariga bag`ishlanadi. Erkin fikrlash darslaridan ko’zda tutilgan maqsad: 1. O’quvchilarning bilim doirasini, ilmiy dunyoqarashini kengaytirish. 19 2. O’quvchilarni ilmiy, ilmiy-ommabop maqolalar, risolalar, kitoblar bilan tanishtirish orqali ularning bilim olish va fanga bo’lgan qiziqishlarini orttirish. 3. O’quvchilarning avval o’zlashtirgan bilim, ko’nikma va malakalarini yangi vaziyatlarda qo’llash orqali yangi bilimlarni egallashlariga erishish. Munozarali darslarning muvaffaqiyati qo’yidagi masalalarni to’g`ri hal etishga bog`liq:  o’quvchilarning darsga qizg`in tayyorgarlik ko’rishiga;  ular o’rtasida o’zaro hamkorlik, yordam uyushtirilishiga;  o’quvchilarning o’z fikr-mulohazalarini to’liq bayon qilishi va mantiqan dalillashiga;  o’quvchilarda boshqalarning fikrini sabot va chidam bilan tinglash ko’nikmalarining hosil qilinganligiga;  o’qituvchining iqtidori, e’tiqodi, o’quvchilarning bilim faoliyatini faollashtira olish ko’nikma va malakalariga egallaganlik darajasiga bog`liq bo’ladi. Erkin fikrlash darslarini o’tkazish uchun o’quvchilarga ko’pgina ilmiy, ilmiy- ommabop maqolalarni o’qishni tavsiya etamiz. Mаvzu: Geometrik material.Uchburchak va uning turlari.Uchburchak yuzi.Katakli qog’ozda yuzlarni hisoblash. Dаrsning tаshkiliy qismigа 1 dаqiqа аjrаtilаdi. So’ngrа o’qituvchi uygа bеrilgаn vаzifаlаrni tеkshirаdi vа o’quvchilаrning hаtоlаrini to’g’rilаydi, bungа 5 dаqiqа vаqt аjrаtаdi. Kеyin o’qituvchi dоskаgа bugungi o’tilаdigаn аmаliy mаshg’ulоt mаvzusi bo’yichа turli ko’rinishdаgi, turli qiyinliqdаgi misоllаr dаnishlаb ko’rsаtаdi, tushuntirаdi vа o’quvchilаrgа tushunmаgаn jоylаrini so’rаshlаrimumkinligini аytаdi. O’quvchilаr tushunmаy qоlgаn jоylаridаn o’qituvchigа sаvоllаr bеrаdi so’ng o’qituvchi ulаrning sаvоllаrigа to’liq jаvоb bеrib o’tаdi. Bungа 15 dаqiqа vаqt yеtаdi. Misоl uchun o’qituvchi tushuntirgаn misоllаr: Хisоblаng: 20 O’qituvchi dоskаdа ishlаb ko’rsаtgаn vа tushuntirgаn misоllаrini dоskаdаn o’chirmаgаni mа’qul, o’kuvchilаr dаrs dаvоmidа undаn fоydаlаnаdilаr. Mаtеmаtikа хоnаlаridа fоrmulаlаr yozilgаn dеvоriy gаzеtаlаr bo’lаdi yokibo’lmаsа o’qituvchi аvvаldаn tаyyorlаb qo’ygаn lоgаrifmik fоrmulаlаr yozilgаnplаkаtni o’quvchilаr fоydаlаnishi uchun хоnаgа dаrs dаvоmidа оsib qo’yadi. Tахminаn хоnаdа 20 tа o’quvchi bo’lsа o’qituvchi ulаrni 5 tаdаn 4 tа guruhgа аjrаtаdi vа hаr bir guruhgа аvvаldаn tаyyorlаb qo’yilgаn tаrqаtmа mаtеriаllаrni bеrаdi. Bu mаtеriаllаrdа 5 tаdаn vа 5 хil qiyinlikdаgi misоllаr bo’lаdi. Hаr bir guruhning оlgаn tоpshiriqlаri tеng kuchli bo’lаdi. Kichik guruhlarda ijodiy izlanishni tashkil etish metodi. 1976 yili Tel-Aviv universiteti professori SH.Sharan tomonidan ishlab chiqilgan. Bu metodda k о ‘proq о ‘quvchilarning mustaqil va ijobiy ishiga e’tibor qaratiladi. О ‘quvchilar alohida-alohida yoki 6 kishilik kichik guruhlarda ijodiy izlanish olib boradilar. Ijodiy izlanish kichik guruhlarda tashkil etilganda darsda о ‘rganish lozim b о ‘lgan о ‘quv materiali kichik qismlarga ajratiladi. Keyin bu qismlar yuzasidan topshiriqlar xar bir о ‘quvchiga taqsimlanadi. Shunday qilib, xar bir о ‘quvchi umumiy topshiriqning bajarilishiga о ‘z hissasini q о ‘shadi. Kichik guruhlarda topshiriq yuzasidan muzokara о ‘tkaziladi. Guruh a’zolari birgalikda ma’ruza tayyorlaydi va sinf о ‘quvchilari о ‘rtasida о ‘z ijodiy izlanishlari natijasini e’lon qiladi. Kichik guruhlar о ‘rtasida о ‘tkazilgan о ‘quv baxsi, munozara о ‘quvchilar jamoasining hamkorlikda bajarilgan mustaqil faoliyatning natijasi, yakuni saqlanadi. Hamkorlikda ishash natijasida q о ‘lga kiritilgan muvaffaqiyatlar sinf jamoasidagi xar bir о ‘quvchining muntazam va faol aqliy mexnat qilishga, kichik guruhlarni, umuman sinf jamoasini jipslashtirishga, avval о ‘zlashtirilgan bilim, k о ‘nikma va malakalarni yani va kutilmagan vaziyatlarda q о ‘llanib, yangi bilimlarning о ‘zlashtirilishiga bog‘lik b о ‘ladi. Yuqorida qayd etilgan barcha metodlarning о ‘ziga xos xususiyati, maqsad va vazifalarining umumiyligi, о ‘quvchilarning tahsil olish va muloqotdagi shaxsiy 21 ma’sulyatini taqozo etishi, shuningdek, muvaffaqiyat qozonishga bir xil imkoniyatlarning mavjudligidir. Hamkorlikda о ‘qitish negizida musobaqa emas, balki hamkorlikda aqliy mexnat qilib, tahsil olish jarayoni yotadi. О ‘qituvchi ta’lim jarayonida hamkorlikda о ‘qitish metodlaridan foydalanish maqsadida quyidagi ishlarni amalga oshiradi:  qaysi mavzularni hamkorlikda о‘qitish metodlaridan foydalanib о‘rganishni aniqlaydi va mazkur dasrlarni taqvim-rejada belgilaydi;  ushbu mavzu bо‘yicha о‘quvchilarga tavsiya etiladigan о‘quv topshiriqlari va ularni bajarish yuzasidan kо‘rsatmalar tayyorlaydi;  hamkorlikda о‘qitish metodidan foydalanib о‘tiladigan dars turi, dars strukturasi va borishni loyixalashtiradi;  yangi mavzu yuzasidan о‘quvchilar bilimini nazorat qilish uchun test savol-topshiriqlarini tuzadi. “KICHIK GURUHLARDA ISHLASH” metodi - ta’lim oluvchilarni faollashtirish maqsadida ularni kichik guruhlarga ajratgan holda о‘quv materialini о‘rganish yoki berilgan topshiriqni bajarishga qaratilgan darsdagi ijodiy ish. Ushbu metod qо‘llanilganda ta’lim oluvchi kichik guruhlarda ishlab, darsda faol ishtirok etish huquqiga, boshlovchi rolida bо‘lishga, bir-biridan о‘rganishga va turli nuqtai- nazarlarni qadrlash imkoniga ega bо‘ladi. “Kichik guruhlarda ishlash” metodi qо‘llanilganda ta’lim beruvchi boshqa interfaol metodlarga qaraganda vaqtni tejash imkoniyatiga ega bо‘ladi. Chunki ta’lim beruvchi bir vaqtning о‘zida barcha ta’lim oluvchilarni mavzuga jalb eta oladi va baholay oladi. Quyida “Kichik guruhlarda ishlash” metodining tuzilmasi keltirilgan. 22 “Kichik guruhlarda ishlash” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat: 1. Faoliyat yо‘nalishi aniqlanadi. Mavzu bо‘yicha bir-biriga bog‘liq bо‘lgan masalalar belgilanadi. 2. Kichik guruhlar belgilanadi. Ta’lim oluvchilar guruhlarga 3-6 kishidan bо‘linishlari mumkin. 3. Kichik guruhlar topshiriqni bajarishga kirishadilar. 23Kichik guruhlar shakllantiriladi Mavzu yoritiladi 1-guruhga topshiriq 2-guruhga topshiriq 3-guruhga topshiriq 4-guruhga topshiriq Ko’rsatma berish va yo’naltirish Muhokama va tahlil qilish1-guruhga taqdimoti 2-guruhga taqdimoti 3-guruhga taqdimoti 4-guruhga taqdimoti Baholash 4. Ta’lim beruvchi tomonidan aniq k о ‘rsatmalar beriladi va y о ‘naltirib turiladi. 5. Kichik guruhlar taqdimot qiladilar. 6. Bajarilgan topshiriqlar muhokama va tahlil qilinadi. 7. Kichik guruhlar baholanadi. «Kichik guruhlarda ishlash» metodining afzalligi:  о ‘qitish mazmunini yaxshi о ‘zlashtirishga olib keladi;  muloqotga kirishish k о ‘nikmasining takomillashishiga olib keladi;  vaqtni tejash imkoniyati mavjud;  barcha ta’lim oluvchilar jalb etiladi;  о ‘z- о ‘zini va guruhlararo baholash imkoniyati mavjud b о ‘ladi. «Kichik guruhlarda ishlash» metodining kamchiliklari:  ba’zi kichik guruhlarda kuchsiz ta’lim oluvchilar b о ‘lganligi sababli kuchli ta’lim oluvchilarning ham past baho olish ehtimoli bor;  barcha ta’lim oluvchilarni nazorat qilish imkoniyati past b о ‘ladi;  guruhlararo о ‘zaro salbiy raqobatlar paydo b о ‘lib qolishi mumkin;  guruh ichida о ‘zaro nizo paydo b о ‘lishi mumkin. 24 II – BOB. MAKTAB GEOMETRIYA KURSINI O ʻ RGANISHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH USLUBIYATI 2.1. Maktab geometriya fanini o ʻ rganishning mazmuni va qo ʻ llaniladigan innovatsion texnologiyalar Matematika o ʻ sib kelayotgan yosh avlodni kamol toptirishda o ʻ quv fani sifatida keng imkoniyatlarga ega. Matematik tafakkur ob’ektlari va ularni yasash haqida mantiqiy xulosalar chiqarish, mulohazalarni shakllantirish, asoslash va isbotlash ko ʻ nikmalarini shakllantiradi va bu asosda mantiqiy tafakkur rivojlanadi. Bundan tashqari algoritmik tafakkurni shakllantirish, ma’lum bir algoritm bo ʻ yicha faoliyat ko ʻ rsatish va yangilarini qurish ko nikmasini tarbiyalaydi. Matematikadanʻ misol va masalalarni yechish jarayonida tafakkurning ijodiy va amaliy qirralari rivojlanadi. Matematik isbotlardagi aniq, qisqa, ravon fikr yuritish, geometrik shakllarni tasavvur qilish, ulardagi simmetriya, qat’iy qonuniyatlar asosida go ʻ zallikni ko ʻ ra olishga o ʻ rgatish orqali o ʻ quvchilarga estetik ta’lim-tarbiya beriladi. Ulug ʻ allomalarimiz Al-Xorazmiy, Abu Nosir Farobiy, Ahmad Farg ʻ oniy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Abul Vafo Buzjoniy, G ʻ iyosiddin al- Koshiy, Umar Xayyom, Nasriddin at-Tusiy, Mirzo Ulug ʻ beklarning matematikaga qo ʻ shgan hissalarini o ʻ rganish jarayoni o ʻ quvchilarning dunyoqarashini kengaytiradi, ularni vatanparvarlik, milliy iftixor ruhida tarbiyalaydi. O ʻ quv-tarbiya jarayonini tashkil etishning muhim sharti o ʻ qituvchilarning o ʻ qitish usuli va yo ʻ llarining maqbul tizimini tanlashdan hamda o ʻ quvchilarning yosh xususiyatlari, ularning matematik tayyorgarlik darajasi, umumiy o ʻ quv ko ʻ nikmalarining rivojlanganligiga, hal etilayotgan ta’lim-tarbiyaviy masalalarning o ʻ ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda uyg ʻ unlashtirishdan iborat. 25 Matematikadan darslarni rejalashtirish va tashkil etishda o ʻ tilgan mavzularni amaliy mashg ʻ ulotlar jarayonida o ʻ quvchilar ko ʻ proq anglab olishi va o ʻ zlashtirishiga qaratish muhim. Buning uchun esa ham nazariyani o ʻ rganishda, ham masalalar yechishda, og ʻ zaki va yozma ko ʻ rinishdagi ishlarni ratsional tarzda olib borish lozim. 7-sinfda geometriya fani bo yicha o quvchilar egallashlari lozim bo lganʻ ʻ ʻ bilim, ko nikma va malaka me’yorlari: ʻ Bilimlar: ♦ geometrik figuralar. Geometrik kattaliklarni o lchash; ʻ ♦ nuqta, to g'ri chiziq, tekislik haqida tasavvurga ega bo lish; ʻ ʻ ♦ kesmaning xossalarini bilish; ♦ burchak va uning turlarini bilish; ♦ vertikal va qo shni burchaklaming xossalarini bilish; ʻ ♦ perpendikular va parallel to g ri chiziqlar haqida tushunchaga ega ʻ ʻ bo lish; ʻ ♦ bissektrisa haqida tushunchaga ega bo lish va uning xossasini ʻ bilish; ♦ siniq chiziq va ko pburchak haqida tushunchaga ega bo lish; ʻ ʻ ♦ uchburchakning asosiy elementlarini bilish; ♦ uchburchak va ularning turlarini bilish; ♦ uchburchaklaming tenglik alomatlarini bilish; ♦ kesma o rtasidan o tkazilgan perpendikularning xossasini bilish; ʻ ʻ ♦ teng yonli uchburchak bissektrisasining xossasini bilish; ♦ ikki to g ri chiziqni uchinchi to g ri chiziq kesganda hosil bo ladigan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ burchaklami farqlay olish; ♦ ikki parallel to g ri chiziqni uchinchi to g ri chiziq kesganda hosil ʻ ʻ ʻ ʻ bo ladigan burchaklarning xossalarini bilish; ʻ ♦ mos tomonlari o zaro parallel va perpendikular burchaklar haqidagi ʻ teoremalarni bilish; ♦ uchburchak burchaklarining yig indisi haqidagi teoremani bilish; ʻ 26 ♦ uchburchak tashqi burchagining xossasini bilish; ♦ dastur doirasida allomalarimizning geometriyaning rivojiga qo shganʻ hissalari haqida tasavvurga ega bo lish. ʻ Ko nikmalar: ʻ ♦ geometrik figuralar. Geometrik kattaliklarni o lchash; ʻ ♦ chizmada, modelda geometrik figuralar (berilgan nuqta, kesma, to g ri ʻ ʻ chiziq, burchak turlari, aylana, uchburchak)ni ko rsata olish va ularni ʻ tasvir eta olish; ♦ chizmada ko rsatilgan figuralami belgilay olish va o qiy olish; ʻ ʻ ♦ teorema va masala shartiga mos keluvchi chizmani chiza olish; ♦ hisoblashga va isbotlashga oid masalalarni yechishda asosiy figurani tanlash hamda standart qo shimcha yasashlarni bajara olish; ʻ ♦ kesmalarning uzunligini topa olish va ikki nuqta orasidagi masofani bevosita o lchay olish; ʻ ♦ berilgan uzunlikdagi kesmani berilgan nuqtadan qo ya olish; ʻ ♦ sirkul yordamida ma’lum radiusli aylanani yasay olish; ♦ burchakni tashkil etuvchi tomonlarni va uchini aniqlay olish; ♦ burchakni to g ri o qiy olish va yoza olish; ʻ ʻ ʻ ♦ transportirdan foydalanib gradus o lchovi berilgan burchakni yasay ʻ olish; ♦ burchak va uning turlarini tasvir eta olish hamda farqlay bilish; ♦ chizmadan vertikal va qo shni burchaklarni topa olish; ʻ ♦ vertikal va qo shni burchaklardan birining gradus o lchoviga ko ra ʻ ʻ ʻ qolganlarining gradus o lchovlarini topa olish; ʻ ♦ berilgan burchakning bissektrisasini yasay olish; ♦ uchburchak va uning turlarini tasvir eta olish; ♦ teng uchburchaklardan mos elementlarni topa olish; ♦ uchburchakning tenglik alomatlaridan uchburchakning tengligini isbotlashda qo llay olish; ʻ ♦ uchburchaklaming tomonlari va burchaklari orasidagi munosabatni 27 masalalar yechishda qo llash olish;ʻ ♦ sirkul va chizg'ich yordamida eng sodda geometrik yasashlarni bajara olish; ♦ figurani tasvirlash uchun burchak kattaligini va kesmalaming uzunligini o lchash, geometrik asboblardan foydalanish malakalarini ʻ hosil qilish; ♦ o rganilgan xossa va formulalarni qo llab, geometrik kattaliklar ʻ ʻ (uzunlik, burchak)ni topishga oid murakkab bo lmagan masalalarni ʻ yechish. 28 O quvchilar 8-sinf geometriya kursini oʻ ʻ rganish natijasida quyidagi bilim va k о ‘nikmalarni egallashlari lozim. Bilimlar: — parallelogramm, to g‘ri to rtburchak, kvadrat, rombni bir- biridan farqlay ʻ ʻ olish va asosiy elementlarini bilish; — parallelogramm va uning turlariga oid xossalami bilish; — trapetsiya va uning turlarini farqlay olish va asosiy ele mentlarini bilish; — ko pburchak ichki va tashqi burchaklarining xossasini bilish; ʻ — simmetriya haqida tushunchaga ega bo lish; ʻ — o qqa nisbatan va markaziy simmetriyaning xossalarini bilish; ʻ — Fales teoremasi haqida tushunchaga ega bo lish; ʻ — uchburchak va trapetsiya o rta chiziqlari ta’riflarini hamda ularning xossalarini ʻ bilish; — proporsional kesmalar haqida tushunchaga ega bo lish; ʻ — shaklning yuzini topishning ma’nosini va yuzning asosiy xossalarini bilish; — tengdosh shakllar haqida tushunchaga ega bo lish; ʻ — to g‘ri to rtburchak, parallelogramm, uchburchak va tra ʻ ʻ petsiya, ko pburchakning yuzlarini topish formulalarini bilish; ʻ — Pifagor va uning teoremasi haqida tushunchaga ega bo lish; ʻ — aylana vatari va diametrining xossalarini bilish; — markaziy burchak va uning xossalarini bilish; — aylanaga ichki chizilgan burchak ta’rifmi va xossalarini bilish; — tashqi va ichki chizilgan aylanalar ta’rifini va xossalarini bilish hamda tashqi va ichki chizilgan aylanalaming markazlarini, radiuslarini va urinish nuqtasini topa olish; — aylanani kesuvchi to g‘ri chiziqlardan hosil bo ʻ ʻ lgan burchaklarni o lchashga ʻ doir xossalarni bilish; — vektor haqida tushunchaga ega bo lish; ʻ — vektor kattalik va uning son qiymati hamda belgilanishini, ikki vektorning 29 tenglik shartini bilish; — vektorlami qo shishning “uchburchak va parallelogramm qoidalari”ni hamdaʻ qo shish qonunlarini bilish; ʻ — vektorlarni ayirishni, songa ko paytirishni bilish; ʻ — vektorning koordinatalardagi ifodasini bilish; — ikki vektor skalyar ko paytmasining ta’rifini bilish; ʻ — dastur doirasida allomalarimizning geometriya fani rivojiga qo shgan ʻ hissalari, asarlari haqida tasavvurga ega bo lish. ʻ Ko ʻ nikmalar: — chizmadan parallelogramm, to g‘ri to rtburchak, kvadrat, romb, trapetsiyalami ʻ ʻ topa olish; — chizmada parallelogramm, to g‘ri to rtburchak, kvadrat, romb, trapetsiyaning ʻ ʻ berilgan elementlariga ko ra tasvirlay olish; ʻ — parallelogramm va uning turlariga xos xossalaridan ma salalami yechishda foydalana olish; — o qqa nisbatan va markaziy simmetriyaga oid misollarni atrof-muhitdan ʻ keltira olish; — berilgan nuqta va kesmaga simmetrik bo ʻ lgan nuqta va kesmani yasay olish; — proporsional kesmalarni yasay olish; — Fales teoremasi va uning natijalaridan, proporsional kesmalarning xossalaridan foydalanib masalalar yecha olish; — uchburchakning yuzini tomoni va unga tushirilgan balandlik bo yicha hisoblay ʻ olish; — to g‘ri to rtburchak, kvadrat, romb, parallelogramm, trapetsiya, ʻ ʻ ko pburchakning berilgan elementlariga ko ra, o rganilgan xossa va ʻ ʻ ʻ formulalarini qo llab, yuzini hisoblay olish; ʻ — Pifagor teoremasi va uning tatbiqiga oid masalalarni yechish; — aylana va uning xossalariga oid masalalarni yecha olish; — ikki aylananing o zaro joylanishlarini tasavvur qila olish; ʻ — aylanaga urinmani yasay olish; — aylanaga o tkazilgan urinmaning xossalaridan foydalanib masalalar yechish; ʻ 30 — markaziy va ichki chizilgan burchakni chizmadan topa olish va ularni tasvirlay olish; — bitta yoyning gradus o lchovini topish uchun shu yoyga tiralgan markaziy vaʻ ichki chizilgan burchaklaming xossalarini qo ʻ lay olish; — uchlari berilgan aylanada yotgan yoki unga uringan uchburchaklarni c hizm ada tasvirlay olish; — ichki va tashqi chizilgan aylanalarni chizmada tasvirlay olish; — vektor kattalikning berilish usullari, yozilishini va o qilishini ʻ bilish; — yo nalishdosh, qarama-qarshi yo nalgan, kollinear va nokollinear vektorlami ʻ ʻ bir-biridan ajrata olish; — berilgan ikkita vektoming yig‘indisi va ayirmasini geometrik yasay olish; — vektor kattaliklarga oid murakkab bo ʻ lmagan masalalami yecha olish; — koordinatalari berilgan vektorlar ustida chiziqli amallarni bajara olish; — vektorlarning skalyar ko paytmsini koordinatalariga ko ra hisoblay olish. ʻ ʻ O quvchilar 9-sinfda geometriyani o rganish natijasida 7-8- ʻ ʻ sinflarda o zlashtirganlari bilan bir qatorda quyidagi bilim va ʻ ko nikmalarni egallashlari lozim: ʻ Bilimlar: • o xshash shakllar tushunchasiga ega bo lish va ularning ta’rifini hamda ʻ ʻ belgilanishini bilish; • uchburchaklar va ko pburchaklarning o xshashlik alomatlarini bilish; ʻ ʻ • o tkir burchakning sinusi, kosinusi, tangensi va kotangensi ta’riflarini bilish; ʻ • ixtiyoriy burchakning sinus va kosinusi ta’riflarini bilish; • asosiy trigonometrik ayniyatlami bilish; • uchburchakning yuzini burchak sinusi yordamida hisoblash for- mulasini bilish; • sinuslar va kosinuslar teoremasini bilish; • ko pburchakka tashqi va ichki chizilgan aylananing xossalarini bilish; ʻ 31 • muntazam ko pburchaklar ta’riflni va xossalarini bilish;ʻ • muntazam ko pburchakka tashqi va ichki chizilgan aylanalarni chizish ʻ mumkinligini bilish; • muntazam ko pburchakning yuzini uning tomoni bilan tashqi va ichki ʻ chizilgan aylanalar radiuslari orqali ifodalovchi formulalarni bilish; • aylana uzunligini va uning yoy uzunligini hisoblash formulalarini bilish; • burchakning radian o lchovini bilish; ʻ • doira va uning bo laklari haqida tushunchaga ega bo lish, ularning uzunligini ʻ ʻ topish formulalarini bilish; • to g‘ri chiziqqa tushirilgan perpendikular, nuqtadan to g‘ri chiziqqacha ʻ ʻ bo lgan masofa, og‘ma, og‘maning asosi va proeksiyasi haqida tushunchaga ega ʻ bo lish; ʻ • perpendikular, og‘ma va uning proeksiyasi haqidagi teoremalarni bilish; • ikki kesmaning nisbati tushunchasini bilish; • to g‘ri burchakli uchburchakda gipotenuzaga tushirilgan balandlikning ʻ xossalarini bilish; • kesuvchi vatarlar kesmalarning va kesuvchi kesmalarning xos salarini bilish; • dastur doirasida allomalarimizning geometriya rivojiga qo shgan hissalari, ʻ asarlari haqida tasavvurga ega bo lish. ʻ Ko nikmalar: ʻ • ikkita o xshash uchburchaklardan mos o xshash elementlarni topa olish; ʻ ʻ • o xshash uchburchaklar mos (o xshash) tomonlarining nisbatlari tengligini ʻ ʻ to g‘ri yoza olish; ʻ • uchburchaklaming o xshashligini isbotlashda o xshash uchburchaklarning ʻ ʻ alomatlaridan foydalana olish; • ba’zi burchaklarning sinus, kosinus, tangens va kotangensini hisoblay olish; • to g‘ri burchakli uchburchakda tomonlar bilan burchaklar orasidagi ʻ munosabatni anglash va uni formulalar ko rinishida yoza olish; ʻ • asosiy trigonometrik ayniyatlami misollar yechishda qo llay olish; ʻ • uchburchak yuzini ikki tomoni va ular orasidagi burchagi bo yicha hisoblay ʻ 32 olish; • sinuslar, kosinuslar teoremasidan foydalanib hisoblashga doir masalalar yechish; • muntazam ko pburchaklarni tasvirlay olish;ʻ • muntazam ko pburchaklarning markazi, apofemasi, radiusi, markaziy burchagi ʻ haqida tushunchaga ega bo lish, ularni ko rsata olish; ʻ ʻ • muntazam uchburchakka, kvadratga va muntazam oltiburchakka tashqi va ichki chizilgan aylanalaming radiuslarini topa olish, ularga oid masalalar yecha olish; • aylana va yoy uzunligini hisoblay olish; • aylana va doirani bir-biridan farqlay olish; • doira va uning bo laklari yuzini formulalar bo yicha hisoblashga doir masalalar ʻ ʻ yecha olish; • kesmalarning nisbati va proporsional kesmalarga doir masalalarni yecha olish; • to g‘ri burchakli uchburchakda gipotenuzaga tushirilgan balandlikning ʻ xossalaridan foydalanib masalalar yecha olish; • kesuvchi vatarlar kesmalari va kesuvchi kesmalarning xossalari dan foydalanib masalalar yechish. Hozirgi kunda talim jarayonida innovatsion texnologiyalar, pedagogik va axborot texnologiyalarini o quv jarayonida qo llashga bo lgan qiziqish, e’tibor kundan- ʻ ʻ ʻ kunga kuchayib bormoqda, bunday bo lishining sabablaridan biri, shu vaqtgacha ʻ an’anaviy ta’limda o quvchirni faqat tayyor bilimlarni egallashga o rgatilgan bo lsa, ʻ ʻ ʻ zamonaviy texnologiyalar ularni egallayotgan bilimlarini o zlari qidirib topishlariga, ʻ mustaqil o rganib, tahlil qilishlariga, hatto xulosalarni ham o zlari keltirib ʻ ʻ chiqarishlariga o rgatadi. O ʻ ʻ qituvchi bu jarayonda shaxsni rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik, yo naltiruvchilik funksiyasini bajaradi. Ta’lim jarayonida o quvchi ʻ ʻ asosiy figuraga aylanadi. Pedagogik texnologiya va pedagog mahoratiga oid bilim, tajriba va interaktiv metodlar o quvchilarni bilimli, yetuk malakaga ega bo lishlarini ʻ ʻ ta minlaydi. ʻ 33 O quvchilarni maktabda geometriya darslarini o qitishda qo llanadigan quyidagi metodlarniʻ ʻ ʻ keltiramiz: Amaliy mashq - o tilgan nazariy bilimlarni mustahkamlashga qaratilagan va ʻ ma’lum amaliy ko nikmalarga ega bo lish maqsadida nazariy bilimlarni amaliy ʻ ʻ masalalarga tatbiq etish. Kichik guruhlarda ishlash orqali o rganish – ma’lum muammoning yechimini ʻ topishga va o quvchilar faolligini oshirishga qaratilgan darsdagi ijodiy ish. ʻ Bosqichlari: guruhlarga bo lish, muammoni guruhlarda muhokama qilish, ʻ muammoning yechimlari taqdimoti, xulosalash. Rolli o yinlar - dars mavzusini ochadigan va unga mos ma’lum hayotiy ʻ vaziyatni sinfda modellashtirish (sahnalashtirish). Bosqichlari: vaziyatni tushuntirish, mos rollarni bo lib berish, maqsad va vazifalami tushuntirish, o yin ʻ ʻ davomida o quvchilarning xatti-harakatlarini kuzatib borish, o quvchilaming xatti- ʻ ʻ harakatlari orqali ularga bilim olishlariga, ma’lum malaka va ko nikmalami ʻ egallashlariga imkoniyat yaratish, o yin natijalarining tahlili, o yin natijalarini real ʻ ʻ hayotiy hodisalar bilan taqqoslash. O ʻ quvchilami juft-juft qilib muloqot qildirish - biror mavzu bo yicha yonma- ʻ yon o tirgan o quvchilami o zaro muloqotga chorlash, o zaro fikr almashish va ʻ ʻ ʻ ʻ ularning ba’zilarini tinglash. “Men o qituvchi” –o quvchilardan biriga o quvchilar o rtasidagi munozarani ʻ ʻ ʻ ʻ ma’lum vaqtgacha boshqarishni topshirish. Ovozga qo yish - “Qarshi”, “Rozi”, “Betaraf” - dars davomida bahsli vaziyatni ʻ keltirib chiqarish; yuzaga kelgan bahs munozarani boshqarish maqsadida, bahs yuritayotgan tomonlaming fikrlarini sinf bo yicha ovozga qo yish, har bir fikr ʻ ʻ bo yicha qarshi, rozi va betaraflarni aniqlash, tomonlaming dalillarini va fikrlarini ʻ tinglash, so ng yana ovozga qo yish, xulosalash. ʻ ʻ Aqliy hujum - umumiy muammo bo yicha o quvchilami ijodiy ishga, o zaro ʻ ʻ ʻ muloqotga chorlash. Bosqichlari: muammoli vaziyatni keltirib chiqarish, uning yechimini topish uchun o quvchilarni jalb qilish, turli yechimlar taqdimotini ʻ eshitish, yechimlarni solishtirish va tanlash, xulosalash. 34 Konkurslar - o tilgan ma’lum bir bob mavzulari bo yicha olingan bilimlarniʻ ʻ baholash maqsadida viktorina yoki guruhlar o rtasida o tkaziladigan savol- ʻ ʻ javoblar musobaqasi. Mustaqil ishlash - vaqti-vaqti bilan o tkazib turiladigan, o quvchilaming ʻ ʻ mustaqil o rganish, darslik bilan ishlash va mustaqil amaliy faoliyat bilan ʻ shug ullanish ko nikmalarini shakllantiradigan, har bir o quvchiga alohida yoki ʻ ʻ ʻ umumiy tarzda tashkil qilinadigan topshiriqni bajartirish, o quvchilaming amaliy ʻ faoliyatiga aralashmay, tashqaridan teskari aloqa-muloqot yordamida yo naltirib ʻ boshqarish va nazorat qilish. Lug'at bilan ishlash (diktant) - bilimlarni baholashning joriy nazorat shakli, odatda qisqa vaqt davomida o quvchilaming o tilgan atama va tushunchalami ʻ ʻ bilish darajasini tekshirish uchun o tkaziladi. ʻ Konferensiya - oraliq nazoratning bir turi bo lib, asosan chorak yoki yil ʻ davomida ma’lum mavzular bo yicha mustaqil yozilgan ishlarning og'zaki ʻ ma’ruza ko rinishidagi taqdimoti. ʻ Tadqiqot - o zlashtirish darajasining eng yuqori cho qqisi, o quvchilarning ʻ ʻ ʻ olgan bilimlari asosida hali o rganilmagan kichik bir muammo ustida yakka yoki ʻ birgalashib izlanish olib borishi, keltirilgan taxminni izlab topilgan dalillar asosida to g ri yoki noto g'riligini tekshirish. Bosqichlari: darsda hammaga qiziqish ʻ ʻ ʻ uyg otadigan muammoni yoki masalani qo yish, uni o rganish, tadqiq qilish uchun ʻ ʻ ʻ ma’lumotlar to plash, muammoning yechimiga oid taxminlar, bashoratlar qilish va ʻ ularning qanchalik to g riligini to plangan ma’lumotlar asosida tahlil qilish va ʻ ʻ ʻ xulosa chiqarish. Endi bu uslublarning ba’zilari ustida batafsilroq to xtalamiz. ʻ 1. “ Aqliy hujum” usuli ” “Aqliy hujum” usulidan foydalanilganda, odatda mashg ulot ikki bosqichdan ʻ iborat bo ladi: birinchi bosqich - taklif bosqichi (aqliy hujumning o zi) va ikkinchi ʻ ʻ bosqich - tahlil hamda yechimlarni saralash bosqichi. Bosqichlar o rtasida kichik ʻ tanaffus berilsa, maqsadga muvofiq bo ladi. ʻ “Aqliy hujum”ning birinchi bosqichini o tkazishga oid tavsiyalar: ʻ Muammoni aniq va ravshan qo yish lozim! ʻ 35 “Aqliy hujum” o tkazish uchun asos bo lgan muammoning qisqacha mohiyatiniʻ ʻ katta qog ozga (yoki doskaga, o quv taxtasiga) katta harflar bilan yozib, hammaga ʻ ʻ yaxshi ko rinadigan joyga osib qo ygan ma’qul. ʻ ʻ “Aqliy hujum”-bitta muammo! - har bir “aqliy hujum" faqatgina bitta muammoni hal etishga qaratilgan bo lishi kerak. ʻ Shartlashuv - “aqliy hujum”ni o tkazish tartibi va shartlari ishtirokchilarning ʻ har biri uchun aniq-ravshan, tushunarli bo lishi kerak. Shartlar asosida ʻ mashg ulotni o tkazish tartib-qoidalari tuzilgan va qisqa ifodalangan qoidalarni ʻ ʻ hammaga ko rinadigan joyga yozib qo yish lozim. ʻ ʻ Demokratiya - “aqliy hujum”ga hamma teng huquqli ishtirok etadi. “Aqliy hujum" vaqtida bemalol, erkin ravishda muloqot yuritishni ta’minlash uchun ishtirokchilarni davra shaklida joylashtirish tavsiya etiladi. Bemalol, istalgan g oyalami taklif qilish va tanqid qilmaslik - “aqliy ʻ hujum”ning birinchi bosqichida birorta ham g oya muhokama etilmaydi va tanqid ʻ qilinmaydi. Kutilmagan g oyalar taklif etish qo llab-quvvatlanadi. Bu usul ʻ ʻ yordamida muammo yechimiga oid yetarli darajada ma’lumot to planadi. Qancha ʻ ko p g'oya va fikrlar bildirilsa, shuncha yaxshi. Bildirilgan g oya va fikrlarni ʻ ʻ to ldirish va yanada kengaytirishga imkoniyat beriladi. ʻ Asoslamaslik-biror bir g oyani taklif etgan kishi o z yechimini asoslamasligi va ʻ ʻ o zi ham o zgalar fikrini muhokama qilmasligi lozim. Chunki bu holat boshqa ʻ ʻ g oyalar tug ilishiga salbiy ta’sir ko rsatishi mumkin. ʻ ʻ ʻ Rasmiylashtirish - har bir fikr, taklif va g oyalar yozib borilishi lozim. ʻ O ʻ qituvchi birinchi bosqich davomida bildirilgan g ʻ oyalami yozib boruvchi kotibni belgilashi lozim. G ʻ oyalarni doskaga yozib borish lozim. Vaqtni tejash hamda o ʻ z fikrini bemalol bayon etish uchun ishtirokchilarga o ʻ z g ʻ oyalarini qog ʻ ozga yozib, sinf doskasiga skotch yordamida yopishtirib qo ʻ yishni ham tavsiya etish mumkin. Bunda quyidagi tartibga amal qilish lozim: bir varaq-bitta g ʻ oya-bitta so z (ibora). ʻ Vaqtni chegaralab qo ʻ yish - g ʻ oyani ifodalash uchun qisqa vaqt ajratilishi zarur. 36 Nazorat qilish va tartibga solish-“aqliy hujum” ning birinchi bosqichi odatda kuchli emotsionai-ruhiy vaziyatda o ʻ tkazilgani uchun, o ʻ qituvchi mashg ʻ ulotning borishini nazorat qilishi hamda o ʻ quvchilarning bir-birlari bilan bahslashish, munozara qilish va bir-birining g ʻ animi bo ʻ lishga yo ʻ l qo ʻ ymasligi kerak. Ikkinchi bosqichda, ya’ni g ʻ oyalarni tahlil qilish bosqichida taklif etilgan yechimlar, qarorlar muhokama etiladi, guruhlarga ajratiladi. Takrorlangan fikrlar birlashtiriladi, eng asosiy 3-4 ta g ʻ oyalar saralanadi (makrosaralash). So ʻ ngra tanlab olingan asosiy g ʻ oyalardari eng maqbullari yana saralanadi (mikrosaralash). Mikrosaralash davomida ajratib olingan qarorlarning kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari va cheklangan tomonlariga baho berib chiqish mumkin. 2. “Kichik guruhlarda ishlash” usuli O ʻ quvchi mayda guruhlarda ishlaganda, darsda faol ishtirok etish huquqiga, boshlovchi rolida bo ʻ lishga, bir-biridan o ʻ rganishga va turli nuqtai nazarlarni qadrlash imkoniga ega bo ʻ ladi. Qo ʻ llash bosqichlari va ular bo ʻ yicha tavsiyalar: 1. Faoliyat yo ʻ nalishi aniqlanadi. Muammodan bir-biriga bog ʻ liq bo ʻ lgan masalalar belgilanadi. 2. Guruhlar belgilanadi. O ʻ quvchilar guruhlarga 5-8 kishidan bo linishlariʻ kerak. 3. O ʻ quvchilar mazkur muammo haqida tushunchaga ega bo lishlari kerak. ʻ Aniq ko rsatmalar beriladi. ʻ 4. Kerakli asos yaratiladi. 5. Qo llab-quvvatlab va yo naltirib turiladi. ʻ ʻ 6. Muhokama qilinadi. Guruhlarda ishlash qoidalari qanaqa? Ta’lim oluvchilarni guruhlarda ishlashga o rgatish o ta muhimdir. Avvalambor ʻ ʻ ta’lim oluvchilar, ya’ni guruh a’zolari o z majburiyatlarini bilishlari va bajarishlari ʻ zarur. Ular quyidagilardan iborat: 37 ♦ har bir a’zo o rtoqlari fikrini eshitishi lozim;ʻ ♦ har bir a’zo ishda faol qatnashishi va hamkorlikda ishlashdan bo yin ʻ tovlamasligi kerak; ♦ har bir a’zo, zarurati bo lganda boshqalardan yordam so rashi mumkin; ʻ ʻ ♦ har bir a’zo, undan yordam so rashganda, boshqalarga o z yordamini ʻ ʻ berishi kerak; ♦ har bir a’zo guruh ishining natijalarini baholashda ishtirok etishi kerak; ♦ har bir a’zo o zining rolini yaxshi tushunishi va bajarishi kerak; ʻ har biz a’zo konkret vazifani bajarishda, o zining vazifasini bilishi kerak. ʻ 3. Tadqiqot va loyiqa usullari Usulning bosqichlari: ♦ darsda hammaga qiziqish uyg ʻ otadigan biror geometrik shaklning xossasi yoki u haqidagi masalani qo ʻ yish ; ♦ uni o rganish, tadqiq qilish uchun ma’lumotlar to plash; ʻ ʻ ♦ muammo yoki masalani yechishga oid taxminlar, bashoratlar qilish; ♦ har bir bashoratning qanchalik to g'riligini to plangan ma’lumotlar ʻ ʻ asosida tahlil qilish va isbotlash; ♦ xulosa chiqarish; ♦ sinf oldida taqdimot qilish. 4. Geometrik o yin darslari ʻ O ʻ yin usullari va vaziyatni mashg ʻ ulotlaming belgilangan shaklida amalga oshirilishi quyidagi asosiy yo ʻ nalishlar bo ʻ yicha sodir bo ʻ ladi : ♦ didaktik maqsad o ʻ quvchilar oldiga vazifa ko rinishida qo yiladi; ʻ ʻ ♦ o quv faoliyati o yin qoidalariga bo ysunadi; ʻ ʻ ʻ ♦ uning vositasi sifatida o quv materialidan foydalanadi; ʻ ♦ o quv faoliyatiga didaktik vazifani o yinga aylantiradigan musobaqa ʻ ʻ elementlari kiritiladi; ♦ didaktik vazifani muvaffaqiyatli bajarilishi o yin natijasi bilan ʻ bog lanadi. O ʻ ʻ yin-vaziyatda ko rsatilgan muammoni yechish bo yicha ʻ ʻ 38 ishtirokchilaming birgalikda faol ish olib borishlariga asoslangan. O ʻ yin ishtirokchilarining bitta majburiy maqsadlari bor - muammoni yechish. Ishlab chiqilgan o yin mumkinʻ qadar hayotiy bo lishi, ishtirokchiiar uchun juda murakkab va qiyin bo lmasligi ʻ ʻ lozim. Navbatdagi bandlarda o yinlarga misollar keltiramiz. ʻ 5. “Geometrik domino” o yini ʻ 1. O ʻ yinda uch guruh (sinfxonadagi uch qator partalarda o tirgan o quvchilar) ʻ ʻ qatnashadi. 2. O ʻ yin domino o yini qoidalari asosida olib boriladi. Domino toshlari sifatida ʻ matematik misollar yozilgan varaqchalar olinadi. 3. Geometrik domino “toshlari” mavzuga qarab turlicha bo ladi. ʻ Masalan: “Uchburchaklar” bobi yakunlariga bag ishlangan domino “toshi” ʻ ko rinishi uchburchak quyidagicha bo lishi mumkin guruhlar tezda toshning ikki ʻ ʻ bo lagidagi shakllarning xossalarini eslashga kirishadilar; ʻ Toshnirig birinchi bo lagida “Asosi 4, ʻ 1- rasm yon tomoni 8 bo lgan uchburchak” yozuvi, ikkinchi bo lagida tomoni 8 ga teng ʻ ʻ bo lgan teng tomonli uchburchak shakli berilgan. ʻ 4. O ʻ yin quyidagi tartibda olib boriladi: • 1- rasmda keltirilgan kabi 12 ta domino toshlari guruhlari teng taqsimlab beriladi; • qura tashlash yo li bilan qaysi guruh boshlashi aniqlanadi; ʻ • boshlovchi guruh bitta “toshni” doskaning o rtasiga skoch bilan ʻ yopishtirib qo yadi. Aytaylik, bu yuqorida tasvirlangan tosh bo lsin; ʻ ʻ 2- rasm “teng tomonli uchburchak” yozuvi bo lgan tosh ikkinchi bo lib ʻ ʻ 39 doskaga birinchi ”tosh’’ ning o ng tomoniga yopishtirilishi lozim. Qaysi guruhʻ buni birinchi topsa va “teng tomonli uchburchak” yozuvi bilan boshlanadigan “toshi” 2- rasm bo lsa, o sha guruh tezlik bilan ikkinchi bo lib toshini doskaga ʻ ʻ ʻ yopishtiradi. Bunday “tosh” quyidagi ko rinishda bo lishi mumkin: ʻ ʻ • shuningdek, “tosh”ni birinchi “tosh” ning chap tomoniga ham yopishtirish mumkin buning uchun “tosh”lar ichidan “teng yonli uchburchak” yozuvi bo lgan toshni aniqlash lozim bo ladi. ʻ ʻ Bu “tosh” quyidagicha bo lishi mumkin. ʻ Natijada doskada uchta “tosh” yonma yon qo yiladi (4-rasm): ʻ 4-rasm O ʻ yin shu tarzda davom ettiriladi. Qaysi guruh birinchi bo lib, hamma ʻ “tosh”larini doskaga yopishtirsa, o sha birinchi, ikkinchi bo lib hamma “tosh”larni ʻ ʻ doskaga yopishtirsa ikkinchi, uchinchi bo lib hamma “tosh”larni doskaga ʻ yopishtirsa uchinchi o rinni egallaydi. ʻ 6. “Zakovat” o ʻ yini ko rinishidagi darslar ʻ Bu mashg ʻ ulotni bob yakunida takrorlash darsi sifatida tahlil qilish mumkin . Sinf 6 ta guruhga bo ʻ linadi va oldindan tayyorlab qo ʻ ygan topshiriqli konvertlarni 40natijada doskada ikkita tosh yonma-yon turadi (3-rasm): ( yoki kartochkalarni ) guruh a ' zolari navbat bilan olishadi . Shundan so ʻ ng guruhlar 1 minut davomida o ʻ zlariga berilgan topshiriqlami bajarishadi va guruh javoblarini e ’ lon qilish uchun bir o ʻ quvchini tanlashadi ( yoki guruh sardori javob beradi ). Har bir guruhga bir nechta savoldan iborat topshiriq beriladi . O ʻ qituvchi har bir to ʻ g ʻ ri javob uchun ball qo ʻ yadi . Agar biror savol - topshiriqqa noto ʻ g ʻ ri javob bo ʻ lsa , boshqa guruhlar to ʻ g ʻ ri javobni berishlari mumkin , bu holda , javob bergan guruhga ball qo ʻ yiladi . Shu tariqa har bir guruh o ʻ ziga berilgan topshiriq bo ʻ yicha taqdimotini o ʻ tkazadi , boshqa guruhlar esa ularni to ʻ ldirishlari va noto ʻ g ʻ ri javoblarni to ʻ g ʻ rilab ball olishlari mumkin . O ʻ quvchilar soni oz bo ʻ lgan sinflarda esa sinfni guruhlarga bo ʻ lmasdan , balki 3 ta qator o ʻ rtasida musobaqa tarzida ham o ʻ tkazish mumkin . Bu holda qatorlarga 2 martadan topshiriqli kartochka berish mumkin (6 ta kartochka tayyorlanadi va har bir qatorga navbat bilan 2 martadan beriladi). Bu mashg ulotni boshqa fanlarga ham moslashtirib o tkazish mumkin.ʻ ʻ 7. “Matematik bozor” o yini ʻ Bu mashg ulotni odatda biror katta bo lim yoki bobning oxiridagi takrorlash ʻ ʻ darslarida o tkazish mumkin. Biror bob yakunlangandan keyin o qituvchi shu ʻ ʻ bobda o rganilgan materiallarga oid misollarni varaqlarga yozib tayyorlaydi. Har ʻ bir varaqda 2-3 tadan turli qiyinlikdagi misollar yoziladi va har bir misol yechimi uchun qiyinlik darajasiga qarab “narx” belgilanadi (masalan: 50 so m, 100 so m, ʻ ʻ 200 so m,...). Varaqlar soni sinfdagi o quvchilar soniga qarab tanlanadi. ʻ ʻ O ʻ quvchilar 4 tadan qilib guruhlarga bo linadi, bunda sinfda o rtacha 8-10 ta ʻ ʻ guruh tashkil qilish mumkin. Demak, har bir varaqdan guruhlar soniga mos ravishda 8-10 tadan tayyorlash kerak bo ladi. Varaqlarning turi esa 4-5 xil bo lsa ʻ ʻ yetarti bo ladi (jami 32-40 ta varaq). Har bir guruh varaqlardan oladi, ya’ni har bir ʻ guruhda 4 yoki 5 xil varaq bo ladi. “Narxlar” varaqlarda har bir misol (savol) ʻ to g risida ko rsatilgan bo lishi kerak. ʻ ʻ ʻ ʻ 1 – variant 1. 100 2. 150 3. Topshiri 200 s. 41 Biror guruh 1 - variantdagi topshiriqlami birichi bo ʻ lib bajarsa , o ʻ qituvchiga ko ʻ rsatadi va o ʻ qituvchi yechimni tekshirib , shu guruh ishlagan pulni doskada tayyorlab qo ʻ yilgan jadvalga yozib qo ʻ yadi . Shu 1 - variantni undan keyin ishlagan guruhlarga har bir topshiriq “narx”idan 25 so mdan chegirib “ish haqi”ʻ beriladi. Shu tariqa guruhlar har bir variantdagi topshiriqlardan iloji boricha ko proq va tezroq yechishga va ko proq pul to plashga harakat qiladilar. ʻ ʻ ʻ Variantlardagi topshiriqlar xilma-xil va har xil narxli bo lishi mashg ulotlarni ʻ ʻ qiziqarli bo lishiga yordam beradi. ʻ Ma’lum vaqtdan so ng (masalan 15 minutdan keyin) “bozor” to xtatiladi va ʻ ʻ o qituvchi guruhlar to plagan pullarni jadval yordamida hisoblaydi. Guruhlarni ʻ ʻ o qituvchi raqamlashi yoki o quvchilarning o zlari guruhga nom tanlashlari ʻ ʻ ʻ mumkin. Qaysi guruh ko proq pul to plagan bo lsa, shu guruh g olib deb topiladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Qolgan guruhlarga ham o rinlar beriladi. Biror guruh biror topshiriqni bajarishga ʻ qiynalgan yoki bajara olmagan bo lsa, shu topshiriqni bajargan guruhlar yechimini ʻ doskada namoyish qilib berishlari mumkin. Biror topshiriqni hech bir guruh bajara olmagan bo lsa, o qituvchining o zi shu topshiriqni yechish yo llarini ko rsatib ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ berishi va shu kabi misollar ustida ishlash zarurligini ta’kidlashi kerak. Yakuniy jadval 1-V 2-V 3-V 4-V 5-V Jami O ʻ ri Ball 1-G 500 425 2-G 425 350 3-G 350 500 So ʻ ngra o ʻ qituvchi guruhlaming to ʻ plagan pullariga qarab o ʻ quvchilarni baholaydi . Eng ko ʻ p pul to ʻ plagan guruh o ʻ quvchilariga 5 ball , keyingi 2 ta guruhga 4 balldan , keyingi 3 ta guruhga 3 balldan va hokazo , qo ʻ yish mumkin . 8. Bahs-munozara va musobaqa usullari Bahs-munozarani o tkazish yo l-yo riqlari: ʻ ʻ ʻ 42 • o qituvchi munozara mavzusini tanlaydi va o quvchilami munozaragaʻ ʻ taklif etadi; o qituvchi o quvchilarga muammo bo yicha “aqliy hujum” ʻ ʻ ʻ o tkazishga chorlaydi va uni o tkazish tartibini belgilaydi; ʻ ʻ • o qituvchi “aqliy hujum” vaqtida bildirilgan turli g oya va fikrlarni yozib ʻ ʻ boradi yoki bu ishni bajarish uchun o quvchilardan birini kotib etib ʻ tayinlaydi. Bu bosqichda o qituvchi o quvchilarga o z fikrlarini ʻ ʻ ʻ bildirishlariga sharoit yaratib beradi; • o qituvchi ikkinchi bosqichda “aqliy hujum” davomida bildirilgan fikr va ʻ g oyalarni o quvchilar bilan birgalikda, guruhlarga ajratadi, ʻ ʻ umumlashtiradi va ularni tahlil qiladi. Tahlil natijasida qo yilgan ʻ muammoning eng maqbul yechimi tanlanadi. 9. Express-testlar Exspress-testlar odatda shu mavzularga oid 3-4 ta kichik va yengil amaliy topshiriqlardan yoki testlardan iborat bo ladi. Exspress-testlarni darsning ichida ʻ qisqa vaqtlarda (5-10 min) o tkazish mumkin. Topshiriqlar ko p variantli tizimda ʻ ʻ varaqlarda tarqatiladi.Bu testni o tkazishdan asosiy maqsad o quvchilar DTS ʻ ʻ minimal talablarini o zlashtirganliklarini tezkor ravishda aniqlab olishdan iborat. ʻ Topshiriqlar quyidagi bandlardan iborat bo lishi mumkin: ʻ • Bo sh qoldirilgan joylarni zarur so zlar bilan to ldiring. ʻ ʻ ʻ • Jumlaning ma’nosidan kelib chiqib, qavslar ichida keltirilgan so zlardan ʻ mosini tanlang va tagiga chizing. • To g risini toping. ʻ ʻ • Ikki tasdiqdan to g risini ajrating. ʻ ʻ • Ta’rifdagi (jumladagi) xatoni toping. • Quyida keltirilgan so zlarning ma'nosidan kelib chiqib, mantiqiy ʻ juftliklarni tuzing. • Geometrik tushuncha va atamalar talqiniga ko ra jumlani davom ettiring. ʻ Quyida keltirilgan formulalar qaysi geometrik shaklga tegishli ekanligiga qarab, jufti-jufti bilan mos guruhlarga ajrating. 43 • A ustunda berilgan atamaga В ustundagi tegishli talqinni mos qo ying.ʻ • Andazaga ko ra masala tuzing va uni yeching. ʻ • Sonli yozma ish. • O ʻ qituvchi doskada bir nechta atamaning nomlarini yozib raqamlab chiqadi. So ng esa, bu atamalarning (tushunchalarning) nomini aytmasdan ta’rifini ʻ ixtiyoriy tartibda o qiydi. O ʻ ʻ quvchilardan esa bu atama (tushuncha) qaysi raqam ostida yozilganligini topishlari so ʻ raladi. Natijada 5, 6, 10, 1, 7, 2, 3, 12, 4, 9, 8 ko ʻ rinishdagi sonli satrdan iborat javob hosil bo ladi. ʻ • 2.2. Geometriyani o ʻ rganish jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanishning xususiyatlari Bugungi kunda ta’lim muassasalarining o ʻ quv-tarbiyaviy jarayonida pedagogik texnologiyalardan foydalanishga alohida e’tibor berilayotganining asosiy sababi quyidagilardir: Birinchidan, pedagogik texnologiyalarda shaxsni rivojlantiruvchi ta’limni amalga oshirish imkoniyatining kengligida. “Ta’lim to ʻ g ʻ risida”gi qonun da rivojlantiruvchi ta’limni amalga oshirish masalasiga alohida e’tibor qaratilgan. Ikkinchidan, pedagogik texnologiyalar o ʻ quv-tarbiya jarayoniga tizimli faoliyat yondashuvini keng joriy etish imkoniyatini beradi. Uchinchidan, pedagogik texnologiya o ʻ qituvchini ta’lim-tarbiya jarayonining maqsadlaridan boshlab, tashxis tizimini tuzish va bu jarayon kechishini nazorat qilishgacha bo ʻ lgan texnologik zanjirni oldindan loyixalashtirib olishga undaydi. To ʻ rtinchidan, pedagogik texnologiya yangi vositalar va axborot usullarini qo ʻ llashga asoslanganligi sababli, ularning qo ʻ llanilishi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” talablarini amalga oshirishni ta’minlaydi. O ʻ quv-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalarning to g ri joriy etilishi ʻ ʻ o qituvchining bu jarayonda asosiy tashkilotchi yoki maslahatchi sifatida faoliyat ʻ yuritishiga olib keladi. Bu esa talaba o quvchidan ko proq mustaqilliqni, ijodni va ʻ ʻ 44 irodaviy sifatlarni talab etadi. Har qanday pedagogik texnologiyaning o quv-tarbiya jarayonida qo llanilishiʻ ʻ shaxsiy xarakterdan kelib chiqqan holda, talaba o quvchini kim o qitayotganligi va ʻ ʻ o qituvchi kimni o qitayotganiga bog lik. ʻ ʻ ʻ Pedagogik texnologiya asosida o tkazilgan mashg ulotlar yoshlarning muhim ʻ ʻ hayotiy yutuq va muammolariga o z munosabatlarini bildirishlariga intilishlarini ʻ qondirib, ularni fikrlashga, o z nuqtai nazarlarini asoslashga imkoniyat yaratadi. ʻ Hozirgi davrda sodir bo layotgan innovatsion jarayonlarda ta’lim tizimi oldidagi ʻ muammolarni hal etish uchun yangi axborotni o zlashtirish va o zlashtirgan ʻ ʻ bilimlarini o zlari tomonidan baholashga qodir, zarur qarorlar qabul qiluvchi, ʻ mustakil va erkin fikrlaydigan shaxslar kerak. Shuning uchun ham, ta’lim muassasalarining o quv-tarbiyaviy jarayonida ʻ zamonaviy o qitish uslublari - interfaol uslublar, innovatsion texnologiyalarning ʻ o rni va ahamiyati beqiyosdir. Pedagogik texnologiya va ularning ta’limda ʻ qo llanishiga oid bilimlar, tajriba o quvchilarni bilimli va yetuk malakaga ega ʻ ʻ bo lishlarini ta’minlaydi. ʻ Ushbu paragrafning bayonini uzoq vaqtlarda aytilgan rivoyatdan boshlaymiz. Kunlardan bir kun ko ʻ l bo yida qorni och qolgan bir kishi baliq tutib turgan donshimandga duch ʻ kelibdi va unga murojaat silib: “Men ochman, menga yordam ber”. Donishmand quyidagicha javob beribdi: “Men senga baliq berishim mumkin, sen tez to yasan ʻ va biroz vaqt o tgach, xuddi shunday yana och qolasan va mendan yana yordam ʻ so raysan. Men senga qarmoq berishim mumkin, lekin u qachondir sinib qolishi ʻ mumkin, unda sen menga yana murojaat qilishingga to g ri keladi. Yaxshisi, men ʻ ʻ senga qarmoq yasashni o rgataman, bu uzoq, va qiyin, lekin keyinchalik senga ʻ mening yordamim kerak bo lmaydi. O ʻ ʻ z yo lingni tanla ...”. ʻ Yuqorida keltirilgan rivoyatdan kelib chiqadigan xulosa shuki, yaxshi o qituvchi ʻ o quvchiga “qarmoq yasashni” o rgatishi va aqlli o quvchi esa uni o rganishi ʻ ʻ ʻ ʻ lozim. O ʻ quvchilar “qarmoq yasashni” qanchalik tez va mustahkam o rganib ʻ olsalar, ular shunchalik birovlarga muhtoj bo lmasdan o z “ovlariga” ega ʻ ʻ bo ladilar. Mana shunday vazifalarni amalga oshirishda yangi interfaol va ʻ 45 noan’anaviy pedagogik texnologiyalar juda qo l kelishini tadqiqotchilar tomonidanʻ turli ta’lim muassasalarida o tkazilayotgan ko pgina pedagogik tajribalarining ʻ ʻ natijalari tasdiqlamoqda. Shuning uchun ham, ta’lim muassasalarida faoliyat ko rsatayotgan professor-o qituvchilar o z sohalari bo yicha olib borayotgan ʻ ʻ ʻ ʻ mashg ulotlarida innovatsion texnologiyalarni o z o rnida qo llashni bilishlari o ta ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ zarur. Hozirgi kunda innovatsion texnologiyalar, interfaol uslublarning soni juda ko payib ketgan. Biz ularning ta’lim muassasalarida keng tarqalganlari, ʻ o qitiladigan aniq fan va predmetlarda qo llanilishi mumkin bo lgan ba’zi ʻ ʻ ʻ pedagogik texnologiyalarning foydalanish uslubiyati va xususiyatlarini keltiramiz. Yuqorida bayon qilingan dasturda keltirilgan o quv mashg ulotlari va tarbiya ʻ ʻ jarayonlarida qo llaniladigan interfaol uslublar va pedagogik texnologiyalarning ʻ xususiyatlarini sanab o tamiz. ʻ Eslatma: o qitish jarayonini samarali va natijali bo lishini ta’minlashga ʻ ʻ yo naltirilgan quyida keltirilgani interfaol uslublar va o qitish ʻ ʻ texnologiyalarining barchasi R.Ishmuhamedov tomonidan ko p yillar mobaynida ʻ yaratilgan bo lib, hozirgi kunda ular respublikamizning barcha umumiy o rta ʻ ʻ ta’lim, o rta maxsus, kasb-hunar ʻ h amda oliy ta’lim muassasalari, o qituvchilar ʻ malakasini oshirish va qayta tayyorlash institutlari va fakultetlarida keng miqyosda qo llanilib kelinmoqda hamda ijobiy natijalar bermoqda. ʻ 1. “ Aqliy hujum” usuli “Aqliy hujum” biror muammoni yechishda guruh qatnashchilari tomonidan bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to plab, ular orqali ma’lum bir yechimga ʻ kelinadigan samarali usuldir. U to g ri va ijodiy qo llanilganda shaxsni erkin, ʻ ʻ ʻ ijodiy va nostandart fikrlashga o rgatadi. “Aqliy hujum” yordamida turli xil ʻ muammolami hal qilishning yo llari izlanadi. Bu usul guruhning har bir a’zosi ʻ fikrini tezda yig ish va umumlashtirish imkonini beradi. “Aqliy hujum”ni, ʻ o quvchilar muammo haqida yetarli ma’lumotga ega bo lmagan hollarda ham ʻ ʻ qo llash mumkin. Bu kutilmagan, oddiy sharoitda aqlga kelmaydigan antiqa ʻ yechimlar topish imkonini beradi. 46 2. “Kichik guruhlarda ishlash” usuli Ta’limning kichik guruhlarda ishlash usuli “ta’lim beruvchi-ta’lim oluvchi” dialogidan voz kechishni va “ta’lim beruvchi-guruh-ta’lim oluvchi” ko rinishidagiʻ o zaro munosabatga o tishni nazarda tutadi. O quvchilar, tarkibi bo yicha ʻ ʻ ʻ ʻ harakatchan kichik guruhlarga bo linadi va ularning har biri o zicha o quv ʻ ʻ ʻ materialini o zlashtiradi. Tajriba shuni ko rsatadiki, shu tufayli siz bilan ta’lim ʻ ʻ oluvchilar o rtasida mustahkam aloqa o rnatiladi, shaxsiy va bir vaqtning o zida ʻ ʻ ʻ ta’lim jarayonida jamoaviy ruhiy holat kuchayadi. Ta’lim oluvchilarning hamkorlikdagi harakati tashkillashadi, bu esa, o quv - ʻ bilish jarayonini faollashtirishga, ularda empatiyani, kommunikativlikni shakllantirishga ko maklashadi: ʻ ♦ vazifani hamkorlikda bajarish jarayonida, ta’lim oluvchilarda o rtoqlari ʻ to monidan bildirilgan fikrlami muhokama qilishga motivatsiya paydo bo ladi; ʻ ♦ berilgan ishni oxiriga yetkazishga intilishda bir-birini qo llab- ʻ quvvatlashni ham da individual farqning mavjudligiga qaramasdan hamkorlik qilishni tarbiyalaydi; ♦ ma’lum bir vazifani bajarish uchun tuzilgan jamoada yoki kichik guruhda mahsuldor ishlashni ta’minlaydi; ♦ o zining va guruhning mehnati natijalari uchun mas’uliyatli bo lishga ʻ ʻ undaydi. 3. Tadqiqot va loyiqa usullari Tadqiqot va loyiqa usullari o zlashtirish darajasining eng yuqori ʻ cho qqisi hisoblanadi. Bu usul bilan dars o tilganda o quvchilar olgan bilimlari ʻ ʻ ʻ asosida hali o rganilmagan kichik bir masala ustida yakka yoki birgalashib ʻ izlanish olib borishadi, masala yechimiga doir keltirilgan taxmini izlab topilgan dalillar asosida to g ri yoki noto g riligini tekshirishadi va ʻ ʻ ʻ ʻ isbotlashadi. 47 4. Geometrik o yin darslariʻ O ʻ yinlar ta ’ lim uslubi sifatida quyidagi vazifalarni bajaradi : o ʻ rgatuvchi - umumta ’ lim mahoratini shakllantirish , ijodiy qobiliyatini o ʻ stirish , shu jumladan yangi vaziyatlarni tushuntirish , aniqlash va tahlil qilish ; ♦ rivojlantiruvchi - mantiqiy tafakkurni , nutqni atrof - muhit sharoitiga moslash qobiliyatini o ʻ stirish ; ♦ qiziqtiruvchi - ishtirokchilarni o ʻ quv faoliyatiga undamoq , mustaqil xulosaga kelishiga rag ʻ batlantirish ; ♦ tarbiyaviy - mas’uliyatni, kommunikativlikni shakllantirish. 5. “Zakovat” o yini ko rinishidagi darslar ʻ ʻ Bu mashg ulotni bob yakunida takrorlash darsi sifatida tahlil qilish mumkin. ʻ Natijada 1 soatlik darsda katta bir bo lim, bob bo yicha o tilgan o quv materialini ʻ ʻ ʻ ʻ takrorlab, o rgangan bilimlarini mustahkamlab olish va hamma o quvchilarni ʻ ʻ mashg ulotga jalb qilib ularning darsda faol bo lishlariga erishish mumkin. ʻ ʻ 6. Express-testlar Exspress - testlar ma ’ lum tushunchalar ketma - ketligidan so ʻ ng , shu mavzularda o ʻ quvchilar o ʻ rgangan bilimlarini nazorat qilish va uni mustah kamlash uchun o ʻ tkaziladi . O ʻ quvchilaming o ʻ zlashtirganlik darajalarini nazorat qilish va baholash uchun topshiriqlarining namunalari turli xil manbalardan yig ʻ ilgan bo ʻ lib , ular haqida ma ’ lumotga ega bo ʻ lish va amaliyotda qo ʻ llay olish foydadan holi bo ʻ lmaydi . 2.3. Geometriya darslarida innovatsion texnologiyalardan foydalanishning o ʻ rni va yo ʻ llari 48 Hozirgi kunda ta’lim jarayonida interfaol uslublar (innovatsion pedagogik va axborot texnologiyalari) dan foydalanib, ta’limning samaradorligini ko tarishgaʻ bo lgan qiziqish, e’tibor kundan-kunga kuchayib bormoqda. Zamonaviy ʻ texnologiyalar qo llanilgan mashg ulotlar o quvchilar egallayotgan bilimlarni ʻ ʻ ʻ o zlari qidirib topishlariga, mustakil o rganib, tahlil qilishlariga, hatto xulosalarni ʻ ʻ ham o zlari keltirib chiqarishlariga qaratilgan. O qituvchi bu jarayonda shaxs va ʻ ʻ jamoaning rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi, shu bilan bir qatorda, boshqaruvchilik, yo naltiruvchilik vazifasini ʻ bajaradi. Bunday o quv jarayonida o quvchi asosiy figuraga aylanadi. ʻ ʻ Pedagog - olimlarning yillar davomida ta’lim tizimida Nega o qitamiz? ʻ Nimani o qitamiz? ʻ Qanday o ʻ qitamiz? savollariga javob izlash bilan bir qatorda Qanday qilib samarali va natijali o qitish mumkin? - ʻ degan savoliga ham javob qidirdilar. Bu esa, olim va amaliyotchilarni o quv jarayonini ʻ texnologiyalashtirishga , ya’ni o qitishni ishlab-chiqarishga oid aniq kafolatlangan natija beradigan texnologik ʻ jarayonga aylantirishga urinib ko rish mumkin, degan fikrga olib keldi. ʻ Quyida maktab geometriya kursi ayrim mavzulari asosida dars texnologiyalari shu fikrimizning davomi sifatida keltirilgan. Sana Guruh Mavzu : BURCHAKLARNI O LCHASH. TRANSPORTIR. ʻ Mashg ulot Texnologiyasi ʻ 49 Vaqti- 45 min O quvchilar soni – taʻ 50 O quv mashg ulotining shakliʻ ʻ : Aralash Mashg ulot rejasi ʻ : 1. Burchakning gradus o lchovi ʻ 2. Transportir 3. Burchaklami o lchash ʻ O quv mashg ulotlarining maqsadi: ʻ ʻ Ta’limiy –yoyiq burchakning gradus o lchovi 180° ga tengligi va 1° teng ʻ burchak kattaligi yoyiq burchakning 1/180 qismiga tengligi; ♦ transports yordamida burchaklarning kattaligini o lchash va berilgan ʻ gradusli burchaklarni yasash; ♦ burchak o lchovining asosiy xossasini aytish va chizmada ko rsatish. ʻ ʻ Rivojlantiruvchi - o quvchilarga yoyiq burchakning gradus o lchovi 180° ga ʻ ʻ tengligidan foydalanib, ixtiyoriy burchakning gradus o lchoviga ega ʻ ekanligini, uni transportir yordamida o lchash mumkinligini va burchak ʻ o lchovining xossasini tushuntirish; ʻ ♦ transportir yordamida berilgan gradus o lchovli burchak yasashni ʻ o rganish. ʻ Tarbiyaviy -o rganilayotgan mavzuga qiziqish , hayotdagi kasblaridagi o rnini ko rsatish ʻ ʻ ʻ orqali ularni mehnatsevarlikka, diqqatni jamlashga, fikrlashga o rgatish ʻ Р edagogik vazifalar : O qituvchi: ʻ - yoyiq burchakning 1/180 qismiga teng bo ʻ lgan burchakning kattaligi 1° teng bo lishi va yoyiq burchakning ʻ kattaligi mos ravishda 180° ga tengligi haqidagi ma lumotm berish ; ʻ O quv faoliyatining natijalari : ʻ O quvchi: ʻ - tinglaydi va yozib oladi; 51 - quyi sinflarda ishlatgan o lchovʻ asbobi - transportir yordamida burchak kattaliklarini o lchash orqali ularning ʻ gradus o lchovlarini, ularning tengligini ʻ yoki katta-kichikligini aniqlashni va burchak o lchovining xossasi bilan ʻ tanishtirish; - Burchakning kattaligi - bu burchakning gradus o lchovi ekanligini ʻ anglagan holda, uning qiymati har doim musbat son bo lishi o quvchilarga ʻ ʻ aytiladi. - mustahkamlash maqsadida misollar ishlatish; -aqliy hujum uyushtirish va misollar natijalarini tahlil qilish; -baholash va uyga vazifa berish. - tanishadi, savol-javobda qatnashadi, yozib oladi ; - bir xil gradus o lchovidagi ʻ burchaklaming o zaro teng bo lishi, ʻ ʻ turli kattalikdagi burchaklar ichida gradus o lchovi katta bo lgan ʻ ʻ burchakning katta bo lishini tushunib ʻ oladilar; -misollar ishlaydi, yozib oladi; -aqliy hujum va misollarning yechimlari tahlilida faol qatnashish; -baholanadi va vazifa oladi. O ʻ qitish uslubi va texnikasi O g zaki va yozma bayon qilish ʻ ʻ metodi, suhbat, aqliy hujum, guruhda ishlash, o yin metodi. ʻ O ʻ qitish vositalari “Geometriya-7” darsligi va uslubiy qo llanma; ʻ “Geometriya-7” elektron darsligi ; 1 , 4 - chizmalar asosidagi plakatlar; 52 chizg ich va transportir.ʻ O ʻ qitish shakli Individual,vizual, guruhda. O ʻ qitish shart -sharoitlari Yirik plakatlar, bo r, doska bilan ʻ ta minlashgan auditoriya ʻ Mashg ʻ ulotning texnologik xaritasi Bosqich vaqti : Faoliyat mazmuni O ʻ qituvchi O ʻ quvchi I-bosqich Kirish 8 - minut 1.1 Salomlashadi, davomat aniqlaydi 1.2 Mavzuning maqsadi kutiladigan o quv natijalarini e’lon qiladi. ʻ (1-ilova) 1.3 Mavzu bo yicha o quvchilar ʻ ʻ nazariy bilimlarni umumlashtiradi.(2-ilova) 1.1 Salomlashadi, davomatda qatnashadi 1.2 Mavzuni yozib oladi. 1.3 Savollarga javob beradi eshitadi. II-bosqich Asosiy qism 30 -minut 2.1 O quvchilarni yoyiq burchakning ʻ 180 0 va undan foydalanib ixtiyoriy burchakning graus o lchovga ega ʻ ekanligi,uni o lchovchi asbob- ʻ transportir va o lchov kattaliklarinig ʻ asosiy xossalarini ketiradi. 2.2 Mavzuga doir amallarni bajarish haqidagi bilimlarini sodda amallar yordamida tushuntiradi va o quvchilarga alohida ishlash uchun ʻ misollar beriladi(3-ilova). 2.1 Tinglaydi, o ylaydi, ʻ savollarga javob beradi. 2.2 O z to ʻ р shirig ini ʻ bajaradi zarur holda o qituvchidan yordam ʻ so raydi ʻ 53 2.3 “Aqliy hujum” uyushtiradi (4-ilova). 2.4 Darsni mustahkamlash va o quvchilarni xotirasiniʻ mustahkamlash maqsadida “Xotira mashqi” o yinini o tkazadi.(5-ilova) ʻ ʻ 2.3 “Aqliy hujum”da qatnashadi 2.4 O yinda ishtirok ʻ etadi III-bosqich Yakuniy 7-minut 3.1 Mavzuni yakunlaydi va o quvchilarni baholaydi, faol ʻ o quvchilarni rag batlantiradi. ʻ ʻ 3.2 Mustaqil ish sifatida darslikdagi misollarni ishlab olishni to р shiradi. (6-ilova) 3.1 To р shiriqni bajaradilar 3.2 To р shiriqni oladilar. 1-ilova 1. Burchakning gradus o ʻ lchovi 2. Transportir 3. Burchaklarni o lchash. ʻ 2-ilova Yangi mavzuni yoritish: Burchakning kattaligi - bu burchakning gradus o lchovi ekanligini anglagan holda, uning qiymati har doim musbat son bo lishi ʻ ʻ o quvchilarga aytiladi. O quvchilar bir xil gradus o lchovidagi burchaklaming ʻ ʻ ʻ o zaro teng bo lishi, turli kattalikdagi burchaklar ichida gradus o lchovi katta ʻ ʻ ʻ bo lgan burchakning katta bo lishini tushunib oladilar va 4-chizma asosidagi ʻ ʻ plakat yordamida burchak kattaligining asosiy xossasini ifodalaydilar. So ngra ʻ o qituvchi berilgan gradus o lchovli burchak yasashning amaliy yo rig ini ʻ ʻ ʻ ʻ qo llashni doskada ko rsatadi. ʻ ʻ 3-ilova 54 Darslikdagi 1-3 mashqlar bo yicha aqliy hujum uyushtiriladi.ʻ 4-ilova a) O quvchilardan biri doskada 4- mashqni bajaradi. ʻ d) O quvchilar guruhlarga bo lingan holda 5-,6-mashqni bajaradilar. Javoblar ʻ ʻ birgalikda muhokama qilinadi. e) O quvchilar 8- mashqni doskada bajaradilar. ʻ 5-ilova “Xotira mashqi” shu bob yuzasidan aytilgan tushunchalarni eslash, takrorlash va yodda saqlash maqsadida o tkaziladi. Guruh o quvchilaridan ʻ ʻ ma’lum tartibda (m-n, qatorlardan jamoa tuzib) jamoa tuzilib, jamoaning bir a’zosi aytgan tushunchani esda saqlab, ikkinchi o quvchi uni yonidan yangi ʻ tushuncha qo shib aytadi. 4 ta o quvchi qatnashsa, birinchi o quvchiga navbat ʻ ʻ ʻ yana aylanib kelganda to rtta tushunchani eslab va yana bitta yangi ʻ tushunchani qo shib, jami beshta tushuncha aytadi. Tushunchalarni birortasi ʻ tushib qolsa,shu ishtirokchi o yindan chiqadi. Shu tariqa davom etadi. Bitta ʻ ishtirokchi qolganda jamoani o zgatirish mumkin. ʻ 6-ilova Qobiliyatli o quvchilar uchun qo shimcha matematik diktant variantlari. ʻ ʻ 1 - variant 1. Agar ..................................................... bo lsa, E va F ʻ nuqtalar b to g ri chiziqdan turli tomonda yotadi. ʻ ʻ 2. Agar ikki nuqta to g ri chiziq ajratgan yarim tekisliklarning birida joylashgan ʻ ʻ bo lsa, u holda ʻ ......................................................... 3. ............................................................................... ga nur deyiladi. 4. ............................................................................... ga burchak deyiladi. 2- variant 1. Agar ikki nuqta to g ri chiziq ajratgan turli yarim tekisliklarda yotsa, u holda ʻ ʻ ………………………………………... bo ladi. ʻ 1. ..................................................... ga yarim tekislik deyiladi. 2. ..................................................... burchak uchi deb ataladi. 55 Sana Guruh Mavzu : FALES TEOREMASI. Mashg ʻ ulot Texnologiyasi Vaqti- 45 min O ʻ quvchilar soni – ta O ʻ quv mashg ʻ ulotining shakli : Aralash Mashg ʻ ulot rejasi : 1. Fales teoremasi haqida tushuncha 2. Fales teoremasining ifodasi 3. Tarixiy ma’lumot 4. Fales teoremasidan foydalanib misollar yechish. O ʻ quv mashg ʻ ulotlarining maqsadi: ♦ Ta limiyʻ -Fales teoremasi haqida tushunchaga ega bo lish; ʻ ♦ Fales teoremasining ifodasini bilish; ♦ tarixiy ma’lumot keltirish; ♦ Fales teoremasidan foydalanib kesmani teng ikkiga bo lish; ʻ ♦ Fales teoremasidan foydalanib misollar yechish. Rivojlantiruvchi- 56 — Fales teoremasidan foydalanib masalalar yecha olish; — Fales teoremasidan foydalanib berilgan kesmani uchta teng bo lakka bo la olish.ʻ ʻ Tarbiyaviy -o rganilayotgan mavzuga qiziqish , hayotdagi kasblaridagi o rnini ko rsatish ʻ ʻ ʻ orqali ularni mehnatsevarlikka, diqqatni jamlashga, fikrlashga o rgatish . ʻ Р edagogik vazifalar : O qituvchi ʻ - Teoremani o rganishni ʻ muammoli vaziyatni keltirib chiqarish: 1) sirkul (pargar) va chizg‘ich yordamida AB kesma qanday qilib teng ikkiga bo linadi? ʻ 2) yuqoridagi asboblar yordamida berilgan AB kesma qanday qilib teng uchga bo linadi? ʻ - geometriya darslarida Fales nomi bilan ataladigan teorema hali ko rib ʻ chiqilmaganligida ekanligidan bu muammoli vaziyatni yoritish-Fales teoremasi haqida tushuncha berish; - Sinf o quvchilarining ʻ imkoniyatlarini hisobga olgan holda Fales teoremasi yordamida “Uchburchakning bir tomoniga parallel to g‘ri chiziq uning qolgan ikki ʻ tomonini proporsional kesmalarga ajratadi”, degan teoremaning isbotini berish; O quv faoliyatining natijalari : ʻ O quvchi: ʻ - tinglaydi va yozib oladi; - muammoli vaziyatda ishtirok etadi va individual yoki sheriklikda bu muammoni hal etishga urinadi ; - tinglaydi va yozib oladi; - tinglaydi va yozib oladi; -savollarga javob oladi va yozib oladi; -ushbu mavzu yuzasidan masalalar 57 -tarixiy ma’lumot berish; -Fales teoremasidan foydalanib masalalar yechtirish; -uyga topshiriq berish. yechishni o rganish va mustaqilʻ yechish. -uyga vazifani yozib olish. O ʻ qitish uslubi va texnikasi O gzaki va yozma bayon qilish ʻ metodi, muammoli vaziyat, savol- javob,“BBB” jadvali, guruhda ishlash. O ʻ qitish vositalari “Geometriya-8” darsligi va uslubiy qo llanma; ʻ “Geometriya-8” elektron darsligi ; chizg ich,bo r,doska. ʻ ʻ O ʻ qitish shakli Individual,sheriklikda, vizual, guruhda. O ʻ qitish shart -sharoitlari Bo r, doska bilan ta’minlashgan ʻ auditoriya Mashg ʻ ulotning texnologik xaritasi Bosqich vaqti : Faoliyat mazmuni O ʻ qituvchi O ʻ quvchi 1.1 Salomlashadi, davomat aniqlaydi 1.2 Mavzuning maqsadi kutiladigan 1.1 Salomlashadi, davomatda 58 I-bosqich Kirish 5 - minut o quv natijalarini e’lon qiladi. (1-ʻ ilova) 1.3 “BBB” jadvalining “Bilaman” ustunini to ldirishni taklif qiladi ʻ qatnashadi 1.2 Mavzuni yozib oladi. 1.3 Jadvalni to ldiradi ʻ II-bosqich Asosiy qism 33-minut 2.1 . Teoremani o rganishni ʻ muammoli vaziyatni keltirib chiqarishdan boshlaydi(2-ilova). 2.2 “BBB” jadvalining “Bilmoqchiman” ustunini to ldirishni taklif qiladi ʻ 2.3 Qisqacha tarixiy ma’lumot keltiradi (3-ilova). 2.4 Fales teoremasi haqida tushuncha beradi. 2.5 Fales teoremasidan foydalanib masalalar (kesmani ikkiga bo lish) ʻ yechib ko rsatadi (4-ilova). ʻ 2.1 Tinglaydi, o ylaydi,savollarga javob ʻ beradi. 2.2 Jadvalni to ldiradi ʻ 2.3 tinglaydi 2.4 yozadi, chizmalarni daftariga chizib oladi. 2.5 masalalarni yechimi bilan birga ko chirib oladi. ʻ III-bosqich Yakuniy 7-minut 3.1 “BBB” jadvalining “Bilib oldim” ustunini to ldirishni taklif qiladi ʻ 3.2 Mavzuni yakunlaydi va o quvchilarni baholaydi, faol ʻ o quvchilarni rag batlantiradi. ʻ ʻ 3.3 Mustaqil ish sifatida darslikdagi misollarni ishlab olishni to р shiradi. (5-ilova) 3.1 Jadvalni to ldiradi ʻ 3.2 To р shiriqni bajaradilar 3.3 To р shiriqni oladilar. 59 1-ilova 1. Fales teoremasi haqida tushuncha 2. Fales teoremasining ifodasi 3. Tarixiy ma’lumot 4. Fales teoremasidan foydalanib misollar yechish. 2-ilova 1) sirkul (pargar) va chizg‘ich yordamida AB kesma qanday qilib teng ikkiga bo linadi?ʻ 2) yuqoridagi asboblar yordamida berilgan AB kesma qanday qilib teng uchga bo linadi? ʻ 3-ilova Fales Miletskiy eramizdan oldingi 640—548- yillarda yashagan. U geometrik dalillarning isboti bilan shug‘ullangan buyuk olimlardan biridir. U vertikal burchaklaming tengligini, uchburchaklaming tenglik alomatlarini, teng yonli uchbur chakning asosidagi burchaklaming tengligini, uchburchak laming tenglik alomatlarini va hokazolami isbotlagan. 4-ilova Masalalar yechish oldidan yana bir bor o quvchilar diqqatini Fales teoremasi ʻ mazmuniga qaratish foydali, ya’ni parallel to g‘ri chiziqlar burchak tomonlarini ʻ istalgancha teng qismlarga ajratishi mumkinligini; kesmalar burchakning tomonlarida har xil joylanishi mumkinligi — burchak uchidan yoki burchak uchidan emas, balki qayerdan qo yilishi amaliy ahamiyatga molik emas. ʻ Sinf o quvchilarining imkoniyatlarini hisobga olgan holda Fales teoremasi ʻ yordamida “Uchburchakning bir tomoniga parallel to g‘ri chiziq uning qolgan ikki ʻ tomonini proporsional kesmalarga ajratadi”, degan teoremaning isbotini berish foydali. 60 Shuningdek, o tilgan mavzuni mustahkamlash maqsadida tayyor rasmlarʻ bo yicha topshiriqlardan keng foydalanish lozim. ʻ M a s a l a . ( Kesmani teng bo laklarga bo lish.) ʻ ʻ Berilgan AB kesmani n ta teng bo lakka bo ling. ʻ ʻ Y e c h i s h . AB kesma berilgan bo lsin. Uni ʻ n ta teng bo lakka bo lishni ʻ ʻ ko rsatamiz. ʻ A nuqtadan AB to g‘ri chiziqda yotmaydigan ʻ AC nurni o tkazamiz va ʻ unda A nuqtadan boshlab n ta AA 1 , A 1 A 2 , . . . , A n - 1 A n teng kesmalarni, ya’ni berilgan AB kesmani masala shartidan kelib chiqib nechta bo lakka bo lish zanir ʻ ʻ bo lsa, shuncha teng kesmani qo yamiz (a-rasm, ʻ ʻ n = 6). So ngra ʻ A n B to g‘ri ʻ chiziqni o tkazamiz ʻ (A n nuqta — oxirgi kesmaning oxiri) va A 1 A 2 , A 3 , . . . , A n - l nuqtalar orqali A n B to g‘ri chiziqqa parallel to g‘ri chiziqlarni o tkazamiz. Bu ʻ ʻ ʻ to g‘ri chiziqlar ʻ AB kesmani B 1 B 2 , B 3 , . . . , B n , nuqtalarda kesadi va uni Fales teoremasiga ko ra ʻ n ta teng bo lakka bo ladi: ʻ ʻ a-rasm Masala yechish namunalari. № 1 . Bizga ma’lumki: “Agar ikki to g‘ri chiziqni uchinchi to g‘ri chiziq kesib ʻ ʻ o tganda mos burchaklar teng bo lsa, bu ikki to g‘ri chiziq o zaro paralleldir”. ʻ ʻ ʻ ʻ Shunga ko ra ʻ BC || DE. Demak, Fales teoremasiga asosan AC = CE va bundan AC = 5 sm ekanligi kelib chiqadi . J avob: A C = 5 sm. 61 № 2. B e r i l g a n : ABCD — parallelogramm. M — BC tomonning o rtasi, ʻ N— AD tomon- ning o rtasi (27- rasm). ʻ BN va MD to g‘ri ʻ chiziqlar AC diagonalni E va F kesmalarda kesib o tgan bo lsin. ʻ ʻ I s b o t q i l i s h k e r a k : AE= EF = FC. I s b o t . 1 ) A A DF da: A E = EF (1) (Fales teoremasiga ko £ ra). 1) ABCE da: EF = FC (2) (Fales teoremasiga ko ra). ʻ 2) (1) va (2) dan: AE = EF = FC. Shuni isbotlash talab qilingan edi. (5-ilova) Mavzuni о ‘rgangach, o quvchilar ushbu qiyinlikdagi mashqni bajara olishlari shart: ʻ Berilgan kesmani sirkul va chizg‘ich yordamida uchta bo lakka bo ling. ʻ ʻ 62 XULOSA An’anaviy dars shaklini saqlab qolgan holda, unga turli-tuman ta’lim oluvchilar faoliyatini faollashtiradigan metodlar bilan boyitish ta’lim oluvchilarning o’zlashtirish darajasining ko’tarilishiga olib keladi. Buning uchun dars jarayoni oqilona tashkil qilinishi, ta’lim beruvchi tomonidan ta’lim oluvchilarning qiziqishini orttirib, ularning ta’lim jarayonida faolligi muttasil rag’batlantirilib turilishi, o’quv materialini kichik-kichik bo’laklarga bo’lib, ularning mazmunini ochishda aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, bahs- munozara, muammoli vaziyat, yo’naltiruvchi matn, loyiha, rolli o’yinlar kabi metodlarni qo’llash va ta’lim oluvchilarni amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga undash talab etiladi. Matematika fani bo‘yicha hozirgi kun talabidan kelib chiqqan holda ilg’or xorijiy tajribalardan qo‘shimchalar kiritish lozim. Bitiruv ishini bajarish jarayonida quyidagilarga e’tibor berish aniqlandi: – talabalarga mustaqil ishlashi uchun imkoniyatlar yaratish; – talabalar da fanga bo’lgan qiziqish va metodik bilimlarini kengaytirish. 63 Shuni e’tiborga olgan holda bitiruv ishini bajarish davomida “Matab geometiriya fanini o’qitishda kichik guruhlarda ishlash metodlarni qo’llash orqali talabalarni fanga bo’lgan qiziqishini orttirish va dars davomida faol ishtirok etishga jalb qilish usullari ishlab chiqildi. Аmaliy mashg ulotlar va uyda masalalar yechish aniq berilgan misollarʼ yordamida nazariy materialni yaxshiroq o zlashtirish va tushunishga, talaba ʼ tomonidan nazariyani amaliyotga qo llay olish ko nikma va malakalarini ʼ ʼ shakllantirishga qaratilgan. Matematik ta lim tizimining bunday tashkil etilishi odatiy bo lib, biz uni ʼ ʼ hech qanday qarshiliksiz qabul qilamiz. Аslida ta lim jarayoni talabalar aqliy ʼ faoliyatiga suyanuvchi bir qancha qismlardan tashkil topgan kompleksdan iborat. Matematik ta'limga texnologiyani integratsiyalashuvi uchta muhim omil bilan bog'liqligi aniqlandi; texnologiya, o'quv faoliyati va vazifalarini loyihalash; o'qituvchining roli; va ta'lim mazmuni. O'qituvchi o'rganishni tashkil qilishi kerak, masalan, texnologiyaga boy faoliyat natijalarini sintez qilish, asbobdan foydalanishning samarali usullarini ishlab chiqishda yordam berish va texnologik muhitdagi tajribalarni qog'oz va qalam bilan ishlash yoki boshqa matematik mashg'ulotlar bilan bog'lash. Matematika o'qituvchilari matematik amaliyotni raqamli texnologiyalardan foydalangan holda o'zgartirishi uchun hammualliflar va tadqiqotchilar sifatida konstruktiv jarayonning bir qismi bo'lishi kerakligini ta'kidlaydi; Shunga qaramay, loyihalashtirish jarayoni juda qiyin, bu yerda: vositalarning matematik ifoda va muloqotga dialektik ta'sirini hisobga olish kerak va loyihalash va tahlil qilishning turli markazlari mavjud. O'quvchilar texnologiyani mustaqil ravishda ijobiy ta'lim yutuqlariga olib keladigan usullardan foydalanishlari ehtimoldan yiroq emas. O'qituvchilar va o'quvchilarning o'zaro ta'sirida samarali amaliyot ishlab chiqilishi va rivojlanish o'qituvchi tomonidan boshqarilishi kerak. Bunga erishish uchun o'qituvchilarning texnologik va pedagogik mazmun bilimlarini rivojlantirishni o'z ichiga olgan malaka oshirish 64 jarayoni zarur. Va nihoyat, raqamli texnologiyalardan foydalanish izchil ta'lim kontekstiga kiritilishi kerak. ADABIYOTLAR RO’YHATI 1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktyabrdagi farmoni bilan tasdiqlangan O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi 2. Sayidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar. - T., Moliya, 2003.- 172 b. 3. N. Xamidova, Z. Ibragimova, T. Tasetov “Matematika”. T. 2007 y. – 312 b 4. Alixonov S. “Matematika o'qitish metodikasi” Qayta ishlangan II nashri. T., “O’qituvchi” 2008 yil. 5. Q. Jumaniyozov, A. Yunusov. Matematikadan praktikum. T. – 2007 6. A. A. Abdu q odirov, Q . M. Karimov, I. A. Yuldoshev. Ani q fanlarni o’q itishda keys texnologiyasidan foydalanish uslubiyoti. To shkent– “fan va texnologiya” –2015 7. A. A. Abduqodirov, F . A. Astanova, F . A. Abduqodirova. “Case-study” uslubi : nazariya, amaliyot va tajriba . “Tafakkur qanoti” Toshkent-2012. 65 8. R. Ishmuhamedov, M. Yuldashev. “Ta’lim va tarbiyada innovatsion pedagogik texnalogiyalar” ikkinchi nashr. Toshkent – 2016. 9. Stoylova L.P, Pishkalo A.M . Bo shlang‘ich mat e matika kursi asoslari. O‘quv qo‘llanma. T.:O‘qituvchi, 1991 10. N . A . Xamedova , A . V . Sad i kova , I . SH . Laktaeva . Ma tem a tik a. Uchebnoe posobie . T .: Jaxon - print , 2007. Elektron ta’lim resurslari 1 . www.tdpu.uz 2. www.pedagog.uz 3. www.Ziyonet.uz 4. www.edu.uz 5. http://math-portal.ru 66

Maktab geometriya darslarida innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llashning nazariy asoslari

Купить